Skip to main content

Full text of "Sancti Aurelii Augustini hipponensis episcopi ... Opera omnia post Lovaniensium theologorum ..."

See other formats 


Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 





^l ' ^^ * ^^^1 


^M * ' V ^^^1 



/oi: 

BKARY 



I 



ht»:9S. 




^gtrtji (!)&fl\<M%_ 



% 



'^.. 



PATROLOGIiE 

CURSUS COMPLETUS 

SIVB 

BIBLIOTHBCA DNIVBRSALIS, INTBGRA, DNIFORMIS, COMMODA, OECONOMlCAt 

OMNIDM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM 

QUI 

AB ^VO APOSTOLICO AD INNOCENTIl III TEMPORA 

FLOmCBRUNT; 

RECUSIO CHR0N0L06ICA 

05INIUM QUi£ EISTITERE MONUMENTORUM CATHOLlCiE TRADITIONIS PER DUODECIM PKIOHA 

ECCLESlilS SiECULA» 

IUIT4 BDITIONES iCCUBATIBSillAS, INTBR 8E CUXQUE N0NNULLI8 C0DICiBU8 MANU8CRiPTi8 C0LLATA8. 

PBBQUAM DiLICBNTER CASTIOATA; 
»i88BRT4TIORIBD8, C0MMBNTARII8 LECTiORiBU8QUB TARIANTiOUS CONTiNBNTEK ILLU8TRATA ; 
OMNiBBS OPBBiBUS POST AMPUS8IMA8 EDiTlONES QUiB TRIBU8 N0V1S8IMI8 SiECULiS DEBENTUR AUSOLUTAS 

DBTBCTIS, AUCTA; 
INDICIBDS PARTICULARIBUS ANALTTiCiS, SWGULOS 81 VB TOMOS, 81 VB AUCTORBS ALICUJUS MOMENTI 

SUBSEQDBIITIBUS, DONATA ; 
CAPITULIS INTRA IPSUM TEITUM RITB DISPOSITIS, RBCNON BT TiTULIS 8INCULARUM PACIltARUM MARGINEM SUPF.RIORBM 

DiSTINGUENTIDUS SUBJBCTAMQUB MATBRIAH 81CNIPICANTIBUS, ADORNATA ; 
OPERIBUS CUM DUBIISyTOM APOCRTPH», ALIQUA VERO AUCTORITATB IN ORDINE AD TRADlTiONBM 

ECCLE81ASTICAM POLLENTIBDS, AMPLIPICATA; 

ir¥]VUXIEHilLBIUBIJS INDICIBUS LOCUPLBTATA; SED, PRiESERTlM HUOHUS IMMEN8I8 ET GENBRALiDUS, ALTEBO 

8riLlCET IIERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUIB NON 80LUM TALI8 TALISVE PATER, VERUM AUTEM UNU8QUISQUE 

PATRUM, ADSQUE ULLA EICEPTIONE , IN QUODUBBT TUEMA SCRIPSERIT, UNO INTUITU CONSPICIATUR ; 

ALTRHO SCRIPTUKifi SACH^, BX QUO LBCTORI COMPBRIRB SIT OBVIUN QUIMAM FATRKi BT. 

IR QUIDUS OPERUM SUORUM LOCIS SINCULOi SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURiB VERSUS , A 

PRIMO GENESE08 USQUE AD N0VI8SIMUM APOCALYPSIS, C0MMERTAT2 SINT. 

EMTIO ACCURATI8SIMA, CiCTBRISQUB OMNIBUS FACILB ANTEPONBRDA, 81 PERPENDANTUR : CHARACTERUM RITIDITAS» 

CIIARTiB QfALITAS, INTBGRITA8 TEXTUS, PBRFBCTIO GORRECTIONIS , OPERUM REGU80RUM TUM VARIETAS 

TUM NUHERUS, FORMA VOLUMINUM PEBQUAH GONMODA SIBIQUE IR TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTKR 

SIMILIS, PBETII EIIGUITAS, PRiESERTIMQUB ISTA COLLBCTIO, UNA, MBTIIODICA ET CIIRONOLOOICA, 

SBICENTORUH FRAGMENTOBUM OPUSCULORUMQUE DACTERUS HIC ILLIC SPARSOROM , 

PRIMUM AUTEM IR NOSTRA BIDLIOTHBCA, EX OPBRIBUS M> OMNBS iBTATES , 

LOCOS, UHGUAS FORMASQUB PBBTIRBRTIBUS , COADUNATORDM. 

SERIES PRIMA, 

IN QUA rRODBUNT PATRES, DOCTORKS SCRIPTORESQUK EaLESIifi LATINiB 

A TERTULLIANO AD GREGORIUM MAGNUM. 

ACCDRANTE J.-P. ^IGNE, 

BlBUOTHBOJi OKBBI UBIVBBaB» 

SIVB 
GURSUUy COilPLBTORUM IR SIN6UL0S 8CIBRTIA BCGLKSIASIICA RAyOS BDITORB. 



PATROLOGIA, AD INSTAR IPSIUS ECCLESIf, DUOBUS PARTIBUS CONSTAT SIMUL ET DIVIDITUR, ALIA NEHPE LATINA, 
ALIA GRiECA. LATINA, PENITU8 EIARATA, OCTODECIM ET DUCENTIS VOLUMiNIBUi» EST VALID4 ET IHUENSA, 
NONAGINTAQUB ET MILLE FRANCIS VENIT. GRiECA 8UDDIVIDITUR, ET DUPLICI EDITIONE TVPIS MANOATA EST. PRIOR 
GRiECUH TEITUU, UNA CUH VERSIONE LATINA LATERALl AHPLECTITUR, ET FORSAN CE.NTUH VOLUMINUM EXCEDET 
NUMERUH. POSTERIOR AUTEH HANCCB VERSIONEH TANTUM EIIIIBET, IDEOQUE 1NTRA QUINQUAGLNTA CIKCITEB 
VOLUHINA RETINEBITVR. UNUXQUODQUE VOLUHEN GRiECO-LATINUH OCTO, UNUHQUODQUE HERE LATINUM QUIN* 
QUE FRANCIS EHITUR. 



I PATROLOGIiE TOMUS XLI 

S. ADRELII AUCUSTIM 

TOMOS SEPTIMUS. 



YENEUNT 16 VOLUMINA 86 FRANCIS GALLIGIS. 

EXCDDEBATUR ET VENIT APUD J.-P. WICNE EDITOREM, 
IN VIA DIGTA D'AHU01SE, PKOPE POKTAM LUTETIit: PARISIOKUM YULGOl^^fiVfi:./! NOMLNATAN» 

SBU PETIT-MONTROUGB. 
1845 

3(5- 









\ 



•.« 



SANCTI AUREl.H 



A^UGUSTINI 



IIIPPONENSIS EPISGOPI 

, OPERA OMNIA, 

POST LOYANIEIVSIUM THEOLOGORUM RECENSIONEM, 

jCASTICATA DENGO AD MANDSCniPTOS CODICES GALLICOS , TATICANOS « BBLGIOOS . BTC.« 
KFrNOIf AD BDITIOIfBS ANTIQUI0RB8 BT CASTIGATIORBS, 



OKIU n STUDIO 



MONACHORUM ORDINIS SANCTI BENEDICTI 

B C0NGREGATI05B S. UACRlr^ . 



(Pbitio noDiffimai emcnbata ct auctiovi 
ACCURANTE J.-P. MIGNE, 

BIBLIOTHBGS GLBBI UHIYBBSS, 

SIVC 
CMJMM VVU COMPLBTORLII IN SINQIJLOS SGIBNTIJB BCCLB81ASTICB RABOf BDITORI. 

16 voL. pRix : 86 fr. 

TOMUS SEPTIMUS. 



\ 



EXCCDEBATUR £T VENIT APUD J.-P. MIGNE EDITOREM, 
i.N VIADICTA.i>*AK60/$£,PROPEPORTAM LUTETIiGPARlSiORUM VULGOI>*£iVF£JtNOMlNATAU 

8EU PKTIT-MOXTROCOB. 






A 



BLENCHUS OPERUM 



QUJB IN HOG SEPTIHO TOMO CONTINENTUR. 



<€EBBEBQ^SSB^> 



Ub GiTiTATB Dbi ubri XXU. Pag. 13 804 

CONTENTA IN APPENDICE. 

AtITI AB PlLCirO^lUM EPISTOU9 DB RELIQUIIS 84XCTI STEPB15I, ET OB LuCIANI EpISTOLA A 8E E CRiECO 
III LATUIUB TBR&A. 805 

LUQAKI EpISTOU AD 0II5EM ECCLESUH TOTIUSQUB OBBIS CHRI8T1A.N0S , DE REVELATIOXE C0RP0RI8 StE- 
PBAHI BABTfRIS. 807 

A1IA8TA8U AO LARDULEUli EPISTOLA, DB 8CR1PTURA TRAlfSLATIONIS StBPOANI MARTIRIS. 817 

SCBIFTUBA DB ALIA DETECTIONE AG TBAH8LATI0IIE SAlfCTI StEPBANI Uf URIiEM BtZANTIJU. Ibid. 

SBTBBI EnSTOLA AD OMHEM EcCLESIAM, DE TIRTUTIBUS IN MlNORlCENSl INSLLA KACTIS PER RELIQLIAS 
BAHCTl StEPBANI. 82t 

Db HIBACUU8 SANCTl STBPHAin PR0T0HABTTB18 LIBRI DOO AD EvODIUM. 833 



^^^^ 



lyYO] 



Ex typis MIGNIi:, au Pctil-lloiilrougc. 




m TOIWUM SEPTIMUIW 



^rieCatlo. 



Postqaam dogmatica opera dcdimus, quibns Ecclesiam informat Augustinjis eruditquc ad 
pietatem; restant edenda deinceps scripta ejus polemica, qu» pro Ecciesiffi defensione con- 
verso in ipsius hostes stilo composuit. Polemicorum autem primo ordine ofTert sese grande 
opus contra Paganos, adversarios Christiani nominis primos et pr» cffiteris magis infensos^ 
qui unius veri Dei cuitores aperto belio semper, aut adhibita vi sffivitiaque, aul certe odiosis 
criminationibus sunt persecuti. Idololatrarum enim perpetuum hunc fuisse morem, ut si 
qua orbi caiamitas accidisset, hanc religioni Christian» imputarent, neroo est qui non inlelr 
ligat ex lectione veterum, TertuUiani, Arnobii» Cypriani, qui olim suo quisque tempore 
impiorum obtrectationes scriptis apologeticis propuisare pro virili contenderunt. Imperante 
postea Honorio, cum Rom» summam cladem Gothorum exercUusJntulisset, rccruouerunt 
infldelium querelse, solitoque acerbius et injuriosius Deo vero obtrectare ccFperunt, exci- 
dium Urbis m Chrislianam religionem odiosissime referentes. Nam quia per Imperatorum 
leges nemini jam colere deos licebat, Komam tutelaribus, quibus conditores illam sui custo- 
diendam crediderant , diis destilutam inevitabili exilio cecidissc , alque cx ipsis haud dubic 
Christianis, qui in Urbis direptione commune omnium discrimen et caplivilalis injurias mi- 
nime evasissent, totius mali causam ortam esse clamitabant. Tunc erffo zclo domus I)ei cx- 
ardescens Aurastinus, animum induxit opus contra blasphemos, De Civitate Dei nuncupa- 
lum , conscribere : quo immenso labore quomodo Chrislianam religionem ulciscalur, et 
cxpiicat ipse oreviter in Ketractatione qu® operi Brsflgi solet, et luculcntius doccnt librorum 
argumenta singulorum , qu» hac primum editione per nos in fronte voluminis exliibcntur. 

Partes operis duas prssertim facit : aitera, quxe pnores decem libros complectilur, Paganis 
respondens, vetustas illorum opiniones de deorum cultu, quem alii propter hanc vilam, alii 
propter futuram, csse utilem disputabant, eveliit ex animis; altera, utriusque Civitalis, 
mundi et Dei, quibus universi, Angeli etliomines, hac vel illa comprehendimur, exortum, 
procursum, cxitum tandem sive debitos flnes exponit. 

Maximi momenli opus maxima cura elaboravit pro materi» prsstantia et dignitdte, pro- 
ulque virum decebat et summo ingenio pr»ditum, et omnium scientiarum genere ornalissi- 
mum. Nam immane dictu est quanta hic sit rerum varietas , quam profusa eruditio , quam 
solers et exquisita ratio disserendi : quasi nihii strenuus Civitalis Dci vindex volueril, ne- 
que artis et industria), neque cruditionis sive sacrffi, sive profan®, desidcrari his in libris : 
e' quibus re ipsa tanquam e penu referlissimo erudili dispulalorcs quicumque adversus im- 
pios divin» religionis defensionem posthac suscipiunt, opem ct copiam sibi petendam pulant. 

Volumina prima hujus operis non plus tria viderat Macedonius Afric» vicarius, cum ob- 
stupefactus admirationc.rescripsit Augustino : «Miro modo afBcior sapicntia tua, etc. «Nam 
« et illa » quffi edidisti « tantum habent acuminis, scienti», sanctitatis, ut nihii supra sil. » 
Moxquede iisdem : « Explicui,» ait, «tuoslibros; neque enim tam languidi aut inertes 
erant, ut me aliud quam se curare paterentur : injecerunt manum , crcptumquc aliis sol- 
licitudinum causis , suis vinculis iliigarunt : ita cnim mihi Deus propitius sit, ut ego an- 
ceps sim quid in iilis magis mirer, sacerdotii perfeclionem, phiiosophios dogmata, historiffi 
plenam notiliam, an facundiae jucunditatcm, quae ila imperitos cliam iliicere potest , ut 
donec expiicent non desiitant , el cum explicaverint, adhuc rcquirant. Convicti namque 
sunt impudenter pertinaces , » etc. ( Epist, 15%', nn. 1,2). Paulus Orosius in prsefatione ad 
Historiarum libros, quos Augustini inipulsu confccit, laudat perGcicndo advcrsus Paganos 
undecimo iibro insistcntem, «quorum,» inquit, « jam dccem orientes radii mox ut de spe- 
cul^ ecclesiasticffi claritatis eiati sunt, toto orbe fulserunt. » Jubet Cassiodorus Senator in 
libro Institutionum, capite decimo scxto , ut libros de Civilale Dci « infastidibili scdulitate 
percurramus. vNeque sunt hoc loco pra^tereundi Francorum reges, Caroius Magnus , qui , 
teste Eeinhardo, «deiectabatur libris sancli Augustini, priecipueque his qui de Civitate Dci 
prstitulati sunt. » De quo poeta Saxonicus, libro quinlo Annalium : 

Quos Auguslinus coeli de civibus almis 
Scri|>sil, auTumier cos crebrius audicrat. 

Carolus item Quintus, cognomento Sapiens, qui pro iisdcm libris ^allice rcdditis, sibique 
nuncupatis, versionis auctorcm amplissima dignilate auxil exornavilque. 

Eximiumhocopus Marcellini studiodebcmus. Quanquamenim Auguslinus civitatis coele- 
stis charitate satis adducerctur ad scribcndum, fecit tamen cUam provocatus a Marcellino, 
cujus hsec ea de re in epistola ad Augustinum cxstat poslulatio : «Ego vero ad haec omnia, 

, Libros confici deprecor , Ecclesifie-, hoc maxime tcmporc , incredibiiilcr pro- 

futuros » (JE^pts^ 136, n. 3). Cui rescribens Augustlnus initio quidem signiflcat cupere 
se de his agcre « non librorum ncgotio, scd epistolari, si potest sat essc, coUoquio : » 

Sakct. AuciJST. VII. fUneJ 



ri 



SYLLABUS CODICUIf. 



4« 



postda tamen quam ibi Paganorum quffistiones enodavit , si quid contra moveat , « vel 
epistolis, vel libris, » ad omnia responsurum se pollicetur ( Epist. 137, nn, 1, 20 ). 
i^ Hanc ad Marcellinum epistolam, in qua de edendis contra Paganos <x vel epistolis, Tel 
libris,» adhuc deliberandum relinquit, scripsitanno Christi 412. Quapropter discedere nos 
opoftet a Baronii opinione, qui hos libros ideo ponit anno 411 inchoatos, quia Roman® cla- 
dis , qua) anno HO contigit, occasione prodierunt. CcBptos itaque non arbilramur nisi paulo 
ante Marceilini csedem, quam anni 413 mense septembri faclam observamus in epistola ad 
Csecilianum {Epist, 151, n. 6, nota a) : nam et ab exordio secundi libri deinceps ad ipspm, 
cujus nomini omnes dedicati sunt, Marcellinum nunquam sermo dirigitur. Duos libros, 
quartum et quintum, in epistola ad Evodium sub anni 415 flnem scripta, memorat sanctus 
Doctor se tribus aliis adjunxisse {Epist. 169, n. 1), hoc ipso anno 415 inchoatos et perfectos. 
Undecimum, editis jam ante aliis decem , scribebat circiter annum 416, teste Orosio in prav- 
fationc ad Historiarum opus eo fcre anno inchoatum. Quarti decimi meminit ipse Augusli- 
nus in libro contra Adversarium Legis et Prophelarum primo, quem circa annum 420 edidit. 
Tandem immensum hoc opus, quo se per aliquot annos detentum dicit, non multo post anni 
426 finem absolutum esse probant Retractationes : in quibus, anno ccrte 426 aut 427 perfe- 
ctis, libro sccundo, capile quadragesimo primo, citainr liber de CivitateDei postremiis. Nec 
referendum hic quod in eam rem ad icaput octavum libri vigesimi secundi adnotamus, necnon 
in fine iibri decimi octavi, nbi Baronii et Coqu«i , qui libros de Civitate Dei posteriores non 
ante annum 429 scriptos putant, sententia discutitur. 

De nostro jam labore nihii interest mentionem injicere. Certe quidem haud nos poenitet 
iam mnlta exemplaria, quorum Syllabum infra habes, evolvisse ac perlegisse : quippe qui 
hos libros propter recondiliorem doctrinam, Graecasque ac Romanas antiquitates passim 
inspersas, coUatione veterum codicum indjgere pr» cseteris, non solnm eruditornm admo- 
nitione, sed etiam usunostroac experientia didicimus. Capitulorum cum argumentis suis 
distinctionem, quam improbare voluit nonnemo, habent codices ante nongentos annos scri* 
pti, et digna est profecto quffi Augustini opera aut jussu adjecta credatur ad juvandos lecto- 
res, sed absoluto jam opere, quemadmodum in sacris Libris olim factum erat. 

Postremo quod ad Commentarios hujus operis attinet, quos virorum prudentum ct litte- 
ratorum consilio ac auctoritale adducti prseterimus, eos perlustravimus diligenter, et excer- 
plas ex iis iu loca difficilia observationes iiiustriores huc transferendas curavimus. 



> 



STLLABUS GODIGim 

AD QDOS DE NOVO RECOGNITDM EST ADGDSTINI OPDS 

DE CIVITATE DEI. 



CODICES MANDSCRIPTl 

A rP. ItEIfEDlCniCIS ADBIinTI. 

Romani biblioUiecae vaticanae oodiccsquinquc, 

Parisienses bibiioUiecse Regise duo, 

Golbertins bibliolhec» tres, 

Navarrici coUegii unus, 

Genrasiaui coUegii unus, 

Aot. Faure doctoris tb. Facullatis Parisiensis unus, 

Germanensis abliatiae duo, 

nemensis Ecclesiae unus, 

RcUoYacensis Ecclesias unus, 

sUvanectettiis Eodesiae unus, 

suessionensis a)>batiae B. Mariae nnus, 

l^udunensis abbatiae S. viucenlii unus, 

lUHomagensis abbatiae S. Audoeni uuus, 

Emeripi Bigot unus, 

Gemmeticensis ccenobu unus, 

Baocensis ccenobii unus, 

Ljrensis coenobU unus, 



S. MichaeUs in Periculo maris unus, 
dsterciensis al)batiae duo, 
Cygirannensis abbatiae unus, 
Gorbeiensis abliatiae duo, 
Remigiensis apud Remos abbaiiae unus, 
Albinensis a))ud Andegavos ablialiae uuus, 
vindocinensis abl)atiae unus, 
Belgici demum septem, sive lectiones variantes ex lis 
Lovaniensium Tueoiogorum opera coUectse. 

CODICES ED1T1. 

Vind. id est codex vindellni prelo editus Venetiis anno 
4470. 

Am. Uber Joonnis Amerl)achii opera excusus BasilesB 

anno 4490. 
Er. Desiderio Erasmo procurante ex Probeniana auud Ba- 

siieam ofDcina profectus anno 4529. 
Ix)v. volumen juxte Lovaniensium Theologonun recogni* 

tionem a Christophoro PlaoUno impressum Antwerpiae 

anno 4576. 



Comparimmui prcelerea omncs eas editionci initio Retraefationum et Confes$ionum ^ t. 4, memoralat^ ac insuper 
compiures manusciiploi codiccs , inter quo$ pracipiie nolandi sunt : 

CorbeientiSf inter Gertnanenses codices 706 in Bibl, Hegia Parisienn numeraius , uncialibus scriptus lilteris qua 
magniB vetustatis notam pr(B se ftrunty et septimo^ ul videtur, tribuendus sccculo. Piovem tibros solum^ sed librorum 
decem argumenta complectitur. 

Codices membranucei 2050 , S054 , 2052 , numerati. Ad saculum decimum referuntur et 22 libros comprehen" 
dunt. Omnium pessimus est n. 2050, optimusque n. 2054. Alius membranaceut ejusdem sascuH^ n. 2055 , bona 
quidem nolcs^ sed decem tibrot tantum continens. 

Corbeiensis alter membranaceus^ in Gemianensi bibt, ubi servatur, n. 258 designatus. Decimi etiam est sceculi /i • 
brosque 22 accuratissime descriptos complecliiur, inter pro^alissimos est numerundus. 

Codex Corbeiensis olimy et nunc Germanensis, membrana^eus ^ 253 numeratus, tibrosque duodecim ab undecim^ 
usque ad vigesimum secundum cuntinens. Undecimo scecuio tribuitur^ nec est spcmendus. M. 

De Civitate Dei vide lib. 2. cap. W, Rotractatlonum , col. 6W, a verbis, Interea Roma, usque 

ad col. 6^8, verbisy Gloriosissimam civitatem Dei. M. 



S. AURELII AUGUSTINI 



mPPONENSIS EPISCOPI 



AD MARCELLINU]!! 



DE CIVITATE DEI 

GONTRA PAGANOS 



m* 



LIBER PRIMUS. 

Pwino6 reprehendit, qui orbis calaroitates^roaxiineque RcmaBae nrbls recentcm a Gothis vastationem chfistianse religioniv 
qn deorum cultus i.rohibetur, tribucbant. Agitdc commodis et iticomiiiodis, qusB tunc boniset malis» ut solet, fuerunt 
eooHnuma. lUorum denique retundit procacilatem , qui christiananini feminarum Tiolatum a militibus pudorem 
objectabant. 



■♦♦»*^0€*«-*- 



PRi£FATIO. 

De siueepti operis consilio et argumento, 

Gloriosissimam civitatem Dci, sive in hoc temporum 

corsu , cum iiiler impios peregrinatur ex flde viveiis 

{Babae, ii , 4) , sive iii illa siabilitate sedis aptemae , 

quam nunc exspectal per patientiam {Rom. viii , ^), 

qiioadusqiie jusiitia convertntur in judicium {Psal, 

ICIU, 15), deinceps adeplura p«»r exccllenliam y'irtoriu 

ultima et pace perfecta, hoc opere a te institnlo *, 

et iiieai promissione dcbito , defendere adversiis 

eos qui Condiiori ejus deos suos pneferunt, tili cha- 

risslm« MarceUine, suscepi. Magnum opus el ar- 

dunin : sed Deus adjutor noster est {PsaL lxi, 9). Nam 

scio quibiis viribus opus sit, ut persiiadeatur super- 

bis quanta sit virlus humilitatis, qna fit nt omnia 

terrcna cacuminii, tcmporali mobilitate nulantia, non 

hiimano usurpata fastii, sed divina gratia donnta 

eelsitudo iranscendat. Rex enim ct conditor civitaiis 

hujus , de qna loqni insliluiinus, in Scriptura populis 

siiis* sententiam divina legis aperuit, qua dictum est, 

Deui 9Hperbi$ remtit^ hunulibui autem dat gratiam 

{Jacobi IV, 6; ei 1 Petr. v, 5). Hoc vero quodDei est, 

soperbs quoque anim.ne spiritus inflalus affectat , 

amalque sibi in laudibiis dici, 

parcere subjectis, et debellare superbos 

(rtrgii. JKndd. lib. 6, t>er«. 854.) 

Unde cliam de lerrcna civiiate , quic cum dominari 

«Editiones vind. Er. Lov. habent, ad te imtiluto. At 
im., kl est Amcrbachiana edilio et pliu-es probae noiae Mss., 
« te tittftUtfo. rropositum enim a MarceHino id opus fuerat 
euiat. mter Augustinianas 156, n. 5, ipsique promissura ab 
ASuatino Epislola 138, n. 20, sicuU nunc observavmius m 
vohimfnis hujus praefakione. prosequunlur ex pra^diais co- 
didhiis Donnulli, et mea ad te promissione debuo. , 

« Sic Hss. Edili autem, popuU sui. Sic «tiam Corbeiensis 
7flB 11 

t) imJ HW '^ circa annum 413, non absoluti antc annum 



^ 



appetit, cisi popiili serviant, ipsa ei dominandi libido 
doininalur , non est praetereundum silentio qutdquid 
dicere suscepti hujus operis ratio poslulat, ct facultas 
dainr. 

CAPUT PRIMUM. — De adversurits nominis Chrifti, 
quibus in vasuaione Vrbis propter Christum Barbari 
peperccnuil ». 

Ex hac namque existunt inlmici , adversus quos 
dcfendenda est Dei civitas : quorum tamen multi , 
correcto impietalis errore , civcs in ea finnt satis 
idonei ; multi vero in eam tanlis exardescunt ignibus 
odiorum , tamque manifestis beneficiis Redemptoris 
cjus ingrali sunt , ut hodie icontra eam linguas non 
moveretit , nisi ferrum hostile fugientes , in sacratis 
ejus locis vitam , de qua superbiunl , invenirent. 
Annon etiam iili Roroani Ghristi noinini infesti sunt, 
quibus propter Christum Barbari pepercerunt ? Te- 
staniur hoc martyriim loca et basilic^e Apostolorum, 
qune in illa vastatione Urbis ad se confugientes suos 
alienosque receperunt (a). Hucusqiie crnenlns s:e- 
viebat inimicus; ibi accipiebat liniitem Inicidatoris 
furor : illo ducebanlur a miserantibus hostibus quibus 
etiam exlra ipsa loca pepcrcerant, ne in eos incurre- 
rent, qui similem misericordiam non habebant {b). 
Qui tamen etiam ipsi alibi truces atque hostili more 
sxvientes , posteaquam ad loca illa veniebant, ubi 

* Editi addunt, rtV(ts. Quae vox, abest a manuscriptis. 

(a) orosius, lib. 7, cap. 39, scribit Aiaricum capta Urbe 
pneceptum suis hoc dedisse, « ut st qui iu sancta loca, nra> 
« ci| ueque ad sanctorum apostoloruni Peiri et rauli basi- 
« licas ounfngisMnt, hos imprimis inviolatos securosque essa 
«ainerent. » 

(b) HancBarbaronimhumanitatemexpertae sunt Marceila 
et filia ejus Prlucipia, quas in sua doroo repertas ad basi- 
licam S. rauli deduxerunt, tesle Hieronymoin Epistola 154, 
ad Principiam. De alia feniina ad S. reU-i basiiicam, ut ejiis 
piidori parceretur, perducta a miiite, narrat ilem sozonie- 
nus, lib. 9, cap. 10. 



15 



DE CIVITATE DET, S. AUGUSTIM 



fucrat iDtcrdictum, qtiod alilii Jore belli lieoissd» tota 
leriendi rerrenabatur immanitas , et captivandi cupl- 
(litas frangebatur. Sic evaserunt mulii , qui nuric 
clirislianis temporibus detrahunt, et mala quae illa 
civitas periulit, Cbristo imputant * bona vero qus in 
eos, ut viverent, propier Cliristi bonorem Tacta sunt, 
non imputant Cbristo nostro , sed fato suo : com 
poiius dcberent, si qoid recii saperentS iila, quae ab 
bostibos aspera et dura perpessi suiit , illi divinae 
providentinn iribuere , qnx solet corriiptos bominum 
inores bellis emendaro atqiie conterere; itemque 
\iU\m mortalium justam atque laudabilem lalibos 
afflictionibus exercere , probatamque vol in mcliora 
transferre , vci in bis adhuc tcrris propter usus alios 
dctinere : illud vero, quod eis vel ubicuinque, proptcr 
Cliri&li nomen, vel in locis Christi noinini dcdicitis- 
simis * et amplissimis , ac pro largiore misericordia 
ad oapacitatem mnltitudinis cleclis, pneter bellorom 
morem truculenii Barbari pepercerunt , hoc tribuere 
temporibus cliristianis; hinc Dco gratias agore, hinc 
ad ejus nomen veraciter ciirrere , ut cffiigiant poenas 
ignis acterni; quod nomen multi eorum mendaciter 
usurpanint, ut efTugerent poenas prxscntis exitti. 
Nam quos vides petulantcr et procaciter insultare 
servis Christi, sunt in eis plurimi qui illum interitum 
clademque non evasissent, nisi servos Christi se esse 
finxissent. Et nunc ingrata superbia atque impiissima 
insania ejus nomini resistunt corde pervcrso, ut sem- 
piternis tencbris puniantur, ad qiiod nomen ore vel 
subdolo coiifugerunt, ut tcmporali lure fruerentur. 
CAPUT II. — Quod nulla unquam bella ilagesta sutiT, 
vt viclorei, propter deos eorum quo$ vicerant, paree- 
rent vietis. 

Tot bella gcsia conscripta simt , vel ante conditam 
Uomam , vel ab cjus exortu et imperio : legani, et 
profernnt sic ab alienigenis aliquam captam esse ci- 
virntem, utliostesqui cepcrant, parcerenl cis, quos 
nd deonini snorum templa confiigisse compercrant ; 
nut aliquem ducein Barbaroriim prxcepisse (a), ut 
irrupto oppido nullus feriretur , qui in illo vel illo 
leinplo fuisset inventus. Nonne vidit iEneas Priamum 

pcraras 
SaDguine f(cdantein ciuos ipse sa(n*averat isrnos ? 
(yirgU, J^d, tib, 2, vers. 301, 502.) 

Nonne Diomedes et Ulysses, ^ 

cxsis sumroac custodibus arcis, 
corripuere sacram eflj^icm, nianibusoue crucntls 
virgiueas ausi divx oontkigere vitlas? 

Nec tamen quod sequitur verum est : 

Ex illo Qucre, ac retro sublapsa referri 
Spes DaoaOm. (ibid, vers. 166-170). 

> Fditi, si quid recte saperent, At Blss., recti, . 

« Codd. 766, iObO, 2054, 20S2, fcrunt, dicalissh^. M. 

(a) AugusUaum praeterienmt nonnulla hujus rei lilteiis 
ffrxcis' et latinis ooosignata exempla. Nam refert Arrianus, 
lib. 2 de Rebus gesiis Alcxandri (cap. 24) capta T}to, iis 
(|ui vn templum llerciilis oonfugerant, Alexaodrum peper- 
cibse. De Agesilao etiaui Xeno|)hon in Agcsilao ( cap. 2) 
et lib. 4 de nebus Grjrcoruin (cap. 5), rluiarchus (cap. 10) 
et Rmilius lYobus in Agcsilao (cap 4) uuri*ant ij^suni, 
Atheniensibus et Ikrotiis eorunique sociis in | ugua ad Co- 
rouo^m deviclis, noluisbC ecs Ixui qui iu Sliiiervo: Ix^mplum 
He recepcnmt. 



IS 

Posiea qnippe neeruiit, postea Trojam ferro igni- 
bnsque delevenmt, posiea confugicniem ad aras 
Priamum obtruncavenint. Nec ideo Troja periit, quia 
Minervam perdidit. (iuid enim prius ipsa Minerva 
perdiderat, ut periret ? an forte custodes suos ? Hoc 
sanevenimest: illisquippeinteremptis poiuitauferrL 
Neque cnim bomincs a simulacro , sed simuUcruni 
ab liominibus servabatur. Quomodo ergo eoleliatur, 
ut patriam custodiret et dves , quae suos doc valnil 
custodire custodcs ? 

CAPUT III. — Quam imprudenter Romani deos pena- 
tes, qui Trojam custodire non poluerant , sibi credi- 
derunt profuturos. 

Ecce qualibus diis Urbem Romani servandam se 
C(»mniendasse * gaudcbant. iiimium miserabilcm 
crrorem! Et nobis succcnscnt, cum de diis eonim 
t;ilia dicinius, nec succenscnt auctoribus suis, quos 
ui ediscerent, mercedem dcderunt ; doctorcsque ipsos 
insuper ct salario publico et honoribus digiiissimos 
habueruiit. Nempe apud Virgilium , quem propterea 
parvuli iegunt, ul videlicet poeta magnus omniumque 
praiclarissimus atqiie optimus teneris ehibilus ani- 
niis * non facile oblivione possit aboleri ; secundum 
illud Horatii, 

Quo semel est imbuta recens scrvabit odorem 
1 csta diu : 

{Episit, lib, 1, £p. 2, vers. 69, 70.) 

apud hunc ergo Virgilium iieinpe Juno iiiducitur iiife- 
sta Trojanis, iEolo ventorum rcgi adversus eos iiri- 
tando dicere : 

Gens inimica mihi Tyrrhcnum navigat sequor, 
llium in Ualiam portans, victosque penal(3s. 
{jtneid.lib. I, wr«. 71, 72.) 

Ilnne istis penatilms victis Romam, iie vincerctur, 
prudenies comniendare debucrunt ? Scd ha-c Juno 
dicebat , velut irata mulier, quid ioquerelur igno- 
raiis. Quid i£neas ipse pius toties appellatus ? nonne 
iia narrat : 

ranthus othryadcs, arcis Phoebique sacerdos, 
Sacra inanu, victisque deos, parvuuique neuotcm 
Ijise U-ahit, airsuqiie amens ad limiua tendit? 
(vfJieirf. tib. 2, vers. 319-321.) 

Nonne deos ipsos, qiios victos non dubiiat diccre, sihi 
potius quam se illis pcrhibet commendatos , cum ei 
dicilur, 

sacra suasque tibi commendat Troja penatcs? 

{tbid. vers. 293.) 

Si igilur Virgilius tales dcos ct victos dicit , et, ut 
vel vicli quoquo modo evaderent , liomiiii commcn- 
datos; qii:c demcntia est existimare his tutoribus 
Roiiiam sapieiiter fuisse commissam, ct nisi cos anii- 
sissct, iion potuisse vastari ? Iiiio vcro vicios dcos 
tanquam pnr.sidesac defciisores colcre, quid est aliud 
quam tencre nou nuinina bonj, sed oiiiina mala ' ? 

^ Pliires manuscripU, se comnmsse. — iniic lecUoni ad« 
stii uialur n. 766. M. 

* in 6., teneris ebibilus amus. Saniores nostri Mss. omQes 
hal>eni> ammis. M. 

' Editi, sed damumia mOmi^ ^ ttelioris notae Mss., sid 
omina maiiiy id esi prajsagia excidii et ciadis vealur». -« 
Cui. 7c>G li'.^il, nowma mala. u. 



17 LIBER PRIMUS. 

Qunnlo enini sapientius credilur, non Romam ad 
Istam cladem lion ruisse vcnturam, nisi prius illi per- 
issent; sed illos polius olim fnisse perituros, nist 
eos , quantum potuisset , Roma servassct ? Nam quis 
non , cum advertcrit , vidcal , quanta sit vanitate 
prxsumplum , non posse vinci sub defensoribus vi- 
ctis, et ideo perisse , quia custodes perdidit deos ; 
cum vel sola potuerit esse causa pcreundi , cuslodcs 
babere voluisse perituros ? Non itaque , cum de diis 
victis illa conscriberentur aique canereotur, poeuis * 
libebat mentiri, sed cordntos homines cogebat veri- 
tas confiteri. Verum ista opportunius alio loco diligen- 
ter copioscqne tmctanda sunt: nuncquod institueram 
de ingraiis bominibus dicere, paruniper explicem *, 
ul possum : qui ca mala, quoe pro suorum morum 
pervcrsitate mcrito patiunlur , blasphcmantes Christo 
imputant; quod autem illis etiam talilms propter 
Christum parcitur, ncc dignantur atlenderc, et eas 
Unguas adversus ejus nomen demenlia sacrilegne pro- 
tervitatis ' eiercent , quibus iinguis usurpuverunt 
mendacitcr ipsum nomen, ut viverent ; vel quas lin« 
gnas in locis ei sacratis metuendo presserunt, ut 
illic tuti atquemuniti^, ubi propter eum iiI.Tsi ab 
hostibns fuerunt , inde in eum maledictis bostilibus 
prosilirent. 

CAPUT IV. — De afylo Junonii in Troja , quod ne- 
nunem liberavH a GraciSy et basilicis Apoitolorum^ 
qute omnes ad se confugientes a Barbaris defenr 
derunt. 

Ipsa, ut dixi, Troja, mater populi Romani (a) , 
fiacratis in locis deonim suorum munire nori potuit 
eives suos ab ignibus fcrroque Grxcorum , cosdem 
ipsos deos culenlium : quin ctiam, 

Junonis asylo 
Costodes lecli, Phoenix et dlnis llysses 
rnedam asservabaot ; buc undique Troia gaza 
inceusis erepUadytis, mensaeciue deorum, 
Orateresque auro solidi, caplivaque veslis 
Coogeritur : pueri et pavUUe loogo ordine matres 
3(aut drcum. 

(f^irgU. JEneid lib, % vers. 7C|.7e7.) 

Electus est videlicet locus tanue dcae sacratus, non 
niide captivos non liccret educcre , scd ubi captivos 
liberet indudere. Compara nunc asylum illud, non 
cujuslibet dei grcgalis, vel de turba plebis, sed Jovis ' 
i|>sius sororis etconjugis etreginx oinnium dcorum, 
cum memoriis nostrorum Apostolorum. llluc inccn- 
sis templis et diis erepta spolia portabantur, non 
reddenda victis *, sed dividenda victuribus ; huc au* 

lx>v., poetis. Caeteri libri, poctas^ accusandi casu, quem 
verbo, Hbet^ adjungere amnt Auguftiious. sic iu librosecun- 
do Reiractationum, cap. 25 : c ui me poliusdicens quidquid 
eum libuit. » 

*fr. et alinuot prdbae noUe manuscripti, expediam. — 
Sic etiam n. 766. M. 

• \ind. Am. et plerique manuscripli , perveratatis. — Slc 
etiamn.766. M. 

^ IjOv., aique muniti essent, et ubi propter ewn^ elc., ad- 
deules, essenict, iuvitisomnihus libris editis et manuscriptls 

' m B., sed de Jovis : corruptc. M. 
I * Plures Mss., non donanda victis. 

(a) Sallustius, caj>. 6 lti>ri de Conjuratiooe Catilinx : c ur- 
hcm Romam, siculi ego accepi, condidere atque habuere 
t luitlo Trojaui, qui ^ea duce profugi ioccrtis sedibus ^a* 
libtttRar. 



*8 

tein, et quod alibi ad ea loca compcriuni cst perti- 
nere, cum honorect obseqnio religiosisslmo reporta- 
tum esl (a). Ibi amissa, hic servata libertas ; ibi claiiga, 
hic interdicta captivitas ; ibi possidendi a dominanti- 
bus Jiostibus premebantur, huc liberandi a misemn- 
tibus ducebantur * : postremo illud Junonis templum 
sibi elegerat avaritia et superbia levium Gracco- 
rum {b) ; istas Christi basilicas misericordia et humi- 
litasetiam immanium Bnrbarorum *. Nisi forte Grxci 
quidem in illa sua victoria templis deoriim commu- 
nium (c) pepercerunt, atque illo confugientes miseros 
victosque Trojanos ferire vei captivare non ausi 
sunt; sed Virgilius, poetarum more, illa mcniltiis 
est. Imo vero niorem hostium civitates evcrtentium 
ille descripsit. 

CAPUT V. — De generali consuetudine hosthim victas 
civitates evertentium , quid Ccesar senserit. 

Quem morem eiiam Ca^sar > (sicut scribit Salla- 
stius, nobilitatsc ^ veritatis historicus) sentenlia soa, 
quam de conjiiratis in senatu habuit , commcmorare 
non prxierinitiit : c Rapi virgines, pueros ; divelli 
liberos a parenlum complexu, maircs fnmiliarum 
pati qux victoribiis collibuissel ', fana ntqne domos 
spoliari , cxdf^ni , incendia (ieri ; postremo arinis, 
cadaveribus, cruore atqueluctii omnia repleri i (So/- 
lust. de Conjuratione Catilitue , cap. 51 ). Ilic si 
fana tacuisset, dcorum sedibus solere hostes parcere 
putaremus. Et haec non ab alienigenis hoslibiis, sed 
a Catilina ct sociis ejus , nobilissimis senatoribus et 
Romanis civibus, Romnna templa nicluebant. Sed hl 
videlicet perditi et patrix parricidac. 

CAPUT VI. — Quod nec Romani quidem ita ulla$ 
ceperint dvitales , ut in teinplis earum parcereni 
tictis, 

Quid ergo per multas gentes , qux inter se bella 
gcsserunt ct nusquam victis in deorum suorum sedi- 
bus pepercerunt, noster sermo discurrat? Romaoos 
ipsos videamus : ipsos , inquam, recolamiis respicia* 



* In B., a miserantibus hoslibus aucebantur ; verbum » 
hoslibuSt hic susluUnuis ex auctoritate uosUrorum Blss. M. 

* llic incipit caput 5 in Mss. 

* vind. Er. et Mss. Gallicani ac Romani , Cato, Sed quia 
Terl)a nuoc laudata ab Auguslino Caesaris sunt apud sal- 
lustium, uon calonis, ideo in Amert)achiana edilione, 
quam hic secuti sunl Luvanienscs, iuterpreiibus hujus ope- 
ris valoisio et ifivelho emendare visum est, ca:sar : ta- 
metsi libri, ut i|)si ohservadC, communiter hal)erent, Cato, 
Quid si in eo Augustiuus, (|uod erudilis nonnimquam oon- 
tin;;it, memoria laiisus est, aut SailusUo usus vario sive 
meudoso? — N. 76(5, cato. M. 

^ in B., nobUitate. Sic etiam codices nostri, oomipte. 
Plerique editi lerunt, nobUitaUs; quae leciio certe vera 
est. M. 

' Lov., cottibuissent : male et dlssentienUbus cxleris 
libris. 

(a) vasa nretiosa apud virginem Deo sacram, qux cu* 
stodicnda illa reccpcrat, detecu a milite , Alaricuni, mox 
ubi comperit ad hasilicam Pelri apostoU perlioere, Jussls&e 
eo rcportari, scrilut Orosius, lib. 7, cap. 38. 

(b) Levitas propria GnEcorum, ait cicero in oratiooe rro 
Flacco, capp. 5, 7, et alibi. Haec eorum erat apud Roma- 
nos nota, quos ideo Graculos diccbant. 

(r) Kempc cosdcm deos cclebant cr^ ct Trojani. 



s 



19 DE CIVITATC DEI, b. AUGUSTINI 

iiiiisque Romano8,ilc quonim praccpua laude dicium 

est, 

Pircere sabiectis, et debellare supertM». 
el quod accepta injiiria ignoscere, qnam per^equi 
malebaiil (Sailttst. de conjuratione Catilina, cap. 9 i« 
fine ) : quando lol lanlasiiue urbes , iil lale domina- 
renlur, expugnaias caplasqiie everterunl, legalur no- 
bis qua lempla excipere solebaiil, ul ad ea quisquis 
confugissel, liberarclur, An illi faciebanl, el scriplo- 
res earumdem rerum gestaruni isU relicebani ? Iiane 
▼cro, qni ea qu» laiidarenl maxime requirebant, isU 
prxclarissima secundum ipsos pietalis indicia pKele- 
rirciit ? Egreglus Romani nominis Marcus Marcellus, 
qui Syracusas (a) , urbem ornaiissimam, ccpit , rc- 
fertur eam prius flevisse ruiiuram, et anlc ejus san- 
guinem suasilli lacrymas effudisse (b). Gessitetcu- 
ram pudiciiisB, eliam in hoste scrvandae. Nam prius- 
quam oppiduin viclor jussisset invadi , constituit 
edicto, ne quis corpus liberum violarel (c), Eversa 
esttamen civilas inore bellorum, nec uspiara legiiur 
ab imperalore tain casio atque clemenU fuisse prae- 
ccpium, ut quisquis ad illud vel illud lemplum fugis- 
sei, abiret * illaesus. Quod utique iiullo modo pneter- 
irelur, quando nec ejus flclus, nec quod edixerat 
pro pudicitia minime violanda , poluil laceri. Fabius, 
Tarentin» urbis eversor, a simulacrorum depraeda- 
tione se absiinuisse laudalur. Nam cum ei scriba 
suggcssisset quid de signis deorum, quae mulla capu 
fueranl, fieri juberet, continentiam suam eliam jo- 
cando condivit. tfuaisivit enim, ciijusmodi essenl : et 
cum ci non solum roulia grandia , verum eliam re- 
nuntiarentur armata, Relinqumntts, inquit, Tarentinis 
deos iratos (d). Cum igitur nec iliius fletum, nec hujus 
risum, ncc illius castam misericordiam, nec hujus fa- 
cetam continentiam , Romananim rerunr gesurum 
scriptores tacere poluerint; quando praelermiiiereiur, 
si aliquibus hommibus in honorem cujuspiam deorum 
•uorum sic pepercissent , ul in quoquam templo cae- 
dem vel captiviiatem fleri prohiberent ? 
CAPUT VH. — Qttod in eversione Urbis quce oipere 

geita «Mi/, de cmuMeittdine acciderint belli ; qutB vero 

elementer, de potentia provenerini nominis Christi. 

Quidquid crgQ vastalionis, trucidalionis, depraeda- 
taonis, concremationis, afflictionis, in isU receniis- 
sima Romana cladecommissum est, fecit hocconsue- 
tado bcllorum. Quod autem more novo factum est, 
quod inusiUU rerum • facie immanius barbara um 



20 



* Codices noslri, haberetttr. u. 

•vox, rerum, abest a vetere codlce libro Silvane- 

ctensi 

(a) Syracusae dvilas est ia Sicilia quam obsidens Biarcel- 
lusL Archimedis syracusani macbiQis saepe repulsiis, ter- 
tiolandein anno expugnavit. Quae hic de Marcelio Augusti- 
nus, legunlur in Livio, lib. SS^ c ^* 

(i) Narrat Livius, lib. 23, cap. 24. 

(c)idem,ibid.,cap.25. j . • 

(d) Tarenlum, Calabriae urbem, quae a Romamsad Anni- 
balemdereceral, Q. Fabius Maximws verrucosus recup«;a- 
Yit, mlUlibusque diripiendam iradidit. Hlc Fabius esl lUo 

dcquoEnnius, ,. j ... •. 

i:nus homo nobts cunctando restUuU rem. 
F.ius de Tarenlinorum simuiacris responsum alfert Uv ius, 
lib. 27, cap. 16. 



miUi apparuit, ut anipUssimaB basilicae itnpleiidx 
populo cui parceretur, eligcrentur et deccrnereiitur, 
ubi nemo feriretur, unde nemo raperetur, qiio libe- 
randi inulii a miseranlibus boslibus ducerenlur, 
unde capiivandi uUi ^ nec a crudelibus boslibus ab- 
ducerentur ; hoc Chrisli nomini, lioc chrisliano tem- 
pori tribuendum quisquis non videt, cxcus ; quisquis 
videt, nec laudat , ingratus ; quisquis laudanli relu- 
eutur, insanus est. Absit ut prudeiis quisquam hoc 
feriuti imputet Rarbarorum. Truculentissimas et sae* 
vissimas menics iUe lerruit, ille frenavii, ille mirabi- 
liter temperavit, qui per prophctam Unto ante prae- 
dixit : Visitabo in virga iniquUates eorum, et in flagel'' 
lis peccata eorum ; misericordiam atttem meam non 
di$pergam ab eis (Psal» lxxxviii, 53, 5i). 

CAPUT VIII. — De commodis atqtte incommodis, qua 
bonii ac mali4 plerttmque commttnia sttnt. 

'• I. Dicet aliquis : Cur ergo isu dlvina misericordia 
etiamad impios ingmtosque pervenit? Cur, puumus, 
nisi quia eam ille praebuit, qui quotidie facit oriri to- 
Um sttttm wper bonos et malos^ et plttit tuper jttstos et 
injttstos (Matth. v, 45) ? Quamvisenim quidam eorum 
isu cogiuntes, poenitendo ab impicUte se corriganl ; 
qiiidam vero, sicul Apostolus dicit, divitias bonitatis 
et longanimitatis Dei contemnentes, secundum dnri- 
tiam cordis $ui et cor impoenitens thesaurizent tibi iram 
in die irte et reveUuionis justi jttdicii Dei^ qni reddel 
unicttiqtte secttndum operaejus (Rom. n, 4, 6) : Umen 
paticntia Dei ad poenitentiam inviut malos, sicut fla- 
gellum Dei ad paiientiam erudit bonos. Itemque mi- 
sericordia Dei fovendos amplectitur bonos, sicut se- 
veritas Dei puniendos corripit malos. Placuil quippe 
divinae providentiae praeparare in posterum bona 
jusiis, quibus non fruentur injosti ; et mala impiis, 
qiiibus non excruciabuntur boni. IsU vero tempora- 
lia bona et mala utrisque voluit esse communia : ut 
nec bona cupidius appeUntur, quae mali quoque ha- 
bere cemuntur ; nec mala turpiter evitentur, quibus 
et boni plerumque afflciuntur. 

2. Interest autem plurimum, qualis sit nsus vel ea- 
rum rerum quae prosperae, vel earum quae dicuntur 
adversae. Nam bonus temporalibus nec bonis extolli- 
tur, nec malis frangitur ; malus autem ideo hujusce- 
roodi infeliciute punitur , quia feliciute corrumpi* 
tur. Ostendit Uroen Deus saepe etiaro in his disiri- 
buendis evidentius operationem suaro. Nam si nunc 
omne peccaium manifcsU plecteret {Kena *, nihil ul- 
timo judicio scrvari puUretur : rursus, si nullum 
peccatum nunc puniret aperte DiriniUs, nulla csse 
providentia divina credcretur. Similiter in rebus se* 
cundis, si non eas Deus quibusdam pelentibus evi« 
dentissima largiute concederet, non ad eum ist:i 
pertinere diceremiis : iiemque si onmibus eas peten* 
tibus daret, noniiisi propter uUa praemia serviendum 
iili esso arbiiraremur; nec pios nos faceret ulis ser- 

« vind.Er. et Lov., nuUi. verius Am. et Mss., ttiit.— God. 
2050, fitti/t. M. 

• Lov., ptecterctur pama. Caetcri codices, plccterct fwfia ; 
supi le, dtvinitas. 



ft LIBER 

^ vilus, sed poUiis cupidos c( avaros. IIxc cum ila sint, 
quicamque boni et mali parilcr aniicli suut, non ideo 
ipsi disrmdi non sunt, quia dislinctum non esl quod 
utrique pcrpessi sunt. Manet enim dissimiliiudo pas- 
sorum etiam in similitudine passionum ; et licet sub 
eodem lormenio, non est idcm virtus et vitium. Nam 
sicul sub uiio igne aurum rutilat, pnlea fumat ; et sub 
eadem tribula stipiilx comminuuntur, frumenta pur- 
pnlar ; nec ideo cum oleo amurca confunditur, quia 
eodero preli pondere exprimitiir : ita una eademque 
vis irruens bonos probat, puriRcat, eliquat ; malos 
damnat, vas(at,exlerminal. Undein eadem afQictione 
inali Deum detestantur atquc blasphemant ; boni au- 
lem precantur et landant. Taiitum luterest, non qua« 
lia, sed qoalis quisqae paiiatur. Nam pari motu exa- 
gitatum el exhalat horribiliter copnum, et suaviter 
fragmt nngoentum. 

CAPUT IX. — De cautis correplionum, ftropier qua» 
ei bom et mali parUer flageHanlur. 

i . Quid igitar in illa rerum vaslitate ^ Chrislianl 
pas^ sont, qtiod non eis magis fldeliter ista con- 
siderantibos ad profectum valeret? PHmo, quod ipsa 
peccata, quibus Deus indignatus Implevit lantis cala- 
loitalibas mundum, humiliter cogitantes, quamvis 
longe absinl a Cacinorosis, flagitiosis atque impiis, 
tamen non usque adeo se a delictis deputant alieiios, 
at nec temporalia pro eis mala perpeti se judicent 
dignos *• Exceplo enim qnod iinusquisque, quamlibel 
laudabiliter vivens, cedit in quibusdaro carnali con- 
cnpiscentix, etsi non ad facinorum immanitatero et 
gargitero flngitiorum atque impieialis abnminalionem, 
ad aliqiia tamen peccata vel rara vel tanto crebriora, 
qwmto miiiora : bocergoexcepto, qnis tandem facile 
repcritar, qui eosdem ipsos, propter quorum horren- 
dan soperbian, luxuriam et avaritiam, alque exse^ 
crabiles iniquitates et iropieutes, Deus, sicut roinando 
praedixit, conterit terras {I$al xxiv, et alibi)^ sic ba- 
beat, ol habendi sunt? sic curo eis vivat, ut curo tali* 
bos esl vivenduro ? Plcrumque enim ab eis docendis, 
adroonendis, aliquando etiaro objurgandis et corri- 
piendis maledissiroulatur ; vel ciiro laboris piget, vel 
cum eorum os coraro * verecundarour offendere; vi!l 
euro Inimicitias devitarous, ne iropediaiil et noccant 
in istis teroporalibus rebus, sive quas adipisci adhuc 
appetit nostra cupiditas, sive quas aroiltere formidat 
infirroitas : lu ut, quamvis bonis vita maloruro dis- 
pliceat, et ideo ciiro eis non incidant in illam darona- 
tionero , qu» post hanc vitaro talibus prxparatur ; ta- 
roenqoia propterea peccatis eoruro daronabilibus par- 
cunl, dum eos in suis licet levibus et venialibus roe- 
toant, jore curo eis temporaliter flagellentur, quaro- 
vis ui xlemuro miniroe pumantur. Jure istani vHaro, 
qoando divinitus afiliguntur cum eis, amararo scntiunt, 
cojos amaado dulcedinero peccantibus eis amari esse 
noluerunl. 

^ Plures MS8. » vastatione. — corbeicnsis 766 cum aliis 
lirobitioribus. vastUate. M. 

* IjOv.» mdtynos : reluctaute seiisu et cseieris libris. 

* Moraiilti <»dk<s onaiuflat, coram. 



PRIMUS. 21 

2. Nam si pro|Xcr:^a qiiisquc oojurgandis et corri- 
picndis male agciilibus parcit, quia opportunius tem- 
pus inquirit, vcl eisdem ipsis metuit, ne deterioret 
cx hoc eniciantur, vel ad bonuro vitam et piaro eru» 
diendos impediant alios infirroos, et premant atquo 
avertant a fide ; non vidctur esse cupiditatis occasio, 
sed consiliuro charitalis. Illud est culpabile, quod hi, 
qui dissiroiliter vivunt et a malontro faclis abhorrent, 
parcunl tarocn peccatis alienis, quse dcdocere aut 
objurgare deberent, dum eorum ofTensiones cavcnt, 
ne sibi noceant in his rebus, quibus licite boniatque 
innocentes utunlur, sed cupidius quam oportcbat eos, 
qui in hoc muiido peregrinanlur et spem supemae 
patriae pra se gerunt. Non solum quippe infirmiores» 
yitaro duccntcs conjugalero, filios habentes vel ha- 
bere quxrenies, domos ac faroilias possidentes (quos 
Apostolus in Ecclcsiis alloquitur, docens ct roonens 
queroadmoduin vivere debcant et uxores cuin maritis, 
et mariti cum uxoribus, ct filii cum pareiitibus, et 
parentes curo filiis, et servi curo doroinis, et domini 
curo servis [Co/om. iii, 18-22]), multa teinporalia, 
multa terrena libentcr adipiscuntur et rooleste aroit- 
tunt, propter quae non audent oflendere horoi- 
nes, quorum sibi vita contaminatissiroa et con- 
sceleratissima displicet : vcrum etiam hi , qui su- 
pcriorem vilx gradum tenent , nec conjugalibus 
vinculis irretili sunt, et victu parvo ac teguroento 
utuntur \ plerumque suse famx ac saluti coiisulentcs *, 
dum iiisidias atque impetus maloruro tinient, ab co- 
ruro reprehensione sese abslinenl. Et quamvis non iii 
tantum eos meluant, ut ad similia pcrpetranda qui- 
buslihet eorum terroribus atque improbilatibus ce- 
dant; ea ipsa tamen, quae cum eis non perpctrant, 
nulunt plcrumque corripere, curo fortasse possint 
aliquos corripiendo corrigcre ; ne, si non potuerint, 
sua salus ac faina in periculuro exitiumque perve- 
nial : nec ea consideratione, qua suaro faroaro ac sa- 
lutem vident esse neccssariam utilitati erudiendorura 
homiiium ; sed ea potius infirmilate, qua delectat lin- 
gua blandiens el humanus dies (1 Cor. iv, 5), et re- 
furmidatur vulgi judicium et camis excraciatio vd 
peremptio ; hoc est, propter qusedam ciipiditaiis vin^ 
culn, non propter oflicia charitaiis. 

5. Non mihi itaque vidclur hxc parva esse causa, 
quare cum malis flagellentur et boni, quando Deo pla- 
cet perditos mores eiiam temporalium poenarum al- 
flictione punire. Flagellantur eniro siroul, non quia 
simul agunt malam vilam, sed quia simul amant tem- 
poralem vilaro ; non quidero sequaliter, scd taroen si- 
inul : quam boni contemnere deberent, ul illi correpti 
atque correcti consequerentur aeternam ; ad quaro 
coiisequendaro si noUent esse socii, ferrentur et di- 
ligercntur inimici : quia, donec vivunt, semper inccr- 
tum est utmm voluntatem sint in melius mutaturi. 
Qua in re non ulique parem, sed longe graviorem ha« 

» vetustissUnus codex Corbeiensis, ac iegimento utuntur. 

« verbum consulenUs^ abest ab Am. W. ac Mss. mcat 
iUjeso scnsu delcri, ul quod proxime sequitur, dum msmtas 
aique impetus malorvm timenl^ referatur ad pr&x:cdenUft 
verba, f(mug sdlicet, ac saUui, 



i 



K DE CIVITATK DLI. S. AUGUSTLNI 

bentcoitsam, quibiis per propliclain dicilur, lUe qut- 

dem in suo peceato tiwrietur^ iongwnem autem ejui de 

manu speculatorii reffuiram (Ezech. xxxiii, 6). Ad hoc 

enim speciilalores (a), hoc esl populorum pnTposili , 

consiiluli sunl iii Ecclesiis, ut non pnrcanl objiir- 

gando pcccata. Nec ideo tamen ab hiijusccmodi culpa 

peiiilns alienns est, qui, licet pnrpositus non sit, in 

eis tnmcn quibus vit;c hnjus necessilate conjungltur, 

niulla monenda Tel arguenda novit, et iiegligit, devi- 

lans eomro offensiones , propter illa quibus in hnc 

vila non indebitis uiitur, sed plus quam debuit de- 

lectatur. Deinde habent aliam causam boni, qiiare 

temporalibiis afnigantur malis ; qualem habuil Job : 

ut sibi ipsc liunianus animus sit probatus et cognitus, 

qnanta virtule pietatis gratis Deum diligat(6). 

CAPUT X. — Quod sanctis in amissione rerum tempo- 

ralium nihil pereat. 

1. Quibus recte consideratis alque perspectis, «'it- 
tende utrum aliquid mali acciderit fldelibus et piis, 
quod eis non in bonum verleretur : nisi forle putan- 
dum est aposlolicam illam vacare sentenliam, ubi ait. 



Sl 



Scimus qwa dHigentibus Deum omnia cooperantur ^ in 
bonum (Rom. vin, 28). 

[Caput X.] Amiserunt omnia quae habebant. Niim- 
quid fidem? numquid piclatem? namquid intcrioris 
hominis bona, qui est ante Deum dives (I Petr. iii, 
4 ) ? Ilac sunt opes Chrislianorum, quibus opulentus 
dicebat 'Apostilus : Est autem qumtus magnus pietas 
cum sufficientia. mhil enim intulimus in hunc mundum^ 
sed nec auferre aUquid possumus : habentes autem vi- 
clum et tegumentum, his contenU simus. Nam qui vo- 
Imt Mvites fieri, inddunt in tentationem et laqueum^ et 
desideria multa stulta et noxia^ quce mergunt hondnes 
in interilum et perdilionem. Radix est enim ommum 
malorum avarilia (c) : quam quidam appetentes, a fide 
pererraverunt^ et inseruerunt se doloribus muUis (1 7tm. 
VI, 6-10). 

2. Quibus ergo terrenas divitix in * illa vastatione 
perierunt, si eas sic habebant, quemadmodum ab islo 
foris paupere, intus divitc audierant ; id est, si mundo 
utebantur, tanquam nonutcntes (I Cor, vii, 31): po- 
tuerunt dicere, quod ille graviler tentatus et minime 
superatus : Nudus extvt de utero matris mem^ nudus 
revertar in terram. Dominus dedit, Dominus abstuHt ; 
sicut Domino placuit, ita factum est : sit nomen Domini 
benedictum (Job i, 21) : ut bonos servus magnas facul- 
lates habcrct ipsam sui Domini volunlatem, cui pe- 
disseqiius mcnte ditesceret, ncc constristaretur eis 
rebus vivens reHctns ', quas cito fuerat moriens reli- 

« vetusllssimos corbeiensls liber, cooperatwr. 

* vind. Am. el i.ov. omitiuDt, m. 

* sic Mss. At editi, relictis : nnnns integra illa aniithesi, 
rpae An^stioo pbcuit, borum verbonim, vivens retictus ; 
et, mortens re/tclurtfs.— Codd.76d et 2031 fenmt, retfrft», 
dum codd. interioris noue nn. 2052 et 20!>5 habent, re- 
Hctis. M. 

(d) speculatoris vocabulo exacte translaUim cst grxcura 
eptscopos, quod pluribiis probat L. vives. 

{b) S. chrysoslomus ia Homil. 1 ad popubim AntiodiP- 
num octo causas eoumerat variae ct omnhnodae sanclorum 
zflBietionis in boc mundo, quassigillatim ex Seripturts con- 
nrmat. Coquj^us. 

(r) Apud raulum, phitarguria. vulgata, ctq«t.'^ttas. 



ctiinis. Illi aulem Infirmiores, qtii terrenls his bonis, 
quamvis ca non pneponcrenl Clirislo, aliqoanlijla 
lamen cupiditate coh.nerebant ; quantnm haec aroando 
peccavcrint, perdcndo scnserunt. Tantum quippe do- 
luerunt , qiiantum se doloribus inseruerant; sicut 
Apostoliiro dixisse supra commemoravi. Oportebal 
enim ut cis adderetur etiam experimentorum disci- 
plina, a quibus fueral tam diu neglecta verborum, 
Nam cum dixit Apostolus, Qui voltmt divites fieri, iih 
cirfun^ in tentationem, ct cxtera ; profccto in diviiils 
cupiditatem reprehcndit, non facultatem : qui * prse- 
cepit alibi, dicens, Pracipe divitibus hujus mundi^ non 
superbe sapere, neque sperare in incerto diviliarum • ; 
sed in Deo vivo, qui prcestat nobis omnia abundanter ad 
fruendum ; bene faciant, divites sint in operibus bonis^ 
facile tribuant, communicent, thesaurixent sibi f^nda* 
mentum bonum in futurum, ut apprehendant veram w- 
tam (I Tim. vi, 17-19). Hncc qui de suis faciebanl di- 
vitiis, magnis sunt lucris levia damna solati ; plus- 
qiie laetati ex bis, qnx facile tribuendo tutius scrva- 
verunt, quam contristati ex his, quae liniide retinenilo 
facilius amiserunt. Hoc enim potuit in terra penre, 
quod piguit inde transferre. Nam qui receperuot con- 
siliiim Domini sui, dicentis, Nolite condere vobis the' 
sauros in terra, ubi tinea et rubigo exterminant, et uH 
fures effodiunt et furantur; sed thesaurixate vobis the- 
sauros in c<Bb, quo fur non accedit, neque tinea cor^ 
rumpit : ubi enim est thesaunu tuus^ ibi erU et cor tuum 
(Matth. VI, 19-21 ; tribulalionis tempore probavenini 
quam recte sapuerint, non contemnendo veracissi- 
miim praeceptorem et tbesauri sui fldelissimom invi- 
ctissimomque custodem. Nam si multi suntgavisi, 
ibi se habuisse divitias soas, quo contigii ul hostis 
non accederet ; quanto ccrtius et securios gaudere 
potuerunt qui roonilu Dei sui illuc migraverant, quo 
accedere ' omnino non possel? Unde Paulinus noster, 
Nolensis episcopus, ex opulentissimo divite volontate 
pauperrimus et copiosissime sanctus, quando el ipsam 
Nolam Barbari vastaverunt (a), curo ab eis teneretor, 
sic in corde soo, ot ab eo postea cognovimus, preca- 
batur : Domine^ non excrucier propter aurum et argen^ 
tum; uhi eium sint omnia mea^ tu scis. Ibi eniro babe- 
bai omnia soa, ubi euro condere et Ihesaurizare ille 
monstraverai \ qui ei baec mala mundo venlura pras- 
dixcrat. Ac per hoc qoi Doroino suo monenti obedie- 
rant, ubi elqooroodo tbesaorizare dcberent, nec ipsas 
lerrenas divitiae Barbaris incursantibos amlseronl : 
quos autem non obedisse poenitoit, qoid de uli- 
bos rebos faciendom cssel, si non prxcedcnte sa- 
picnlia, certe con.<(equenie experientia didiceruol. 



* vind. Am. Er.. qtiam. Sic etiam habent manuscriptii 
excepU) uno et altero, io quibus legitur, de qua.-^ Bls.'7tf6« 
quMn. M. 

* in edilis additur, stuxrum; quod abest a maauscri- 
ptis. 

* Rdiii, accedi. At Mss., accedere. 

^ Uty. ct codiccs noslri, excepto 766, Icgunt, mottti^raf. 
Hs. 766 et |)Ieri(|ue editi, monUraverat. M. 

(a) Gothi nimirum sul) Abrico ^)0st direptam Urbem [tcr 
Latium, volsoos, cam()aniani, et ilias italtai provincias effu^iii 
Kolam ipsam campaoiac civitatcm diruerunt. 



S5 LIBER PRIMUS. 

3. At cnim quidam boni etiam Christiani tonnentis 
eicruciati sunl, ul bona sua hostibus proderent. llli 
▼ero nec prodere, nec perdere potuerunt bonum, quo 
et Ipsi boni erant. Si autem torqueri, quam mam- 
mona iniquitatis prodere maluerunt; boni non erant. 
Admonendi auiem fuerant, qui tanta patiebanlur pro 
auro, quanta essent sustinenda pro Christo : ut eum 
poiius diligero discerent, qui pro se passos aeiema 
feliciuie ditaret ; non aurum et argenlum, pro quo 
pati miserrimum fuit, seu mcntiendo occulurctur, 
seaverum dicendo proderelur. Namque iiiter tor- 
menta ncmo Christum confitcndo amisit : nemo au- 
ruin, nisi negando, sertavit. Qnocirca utiliora eranl 
fortasse tormenta, quae bonum incorruptibile aman- 
dum docebant, quam illa bona, quae sine ullo utill 
fruclu dominos sui amore torquebant. Sed quidam 
eliam non babentes quod proderent, dum non cre- 
duniur, torti sunt. Et hi forte babere cupiebant, nec 
sancia voluntate pauperes erant : qulbus demonstran- 
dum fuit, nou faculuites, sed ipsas cupiditates talibus 
esse dignas cruciatibus. Si vero melioris viue pro- 
posin reconditum aurum argentumque non habebant, 
nescio quidem utrum cuiquam talium acciderit, ut 
dum babere creditur , torquoretur : verumtamen 
etiamsi accidit, profecto qui intcr illa tormenta pau- 
pertatem sanctam confitebalur, Christum contiteba- 
tur. Qnapropter etsi non meruit ab hosiibus credi, 
non potuit tamen sanctse paupcrtatis confessor sine 
CQslesti mercede torqueri. 

4. [XI.] Multos, inquiunt, etiam Christianos fames 
diutnma vastavit. Hoc quoque in usus suos boni 
fideles pie tolerando verlerunt. Quos enim fames ne- 
cavit, malis vitae hujus, sicut corporis morbus, eri- 
puit : quos autem non necavit, docuit parcius vivere, 
docuit productius jejunare. 

CAPUT XI. — De jine temporalU vitte , sive tongiorii , 

nve brevioris, 
Sed enim nmlti etiam Christiani interfecti sunt , 
multi multarum mortium fceda varietate consumpii. 
Uoc si apgre ferendum est , omnibus qui in hanc vi- 
tam procreati sunt , utique commune est. IIoc scio , 
neminem fuisse mortuum , qui non fuerat aliquando 
moriturus. Finis aiitem vitae tam longam quam bre- 
vem vitam boc idem facit. Neque enim aliud melius , 
et aliud deterius ; aut aliud majus , et aliud brevius 
est, quod jam pariter non est. Qui(f aulcm inlcrest, 
qno mortis genere vita ista finiaiur , quando ille cui 
finitur , ilerum mori non cogilur? Cum autem uni- 
cuique mortalium sub quolidianis vilae hujus casibus 
innumerabilcs mortes quodammodo comminentur, 
quamdiu incertumest, quaenam carum vcntura sit; 
liiaero utrum satius sit , unam perpeli moricndo , an 
?innes timere vivendo. Nec ignoro quam ineriius * 
eligatur diu vivere sub timore lot mortium , quam se- 
niel moriendo imllam deinccps forinidare. Sed aliud 
cst quod carnis scnsus infirmiler pavidus rcfugit, 
alivd quod mcnlis ralio diiigenler enucleata convin- 
cii^ Mala roors pulanda non est, quam hona vlta 

< Gillicam ct Romasi Mss., ctttta. 



praecesscrit : ncque enim facit malam mortem , nisi 
quod sequltur mortem. Non itaque miiltum curaii- 
dum est eis, qui nccessario morituri sunl, quid 
accidat ut morianiur ; sed moriendo quo irc cogan- 
tur. Cum igitur Christiani noverint longe mdiorem 
fuisse religiosi paupcris mortem inter lingenlium ca- 
num linguas , quam impii diviiis in purpura et bysso 
{Lue. XVI , 19-31); horrenda illa genera mortium qiiid 
mortuis obfuerunt , qui bene vixerunt. 

CAPUT XII. — De upuUura humanorum corporum , 
quee Chrigliami etiamii fueril negata , m/ adimit, 

1. At enim in tanta strage cadaverum nec sepelirl 
potuerunt. Neque istud pia fides nimium reformidat, 
tenens praedictum, nec absumenles bestias resur- 
recturis corporibus obfuturas , quorum capillus ca- 
pitis non peribit (Id. xxi , 18). NuUo modo diceret 
Veritts, Nolite limere eoi qui corpui occidunt , ani' 
mam autem non poaunt oecidere (Matlh, x , 28) ; sl 
quidquam obesset futurae viue , quidquid inimici de 
corporibus occisorum facere voluissent. Nisi forte 
qulspiam sic absurdus est, ut conlendat eos , qul 
corpus occidunl , non debere timeri ante mortem , ne 
corpus occidant , et timeri debere post mortem , ne 
corpus occisum sepeliri non sinant. Falsum est ergo 
quod ait Christus , Qui corpui oceidunt , et postea non 
hahent quid fadanl (Luc, xii , i) ; si habent tanta , 
quae de cadaveribus faciant. Absit ut falsum sit quod 
Yeritas dixll. Dictum esl enim aliquid eos facere com 
occidunt, quia In corpore sensus est occidendo; 
postea vero nibil habere qood faciant , quia nullus 
sensus est in corporc occiso. Multa itaque corpora 
Christianoram terra non texlt : sed nullum eorum 
quisquam a coelo el tcrra separavit , quam totam im- 
plet praesentia sui , qul novit unde resuscilet quod 
creavit. Dicitur quidem in Psalmo , Poiuerunt morta- 
lia iervorum tuorum eicai volatilibui ccsU , camei 
ianctorum tuorum beitHi terra : effuderunt ianguinem 
eorum , iicut aquam in circuitu Jeruialem , et non erat 
qui iepeliret (Pw/. Lxxvni , 2 , 3) : sed magis ad cx- 
aggerandam cradelitatem coram qui isu fecerant , 
non ad eorum infelicitatem qui ista pcrpessi snnt. 
Quanivis enim hacc in conspectu Iiominiim dura et 
dira videantiir; ied pretioia in compectu Domini mort 
ianctorum ejui (Psal. cxv , 15). Proiiide omnia ista, 
id est, curaiio funeris , condilio sepultiirae, pompa 
exscqiiiarum * , magis sunt vivorum solalia , quam 
siibsidia mortuorum. Si aliquid prodest impio sepql- 
tura pretiosa, oberit pio vilis aut nulla. Praeclaras 
cxsequias in conspeclu hominum exhibujt purpurato 
illi diviti luri)a famulorum : scd multo clariores in 
conspcctu Domini ulceroso illi pauperi minislerlum 
pncbuit Angelorum , qui eum non extulcrunt in mpr- 
morcum tumulum , sed in Abrahx gremium sustu- 

Icrunt. 

2. Ridcnt haec illi, conlra quos dcfendendam susce- 
pimus civiutem DcL Verumtamen sepulturae curain 

> Sob cdiUo Lov., pompa: exicquiarum. 



97 DE CIYITATE DEI, 

etiam eornm philosophl conleropsenint (a) : et saepe 
unlTsrsi exercitus , dum pro terrena patria moreren- 
tur , ubi postea jacerent , vel quibus besiiis esca fie- 
rent , non curarunt : Ucuiique de hac re poetid plau- 
sibiliter dicere : 

Coelo tegitur, qoi non habet umam (6). 
Quanto minus debent de corporibus insepultis in- 
sultare Ckrisiianis , quibus et ipsius carnis et mem- 
brorum omnium rerormaiio non solum ex terra , ve- 
ruro etiam ex aliorum elementorum secretissimo si- 
nu , quo dilapsa cadavera recesserunt , in temporis 
puncto rcddenda et rcdintegranda promitliiur (I Cor. 
XV, 52)? 

CAPUT XIII. — Qucs ttt ratio $anctorum corpora 

sepeliendi, 

Nec ideo tamen contemnenda et abjicienda sunt 
corpora defunciorum , matimeque justorum atque fi- 
delium , quibus tanquam organis el vasis ad omnia 
bona opera sanclus usus est Spiritus. ^ Si enim pa« 
tema vestis et annulus , ac si quid bujusmodi , lanto 
Gharius est posteris , quanlo erga parentes major aP 
fcctus ; nuUo modo ipsa spernenda suntcorpora, quae 
utique nmlto ramiliarlus alque conjunctius , quam 
quxlibet iudumenta , gestamus. Haec enim non ad 
ornamentum vcl adjutorium , quod adhibetur extrin- 
secus, sed ad ipsam naturam hominis perlinent. Un- 
de et anliquorum justorum funera officiosa pielate 
curata sunt, et exsequiae.celebratx, et sepuliura pro- 
visa (Gen. xxv, 9; xxxv, 29; l, 2-13, etc) : ipsique 
dum viverent , de sepeliendis , vel etiam transferen- 
dis suis corporibus filiis mandaverunt (Id. xlvii, 
29 , 30 ; L , 24 ) : et Tobias sepeliendo moriuos Deum 
promeruisse, teste angelo, commendatur (Tob. ii , 9; 
xii , 12). ipse quoque Dominus die lertio resurrectu- 
rus , religiosae mulieris bonum opus pracdicat , praedi- 
candumqne comniendat , quod unguentum pretiosum 
super membra ejus efTuderit , atque hoc ad eum sepo- 
liendum fecerit (Matth. xxvi , 10-43) . Et laudabiliter 
commemorantur in Evangelio qui corpus ejus de 
cruceacceptum diligenteralque honorifice tegendum, 
sepeliendumque curarunt ( Joan. xii , 38-42).Yerum 
ifttac auctoritates non hoc admonent * , quod insit ul- 
lu8 cadaveribus sensus ; sed ad Dei providentiam , 
cui placent eiiam talia pietatis officia , corpora quo- 
que mortuorum pertinere significant , propter fidem 
resurrcctionis astruendam. Ubi et illud salubriter 
discitur , quanta possit esse remuneratio pro elee- 
mosynis, quas viventibus et senliontibus exhibemus, 
si neque hoc apud Deum perit , quod exanimis ho- 
minum membris officii diligentiaeque persolvitur. Sunt 

* Plerique et melioris notae Mss., ioncte tuu$ est gpiri- 
tus : id ^t, ipse justorum animus sancto oorponim usu 
opera bona eoidit. 

• veteres quidam libri probae notae, non ad fioc admo- 
nent. — ms. 766, non hoc admonent, praetermissa vocula, 

ad, M. 

(a) Ut Diogenes Cynicus, Anaxagoras, TheodonisCyrenaeus, 
ct aUi. Vide Senecam, lib. de TranquiUiUie animi, cap. 14, 
m Epist. 92 ; ciceronera in prima ruscul. Quaesl. lib. 1 , 
cap. 42 cl scqq. 

(b) uicauus, in lib. 7, v. 819, de occisis Pharsalica pngna 
k)quens, quos cxsar oomburi aut humari vetuit. 



S. ArGUSTINl 23 

quiaem et alia , quae sancti Patriarchae de corporibus 
suis vel condendis vel transferendis prophetico spi- 
ritu dicta intcliigi voluerunt : non autem hic loeus est, 
ut ea pertraciemus , cum sufficiant ista quae diximus. 
Sed si ea qux sustentandis viventibus sunl necessa- 
ria , sicut victus et amictus , quamvis cum gravl af- 
flictione desint , non frangunt in bonis perferendi to- 
lerandique virtutem , nec eradicant ex animo pieta- 
tem , sed exercitatam faciunt fecundiorem : quanto 
magis, cum desunt ea quae curandis funeribus con- 
dendisque corporibus defunctorum adhiberi solent, 
non efficiunt miseros in occultis piornm sedibus jam 
quietos ? Ac per hoc , quando ista cadaveribus Chri- 
stianonim in illa magnaeurbis, vel etiam aliorum oppi- 
dorum vastatione defuerunt; nec vivorum culpa est, 
qui non potuerunt ista praebere , nec poena mortuo- 
nim , qui non possunt isu sentire. 

CAPUT XIV. — De captivitate ionctorum^ quibtu mm- 
quam divim $olatia defuerunt. 

Sed mulll, inquiunt , Christiani etiam capiivi ducti 
sunt. Hoc sane miserrimum est, si aliquo duci pftue- 
runt,ubi Deum suum noninvenerunt.^Sunt in Scriptu- 
ris saoctis hujus etiam cladis magna solatia. Fueruiit 
in capiiviiate tres pueri, fuit Daniel, fueruntalii pro- 
phetae : nec Deus defuit consolator. Sic ergo non 
deseruit fideles suos sub dominaiione gcntis , licet 
barbarae, tamen humanae , qui prophetam non dese- 
ruit nec iii visceribus belluae ( Jonte ii ). Hsec quo- 
que illi, cum quibus agimus , malunl irridere , quam 
credere : qui tamen in suis liiteris credunt Arionem 
Methymnaeum, nobilissimum cilharistam , cum essct 
dejectus e navi, exceplum delphini dorso , et ad tcr- 
rasesse pervectum (a), Verum illud nostrum de Jona 
propheia incredibilius est. Plane incredibilius , quia 
mirabilius ; et mirabilius, quia poienlius. 

CAPUT Hy.—De Tiegulo , in quo captivitatU, ob reti- 
gionemetiam sponte totcrandas^ exstat exemplum: 
quodtamen itU deos cotenti prodesse non potuit. 

1. Habent tamen isti decapliviiate religionis causa 
etiam sponte toleranda et in suis prxclaris viris no- 
bilissimum exemplum. Marcus Attilius Regulus , 
imperator populi Romani , captivus apiid Carihagi- 
nenses fuit (b). Qui cum sibi malleni a Romanis suos 
reddi, quam corum tenere caplivos, ad hoc impetran* 
dum etiam islum pra:cipue R^ulum cum legatis 
suis Romam miserunt , prius juratione coiistrictum, 
si quod volebant minime peregisset , rediturum esse 
Carlhaginem. Perrexit ille, atque in senatu coiitraria 
pcrsuasit , quoniam non arbitrabatur uliie esse Ro- 

(a) Arlonisex Melhymna, Lesbi insulae oppido, citharoedi 
fabulam scripsit Herodotus libro Musarum primo, capp. 23, 
24. Hiuc ovidius in Fastis, libro 2, vers. 80 et seq(i. A. GeUius, 

iib. 16« cap. 19. 

(b) cognomen, AttiUus^ abest a vind. eta Mss. llanc Uard 
Reguli historiam , qui primo Punioo bello consui cum L. 
Uanlio volsone crealus, exerdlum in Afncam Romanorum 
nrimus trajeoit, et ab hostibuscaptus est, referunt A. Gelliui, 
iib. 6, cap. 4*; Appianus, de BeUis runids, cap. 4, l^olybius 
lib. 1. 08.1.29, et alu permulti. 



LIDER 

ii.aox relpublicx mutare capiivos. Nec posl hanc per« 
suasionem a suis ad hostes redire compulsus esi ; sed 
quod juraverat S id sponte complevii. At illi eum ei- 
cogitatis atque horrendis cruciatibus necaverunt. 
ludusum quippe angusto liguo , ubi siare cogereiur, 
clavisque acutissimis undique confixo, ut se in nullam 
ejus partem sine poenis atrocissimis inclinaret, etiam 
▼igilando peremerunt *. Merito certe laudant virtn- 
tcm Um magna infelicitate majorem. £t per deos 
ille jnraverat, quorum cultu * prohibito , has generi 
liumano clades isti opinantur infligi. Qui ergo pro- 
pterea colebantur, ut istam vilam prosperam redde- 
rcnt, si verum juranti has irrogari poenas seu voluc- 
runt , seu permiscrunt , quid perjuro gravius irati 
facere potuerunt? Sed cur non ratiocinationem meam 
potius ad utnimque concludam ? Deos cerle sic illo 
coluit , ut propter jurisjurandi fldem nec remaneret 
in pairia , nec inde quolibet ire , sed ad suos acerri- 
mos iniroicos rcdire minime dubitaret. Hoc si biiic 
▼itae utile existimabat, cujus Um horrendum exitum 
memit , prociil dubio fallebaiur. Suo quippe docuit 
cxemplo, nihil deos ad isum temporalem reliciutem 
§uis prodesse culioribus : quandoqnidem ille eorum 
dediius cultui, et victus et captivus abductus, et quia 
noluit aliter quam per eos juraveral facere , novo ac 
prius inaudito nimiumque horribili supplicii genere 
cruciatus exslinclus est. Si autem deorum cultus posl 
hanc vium velut mercedem reddit feliciutem, cur 
calumniantur temporibus christianis , ideo dicentes 
Urbi accidisse illam calamiiatem, quia dcos suos colcre 
destitil, cum potuerit etiam illos diligenlissimc colens 
Um infelix heri , quam ille Reguliis ruit?Nisi forte 
contra clarissimam veritnlem UiiU quisquam demen- 
tia mirse cxciUtis obnitilur, ut contcndere audeat 
univcrsam civiutefn deos colentcm infelicem esse non 
posse , unum vero hominem posse ; quod videlicet 
potentia deoriim suorum multos potius sii idonea 
conservare , quam singulos ; cum multitudo consiet 
ex singulis. 

% Si autem dicunt M. Regulum etiam in illa capti- 
viute illisque cruciatibos corporis, animi virtule bea- 
tam esse potuisse ; virtus potius Tcra quaeratur , 
qita beaia possit esse et civius. Neque enim aliunde 
beaU civitas , aliundc homo : cum aliud civius non 
sit, qiiam concors ^ hominum multiludo. Quamobrem 
nondum interim disputo , qualis in Regulo virtus fue- 
rit: sufficit nunc, quod isto nobilissimo exemplo co- 
guntur fateri , non propter corporis bona, vel earum 
rerum quae extrinsecus homini accidunt , colendos 
deos; quandoquidcm ille carere his omnibus maluit, 
qnam deps per quos juravit offendere. Sed quid facia- 

* vlod. Am. Er. et nostri omnes Blss., sed quia jurave" 

m, 

* Ubri nonnulli, etiamjuguUmdo peremerunt : sed male. 
Boc pertinet illud ciceroDisj Oratione In risouem, cap. 19 : 
• Harcnm Atiilium Regulum Carthaginenses re&cctis palpe- 
« bris illigatum ia macbina vigilando peremerunt. > ma 
BNillo aliter valerius Maximus, Tib. 9, cap. % ext. 1. 

* vind. Am. et ix)v., quorum pro cuUu prohilnto. Abest, 
pro, ab Er. et a plerisque numuscriptls. 

^ ^t>anuUi coaiccs, conson. 



PRDHUS. 90 

« 

mus hominibnsqul gloriantur Ulem se habuissc civein, 
qualem tlment babere civiutcm? Quod si non limeiit» 
ule ergo aliquid, qnale accidit Regulo , eiiam civiuti 
um diligenter , quam ille , deos colenti accidere po- 
tuisse faieantur, et christianis temporibus non calum« 
nienlur. Verum quia de illis Christianis oru quacsiio 
est, qui eliam captivi diicii sunt ^ ; hoc intueantur ct 
Uceant , qui saluberrimae religioni binc impudentcr 
atque imprudenier illudunl : quia si diis eorum pro- 
bro non fuit, quod attentissimiis cultor illorum , dum 
eis jurisjiirandi Gdem servaret, pairia caruit, cum 
aliam non haberet , captivusque apud bostes per lon- 
gam mortem supplicio * novae crudelitaiis occisus est: 
mulio minus nomen criminandum est christianum in 
captiviuie sacratorum suorum, qui supernam patriam 
veraci fide expectantes , etiam in suis sedibus per- 
egrinos se esse iioverunt (I Petr, ii, li). 

CAPUT XVI. — An stuprii , qum eHam sanclarum forle 
virginum e$t paua eaptitnlas , contaminari potuerit 
virtus animi sine voluntatis assensu. 

Magniim sane crimen se puUnt objicere Cbrislianis» 
cumeorum exaggerantes capiivitalem , addunt eliam 
stupra commissa , non solum in aliena mairimonia 
virginesque nupturas , sed etiam in quasdam sancti- 
moniales. Ilic vero non fides , non pieUs , non 
ipsa virtus qux castitas dicitur , sed nostra potius 
dispuUtio inter pudorem atque rationem quibusdam 
coarcUlur angustiis (a). Nec Untiim curamus bic alie- 
nis responsionem reddere , qiianlum ipsis nostris 
coiisolationem. Sit igilur in primis positum atque fir- 
maium , virtutem qua recte vivitur , ab animi sede 
membris corporis imperare , sanclumque corpus usu 
fieri sanctJB voliinlaiis : qua inconcussa ac sUbili per- 
manente , quidquid aliiis de corpore vel in corporo 
fecerit, quod sine peccato proprio non valeat eviuri , 
prxterculpamessepaiientis. Sed quia non solumquod 
ad dolorem, verum etiam quod ad libidinem perlinet, 
in corpore alieno perpetrari potest; quidquid lale 
lactum fuerit , et si reienum consiantissimo animo 
pudicitiam non excutit , pudorem lamen incutit ; ne 
credatur iactum cum mentis etiam voluntate , quod 
fieri fortasse sine cariiis aliqua volupUte non potuit. 

GAPUT XVII. — De morte voluntaria ob metum pcsnte 

give dedecoris. 
Ac per hoc et quac se occiderunt, ne quidquam hu- 
jusmodi palerentur , quis humanus affeclus cis nolit 
.igposci ? et quae se occidere noliiernnt, nc suo facino- 
re alieniim flagitium dcviUrent, quisquiseis hoc cri- 
mini dederit, ipsecriminc insipiciUia; non carebit*. 
[KVM .] Nam utique si non licet privau polcstale ^ 

' Plures Blss., ^t etiam captivati sunt. — sic nostri 

MSSt M. 

* Lov., longa nwrte et suppUcio ; disseQtientibus editis 
aliis et maaiiscriplis. 

» Plerique Mss., ipse crimen : et ex iis perpauci loco, ca- 
rebitf habent, cavebit, — Corbeiensis quoque, ipse crimen 
indpientia non cavebit : bene. M. 

* Lov., si non licet privata potestate aticui. Editi alii rt 
Mss. omitlnnt, aticuL 

(fl) Nam pudor prohibet eiiam corporis violalionem noa 
malam di.i, rsiio ui jubet. 




51 DC CIVITATE DEI, 

• 

liomiiicm occidere yel nocentem , cujus occidendi 
]ic^ntiain lex nulla concedit : profecto etiam qui se 
ip&um occidit, bomicidaest; et tanto fit nocentior,cum 
se ocdderit , qiianto innocentior in ea caiisa fuit, qua 
se occidendum putavit. Nam si Jud.x faclum merilo 
detestamur , eumqce veritas judicat , cum se laquco 
suspendit , sceleralx illius tradtlionis auxisse poiius 
quam expiasse commissum ; quoniam Dei misericor- 
diam desperando exiiiabiliter poenilens , nullum sibi 
salubris poenitentias locum reliquit(ila/fA. xxtii, 3) : 
4]uanto magis a sua nece se abstinere debet qui uii 
supplicio quod in se puniat , non habet? Jiidas enim 
cum se occidit , 'sceleratum hominem occidit : et la- 
men non solum Christi, vcrum etiam suai mortis reus 
finivit banc vitam ; quia licet propter suum scelus , 
aliosuo scelere occisus est. [XVIII.] Cur autem homo, 
qui mali nihil fecit , sibi male faciat, et se ipsum in- 
lerficiendo hominem interficiat innoccniem , nealium 
patiatur nocentem ; atque in se perpelret peccatum 
proprium, ne in eo perpetretur alienum ? 

CAPUT XVIH. — De aliena violentiarum libidine, 
quam in oppre$$o corpore men$ invita perpelilur. 

1. At enim, nevel aliena polluat libido, metuitur. 
Non polluet , si aliena erit : si aulem polluet , aliena 
non erit. Sed cum pudiciiia virtus sit animi , comi- 
temque habeat fortitudinem , qua potius quselibet 
mala lolerare, quam malo conseniire decernit ; nullus 
auiem magnanimus et pudicus in potesiate babeat, 
quid de sua carne fiat, sed tantum quid annuat mente, 
vel renuat : quis eadem sana mente ' putaverit se 
perdere pudicitiam, si forte in apprehensa et oppressa 
came sua exerceatur et explealur libido non siia? Si 
enim hoc modo pudicilia perit, profecto pudicitia vir- 
tus animi non erit; nec pertinebit ad ea bona , qui- 
bus bene vivitur, sed in bonis corporis numerabitur; 
qualiasunt, vires, pulchritudo, sana integraque * vale- 
tudo , ac si quid hujusmodi est : quae bona, etiam si 
minuanlur, bonam justamqoe vitani omnino non mi- 
nuunt. Quod si tale aliquid est pudicitia , utquid pro 
iila , ne amittatur, etiam cum periculo corporis hibo- 
ratur? Si autem animi bonum est, etiam oppresso 
corpore non amitiitur. Quin etiam sancue continen- 
tisc bonum cum immunditi» carnalium concupiscen- 
tiariim non cedit , et ipsum corpus sanctificatur : et 
ideo cum cis non cedere inconcussa intentioiie per- 
fiistit , nec de ipso corpore peril sanctitas •, quia eo 
sancie utendi perseverat voluntas, et quantum in ipso 
est , etiam faculias. 

2. Nequc enim eo corpus sanctum est, quod ejus 
membra sunt inlegra, aut eo, quod nullo contrecian- 
lur altactu ; cum possint diversis eliam casibus vul- 
ncraia vim i^erpeti , et medici aliqiiando saliiti opiiu- 
lantes hxc ibi faciaiit, qux horret aspectus. Obsteirix 



S. AUGUSTINI 51 

virginis cujusdam inlegritatem manu velut expIeninSy 
sive malevolentia , sive insciiia , sive casu , dum in- 
spicjt , perdidit : nou opinor quemquam tam stulte 
sapere , ut huic periisse aliquid existimet etiam de 
ipsius corporis sanctitate, qunmvis mcmbri illlus 
integritate jam perdita. Qiiocirca proposito animl 
pcrmanente, per quod etiam corpus sanciificarl me* 
ruit, nec ipsi corpori aufert sanciitatem violentia 
libidinis alien», quam servat perseverantia contiuen- 
i\x suas. An vero si aliqua feniina menie corrupta , 
violatoque proposiio quod Deo voverat, pergatvi- 
tianda ad deceptorem siium ; adhuc eam pergentem 
sanctam vel corpore dlcimus , ea sanctiiaie animi , 
per qiiam corpus sanctificabatur, amissa atque de- 
structa? Absit hic error : ei hincpotius admoneamur, 
ila non aroitii corporis sanctitatem , manente animl 
sanctitate, etiam corpore oppresso, sicut amittitur 
corporis sanctitas violata animi sanctitate, etiam 
corpore intacto. Quamobrem non hnbet ' quod in se 
morte spontanea puniat femina , sine ulla sua con- 
sensione violenter oppressa, et alieno compressa 
peccato : quanto minus ante quain hoc fial ; ne ad< 
miitaiur homicidium certnm , curo ipsum flagiiium, 
quamvis alienum » adhuc pendet incertum ? 

CAPUT XIX. — De Lucretia , quce u ob illatum M 

ituprum peremit. 

i. An forte huic perspicuae rationi , qua dicimus 
corporeoppresso, neqiiaquam proposito castitaiis ulla 
in malum consensione mutato , illius tantum esse fla- 
gitium qui opprimens concubuerit, iion iilius qux 
oppressa concumbenti nuila voluntate conscnserit, 
contradicere audebunt hi , contra quns feminarum 
christianarum in captivitaie oppressarum non lantum 
mentes, veruni etiam corpora saiicta defendimus? 
[XIX.] Lucretiam certe, matronam nobilem veterem- 
que Romanam , pudicitiae magnis eflerunt laudibus. 
Hiijus corpore cum violcntcr oppresso Tarquinii regis 
filius libidinose potitus esset, illa scelus improbissimi 
juvcnis marito CoIIatiiio * et propinquo Bruto, viris 
clarissimiset fortissimis, indicavit, eosque ad vin- 
dictani constrinxit : deinde foedi in se commissi ffgra 
atque impatiens se peremit (a). Qiiid diccmus? adol- 
lcra haec, an casu judicanda est? Quis In hac conlro- 
versia laborandum puuverit? Egregie quidam ex boc 
vcraciterque declamans , ait : c Mirabile diclu ; duo 
fiierunt, et adulterium unus admisit. > Splendide 
atque verissime. Itituens enim in duorum corporum 
commixtione unius inquinatissimam cupiditatem , al- 
terius castissimani voluntatem ; et non quid conjun- 
ctione membrorum , sed quid animorum diversiuie 
ageretur, altcndens, i Duo, • inquit, i fuerunt, et 
adulterium nnus admisit. > 

2. Sed quid est hoc , quod in eam gravius vindi- 
catur, qu;e adulterium non admisit?Nam ille potria 

«ac vind. Am. el Biss. Ai Er. et Lov., qitis tandem tana • ix)v., Quamobrem quia non liabet. Abest, quia, ab ediUs 
ff»crM«/< aliig ct a manuscriDtis 

» na \md. et M2>s. At Am. Er. el Lov., perit casutas. (o) NarratUvius, hb. I, capp. 57, 38. 



55 



LfBER PRIMtJS. 



S4 



cum patre fmlsus eftt (a) ; hscc sammo est mactata 

supplicio. Si non est illa inipiidicitia , qna invita op- 

primitur; non cst hxc juslilia , qua casta punitur. 

Vos appello, leges judicesqae Romani. Nempe post 

perpetrata facinora nec quemquam sceleslum indem- 

natom impune yoluistis occidi. Si ergo ad vestrum 

judicium quisquam deferrei lioc crimen , vobisque 

probareiur, non solum indemnatam, verum etiam 

castani et innocenlein interfectam esse mulierem; 

nonne eum qui id fecisset , severiiate congnia plecie* 

retis? Hoc fecit illa Lticreiia ; illa , illa sic pnedicata 

Lncretia innoceniem, casiam, viin perpessam Lucrc- 

tlam insuper interemit ^ Proferte senteiitiam. Quod 

M propterea non potesiis, quia non asiat qnain punire 

possitis ; cur interfectricem iniioeentis et casts tanU 

praedicatione laudalis ? Quam certe apud infemos ju- 

^ices, etiamtales, quales poetarum vestrorum car- 

minibus cantiiantur, nulla ratione defenditis , consti- 

tatam scilicet inter illos, 

quf sibl leinm 
insootes pe])erere manu, luceuxiae perosi, 
Projecere animas. 

Cui ad superna re<lire cupienti 

Fata obstant, tristiqae palus iDoabUis unda * 
Alltgat 
(yirgiL JEndd. Hb. 6, ven, 454-450.) 

An forte ideo ibi non est, quia non insontem, sed 
roale sibi consciam se peremil? Quid si enim (quod 
ipsa lanlummodo nosse poterat), quamvis juveni 
violenter irruenti, eiiam sua libidiiie illecta consensit, 
idque in se punicns iia doluit, ut morle puiaret ci- 
piandum ? Quanquam nec sicquidein occidere se de* 
buit , si fruciuosam posset apud deos falsos agere 
p<enitentiam. Verumtamen si forte ita est, falsumque 
est illud , quod duo fuerunt , et adulterium unus ad- 
misit, sed potius ambo adultcrium commiseruni, uuus 
manifesta invasione, altcra liiente consensione : non 
«e occidit insontem, et ideo poiest a litieratis ejus 
defensoribiis dici non csse apud inferos inter illos , 
f qui sibi letum insontes peperere manu. > Sed ita 
lixc causa ex utroque latere coarctalur, ut si exto- 
nuatur bomicidium , adulierium confirinctur ; si pur- 
gatur adulleriuin, iiomicidium cumuletur : nec omnino 
invenitur exitus, ubi dicitur, Si adulteraia >, cur lau- 
data? si pudica, cur occisa? 

5. Nobis lumeii in boc tam nobili femin» bujus 
excmplo ad istos refutandos , qui cbristianis feminis 
in captivitate compressis alieni ab omiii cogitatione 
sanciitatis insuhant , sufficit quod in prxclaris ejus 
laudibus diclum est : c Duo fuerunt , ei adulterium 
anus adniisii. > Talis eniin ab eis Lucretia niagis 
crcdita cst , quas se nullo adulterino potuerit macu- 

^ Sola editio Lov., vim perpessam utcreUam Lucretia m- 
ntper interenat, 

* Scripti iibri omnes prope, fm obstat : et loco, innabi" 
HSf habeut, inamabilis, Quiaaiii eliam, tiistisqne^ pro, trisli- 
que : et, tmdaSy pro, unda. Nec paucioves iui discrepamiai 
repertae sunt iu virgiiianis veieribus lilms. — Mss. nuslri 
onmes babent, /iou, pru, fulQy et inamatnUSf pro, innabUis. 
Cd. 76H solas fert, tiistis, pro, tristi. M. 

' Editi, adultera. At Hss., adulterata. 

{a) Dc hoc inira, Ub. 5, cap. ^. 



lare consensu. Quod ergo se ipsam, quonlam adulte- 
mm * pertiilit, etiain non adulterata occidit , non est 
piidieitias cbaritas, sed pudorls infirmitas. Pnduit 
enim cam turpitudinis alienae in se commissas, etiamsl 
non secum ; et Romana mulier laudis avida nimium 
verita est, ne pntaretur, qnod violcnier est passa cum 
viveret, libcnter pa&sa si viveret. Unde ad oculos lio- 
minum mentis suae testeni illam poenam adhibendam 
putavit; qnibus conscienliam demonstrare non potoif. 
Snciam quippe fncti se crcdi crubiiit, si , qnod alius 
In ea fccerat turpiler, forret ipsa paticnter. Non hoc 
fecerunt feminac cbristianae , qux p:iss;c similia vi- 
vnnt. Tamen nec in se ultx sunt crimen alienum , ne 
alionim sceleribus addercnt sun , si , quoniam hosfes 
in eis concupiscendo stnpra commiserarit , illa» in se 
ipsis homicidia erubescendo commilterent. Habent 
qiiippe intusgloriam castilalis, testimonium conscicn- 
iixi : habcnt autera coram oculis Dei sui , nec requi- 
runt aniplius, ubi, quid recte faciant, non ainplius 
habent; iie devient ab auclorilale legis divinac, cum 
male deviLint offensionem suspicionis humana;. 

(iAPUT XX. — Nullam esse auctoritatem , quo! CAri- 
stianis in qualil>et causajus voluntarice necis tribuat. 

Neque enim friistra in sanctis canonicis * Libris 
niisqiiam nobis divinilus pnrceplum permissumve ro- 
periri poiest, ut vel ipsius adipiscend:e immorlalllatis, 
vcl ullius carendi cnvendive mali causa, nobismetipsis 
iieccm inferamus. Nam et prohibitos iios esse intelli- 
gendum est , iihi Lex ait , Non occides : prap^ertim 
quia non addidit , proximnm tuum : sicut falsum le- 
slimoniiimcum vetarel, Falsnm^ inquit, testimomum 
non dices advcrsus proximum tuum (Exod. xx, 45, 16). 
Nec ideo tamen si adversus se ipsum quisquam falsum 
tesiimoiiium dixerii, ab hoc crimine se puiaverit alie« 
num. Quoniam regulam diligendi proxiinum a semet- 
ipso dilector accepit ; quandoqiiidcm scriptum esit » 
Diliges fnroximum tuum lanquam te ipsum (Matth. xiir, 
59). Porro si falsi leslimonii non minus reus est qui 
de se ipso falsum fatetur, quani sr adversus proximum 
hoc faceret ; cum in eo prsRcepto , quo falsum testi- 
monium prohibetur, adversus proximuin proliibeatar, 
possitque noii reclc intelligentibus videri non esse 
prohibitum ut adversus se ipsum quisque falsus testis 
assistat : quanlo magis inlelligendum est, non licere 
homini se ipsum occidere,cum in eo,quod scriptum est, 
Non occides , nihilo deinde addito , nullus , nec ipse 
uiique cui pnccipilur, inlelligatur exceptus? Und^ 
quidam boc praeceplum etiam in l)estias ac pccora co- 
nanlur extendere , ut ex hoc nullum etiani illorum 
liceat occidcre (o). Cur'non ergo et herbas , et quid- 
quid humo radicilus alitur ac (igitur? uam et lioc genus 
rerum , quainvis iion seiitiat , dicitur vivere ; ac per 
hoc polest et mori ; proinde etiam, cum vis adhibetur, 
occidi. Undc et Aposiolus, cum de hnjuscemodi serainl* 

> Sic Mss. At editi, adulterium. 

* Ediii, canonicisque, Particula, que, non est in manu* 
scriplis. 

(m) m Marcionita?, teste Eniphanio, oaeresi 42; etMa* 
ttichxi, teslc AugusttiiOtlib. 6 contra Faustum , ca|jp. (^8 

(COQU^'S.) 



35 



bus loqueretur» Tu, inquit, iiuod semnai, non vmfico' 
tw , m$i morialur » ( 1 Cor. xv , 36 ). Et in Psalmo 
scriptum est, Ocddit vites eorum , f n grandine ( P$aL 
Lxxvii ♦ 47). Num igilur ob hoc, cum audimus, Non 
occhUs, virgullum vcllcre nefas ducimus, et Maiiichaco- 
riim errori insanissime acquiescimus ? His igilur 
deliramenlis remoiis , cum legimus , Non occides , st 
propterea non accipimus boc dictum esse de frulectis, 
quia nullus est eis sensus ; nec de animantibus irra- 
tionalibus * , volalilibus , nalatilibus , ambulatilibus » 
reptilibus , quia nulla nobis ratione sociantur , quam 
non eis datum est nobiscum habere communem ; 
ttiide jttsiissima ordinaiione Creatoris ei vita a mois 
eorom nostris ttsibus subditor : rettai ut de boaine 
intellicanos» qood dlctom est, Non oeaAu : nec aUe- 
rvai ergo, nec te *. Neque enim qui se occidit , aliud 
quam hominem occidit. 

CAPUT XXI. — De interfectionibus hondnum, qum ab 
hondddii crimine exdpiuntur. 

Quasdam vero excepliones eadem ipsa divina fecit 
auctoritas , ul non liceal * liominem occidi. Sed his 
exceplis, quos Deus occidi jubet, sive data lege, sive 
ad personam pro tempore expressa jussione : non au- 
lem ipse occidit, qui ministerium debct jubenti, sicut 
adminiculum gladius uienli ■ : et ideo nequaquam con- 
tra hoc pracceplum fecerunt, quo dictum est, Non oc- 
cidis, qui Deo auctore bella gesserunt, aut personam 
gerentes publicae poiestatis secundum ejus leges, boc 
est jusiissimae ratioiiis impcrium , sceleratos morte 
punierunt. Et Abraham non solum non est culpatus 
erudelitatis crimine, verum eiiam laudatus est nomine 
ptetatis, quod voluit filium, nequaquam scelerate, sed 
obedienter occidere {Gen. xxii). Et merito quaeritur, 
tUrum pro jussu Dei sit habendum , quod Jephte fl* 
Jiam, quae patri occurrit, occidit, cum se immolaiurum 
Deo id vovisset , quod ei redeunti de praclio victori 
prlmitusoccurrisset(/ttrfic. xi). Nec Samson aliter 
excusatur, quod se Ipsum cum hostibus ruina domus 
oppressit , nisi quia spirilus laienlcr boc josserat, qui 
per illum miracula faciebat (Id. xvi, 30). His igitur 
exceptis, quos vel lex jusia generaliter, vel ipse fons 
iustiliae Deus specialiter occidi jubet ; quisquis bomi- 
nem vel Se ipsum, vel quemlibet occiderit, homicidii 
erimine iniicctitur. 

CAPUT XXII.— Quod nunquam posdt mors voluntaria 
ad magnitudinem animi pertinere. 

1. £t quicumque hoc in se ipsis perpetravenint , 
animi magnitudine fortasse mirandi , non sapientiae 
sanitate laudandi sunt. Quanquam si raiionem dili 
geniius consulas , ne ipsa quidem animi magniiudo 

< Editi, mst prtt» moriatur. Abest, prti», a manuscriptis 
et a graeco textu Pauli. 

* Us&.tirrationaHbus, 

* sic Mss. At Lov., non alurum^ ergo nec te. 

^ Lov., ti^ iiceat ; oinissa negante particula, onae inestin 
caeteris libris, el pnirsus necessaria videtur ad Augustini 
propositum, qui iUis excepiionibus ipsa Dei auctoriiate &- 
ais legem non oocidendi finnatain fuisse docet. 

* Emti, gladius esi punti. At maouscripli non habent, 
esl ; cojus looo l>ene sobaudilur, debet. 



DE CIVITATE D£l, S. AUCUSTINI 

recte nominatur , obt quisque non valendo loierare 
velqiiaeque aspera vel aliena peccata, se ipse intereme- 
rit. Magis enim mens inflrma deprehendiiur , qu» 
ferre non potest vel duram sui corporis servitutem , 
vel stultam vulgi opinionem ; msgorque animus me- 
riio dicendus est, qui vitam aenimnosam magis potesi 
fcrre, quam fugere ; et humanum judicium, maxime* 
que vulgare, quod plerumque caligine erroris involvi- 



tur , pne conscieiitix luce ac puriiate contemnere. 
Quamobrem si magno animo fleri putandum est, cum 
sibi homo ingerit mortem , iUe potius Cleombrotus ^ 
ia bac animi magnitodine reperitur; quem ferunl 
tedQ PlalOfiia libro, ubi de immortalitate anioKe dis- 
pQlavit, se praBcipilefladfidisse de rouro, atque itaex 
Imc viia migraaie ad ean, qnoLoedidil ease melio- 
rem. Nihil enim nrgdial aiu fitin»Hafia< 
nis , seu verum , seu falsum , quod iion vaU 
se auferret; sed ad capessendam moriem , atque atl 
hujus vitae suavia vincula rumpenda sola adfuit animi 
magnitudo. Quod tamen magne potius factum esse 
quam bene, testis ei poiuit esse Plaio ipse, quem le- 
gerat : qui profecto id praecipue poiissimumquc fe- 
cisset, vel etiam praccepissel ; nisi ea menie, qua Im* 
mortaliiatem animse vidit , nequaquam faciendum , 
qiiin etiam prohibendum esse judicasset. 

2. [XXIIi.] At enim multi se interemerunt , ne 
in manus hoslium pervenirenU Non modo quxTi* 
mus utrum sit factum , sed utrum fuerit faciendum. 
Sana quippe ratio etiam exemplis antepone.ida est , 
cui quidem et exempla concordant, sed illa qux tanto 
digniora sunt imitatione, quanto excellentiora pietate. 
Non fecerunt Patriarchae , non Prophetae , non Apo- 
stoli : quia et ipse Dominus Christus, quando eos« si 
persecutionem patereiitur, fugere admonuit de civitate 
in civitatem {Matth. x, 23), potuit admoncre ut sibi 
manus inferrent , ne in manus persequentium perve- 
nirent. Porro si hoc ille non jussit, aut monuit, ut eo 
modo sui ex hac vita migrarent , quibus migrantibus 
mansiones aeternas se praeparaturum esse promisit 
( Joan. XIV , 2 ) ; quxlibet exempla opponant gentea 
quae ignorant Dcum , manifestum est hoc non licere 
colentibus unum verum Deum. 
CAPUT XXIII. — Quale exemplum sit Catonis , qui se^ 
victoriam C<esaris non ferens^ interemit. 

Sed tamen etiam illi praeter Lucretiam, de qua su*; 
pra satis quod videbatur diximus, non facile reperiunt 
de cujus aucioritate praescribant, nisi iIlum*Catonem, 
qui se Uticae occidit (a) : non quia solus id fecit, sed 
quia vir doctus et probus habebatur (6), ut merito 
puletur recte etiam fleri potuisse vel posse quod fecit.! 

* vind. Am. et onmes prope Mss. , Theobrotus. Cicero 
eom, AmbradoUan cleombrottlmt, vocat. , 

(a) Fuit Ule Cato minor Catonis madoris pronepos, viicen 
sis dictus, quia Uticae, quaedvitas est in Africa, seipse occi- 
dit. De eo Livius lib. lU; dcero, lib. 1 Offic., cap. 31, et 
Tusc. lib. 1, c. 30. 

(b) Catonis utriusque et innocentia et sapientia eliam in 

yroverbium abienini. unde est illud apud Juvenalem, lib. 
, sat. 2, vers. 40 : « Tertius e ccelo cecidit Calo. » Hnjus 
probitatem impeuse laudaot velleius Paterculus, lib. 2, 
cap. 45; seneca, lib. de Tranquillitate aniou« <ao. 15 * Sal- 
lusliiis in CatiUn.« cap. 54, el oiii. 



37 LIBER 

De caifOA foclo quid poiittiimim dicaro ; nisi qnod 
afuic! ejus eliam doct: qoidam viri, qui hoc Acri pru- 
denlios dissuadebanl , imbectllioris quam fort^orig 
animi facinus esse censueruni , quo denionslraretur 
non honestas lurpia prxcavens, &p.d infirmitas adversa 
non susiinens ? Hoc et ipsb Cato in suo charissimo 
filio indicavil. Nam si turpc eiat sub victoria Caesaris 
Tivere, cur auctor hujus turpiiudinis pater * filio fuit, 
quem de Cxsaris benignitale oninia spcrarc prnccepit ^ 
cnr non et ilhim secum cocgit ad mortcm ? Nam si 
enm Gliom , qui contra imperium in hostem pugna* 
▼erat , etiam victorem laudabiliter Torquatns occi« 
dit (a); cur victus victo niio pepercit Cato , qui non 
pepercit sibi ? an turpius erat coiitra imperium esse 
victorem , quam contra decus ferre victorem? Niilio 
modo igiiur Cato turpe esse judicavit , sub victore 
Caesare vivere ; alioquin ab hac lurpitiidine paicrno 
ferro * filium liberarct. Quid est ergo, nisi quod fllium 
qotntum amavit, cui parci a Caesare et speravii et vo- 
loit ; tantum gloriae ipsius CuDsaris , ne ab illo etiam 
sibi parceretur , nt ipse Cacsar dixisse fertur , invi- 
dit (6) ; aut, ot aliquid nos milius dicamus, crubuit? 

CAPUT XXIV. — Quod in ea virlute, qua Regfdns Cato- 
ne prtestantior fuit^ muUo magis emineant Christiani. 

Nolunt autem isii, contra quos agimus, ut sancHim 
▼irum Job , qui lam horrenda mala in sua carne 
perpeti maluit, quam illnta sibi mortc omnibus carcre 
cruciaiibus, vel nlios sanctos ex nostris Litteris snm- 
ma aiictorilatc cclsissimis , fideque dignissimis , qui 
caplivitntem dominntionemque hostium ferre , quam 
sibi necem hiferre maluerunl , Catoni proeferamus : 
sed ex litieris eorum, eidem illi Marco Catoiii Marcum 
Regtiliim prxferamus. Cato cnim nunqunm Cxsnrem 
vicerat, cui victus dedignatiis est subjici , et ne subji- 
cereliir, a se ipso elegit occidi : Regulus aulem Poenos 
jam viccrat, impcrioque Romano Romanus imperalor 
non ex civibus dolendam, sed cx hosiibus laodandam 
vktoriam reportaverat ; ab eis tamen postea victus , 
roaluit eos ferre serviendo, quam eis se auferre mori- 
endo. Proinde servavit et sub Carihaginensium domi- 
natiotie palientiam, et in Romanorum dilectione con- 
stantiam, nec viclum auferens corpuS ab hostibus, nec 
Invictum animum a civibus. Nec quod se occidere no- 
luit, vit» bujus amore fecit. Hoc probavit, cum causa 
promissi jurisque jurandi ad eosdem hoslcs, quos 
gravius in senatu verbis quam in bcllo armis oficn- 
derat , sine ulla dubitatione remeavit. Tantus itaque 
rits hujus contemptor, cum saevientibus hostibus per 
qoaslibet poenas eam finire , qunm se ipse perimere 
maluit ; magnum scelus esse , si se homo inlerimat , 
procul dubio judicavit. Intcr omncs suos laudabilcs et 

* vox, paier, abest a manuscriptis. 

* Aliquot libri, patemo furore. 
(a) Manlii Torquali consulis, qui Manlinm filium, quod 




{b) Intellccti morlc Catonis Jixisse ferlur, O AMdn, 
phthond 8oi toA thanaiou^ kai gar emoi su tos sautoA stfUrias 
eplUhonisas^ rlutarchus in caione, cap. 72. Appianus» de 
Bellis civiiibus lib. 2, ca]>. 09. 



PRIMDS. rji 

▼irtuliim « insignibos iUustres v?f08 non proferunt Ro- 
mani meliorem ; qnem neque feiivilas corroperit, nam 
in canta victoria mansit pauperrimus (a) ; ncc infclici- 
tas fregerit , nam ad tanta exitia revertil inlrcpidus. 
Porro si fortissimi et praeclarissimi viri tcrrena! pairi» 
derensores, deorumque licet falsorum, non lamen fal- 
laces cultores , sed veracissimi eliara juratores , qui 
hostes viclos more ac jure belli ferirc potuerunt , hi 
ab hoslibus vicli se ipsos fcrirc noluerunt ; ct cuin 
morlem minime formidarent, victorcs lamen dominos 
ferre, quain enm sibi inferre maluerunl : qiianlo ma- 
gis Chrisiiaiii verum Deum colenles et supernae patria 
suspiranles, ab hoc facinore temperabunl , si eos di- 
vina disposilio vel probandos vel emendandos ad lem- 
pos hoslibus subjugaverit; quos in illa humilitate non 
deserii , qui propter eos lam humiliter veiiit, Allissi- 
mos ; praesertim quos nullius militaris poteslalis vcl 
talis militite jura constringont , ipsom hosiem ferire 
soperatnm * ? [XXV.] Qiiis ergo lam inalus error ob- 
rcpit , ut homo se occidat, vel quia in eum peccavit » 
vel ne in eum peccet inimicus ; com vel peccatorem 
vel peccaturum ipsum occidere non andeai fnimicom ? 

CAPUT XXV. — Quod peceatum non per peccatum , 

debeat declinari. 
Atenim timendum esl et cavendum, nelibidini ho- 
stiii subdiliim corpus illccebrosissima voluplale ani- 
mum allicint consenlire peccato. Proinde , inquiunt , 
noii jnm propter alienum, sed propter suum peccntum, 
anlequam hoc quisque committal , sc debct occidere. 
Nullo modo quidem hoc facict animus , ut consenliat 
libidini carnis suae aliena libidine concitalae ', qui Deo 
polius ejusque sapientiae, qiiam corporis concupiscen- 
tiae sobjecius est. Veromlamen si deteslabile facinus 
et damnabiie scelus esi, etiam se ipsuin homincm oc- 
cidere, sicut vcriias maniresla proclamat; quis ita de- 
sipiat, ot dicat, Jam nunc peccerous , ne postea Torto 
peccemos ; jam nunc perpetremus homicii^ium , ne 
forte posiea incidamus in adulterium ? Nonne si lan - 
tom dominalur iniquitas , ut non innocenlia , sed po« 
lios peccala eligantur , satios est incerium de fuluro 
aduilerium , quam ccrlum de praesenti homicidium ? 
nonne satius est flagitium committere, quod pcenitcn- 
do sanctur , quam tale facinus ubi locus salubris pce- 
niteniise non rermquitiir ? Hxc dixi propter eos ve 
eas , quae non alieni , sed proprii pcccali deviiandi 
causa , ne sub alterius libidine etiani excilalae suaR 
forte consentiant, vim sibi, qua moriantur, inferen- 
dam putnnt. Caelerum absit a menle christiana , qiiae 
Deo suo fidit ^, in eoque spe posita ejus adjutorio ni- 
titur ; absit, inquam, ut mens talis cujuslibet ' carnis 
voluptatibus ad consensom torpitodinis cedat. Quod 

1 Mss«, virtulis. 

* viud. Am. Er. et plures Blss., ferre guperatum : minns 
bene. 

* Aliquot Mss.,concitanie. F.t paulo post plerique habent, 
quam corpori concupiscenticeque subjectus est. — ms. 7iiO, 
guam corpori votuptatique subjectus est. M. 

^ Sola edilio Ijov., quae in Deo suo fidit. 
> sic vind. Am. et Mss. At Er. et Lov., qttibuslibet. — Ste 
etiam Ms. 766. M. 

(a) vide Liv. lib. 18 CDitonc' et valer. Mialm.. lib. i c. 4» 



dO 



DE CIVITATE DEI, S. A13GUST1M 



si llla concupiscen!'^li8 inobedienlia , qn» adbue in 
membris moribundis liabitat, praeter uosCrs volUnta- 
tis legeni quasi legesua movetnr ; quanlo magis abs- 
que culpa est in corpore non consenUentis» sl absque 
culpa est in corpore dormientis? 

CAPUT XXYI. — De hi$ qum fieri non licent , eum a 
sanciii facta noscuntur^ qna ratione faeta credenda 

sint. 

Sod quaadam, inquiunt, sanctac feminae tempore 
perseculionis , ut insectatores sux pudiciliae devita- 
rent, in rapiurum atqne necaturum se fluvium proje- 
cerunt ; eoque modo defunci» sunt , earumque niar- 
lyria in caibolica Ecclesia veneralione celeberrima 
frequentanlur (a). De his nihil temereaudeo judicare. 
Utrum enim Ecclesiae aliquibus fide dignis lestiOca- 
lionibus, ut earum memoriam sic honorei, divina 
persuaserit auctoritas , nescio : ei ficri poiest ut ita 
sit. Quid si enim boc feceruni , non bumanilus dece* 
pt£, sed diviniius jussas ; ncc erranles, sed obedien* 
tes ? sicut de Samsone aliud nobis fas non est crede- 
re (6). Cum auicm Deus jubet, seque jubere sine ullis 
ambagibus intimai; quis obedientiam in crimen vo- 
cet ? quis obsequium pi^^talis accuset ? Sed non ideo 
siuc scelere facit , quisquis Deo immolare filium de- 
creveril , quia hoc Abraham etiam laudabiliter fecit. 
Nam et miles (c) cum obediens potcsiati , sub qua le- 
gitime consiilulus est * , hominem occidit, nulla clvi- 
laiis sux lege reus est bomicidii ; inio nisi fecerit , 
reus cst imperii deserti atque conlempii. Quod si sua 
sponte atque auctoriiale fecissct, in crimcn efi^usi 
bumani sanguinis incidisset. Iiaque unde punitur si 
fecerit injussus , inde punieiur iiisi fecerit jussus. 
Quod si ita est jubente imperatore , quanto magis ju- 
bente Creatore ? Qui crgo audit, non licere se occidere, 
faciat, si jussit cujus non licct jussa contemnere : tan- 
tummodo videat , utrum divina jussio nullo nutct In- 
cerio. Nos per aurem conscientiam convcnimus , oc- 
culiorum nobis judicium non usurpamus. Nemo scit 
quid agatur in homine , nisi spiritus hominis , qui in 
ipso est (I Cor. ii, li). Hoc diciinus, boc asserimus, 
hoc modis omuibus approbamus , neminem sponta- 
iieam mortem sibi iuferre debere , velut fugiendo 
molesiias temporalcs, ne incidat in perpetuas : nemi- 



t Mures Mss., sub qua legibus conhtUutus est. — Bls. 766 
fwTt, tegi.ime^ pro, legUms. M. 

(a) lloc uiartyrii genere cclebritatem olim obtinuerc in 
Ecclesia, laudaix ab Ambroiiio, lib. 3 de virginibus, ei 
eiiisu 7, ad simpUcianum, P<^Ugia ejusqua sorores el ma- 
ler : aon alix torsitau, ut Barooius ad anuum SOSsuspicalur, 
ib iis de quibus blisebiiis, Ub. 8 llist. Ecci., cap. 34. 

(b) vide supra, cap. 21. 

(c) Hoc locG miles pro carnifice et quaeslionario damna- 
t!im bominem occidente si acd|)ialur, nihil oi)US cril cum 
Lconardo coquaeo dislioguere de bello justo, vel cujus in- 
iustilia non certa sit mihli. Quod enim quaest.ooarius eliam 



uuiitisappeUaiione gauderet, ex alils Au^usUni locis liquet. 
la seTDi. d02, n. 15 : « Considcrate, > ait, < in ipsis ordi- 
« nibus |K)lestatuin deslinaium suppUcio et danmatum... 
« nou licere teriri, nisi ab illo qui ad hoc militat. Mililai 
« qua^Uonarius, ab Ulo pcrcutitur damnatus. » Explican- 
duin videtur ex aUo loco s. Augus-.ini, dc Libero Arbilno 
lib. 1, nn. 11, 12 : « ^am milcs qiioqua jtibetur iege, ul 
« hostetn necct: a qua cu^do si tcDipcravcrit,ab impora- 
« turc pQmas luit. » M. 



Dem propter aliena peccata, ne boc ipse ' Inc 
bere gravissimum proprium, quem non pollai 
num : neminem propter sua peccata praeterila 
quae magis hac vita opiis cst , ut possint p( 
sanari : iiemiiiem velut desiderio vitae melio 
post mortem speratur ; quia reos sux mort 
po6t mortem vita non suscipit. 
CAPUT XXYII.— Ati propter declinationen 
mors spontanea appetenda sit, 
Restat una causa, de qua dicere coeper 
utile putatur, ut se quisquc interficiat, scili 
peccatum irruat, vel blandiente voluptatCy vi 
aaeviente. Quam causam si voluerimus admi 
usque progressa perveuiet, ut hortandi sint 
tunc se potiiis interimcre, cum lavacro sanc 
nerationis abluti, wiiversorum remissionem 
rintpeccatorum. Tunc enim tempus est caven 
futura peccata, cum omnia sunt delcla praeteri 
8i morte sponianea recte fit, cur non tunc 
mum fit? cur baptizatus sibi quisque parcil? 
ratum caput tot rursus vitae hujus periculu 
cum sit fucillimae poiestaiis illata sibi nece o 
vitare, scriptumqne sit, Qui amat periculum^ 
iUud {EccU. ni, 27)? Cur crgo amantur tot 
pericula,vcl certe, etiamsi nonamantur, susci 
cum manet in hac vita cui absccdcre iiciti 
An vcro tam insulsa pcrversitas cor evert 
consideratione veritatis avcrtit, ut, si i 
que interimere debet, ne unius captivanii 
natu corruat in peccatum, vivcndum sibl ei 
ut ipsum perfcrat mundum per omnes horas 
nibus plenum, c( talibus, qnales sub uno don 
midantur*, et innumerabilibus cxteris, sim 
baec vita non ducitur? Quid igitur caus» es 
eis exhortationibus tcmpora consumamus, qi 
ptizatos alloquendo studemus acr^ndere, sivc 
ginalcm integritatem, sive ad continentiam vi 
sive ad ipsam tori conjugalis (idcm ; cum h; 
meliora et ab omnibus peccandi periculis rem< 
pendia, ut, quibuscumque post rcmissionem i 
siuiam peccatorura arripicndam mortem sib 
gerendam persiiadere potuerimus, cos ad D 
saniores purioresque mittamus? Porro si quls 
aggredicndum et suadendum piitat, iion dico 
sed insanit : qua tandem fronte homini dicit, ! 
te, ne parvis tuis peccatis adjicias gravius, di 
sub domiiio barbaris moribus impudico, qul 
tcst nisi scelcratissime dicere, Intcrfice te, 
tnis omnibus absolutis, ne rursus talia vel et 
jora commiltas ; dum vivis in mundo tot imp 
lupiatibus illeccbroso, tot nefandis crudclitat 
rioso, tot crroribus et tcrroribus inimico?!] 
ncfas est dicere, nefas est profccto se occidei 
si hoc sponle faciendi uUa causa justa csse 
procul dubio justior quam ista non csset. Qi 
iiec isia cst, ergo nulla est. 

» Er. Ijov., ipso. 

* sic aliquut Mss. Alii vcro. qualibus sub uno doi 
tnidatnr. Kt (luidam cum odilis viud. Am. ICr. IjO^ 

;iub taw donuno formidatur. 



i\ 



LIUER PRIMUS. 






CAPUT XXVIII. — Quojudiclo Dei iu corpora conli' 
nenltum libido hosiitis peccare pemussa sii. 
t. Non ilaque vobis, o fiddcs Chrisii, sil taBdio 
fiU vestra, sl lutlibrio fuil boslibus castitas ve- 
ura. nabelis magnani veramque consolalionera , ^i 
fidam conscienliam relineiis , non vos consensisse 
peccatis eorum, qui in vos peccare pcrraissi sunt. 
[XXVlrt:] Quod si forle, cur permissi Siui qu:iTi- 
tis, alta quidem csl providenlia Crenloris miiiidt 
aiqne Rectoris, et inscnitiibilia sunt judlcia ejus, ct 
iMVesiigabiles vix ejus {Rom, ii, 35). Verumliuiieh 
interrogate fideliler animas vestras, ne forie de islo 
intf^gritatis et conliiieiiliac vc! pitdiciliii: bono vos in- 
iiatiiisexlulistis, et bumanis iaudibus deleclalje inhoc 
ietiaai aliquibus iiiviilislis. Nou accuso qiiod noscio, 
iiec audio quud vobis inleit.»g tt:i corda vcstra respon- 
dent. Tamen si iia esse reRpondcrinl, nolile mlrari 
boc vos amisisse, iindc hominibiis placere gestiisiis ; 
illud vobis rcmansisse, quod ostendi bominibus non 
pntcst. Si pcccaiiiilms ndn consensislis, divinaR gralirc, 
iie ainiucrctur, divinum accessit auxilium; bumanrij 
gl(»i-ia\ nc :imarcl ir, tuiuiatiuiii successit opprobrium. 
In ulroqii!» coiisolamiiii, piisillauimes; illiiic probaia», 
hiiic castigata? ; illinc justificaiae, liinc euiendauc. Qua- 
rum vero corda inierro;;ata rcspondent, niinquam se 
de bono virgiiiitalis vel viduilalis vel conjugalis pudi- 
ciiiaj superbiissc, sed humilibus consenlicndo {Rom. 
in, 16) de doiio Dei cum tremore exsultasse, nec iii- 
vidisse cuiquam paiis cxcelleutiam sanciiialis et c.i- 
slitalis; sed biiihaiia laude poslposiia, qu» tinlo ma- 

ET deferri solel, quaiitoesl bohum rarius qiiod exigil 
udem, oplasse Jjoiius ul e:»rum amplidr niiiiicriis es- 
set, qiiam ul ipsa; in pauciuie ampliiis eiiiincrenl : 
nec isto!, quae tales sunt, si earuiu quo<iue aliquas 
barbarica libido compressit, permissum hocessecau- 
seiitur; ncc ideo credani Deum isia negligcre, quia 
liemiitUtquod neino imptine comniittit. Quaedam eiiiin 
veluti pondera malanim cupiditatum, ct pqr occultuni 
pnesens divioum judicium rclaxantur, el manifesto 
nliimo * reservantiir. ('oriassis aulem isUe, qu» bene 
sibi sunt conscix nou se ex isio castiiatis bono cor 
inflaUim exlulisse, et tamen vim hostilem in carue 
perpcssac sunt, habeliant nliquid lalcnlis infirmitalis, 
qu«x posset iii superbiac (asium, si hanc humililalem 
in vasiatioue illa evasisseiil, oxtolli. Sicut ergo qui- 
dam morte rapti sunt, nc maliiia mutaret iulellectum 
eorum {Sao. iv, 41); ita quiddam ab istis vi raplum 
esl, nc prospericas mularet modesliam earum. UlriR- 
(jue igitur, quae de carnc sua, quod lurpem nullius 
esset perpessa *coniaclum, vel jain superbiebant, vel 
siiperbire, si nec hosliuin viiileiilia conlrectaia esset, 
ibrsitan potcraiit; non ablata est castitas, s<Ki liumi- 
litas persuasa : illarum tumori succursum est' iinma- 
henti, istarum occursum esl iuiminenti. 

* Anud lx)v. repelilur, quadam^ hoc niodo : el qucednm 
nwuifeslo uUimOy etc. ; renitente sensu el caeieris libris. 

» sic probje nolae Mss. Ai cdili, essciu perpessce : el in- 
tiz^contractatajcssent. . 

» Editi, occursum est : quo loco rauciorcs manuscrii ti, 
succurfimi est. 

Sanct. Avgcst. Vll: 



i, Qiianquam ct illud non sit taceiidum, quod qui- 
biisdam, qu:c ista perpessae siint, potnit videri coiili' 
neiilia; bonum in bonis corporalibus deputandum, d 
tuhc maiierc, si nullius libidine corpus atireciarelNr ; 
non aulem esse positum in solo adjulo divinitus ro- 
bore vbluntatis. ut sit sanctiim ei corpus et spiritus : 
nec tale boniim esse, quod invito aniino noii possii 
aufcrri : qui erroreis fortassc suMaiusest. Cumeiiim 
cogitant qua cohscieutia Dco servierint, et fide ihcoti- 
cussa non de illo sentiuiit quod ita sibi servientes 
eumque iia invocantes desererc iillo modo potucrit * ; 
(tuaiilumqiie ilii castitas placeat, duhitare nun pos- 
sunt : videnl esse conseqiicns, neqiiaquam illniri 
fiiisse perniissurum ut lixc acciderenl sanciis suis, si 
eo niodo perirc posset sanctilas, qiiam contulit eis ct 
diligil in eis. 

CAPUT XKIX. — Quid familin Christi respondere de- 
beat iuftdelibus, cum exprobranl quod cam a furore 
hostinm non liberaverit Chrisim, 
llabel iiaqiie ouinls familia siiiynii ei vcri Dei con- 
soluiioneiii suniii, non rallaeem, nec in s;>p reriiiii itu- 
tantiiim vel labeutiiim eonsiiiuiam ; viiainqiic etiaiu 
ips:nn leiiiporaleni iiiiniinc p<£:iilendain, iii qiia cru- 
ditur ad :clernani, bonisquc tcrrciiis lanqiiain per- 
egrina utitur, nec capiiiir, maiis aiitcin aut probalur, 
aut emcndatur. llli vero qui probationi ' ejiis insiil- 
taiii, eiqiie dicunt, cum fortc iu aliqiia temporalia nial;i 
devcnerit, Cbi est Deus tuus {PsaL xu, 1)1 ipsi di- 
cant, ubi siiit dii coruin, ciiin tilia pati;inliir, pro 
qulbiis cvitandis cos vcl coluiii, vel co*cndos esse 
contcndiint (a). Nam ista rcspoiidet : Deus meiis ubj- 
qtie pnrsens esl, iibiqiie totns, niisqiiam iiiclusus, qni 
possit adcsse secretiis, abcsse non uiotns : illc cuiii 
me adversis rebus exagilat, aut inerita exauiinat, aiit 
peccata castigai, mercedem(|ne mihi xternam pro lo- 
leratis pie uialls temporalibus servat : vos aiilem qni 
estis, cuin quibiis loqiii dignum sit saltem de diis ve- 
siris, quaiiio miniis de Dco nieo, qiii lerribilis cst sii- 
per omncs deos; qnoniam diigeniium dainioiiia, Do* 
hfiiiiiis autem coelos fecit {PsaL xcv, 4, 5)? 

CAPUT XXX. — Qunm pudendis prosperitutibHS af- 
fluere velint qui de christianis leniporibus conque^ 
runtur. 

Si Nasica illc Sciiiio vesior quondam ponlirex vive* 
ret, qiiem sub lerrore l>eHi Punici in suscipiciidis 
Phrygiis sacris, ciim vir oplimiis qu;rrereiur, uiii- 
versus senatus elegit (6), cujus os fortasse iion aiidc- 

i Bss. 766, nvllo modo potverit, M. 
* viud. Ain. Er. ac |.lcri()ue maniiscripli, probitati, 
(a) Quod reipiiblicae tempoiibus tieri soliluiu esse satis 
coDSlat. sed Alaricus cuin obsidioae ^remcret l^oinaiii, 
peslis(pie et faroes Urbem aflligeret, visum est sena- 
toribus, ut in Capitolio templisque reliquis numinibus sa- 
crilicarelur. Narr.-uit Sozomenus, lib. 9, cap. 6 ; Nicenborus 
Calhxlus, lib. 13, cap. 33; Zosimus, lib. 5, cap. 41. 

COQU.CUS. 

{b) Defessa Italia Punico bello .secundo atqne ab Annibale 
\exata, asciluin esl ex Pessiniinte civitile l^brygiic siiiiuli- 
cruin matris deAm, qiiod videlicet bibyllinis vei*sil)Ub inlcl- 
lexcraut coUocaiiduin i;omae, ut hosles expellereulur. Ad 
id rite exci|iienduin, ciim vir optimus jussu Del; liici om-. 
culi quaerereiur , clcclus est Sciiio Nasica. Ex cicerone/ 



43 



DE CIVITATE Dfil, S. AUGUSTIM 



4i 



relis aspiccrc, ipse vo6 ab hac impudenlia cohiberei. 
Cur eiiim afDicU rebiis adversis de temporibns queri - 
mini cliristianis, nisi quia vcslram luxuriarn cupitis 
habere securain, et perditissimis moribus renioia 
omiii niolesiiarum asperitate diflluere ? Neque euiin 
propterea cupitis liabere pacem et oinni genere co- 
piaruni abuiidare, ut liis bonis honeste utamini, iioc 
est modesie, sobrie, lemperanter, pie ; sed ut inQ- 
nita varielns voluptatum insanis effusionibus exquira* 
lur, secundisque rebus ca mala oriantur in moribus, 
qos saevieiitibus pejora sint hostibus. At ille Scipio 
poiilifex maximus vester, ille judicio totius scnatus vir 
optimos, ihtam vobis metuens calamitaiem, nolebat 
flpmulain tunc iinperii Romani Carthaginem dirui, et 
decernenii ut dirueretur, contradicebat Caioiii (a), ti- 
mcDS inflrmis animis hostem, securitatem ; et tan- 
quam pupillis civibus idoneum tuiorem, necessarium 
videns esse terrorem. Ncc euni senteiitia rerellit : re 
ipsa probatom est, qunm veruin diceret. Dcleta qnippe 
Carthagine, magno scilicet lerrore Romanae reipuliii- 
cae depiilso et ei^tincio, lanta de rebus prosperis 
ortaniala conliiiuo siibsecuta sunt, utcorrupta disrii- 
ptaquc conoordia prius sxvis crucntisque sediiloni- 
Imis (6), deinde mox malarum connexione causarum, 
bellis eliain civilibus tant» slmges ederentur, tantus 
sanguis effiinderetur, tanta cupidiiale proscriptionum 
ac rapinnruin ferveret immanitas, ut Romani illi qiii 
vita iiitcgriore mala metuebaiit ab hostibus, perdita 
iiilegriUite vilre crudeliora paterentur a civibus (c) : 
eaqiie ipsa libido dominandi, qu.i^ inier alia vitia ge- 
neris humani meracior* inerat unlverso populo Ro- 
mano, posteaquam in paucis poteniioribus vicit, ob- 
tiitos ratigatosque cneteros etiam jugo servitulis op- 
pressit. 

CAPUT XXXI. — Quibua vitiorum gradibus aucta sit 
in Romanis eupido regnandi, 
Nam quando illa quiescerrl in supcrbissimis men- 
tibus, donec continuatis honoiibus ad potestatem re- 
giam perveniret? Honorum porro contiiiuandorum 
facultas non esscl, nisi ambitio praevaleret. Minime 
autem pnevaleret ambitio, nisi in populo avaritia 
luxuriaque corruplo. Avanis vero luxuriosusqiie po- 

oral. de Aruspicum responsis, cap. 13 ; Uvio, lib. 29, cap. 
14, et aliis. 

^ vind. Aro. et lx)v., vnmoderatior, At Fr. et veteres 
Uss.» meracior; excepto uno et allero, in quo est, ferador. 

(a) rluurcbus, iu Catone majore ; Livius, lib. 49 epi- 
lome , etc. 

{b) Tiberii Graocbi, deiitde Caii firatris, in quibus primuin 
usque ad sanguhieni civilem ventum est, quanini (;rior 
fiill decem annis nost deletam Carthagincm. Lud. Vives. 

(c) Kani ex seclitione i:. Gracchi ortus est tribunatus Livii 
Orusi, quem Paures Equitibus, qui ex leze Gracchi judica- 
baiit, opptisuerunt. Ex hoc l)clium sociale, quod proniissu 
a I jvio Druso civiias non praestaretur. Ex lioc Miihridati- 
cuni, cura Mithridatcs rex Ponti coufisus discordiae itaiiae, 
iiiuiui civium millia, quse io suo regno negotiabantur, jus- 
sit interfici. Ex hoc bella civilia Mariana, cum &larius | ro- 
viocUira et belluin MiUiridaiicum L. Syllse vellet eriperc. Ex 
hujus seminibus Sertoriaiiuiii, Lepidanum, cunjuratio Cali- 
liiise, postremo rom|icianuin. llinc Cssaris reguum, quo 
occso, bella civiiia, AHtonian^ini, rhilippeiise Bruli et Cas- 
sii. siculum Sexti Poinpeii, Actiacum. Taudom res} ublica in 
mouarchiani et tyrauuidem versa est. Lud. Vives. — ^al- 
Institis lu Rello .lugurlhiuo, cap. il se({q. Velleius Putercu- 
luSf iiAiio lii^. i. 



pulus sccundis rcbiis elTectMS est, qnas Na^ica illo 
providentissime cavcndas esse censebat, quaiido d- 
vitatem hostiuin maxtmam, fortissimam, opiilentissi* 
mam noleb;it aurerri ; ut timore libido premerctiir, 
libido pressa ' luui liixuriaretur, luxuriaque cuhibita 
nec avarilia grassarelur : quibiis vitiis obseratis, civl- 
tati utilis virtus floreret et cresceret, eique virtiitl 
libcrlas congrua permanerel. Ilinc etiam erat, et ci 
hac providentissiina patria! cliaritate veniebat, quod 
idem ipse vesier poniifex maximus, a senatu temporis 
illius (quod saepe dicendum est) electus sine ulla sen- 
tentiaruin discrepanlia vlr optimus, caveam tliea- 
iri (a) scnatum construere molientcm, ab hac dispo- 
siiione et cupiditatc compescuil ; persuasitque ora- 
tionegravissima, neGrircam luxuriam virilibus patria 
moribus paterentur obrefiere, et ad virtutem labefa- 
ctandam cncrvandamque Komanam peregrinae con« 
scntire neciuitiae : tantumque auctoritale valuit, ut 
ejus verbis commota senatoria providentia» etiam 
subsellia, qiiibus ad horam congestis in ludorum spe- 
ctaculo jam uti civiias coeperat, deinceps probiberel 
apponi (6). Quanto studio Isie ab urhe Roma ludos 
ipsos sceiiicos abstulisset, si auctoritati eorum* qtios 
deos putabai, resisiere audcret; qoos esse iioxios 
da:mones iion intelligebat, aut si iiitelligebat , pla* 
candos etiam ipse potius qu:iin contemnendos exisii- 
mabat. Nondum enim fuerat declarau Gentlbus so- 
perna doctrina, quue fide cor mundans, ad coeleslia 
vel supcrcoelestia capcssenda, humili pietate huma- 
niiin niiiiaret affeciuin, et a dominatu superborum 
d.i^nioiium liberaret. 

G.\PUT XXXII. — De scenieorum institutlone 

Ittdorum. 

Yerumtamen scitote, qui ista nescitis ; et qiii vos 
scrire dissimulaiis, advertite, qui adversus liberato- 
rein a talibus domiuis miirmiiratis* : ludi scenici, 
spectacula turpitndinum et licentia vanitatum, non 
hominum vitiis, sed deorum veslroruin jussis Romas 
instituli suiit. To!eral)ilius divinos iionores deferretis 
illi Scipioni, qiiam dcos ejiismodi coleretis : neqiie 
enim erant illi dii suo pi>ntiflce meliores. Ecce aUeii' 
dite, si mens lamdiu potatis erroribus ebria, vos ali- 
quid sanum considorare permitliu Dii proptcr sedan- 
dain corporum pestilentiam ludos sibi sceiiicos exhi- 
bcri jubebant (c) ; pontifex autem propter aniinonim 
cavcndam pestilentiam, ipsam sceiiam construi pro- 
liibelKit. Si aliqua luce menlis animum corpori pra"- 
poiiitis, eligite qiiem colatis. Neque eiiim et illa cor- 
}K)ruin pestilenlia idco conqiiievit, qiiia populo bclii- 
co^o ei solis antca ludis circeiisibus assueto ludiiiinii 

1 NonnuUi Mss., libidine pressa. — Sic etiam Cd. 766. M. 
* Solus Er., a talibus domims Uberuti murmuraiis : minus 
bene 
(u) Locus thcatri sic est appellalus, quod subselliis ad 




« lurpitudinum ct publicu3 nrofessiones flagilioruni. » 
{b) Narraot Livius libri 48 epitome ; valer. Max. lib. % 

Cd\). 4, § 2; Apiian. lib. 1 du nellis civilibus, cap. 28. 
^c) Uvius lib. 7, cap. 2 ; valcr. Lax. Ub. 2, cap. ^, § 4. 



4S 



LIBER PRIMUS. 



46 



tcenicormn delicata sabintravii insania : sed aslu- 
tia spiriUium nefandorum praevidcns illam peslilen- 
liam jam fine dehiio cessaiuram, aliam longe gravio- 
rem, qua plurimum gaudet, ex hac occasione non 
corporibus, sed moribus curavil immittere ; quae ani- 
mos miserorum (anlis obcxcavit tcnebris, lanta de- 
formitate foHiavil, ut etiam modo (quod incredibile 
forsitan erit, si a nostris posteris audietur), Romana 
urbe vaslaia, quos pestilentia ista possedii, atque 
inde fugientes Garlbaginem pervenire poluerunl, in 
tbeatris quoUdie certatim pro hislrioiiibus iiisanireiit. 

CAPUT XXXIll. — De viiiii Romanorum , quos 
palrias non ^orrexil everno. 

O laentcs amentes I quis est hic tantus, non error, 
aed furor, ut exiiiuin vestrum (sicut audivimus) plan- 
gentibus oricntalibus populis, et maximis civitatibus 
iii remotissiinis terris publicum luctum mccroremquo 
dvcentibus, vos iheatra quxrcretis, iiitrareiis, im* 
pleretis , et multo insaiiiora , quam fucrant antea , 
Caceretis? ilanc aniinorum labem ac pestem hanc 
probitatis elhonei»tatis e\ersioitem vobis Scipio ille 
nietuebat, quando construi theaira prohibebat, qiiaiido 
rtbus prosperis vos facile corruinpi aUiue everti 
posse ceniebat, quando vos ab hosiili terrore secu- 
ros esse nolebai. Neque eniin censebat ille fcliccm 
esse reinpubiicam stantibus moenibus, rueniibus mo- 
ribus. Scd in vobis plus valuit quod dacmoiies impii 
seduxerunl, quam quod Iiomiiies providi prjecave- 
runl. lliiic est qiiod mala qu.'e facitis, vobis imputari 
non vultis ; mala vero qux patiinini, cliristianis tem- 
porib«is imputalis. Neque eiiiiii in vestra sccuritate 
fKicatani rempublicam, sed luxuriam quxritis impu- 
iiilain, qui depravati rebus prosperis, nec corrigi po- 
iuisiis adversis. Volebal vos ille Scipio terreri ab 
hoste, ne in luxuriara flucretis ; vos nec contriii ab 
hosie luxuriain repressisiis : perdidistis utilitaiem 
calamitatis, et miserrimi fucti e s, ei pessimi per- 
niaiisistis. 

CAPIJT XXXIV. — De clemeiiUa Dei, quw Urbis exci- 

dium temperavit. 

Et tameii quod viviiis. Doi est ; qui vobis parccndo 
admonet, ut < orrignniini poeniiendo ; qui vobis etiain 
ingratis pr:rstiiit, ut vel sub iiomine servorum ejus , 
vel iii locis martyrum ejus hosiiles manus evaderetis, 
[XXXIV.] Roniulus et Remus asylum consiituisse 
l»erhibeiitur, quo quisquis confugeret, ab omni noxa 
liber esset, aiigere qu;erenies creandae multitudiiieni 
civiuiis. Mirandum in honorem Christi praccessit * 
exemplum. Iloc constituerunt eversores Urbis, qiiod 
constiiuerant antea ccnditores. Quid autem magnum, 
si boc feceruiit illi, ut civium suorum numerus sup- 
plerelor, quod feceruiit isti , ut suorum hosliuin nu- 
merositas scrvarelur? 

CAPUT XXXV. — De latenltbus inter impios Ecde- 
sice filiisy et de [aUis intra Ecclesiam christianis. 
Hxc et talia, si qiia uberius et commodius potue- 

> Plerique Bfss. curo vhid., processii. — Sic etian aoitri 
Mai. u. 



rii, respoiideat inimicis suis :«dempta familia Dtmii- 

ni Christi, et peregrina civitas .«egis Chrisii. [XXX V.^^ 

Ileminerit sane, in ipsis inimicis ktere cives fnturos, 

ne iiifructuosum vel apud ipsos putet qood, donee 

perveniat ad confcssos (a), portat infensos sicot ex 

illorum numero etiam Dei civitas habet secum, 

quamdiu peregrinatur in mundo, connexos commu- 

nione Sacramentorom, nec secum futuros in xtema 

sorte sanctorum ; qui partim in occulto, partim in 

aperto sunt ; qui etiam cum ipsis inimicis adversus 

Dciim , cujus sacramentnm gerunt , murmurare non 

dubitaiit, modo cum illis theatra, modo ecclesias no- 

biscum replenies. De correctioneauiem qiiorumdam 

etiam Lilium multo minus est desperandum, si apud 

apertissimos adversarios prsdesiinati amici latiiant« 

adbuc ignoii etiam sibi. Perplex» quippe sont ist» 

dua> civitales in hoc saeculo, invicemque permixt» , 

doiiec uliimo judicio dirimantur : de quarum exortu 

et procursu et dcbitis finibus, quod dicendum arM- 

tror, quantum diviniius adjuvabor, expediam, pr«* 

pler gloriam civiiatis Dei , quae alieiiis ' a contrario 

comparatis clarius eminebit. 

CAPUT XXXVI. — De quibus cauns SequenU (UspmU^ 

tione sit disserendum, 

Sed adhuc quxdam mihi dicenda suot adversos 
eos, qui Romanx reipublicic clades in religionem no« 
sirain referunt, qua diis suis sacrificare prohi- 
beiiiur. Conimenioranda enim sunt quae et quania 
occurrcre poiuerinl, vel satis esse videbuntur, mala 
qu:e illa civilas pcrtuiit, vei ad ejus imperium per- 
linenles provinciu;, anlequnm eorum sacrificia prohi- 
Lila fuissent : qus oinnia procul dubio nobis tribue- 
reiit, si jnm vel illis clarerel nnstra religio , vel ita 
eos a sacris sacrilegis prohiberet. Deiiide monstran«* 
dum est , quos eoruin mores, et quam ob causam ve<*> 
rus Deus ad angendum imperiutn adjuvare dignatus 
est, in ciijus potestate sunt regiia omnia ; quamquo 
iiihil eos adjuverint hi , quos deos putant , quin po- 
tius quanliim decipiendo et fallendo nocuerlnt. Po- 
stremo adversiis eos dicetur, qui nianifesiissiinis do» 
cumeulis eoiifutali at4|ue convieti conantur asscrere, 
non propter viLe prxseiitis utilitatem , sed propter 
eam , quae post inortem futura est, colendos deos. 
Qiix , nisi fallor, quxstio multo erit opcrosior, cl 
subliiniorc * disputalione dignior ; ut et contra phi- 
losophos in ca disseratur , non quoslibet , sed qiii 
apud illos excellentissima gloriaclnri sunt, et nobis- 
cuni niulta soniiiint , scilicet de aiiimx immor- 
taliiaie , et qiiod verus Deiis mundum condidcrit» 
et dc pruvidcnlia ejus, qua universum, quod cou- 



^ Mss. non pauci , aUemis» 

* viud. Am. et Mss. magDo consensu, subtUiore. Er., stib* 
(t/t. — JuxU Cdd. nostros legendum est, subtidore, M. 

(a) Confessos , non declaralione ultima , cum aperta 
erunt couscieatiae in futura vita, ut l^idovicus vives mter- 
preiatur ; sed Droressiooe christianae fidei , quse ab iis in 
viu prxsenti fieri debet, ut ad christi Cuniiiam adnut- 
untur. 



« bE aVITATE DEI, S, AtJGUSTlNi 4Z 

Jldlt, regit. Sed quoniam et ipsi In illif qa:6 contra tatem Dei , veramque pietatem , et Dei caltum , in 
nos sentiunt , Tefellendi suni ; deesse liuic offlcio quo uno >x-raciier sempitenia beatitudo promittitiir. 
non dcbemus : ul reruUrtis impiis conlradictionibus flic itaque modiis sh bujus voluminis , nt dcUieepfe 
pro viribti^, qnas Deus imperliet, asseramus civi- ^isposiia ab alio &umnmiisexordio. 



LIBER SECVNDUS. 



in quo dispatatlone instituta de malis quse ante christum, vigente deorum falsoruro cultu^ perpessi sunt Roman, demon» 
strator jfiriarom eos monim matis et animi vitiis, qnse mala vel sola vei maxima deputanda suut, cumtilatos iirocuran 
tibus dus CaLsis, nedum Iil)eratos fiiisse. 



CAPUT PRIMUM. — De modOi qui necaiitaU dUpu- 

talionis adkibendui esl. 

Si rationi perspicu» veritatis infirmns bumaoae 
cmisueuidinis sensus non auderet obsistere, sed do- 
<firinas salubri languorem siinm tanquam medicinae 
Biibderet, donec divino adjutorio fide pieiatis impe* 
inmte sanareiur ; non mnlto sermone opus esset ad 
coiiviiiceiHlum quemlibet van£ opinaiionis ' errorem ^ 
his qui recte seiitiunt, et sensa verbis sufficientibus 
explicant. Nunc vero quoniam ilie est major et le- 
irtor ' insipientium morbus animorum , quo irratio 
nai)iles motus suos, eiiam post rationem plcn^ red- 
diiam, quania bomini abhomine dcbelur, sive nimia 
crcit^te , qua nec aperla cemiintur, sive obstinatis- 
siinia pervicacia, qua et ea quse cernuntur , non fe- 
ruiitur, lanquam ii.bam rationem veritatemque dc- 
rendnnt : fit necessilas copiosios dicendi plerumque 
res chras, vclut eas non spectantibus intueudas, sed 
quodammodo taiigendas palpantibus et eonniventi- 
biis offeramus. £t tamen quis discepiandi finis erit 
et loqueiidi modus, si respondcndum esse rcspon- 
deiitibiis semper existimemus ? Nam qui vel non 
jmssunt intelligere qtiod diciliir , vel t:im duri sunt 
adversitale mentis, ut, etiamsi intellexerint, non obe- 
dianl; respondent, utscriptum est, et loquuiitur ini- 
quitatein ( PsaL xciu, i) , atque infatigabiliter vani 
sunl. Qubrum dicta coiilraria si toties velimus refel- 
lere, quoties obnixa froiite statuerint non curare ' 
quid dicant, dum quocumque modo nostris disputa- 
lionibus coutradicant ; quam sit infinitum, et a^rum- 
iiosum, ei iiifructuosuin, vides. Quamobrem nec te 
ipsum, mi fili Marcelline, nec alios, quibus bic labor 
iioster in Christi cbaritate utililer ac liberaliter ser- 
vit, lales meoriim scriplorum veliin judices , qui 
responsionem semper desidereiit , cum his quoe le- 
giintur, aiidicrint aliquid contradici ; ne (iaiit similes 
earuni mulicrculanim , quas commeinorat Aposlo- 
lus, semper discentes^ et ad veritatis scientiam nunquam 
pervenienus (II Tim, iii, 7). 

CAPUT II. — De liis qme primo volumine expedita 

sunt, 

Superiore itaquo libro, cum de civilate Dei dicere 

> er. et nonnulli mauuscripti, optmofi». — sic eiiam Ms. 
m M. 
' NonnuIU Mss., detenor^ 
* veieres libri. non cogitare, — Slc etiam Ms. 76^. u. 



instituissem , unde hoc universum opiis, illo adju- 
vaiite, in mnnus sumptiira est ; occurrit milii respon 
dendum * esse primitiis eis qui b.TC bella, quibus 
muiidus iste oonteritur, maximeqiisiiomaiiae urbis 
recentem a Barbaris vastaiionem chrisiianae reli- 
gioni tribuuiit , qiia prohibenlur nefandis sacrificiis 
servire da^monibus : cum poiius hoc debereivt tribne-' 
re Cbrisio, quod propter ejus nomen, coiiira instiiu-: 
tum n)oremque bellorum, cij%, quo confugerenl, reli- 
giofa et amplissima loca Barbari libera praebuerunt ; 
atque in multis famulaium dedilum * Chrislo non so- 
lum verum, sed etiam tiniore confictum tiic honora- 
verunl, ut quod in eos belli jiire fieri licuisset , illi- 
citum sibi esse judicarenl^ Inde incidit quaBstio , cur 
hxc divina beneficia etiam ad impios iiigraiosqutf 
pervenerint; et cur illa ilidem ddra, qu» boetiliter 
facta sunt, pios cum impiis pariter afflixerint. Qoani 
quaestioiiem per multa diflusam ( in omnibus cniui 
qiiotidianis vel Dei muneribus vel hominnm cladibus^ 
quoruin utraque bene ac male viventibus pcrmixte 
atque indiscrete sxpe accidunt , solet ' multos mo- 
vere ) m pro suscej^ti operis necessitate dissolvc- 
rem, aliqnanium immoralus sum ; maxime ad conso-- 
landas sanctas feminas ei pie casias , in quibus ali 
boste aliquid perpetratum est, quod intnlit verecun- 
diae dolorem, etsi non absinlit pudicitiai finnitatcm ;• 
ne poeniteat eas vitx, qiias ^ non est uiide possit pos- 
nitcre neqnitisc. Deinde paoca dixi in cos qui Chii- 
stianos adversis illis rebus afiectos, et prxcipue pu- 
dorem hnmilialaruin feminarum, quamvis castarum 
atque sunctanim , proterviiate impudenlissima exa- 
gitant, ciim shit neqnissimi eC irrevereuiissimi, loiige 
ab eis ipsis Romanis degeneres , qiiorum prxclai*a 
mulia laiidantur et litlerarum memoria celebrantur, 
iino illoroin gloiiue vehementer adversi. Rom^m 
qiiippe p^rtain ^ veteruin auctamque laboribus, fne- 
diorem suintcm focerant quam ruenlcm : quandoqui- 
dcm in ruiiia ejus lapides et ligna, iu istorum auiein 



* in plerisqua 5:ss. , reiistendtm. — Sic etiam Ms. 
706. M. 

* Sicmeliores manuscripli. At ediU, debitum, 

* Er. ct lx)v., solent. Melius viad. Am. et aliquot Mss., 
solet : subaudi, quasstio illa^ quam, per nmtta diffusani^ di- 
dt. — Mss. nosiri, solent. M. 

^ Er. et Lov., apud quas. Noa opus eral addere hic^ apud, 
quod a caeteris libris abest. 

* Lov., cura pttrtam. \M Am. et Er., cura strucfam, \i 
MS5. cou&taater habeut vafXani ' et carent voce, curu. 



LIREI\ SE€L'NnUS. 



50 



viLa oiDn'a, Don niarorum , sed morum munimcnta 
ntque ornameDta ceciderunt ; cum funesiioribus eo- 
nim corda cupiditatibos , quam ignibiis tecta iUins 
urbis arderent. Quibus dictis, primum lerniinavi li- 
bnim. Ddnceps itaque dicere institui , qu» mala ci- 
vitas illa perpessa sit ab origiue sua, sive apud se 
i|)sam , sive in provinciis sibi jam subditis : qua: ouh 
iiia cliristumaR religioni tribuerent, si jam tunc evan- 
geli ca dnctrina adversus falsos et fallaccs eoruro 
deos testiilcatione liberrima personarct. 

CAPUT IIL — De assumenda Mstoria, qua oitendatnr 
TU(B mala acciderint Bomanis , cum deos colerent , 
antetfuam reliqio ctmsliana obcresceret, 

Mnnento anlcm, me ista commemorantem, adhiic 
coiitra imperitos agere, ex quorum imperitia illud 
quoque ortum est vulgare proverbium : Pluviadeni^, 
causa Christiani (a). Sunt namqne qui eorum siu- 
diis liberalibus instituti amant bisloriam, qua facilliT 
uic ista novcrunt : sed ut nobis incruditorum tuibas 
iiifesti^sinias reddant , se nosse dissimulant ; atque 
b<>c apud vnlgus conCrmare nituniiir, cladcs quibus 
per ccrta intervalla locorum et temporum genus hu- 
inanum oportet allQigi, causa accidere nominis cliri- 
stiani» qnod contra deos suos ingenti fama el pnccla- 
rissinia cclebritate per cuncta diflrunditnr (b). Reco- 
lant ergo nobiscum, antequam Cbribtus venisset in 
cirne , antequam ejus nomen ea , cui friistra invi- 
dent, gloria populis iiinotesceret, qiiibns calainitati- 
liusrcs Romanae muUiplicitervariequecontrii^ sint; 
et in his dcfendant , si possunt , deos suos, si pro- 
|iterea coluniur, ne ista mala patiantur cuUorcs co- 
rum, quorum si quid nunc passi fuerint, nobis impu- 
tuiidum esse contendunt. Cur cniin ea quse diclnrus 
sum, penniserunt accidere cuUoribus 6uis,antcquam 
eos dcclaraium Cliristi noinen offcnderet, eorumque 
sacrilicia probiberct? 

(APUT lY. — Quod eultores deorum nuUa unquam a 
dOs suis prascepta probitatis acceperint , et in sacris 
eiwum lurpia quasque ceUbraverint. 

Primo ipsos mores^^ne pessiiinos liabcrcnt, qnare 
diieorum curarenoluerunt? Deus eniin verus eos*, 
a qaibus noD colebatur, merito neglciit ; dii antem 
illi, a quorum cuUu se probiberi bomines ingratissi- 
iiii conquerunlur, cultores suos ad bene vivendum 
i|uarc nullis legibus adjuverunt? Utiqucdignum erat 
ut quomodo isti illorum sacra, ita ilU istoruin fadta 

* Fdili, defecii; et ex iis tres, sciiicet vind. Am. Er. 
I^eqiiuDtur , causa chri^tiani nominis. At veteres ilbri 
iioa addunt, nominis: et loco, defectt^ babeut oninfts, 
defit. rlures quoque ex iisdem mauuscriptis oplim» noLe 
TtTba coDsequeniia nomiullis omissis particuiis sic distin- 
guuift : causa chrisliani swU. Nam qux eorum studiif tibe- 
ralibus insiituti amant tnstoriamt faciUime isla noverma. 
— 8ic etiain no^tri Codd. M. 

(a) istud in Cbrisiianos proverbium paulo aliis verhis 
oommeuioralum liabes Enarr. in l^sal. 80, u. 1. 

(6) later eruditos illos dissimulaiores accensendus est 
Aurelius STmniacbus, iile Crbi prxfeclus, qui talia liabet in 
Relatione oblata ValenliQiano , anuo584, quam cou.ulavil 
h. Ambroiuus. vide num. 14 in editione Ambrosiana. Ad eain 
coiumniam confutandam, rogatu Augustiui, titslorianim 
0(jus scribere aggressus cst raulus orubius. vidc cjus prse- 
UjjUpnem ad Augostinuin. 



curarent. Scd respondeUir , quod; voluntate propria 
quisque nialus est. Quis hoc DCgaverit ? Verumtameii 
pertinebat ad consultores deos, vitis iiODse pnccepta 
non occuliace populis cultoribus suis» sed dara prse« 
dicatione prxbejre; per vates etlam conveoire, atqiie 
p.rgucre peccantes ; palam minari poanas male ageuti- 
bus, pracroia recte viveotibus poUiceri. Qoid uijiquaiii 
tale in deonim iliorum templis prompta et emiiif Dti. 
voce concrepuit? VeDiebamus etiam nos aliqtmidc^ 
adolescentes ad spectacula ludibriaque sacrilegio» 
rum (o) ; spccUibarous arrcptitios , audiebamus sym- 
pboniacos ; ludis turpissimis, qui diis deabusqiie ex«. 
bibebantur, oblectabamur , tolesti virgini (6), e| 
Dereryntbi» matri omnium : aute cujus lecticam d«0 
solemni lavaiionis ejus (c), talia per publicum canUo' 
tabantur a nequissimis scenicis, qualia, non dico ma- 
trem deorum , sed matrero quaiinmcumque seuato- 
rum vel quorumlibct honestorum virorum, imo vero 
qualia nec matrem ipsoruin scenicorum dcceret aii^ 
dire. Habet eDim quiddam erga parentes liumaiia 
verecundia» quod uec ipsa oequitia possit auferre* 
niam proinde turpi^udinem obscenorum dictoruia 
aique factorum, scenicos ipsos domi snae proludeDiU 
causa coram matribus suis agero puderet, quam per 
pnbJicnm agebant, coram deOm Diatre, speciante e( 
aiidiente utriusque sexus frequeniissima muUitudi- 
ne. Quas si illccta curiositate adesse potuit ciiciiin- 
fusa, saltero offensa castitate debuii abire coiifusa. 
Qu:c sunt sacrilegia, si illa sunt sacra? aut qiioe in- 
qninatio, si illa iavatio? Et baec Fercula appellahaii* 
tnr, quasi celebraretur convivium , qiio velut suii 
epulis immunda d»monia pascerentur. Quis eniiQ 
nnn sentiat cujusmodi spiritus talibus obscenitatibus 
deiectentnr, iiisi vel nesciens ntruiu omiiino sint uUi 
immnndi spiritus dcorum nomino decipientes, vel lnr 
ieni ngens vitam, in qua isios poiius quam Deum ve^ 
riiin et optet propitios, et foruiidet iratos? 

CAPUT V. —De obscenitatibus , quibus Maler deim 
a cuUoribus suis honorabatur. 

Neqiiaqnnm istos, qui flagitiosissim:e consuetiuHnis 
viiiis oblectari magis quam obluctari student, sed 
illnin ipsum Nasicain Scipionem, qui vir optimus a 
scnatu electus est, cujus manibus ejusdem dasmonis 
sunulacrum susceptuin est, in UrbenKjue pervectum, 

(a) Invertit falsam appellaiionem, qna litdi sacri a paga- 
uis, aut ludorum sacra uicehaiitur. 

{b) coilesti buic virijini \ necipuus in Africa cuUiis iribue- 
baiur, teste Tertnlliaiio in Apologetico, cap. 24. De illa idem 
ipse in ejusdem libri capite 25, et mulUs locis AugusUnus, 
ut Enarr. in Psal. 62, n. 7, et in Psai 98, n. 14, et Serm. 
105, n. 12. Hanc Ludovicus vives nulla coactus auctoritate 
aut raiione confundit hic loci cum deOm matre Berecyothia ; 
Augustinus conira mauifeste disUnguit, interpodta co|)U- 
lanie particula subjiciens, et rerecynthice matrt omnium^ id 
est, deoruni et dearuin : quod supplendum relitiquebatur 
iu inanuscripiis. Mam iu ediUs addituin est, deorum. 

(c) Piidie idus apriles mater deOm magna pompa a FUis 
saccrdoiibus ad Almonem fluvium, qui nou procul ab ijrbe 
in liberiin influit, producebatur, ibique ad confluenteiii 
dnorum amnium abluebalur veiere iusUtuto. Nam quo pri- 
mum die cx Asia illuc rst advecta, a sacerdote lota est, 
isque mos po^tca sacer fuit et singulis annis repeUtus. Df 
quo more Ovidius, m Kast. lib. 4, vers. 357 seqq.; Lucamiik 
Uj*. 1, vcrs. 600; !*rudcnliiis, iii Mar«yrio mHnjUiii 



51 



DE CIVITATE DEI, S. AUGUSTINI 



» 



iKibete dc bae re jadicem velleni. Diceret nobis » 

utruDi roanrem suam tam optime de republica vellet 

mereri , ut ei divini bonores decerncrentur : stcut 

et Graecos et Romanos aliasque gentes coustat qui- 

basdam decrevisse mortalibus , quorum erga se be- 

neficia magnipenderant, eosqoe immortales factos , 

atqne In deorum nimienmi reccpios esse credide- 

rant (a). Profeclo ille tanlam fcHcitatcm suae mairi , 

li fieri poslet, optaret. Porro ^ ab illo deinde qunc- 

reremus, ntrnm inter eju» divinos honorcs vellet illa 

turpia celebrari ; nonne se malle clamaret , ut sua 

mater sine uHo sensu mortua jaceret, quam ad hoc 

dea viveret, ui illa libenter audirei ? Absit ut sena- 

W popuK Romant ea mente prvdiius, qua theatruni 

aediOcari innrbe rortnim fironim proiibuit, sic vel- 

let eoli matrem suam, trt talibiis dca sacris propi- 

tiaretur, qiialibus matrona verbis offenderetur. Ncc 

«IIo modo crederet verecundiam laudabilis femin.-e 

iia in contrarium divmitate mutari, ut honoribus 

eam talibns advoearent cultores sui, qualibtis convi- 

ellsinquempiam jaculatis^cum inter homines vive- 

ret^ nisi aiires clauderet seseque subtraheret, eru' 

bescereiit proilla et propinqui, et maritus, et liberi. 

Froinde lalis inaler deOm, qiialem habere matrem 

pvderet quemlibet etiam pessimum virum, Romanas 

occupatura mentes quxsivit oplimum vinim, non 

q«em monendo et adjiivando faceret, sed quem fal- 

lendo deciperet, ei similis de qua scrlptum est, Mu- 

Hir antetn virorum pretiosas animas captat (Prov. vi, 

S6) : nt ille inagnnc iiulolis animus hoc velut divino 

testimonio soblimatos *, et vere se optimum exi- 

slimans, vcram pietniem religioncmqne n»n quaere- 

ret, sine qua omne qnamvis lau !ahile ingenium su- 

perbia vaiiescit et decidil. Quomodo igilur nisi insi- 

dlose qii»reret dea iHa optrmum virum , ciim talia 

qna^rat iii suis sacris , qualia viri opiiuii abhorreiit 

mIs adhiheri conviviis? 

CAPUT VI. — Deos Paganorum mnquam bene »i- 

ven<U sanxisse docirinam, 

Hinc esi quod de vita et inoribiiH civitaium atque 

populorum , a qnibus colebanlur i:la iiimiiiia , nou 

curaruiit, ul tain horrer^is » et detosiahiiihus malis» 

Non in agro ci vitihus, Don in douio atque pecuiiia , 

Non deiruiuc in ipso corpore , quod mciili subdiliir, 

sed in ipsa iiicnte , in ipso rectore carnis aiiimo, eos 

impleri ac pessimos ficri «ine ulla sua lerribili pro- 

hibiiione permitterent. Aut si prohihehant, hoc osteu- 

datur potiiis » hoc probelur. Ncc nohis nescio qiios 

suaurros paucissimorum auribiis anhelatos et arcana 

vdut rellgitme traditos jactent , quibus vitx prohiias 

eastilasqiie diseatur : sed demonstrentur vel comine- 

morenlor loca talibiis aliquando cnnveuliculis coiise- 

erata; nnn ubi ludi agereiitiir nbscenis vocibns et ino- 

tibus histrionum , ncc uhi Fugnlia (b) cdebrareiitiir 

» I lurcs Mss.» subievatus, — Sic Ms. 766. M. 
*llic Mss. adduut, eos; nec umeo omiUuiil iiirraante 
verbum, impleri, 

(a) cicero, lib. 2de Natura deorum, cap. 24 : « Suscepit 
« auiem, » ait, « vila hominum el coosueludo commuuis, 
« ttl beneficiis exceUentes viros in ocelum lama ct volun- 
« tate toQereot. » 

(b) Fugatia^ festa fiienmt Romae io memoriam expnUo- 



effusa omni licentia turpitudinum ^" ( el vere Fugalia , 

sed pudoris et honestaiis) ; scd iibi populi audirciit 

quid dii pnccrpcrcnt * de cobibenda avaritia , anihi- 

tione frangenda, luxuriarefrenanda; ubi discercnt nii- 

seri, quod discendum Persius increpavit, dicens : 

DiscHeque, o miseri, et causas asnoscite * rerum, 
Quid sumus, aut quidnam victuri ^ gigQimur ; ordo 
Quis daius, aut metx qua moliis * flexus, et unde * , 
Quis modus arffenti , quid fbs optare, quid asper 
Utile nummus tud)et; patriae charisque propiuquis 
Quan.um elargiri deceat ; quem te Deus esse 
Jussit, et humana qua parte locatus es in re. 

(sarini3,vers. 06-72.) 

Dicatur in qiiihus h>cis hnec docentiiim deorum sole- 

bant prxcepta reciiari, et a cultoribus eorum populis. 

frequenter audiri , sicut nos ostendimus ad boc ec- 

clesias insiltutas, quaquaversum roligio christiana dif- 

funditur. 

GAPUT YII. — InntHia esse inventa philosoptttca nne 

auctoritate divina , ubi quemquam ad viiia pronnm 

nwgis movet quod dii feeerint ^ quam qnod hontines 

dispularint. 

An forte nobis philosophorum scholas disputa- 
tionesque memorahuiit? Priino li£C non Romana, sed 
Grxca snnt ; aut si propterca jain Romaiia , quia ei 
Grxcia facta est Roiiiana proviiicia ; non deorum prae* 
cepta sunt, sed hominum inventa, qui utcumque co- 
naii sunt iiigiMiiis aciitissimis pra^diti raliocinando 
vestigare, ({uid in rcnim naluni laiiiaret, quid in mori- 
bus appctenduin essct atqiie fugiendum, quid in ipsis 
ratiocinandi regulis ccrUi coiinexioiie traheretur, ant 
quid non essct coiiser|ucns , vcl eiiain repugnaret. El 
quidam eoruni quxdain magiia , quantuin diviniius 
adjuti suiit , invenerunt ; quaiitum autein hiimaiiitiis 
impediti sunt, erraverunt : maximc cum eorum super- 
biac juste providentia divina resisteret, ut viain pieta- 
\U ah humilitate in supcrna surgentem, etiam istorum 
romparntinne monstraret : undc |K)Stea nobis crit in 
Dei veri ^ Domini voluntate disquirendi ac disserendi 
locits. Venimlamen si philnsophi aliquid invencmnt» 
quod agcnd.e bonae vitx beataDque adipisccndas satis 
esse possit ; quanto jiistius talibus divini honores de- 
cernerentur? Quanto meliuset honesiius in Platonis 
templo libri ejns lcgerentur, quam iii teniplis dxmo- 
num Galli absciderentiir (a) , inolies consecrareiitur, 
.insaiii secarentur, et quid(|uid aliiid vcl crudele, vel 
turpe,vel lurpiter rrudcle,vel criidelitor turpe iasacris 
lalium deorum celcbrari solet? Quanto satius erat, ad 

ruUi regum et liberatae rci|)uhUcae iDStitula> quae mense 
februario celehrahanlur post exacla Terminalia. 

* \ ind, Am. Er. cum aiiquot Mss., eHUsa onuman Hcevtia 
tur^ritudinum. 

* Mss. 76(5, 2050, 2052 et 2055, prcsceperint. M. 

* Mss. nosiri, dincite^ oinissa vucula , qve , quam requiril 
numerus iK>eiicus. cod. 766, agnoscite^ ut rp. Beuediclini ; 
caDleri omues, cognoscite, M. 

^ A liquol Mss.fguidnmn venturi, Et quidam, quonam venturt. 
> lu B., qiuun molUs. Sic etiaui iu Ms. 2050. PraeUiUmus 
lectiouem Mss. 2051, 2052, 2055. M. 

* Nouuulli Mss., undo'^ cuiu diithlongo in scciinda sylla- 
ha. Nec maL% si Ibrle alludit poeta ad meiam in noinachia 
coustiluiam, ad quam sul>ito navis esset couvertcnda , uti 
videre pst iu .Cneid. 5. 

^ i-ov., Dei veri et Donum. Caeteri libri carent onpu- 
lame particula , el ; ut adjecUvum, vert, cadat iii su»'.stau- 
Uvum, Domim. 

(a) sacerdotes matris deOim Cyheles slve BerenriHhi» a 
Gallo fluvio Galli vocabantur, et exsecil erant. 



LIBER SECUNPUS. 



5A 



erudiondum jiisiitiam juTentiitem *, publice recitari le- 

ges deomm, quaro laudai-i inanilcr leges atqiie iiisti- 

luta majorum ? Omnes enim cultores tiilium deoruin, 

moz ut eos libido perpulerit , c ferveiiti i ut ait Per- 

sius , c tincla veneno , i ( Salira 5, vers, 37 ) magis 

intuenlur quid Jupiter fecerit , qiiam quid dociierit 

Plato , vel ceusiierit Cato. Ilinc apud Terentium fl:)- 

gitiosus adolescens spectat 

Tabulam quamdam pictam ia pariete , ubi iDerai pictura 

haec, Jovero 
Quo pActo Danase misisse aiunt in gremium quoiidam im- 

brem aurem : 

atqueab bac tanta aiictoritate adbibet patrocinum tur- 

piludini suaB, cum iu ea se jactal imitari deum. 

At quem deuro? (ioquit) Qui templa oceli summo sooita 

ooncutil. 
Rgo homuncio boc ooa lacerem? Ego vero iliud teci, ac 

iibcDS. 
( TeretU, Eumch. acL 3, sc. 5, vers. 36, 37, el ii, 43. ) 

CAPUT VIII. — De ludis scenicis , in qtdbus dii non 

offendunlur editione * stiirrttm turpiludinumy $ed pla- 

cantur, 

At enim non (raduniur ista sacris deoriim, sed Ta- 
balis pcietarum. Nolo dicere illa inystica qiiam ista 
iheatrica esse lurpiora : hoc dico, quod negantes con- 
vineit bisioria, eosdem illosludos, iii quibus regnaiit 
ligineiita poetaruni, non per imperitum obscqiiiuni sa- 
cris deonim suoruin iniulisse Romanos ; scd ipsos 
deo8, ul sibi solemniter, edercntiir et honori siio con- 
secrarentur, acerbe iinpcrando , et qiiodaiumoilo ex- 
lorquendo fecisse : quod iii primo libro ( Cap, 32 ) 
brevi commemorationcperstrinxi. Nam ingravescente 
pestilentia, ludi scenici auctoritatc pontiticum Roinae 
primitus instituti suiit. Quis igitur in ageiida * viia non 
ea sibi potius sectinda arbilrelur, qiiae actilantur lu* 
dis aiictorilate divina inslitutis, quam ea quae scripti- 
tantur legibus humano consilio promulgatis? Adulte- 
nim Joveni si poetae fallacitcr prodiderunt, dii utiquc 
casti , quia tantum iieras ^ |)er humanos ludos confi- 
ctum est, non quia neglectum, irasci ac vindicare de- 
buerunt. Et hxc sunt scenicorum tolerabiliora ludo- 
rum, comoedisp sciiicet et tragoediae , hoc est fabula: 
poetarum agend.'e in spectaculis, multa reruin turpi- 
tudiiie, sed nulla saliem, sicut alia inulta, verborum 
obscenitaie compositx : qiias eliam inter studia, quae 
honesta ac liberalia vocaniur, pueri legere et discere 
coguntur a senibus. 

CAPUT IX. — Qtttd Romnni veteret de cohibenda 
poetica licentia senserint, qnam Craci deorum secuti 

jndicium, liberam eue coluerunt, 
Quid autem hinc senserint Uomani veteres, Cicero 
tesiatur iii libris quos de Republica scripsii (a), iibi 
Scipio (b) disputans ait : c Nunquam comoediae , nisi 

* Sic manuscripti. At editi, ad erudiendam ad jusiiliam 
imentutem. 

* sic Mss. At editi, edicticne. 

* Lov., amgenda. Melius ediii alii et Mss., agenda. 

^ lx)v., dtt hi utique qua casU, quibus tanlum nefas. Re- 
fraganlur edili alii et Mss. 

^ (a) NOD exstant hi Ciceroois libri, quonim fragmenu 
' qineiiam, pr»ter Augustinum, relerunt seoeca, Nouius, A. 

Gellius, LadanLius, etc. 
(b) l^uitiile Scipio ^lilmiUaDus, scilicct P. .€milii qiii Per- 

seum Mai^^luoia; regem vicit fiUus, sed a sripione Africaoi 



c coiisuetudo viiaB patcrelur, probaresua theatrisfln* 
c gitia potuissent. i Et Grjpci qiiidein * antiquiore^ 
vitiosae suae opinionis quamdam convenientiam serva- 
vcrunt , apud quos fuit etiam lege concessum , ut 
qiiod vellet comoedia, de quo vellet, nomlnatim dlce- 
ret. Itaqiie, sicut in eisdem libris loqiiitur Africanus, 
c Quem illa nou atligit ? vel potius quem non vexa- 
I vii ? cui pepercit ? Esio, popubires homiiies impro- 
c bos , in republica seditiosos , Cleonem , Cleoplion* 
« tem, Hyperbolum hcsit (6). Patiamur, inquit, etsi 
« ejusmodi cives a censore melius est quani a* poeta 
i notari : sed Periclem (c) , cum jam sux civilali 
c maxima aucioritate plurimos annos domi et belli 
c pnefuisset, vioiari versibus ; et eos agi in scena, mm 
c plus decuit, quain si Plauliis (d), in(|uit, noster vo< 
c luisset , aui N:cvius (e) Publio et Cneo * Scipioni 
c aut Cxcilius (f) Marco Caloni (g) maledicere. i 
Deinde paulopost: c Nostns, i inquit, c conlra duode- 
c cim Tabuke cum perpaucas res c^ipite sanxissent , 
« in his hanc quoqiie sanciendam putaverunt, si qiiis 
c occentavisset *, sive carmen condidisset, quod 
< infamiani faceret flagitiumve alteri. Praeclare. Jiidi-> 
c ciis enim roagistratuum ^, disccpiatioiiibus legiliinia 
c propositam vitam , non poetarum ingeniis habere 
c debemus ; nec probrom audire , nisi ea lege ut re- 
c spondere liceat, et judicio defendere. i Haec ex Ci- 
ceninis quarto de Republica libro ad verbum excer- 
penda arbitratiis sum , nonnullis, propter faciUorem 
iiitellectum, vel prxtermissis, vel paiilulum commut:i- 
tis. Multum eniin ad rem pcrtinent ' , quam molior 

> viod. et lx>v., «/f/idoni. 

* vind. Er. et veieres Mss., Gneo. Porro Publius et Coeiis 
scipio fratres fueniDt, et, si servio credlmus. gemini,de qui- 
ims ^eide6 iiiterpretatiu*, duo fvdmma belli srt]9ia<liis.Eos- 
dem cicero in orat. pro CorDel. Balbo, duo fiUnnna unperH 
appellal ; et 1 paradoxo, duo propugnacula beUi. 

* Editi, actUavisset. sed verius Mss., occentavisset ; nam 
hoc verboro habeot ctiam quae su^rsimt duodeciiu talmla- 
ruin fragmcDta. Fjus Interijretatio ad oram corbeieosis 
exempls^is pervelusli haec adscripta est : t occeniarc^ est 
« iofame carmeo ooiuiData persooa edere. Occentare, am- 
« irarium caDlicum caotare. » Eodem fere modo Kestus ex- 
I oDit, de « coovicio facto dare et cum quodain canore. • 

^ Editi, ac magistratuum. l^rticula, oc, abest a oianu- 
scriptis. 

s vind. Am. Er. et plures mamiscripti , pertiiiet. — Sic 
eliam oA. 766. M. 

inajoris fllio adoptatus, ^umantisp atque CarthagiDis ever* 
sor, qui et AtiricaDus mlDor aiipellalus. 

(b) De deoDe, (ieophoDte et Uyperbolo, rlutarchus, In 
Nicia,capp. 7, 9. vidt» prxterea Thucyduieui, lib. 4 Belli l*c« 
1 jpODDesiaci ; Cicerooem, iu Brulo, cap. 02, et AristopliaDem. 




rooe, 10 lib. 5 de oralore, io Bruto etin oraiure perfecto. 

(d) rlautus a Snipione , qui eum Dmiquam viderat , hic 
noster appellatur, quia Ullmis fuit : aaiude gra^cis poetis 
comicis erat locutus aotea. 

(e) Naevius, rlauto lere aequalis, obiisse traditur Utics 
in Africa, quo pulsus fucrat factioue oobilium, MeteLi p^- 
cipue ac scipioois AfricaDi, quos suis vcrsibus perstru^xe- 
ral. m ipso A. Gellius, lib. 5, cap. 3; lib. 6, cap. 8 ; etlib. 
8, cap. 14. 

If) Caecilius StoUus, poeta cooiicus Datiooe Gallus, Eonii 
coutulM^roalis fuil. Ejus uiemiDit cicero ad Aiiic. lib. 7 , 
Epist. 5; velleius, Ilb. i, cap. 17 ; A. Gellius lib. 3, cap. 16; 
lii). % cap. 23; et lib. 17, cap. il. ^ouduIUs iu lil)rfehic et 
iatra, cap. \% scribitur, ca:iius : sed malc, ut coiistat e& 
Horatii Epist. lib. 2, ep. 1, vers. 57. 

(g) caioui videlicet seniori, qui ex famiUa Porcia primnf 
gessit bonores in repul)tic% et cum F.anio ac CuH^iUo y^.tik. 



I&5 DB CIVITATE DEl, 

expkicare, si polero. Dicit deinde alla, el sic eoncludit 
Imnc locuin, ut ostendat veteribns displicuisse Roma- 
nis, vel laudari queinquain in scena vivuin hominem, 
vel vltiipcrari. Sed, ut diii, hoc Gr;eci quanquain in- 
verccundius, tamen convcnientius licere voluerunt , 
eum viderent diis suis accepla et grata esse oppro- 
hria , non tantum hoininum , verum et ip.>»orum 
deorum in scenicis fabiilis; siye a poetis essent illa 
conficta , sive flagitia eorum vera commemorareniur 
cl agerciitiir in theatris , atque ab eoruin cultoribus 
uiinarj solo risu, ac non eliam imitalione digna vide- 
rcntur. Nimis enim superbum fu^ , famae parcere 
principuin civilatis et civium , ubi su£ fam» par^i 

niniiiiia uoliicrunl. 

< 

CAPUT X- — Qua noQendi arte dcmoncs vetint vel falsa 
de $e erinuna. vel vera narrari. 

Nam quod affertur pro derensione, non illa vera in 
deos dici, scd falsa aiqiie conficta, idipsuin est sce- 
h*stins, si pietatem consulas rcligionis ; si autem ma • 
litiam dxmonum cogites, qiitd astiitius ad decipien- 
diim atque callidias ? Gum eniin probrum jacitur in 
principem patriae bonum atqoe utilem, nonne tanio 
cst indignius, qii^nto a veriiate reinotius, et a vita 
illius alienius ? Quae igitur siipplicia siirKciunt, ciiin 
Deo fit ista tara nefaria, tam iiisignis injuria ? [X.] Sed 
maligni spiritus, quos isti deos putant, eiiam flagitia 
(^uae iion admiseruiit, Ha se dici volunl, dum tainen 
humaiias mcDtes his opinionibus velut retibus indu- 
canl ', et ad pncdestinalum supplicium sccuin trahant: 
^lve homines ista commiserint, quos deos haberi 
f;audent qui humanis erroribiis gaudenl, pro quibus 
se etiam colendos miHe noceiidi fallendiqiie ai libos 
interponunt ; sive etiam non uiloriim iiomiiuiin illa 
crimina vera sint, qiiai tamcn de numinibus fingi li- 
henter accipiunt fanacissiini spii ilus, ut ad scelesia 
fc lurpia perpetranda, velul ab ipso ca'lo iradiici in 
lorras satis idonea viileatur aiiclorilas. Guin igilur 
Gra»ci lalium nuininum servos se esse scnlirent, iiiler 
tot cl lanta eorum ihealrica opprobria p:ircendiim sibi 
• poetis nuUo modo pulaverunt, vel diis suis eiiam 
^ic consimil^ri appetenles, vel meluenies ne honc- 
sliorem famam ipsi requirendo, et cis se hoc modo 
Ipraefcrendo, illos ad iracundiam provocareiit. 
tlAPUT XI. — De scenicis apud Graxos in reijmblica* 

adminislrationem receptis, eo quod placntores dcorum 

iftjusle ab hominibtts sperncrentur, 

Ad baiic convenientiam pertinet, q^iod eliam sceni- 
f^ actores earuindem fabularum non parvo civiialis 
lionore dignos exislimarunt •. Siqnidem, quod in e»i 
qLuoque 4e Republica libro commemoraiiir, ct iflschi- 
ii«8 Atl^eniensis *, vir eloquentissimus , cum adole- 
scens iragoedias actitavisset , rempublicam c^ipcs- 

J vind. Am. Er., inducant. 

J lideih edlti, dmuuissuce honore dignos cxistimarunt. 

» in iisdem editis, ^hines civis Jtfiemensis. 

(a) po yEsdiioe id coropertum etiam ex rluUrchode de- 
cem Rheloribus, in vita ilischlnis, pag. 8i0, Wl, ubl Arl- 
I4udtfflni quoque memlnit. ^ide Doiiioslhencm, orac. de 
airorai.: a. neljyum, lib. i^, cap^ 9. 



S. AUGUSTINl 

sivit (a) ; et Arislodemum , tragicum ileni actoreni , 
maximis de rcbus pacis ac belli legntumad Philippum 
Athenienses sxpe miserunt. Non eiiim consentatieum 
putabaiur, cum easdeni arles eosdemqiie scenicos lu- 
dos etiam diis suis acceptos viderent, illos, per qnos 
agerentur, infamium hxo ac nnincro depiilare. [Xl.] 
Il:ce Gra*ci turpiter quidem , sed sane diis suis om- 
liino congriieiiler, qui ncc vitam civium lacerandam 
linguis poelarum et histrionum subtrah.^re ausi snnf , 
a qiiibus eernebant deorum vitani cisdem ipsis diis 
volentibus et libentibus carpi ; et ipsos homines, pcc 
qiios ista in theatris agebantiir, qiiae numinibus, qui- 
hus subdi:i eranl, grata csse CQgiioveranl, non solum 
niinime spernendos in civitaie, verum eliam maxime 
honorandos putarunt. Quid eniin causac rcpcrire pos- 
sent, cur s;cerdotes honorarent, quia per eos viciiinas 
diis acceptnbiles ofTerobant; et sccnicos prohrosos 
baberent , per quos illam voluptatem si\*e honoren^ 
diis exhiberi, petentibus, et, iiisi fierct, irasceiuibiis, 
eorum admonilione didicerant ? Giim pracsertiiii La- 
beo (a), quem bujuscemodi rerum pcritissimum prc- 
dicant, numina boi^ a numjnibus malis ista etiani 
cultus diversitate distinguat, ut maios deos propitiari 
cacdibus et trislibus snpplicaiionibus asserat ; bonos 
autem obsequiis laetis atque jucundis : qualia sunt, ut 
ipse ai(, ludi, convivia, lectistcrnia (Jb). Quod totiini 
qiiale sit, postea, si Dou^ juvcrit, diligenlius dissere- 
mus. Nunc ad rein pr:esentem quod attinet, sive oiu- 
nibus omnia uinquam bonis perniii(te tribuantur (ne- 
qne cnim esse decct deos nialos, cum potius isli , 
quia * iminundi siint spiritus, omnes sint inaliJL. sivc 
certa discretione, sicut Labconi visuin est, illis illa , 
istis ista dislribuantur obNe<|uia : compelentissime 
Gracci utrosque honore digiios ducunt *, et sacerdo- 
tes, per qiios viclim:c minislraiilur, et scenicos, pcr 
quos ludi exbibentur ; ne vel omnibus diis suis, si ct 
liidi omnibus grati sunt, vel, qiiod est iiidignius, his 
quos bonos puiant, si ludi 3b eis solis amantur, facere 
convincantur injuriam. 

CAPUT XII. ■— Quod Romani auferendo Ubertatem 
poetis in homines, quam dederuni in deos^ melius de 
sCj quam de diis suis senserint. 

Al Romani, sicul in illa dc republica dispiitalione; 
Scipio glorialur, probris et iiijuriis poeiaruin subjc- 
ct:ini vitain famamque babere nolueruiit, capite ctiain 
plectcndum sancientes ', tale carinen condcrc si quis 
auderet. Quod erga se qiiidem saiis Iioneste coiisti^ 
tiieriint, sed crga deos suos superbe et irreligiose : 
qiios cuin scirent non solum patienler, verum eli.irn 

< In Mss., qui. — Sic etii^ Ms. 766. M. 

* . ss. alii, honore ducunt; alii, honori ducunt : omissa 
voce, dignos. — Nostri niaiiuscrii»ii, honori ducum» M. 

' viud. Am. Er. et prope orooes Mss., capiie eliam «an« 
cieiites : absgue verb'», pU'Ctendum ; pro qiio Lov., pimiri.-- 
scriba Ms. 7Gi3 addidit iuier lineas verbum. plectendum. M 

(a) l^beones exstitere tres, jnris civilis scieotia clari : 
scd unus om.iium doclissimus Anlislius l4il)eo, qui cumCie- 




Aiigusto 
capp. 10 et 12. 
(b) infra, Ub. 5, cap. 17. 



» LIBER SCCUNDUS. 

Iiben(cr pocUiniin probris nialedictisque laccrari ; se 
potius qiiam illos liojuscemodi injuriis indlgnos esse 
^nienint, seqne ab cis etiam lcge monicrunt, illorum 
9n(cin ista eliam sacris solemnitatibus miscuernnt. 
Itaiie laudem, Scipio, laudas hnnc poetis Romaiiift 
iK*gaiain esse ticeniiam , ut cajqonm opprobrium in- 
lligcreni Uomanorum, cum videas eos niilli deomm 
pe|iercis8e vestrorum ? Ilane pluris tibi babenda visa 
est exisiinialio cwisc vestrae qoam Capitoiii (n), iii|o 
Romx unius quam co^l^ totius ; ut lingiiam miiledicaia 
iri cives tuos exercere * poetoi eiiam lege proliibereii- 
fiir, ei in dcos luos sccuri taiiia couvicia, b4iIIo scna- 
lore, niillo censore, nullo principe, nuiio pontiiice 
prohibenlc, jnciilarcn^iir ? Indignum vidclicct Tuit, ut 
riaulus, aut Nxvius Pi^blio et Ciieo Scipioiii, aul 
Caecilius M. Catoni malediccret ; ct dignuai fuit, ul 
Jereiitiiis ve^ter (b) iliigiiio Jovis opiimi maximi ado- 
iesceiitium nequitiam coiiciluret? 



51 



CAPUT XIII. — Debttisse intelligere Romanos^ guod 
dii eorwn , qui se lurpibus ludis coU ^petebant , iii- 
digni essent honore divino. 

Sed rcspofideret mihi fortissc, si vlveret : Quomo- 
do nos isia impunifa essc nollcnnts, qnje ipsi dii sacm 
fsse Toluerunt , cum Indos scenicos , nbi lalia cele- 
brantur. diclitantur, actitnnlur, et Roinanis moribus 
jnvexenint, el suis bonoribus dicari exliiberique jus- 
seriint?Cur crgp non binc mngis ipsi iiitellecii sunt 
pon essc dii vcri , ncc oninino digni quibus divino$ 
bonorcs dcrerret illa respnblica ? Quos cnini coii mi- 
iiime deceret, minimeqne oporieret, si ludos expete- 
rent agendos conviciis Romanorum ; quomodo, quae- 
80, colendi * pntati sunl, quoinodo non detestandi 
8pirilus intellecii, qui cupidiiaie fallendi intcr suos 
lionorcs sun celobrarl criminn poposcenml ? Itemque 
Romaiii, qtinmvis jnm f^upcrstilione noxia premeren- 
tur, ut ill(»s deos colereiit, ((iios videbanl sibi voluisse 
Fceiiicns turpitiidines cons(*crari , suae lamen dignila- 
tis memores ac p :doris , n(^iores talium fabulanim 
nequaqiiam honornyerunt nMjre Crrconim , sed sicul 
.•jpsid Ciceronem idem Scipio loquiliir, Cum artem iu- 
ilicram scenanique lotam probro ducerent \ genus id 
(fominum non modo honore civium reliquorum carere , 
sed ciiam tribu moveri (c) notatione censoria voluerunt. 
Pnrclnra sane, et Ronians laudibiis nnnumeranda 
prudentia : sed vcllcm se ipsa seriiieretur, se iiiiila- 
retur. Ecceenim recte, qiiisqiiis civium Ronianorum 
esse scenicus elcgissct, iioii solum ei nullus ad bono- 

* Aliquot Mss., exserere. 

* Lov., quomodOt quwso, dii colendi. A cxteris Ubris ab^ 
est, cf». 

' viod. Am. Er. et Mss., in probro ducerent. 

(a) curia^ locus in quo senalus habcbatur, bic pro senv 
t(»rii)us ponilur ; Capt/o/iiim, quod lempium JoVis erat, pro 
i|isis diis. 

(b) rerentiiis vester, ait, qui niniirum gente quidem 
Afer, sed ainiliarissiiiiusscipioni fuit, sicut elLoflio, a qui- ' 
bus ferunt ad utum csse ia scril)endis fabulis. 

(r) Tribu maveri , quse |)0?Da erat hominum plebeii seu 
teriii oniiuis, idem uisse aUpie ex una tribunobiliore Lrmis- 
»Vrri iu iguohilior^jn, iiitelligimr ex l.ivio, lib. 15, cap. \o. 
i^ik er 1 «uiulliauuuu de siM>ctaculis cop. 22. 



rem dnbalur locus, vcrum etiam censoris nota Iribum 
lenere propriam minime sinebatnr. Q animum civiia- 
lis Inudis avidum, gcrmancqiie (o) Roinanuni ! Sed 
rcfipondealiir mibi , qiia conscniaiiea ralione boinines 
sccnici ab omiii honore repellunlur, el liidi sccnici 
deonim bonoribns adiniscentur? Illas lheiUric:is nrles 
diu virtiis Romana non noverat (b) : quje si ad oble- 
ctaincnlum v(»luputis human;e qusercrcptur, vitio mo- 
nini irrepcrciil humanonim. Dii eas sibi exhiberi pe- 
liverunt : quomodo crgo abjicitur scenicus, pcr qin^m 
a..|ilur Deus? et ihealricae illjus turpitudinis qua fronte 
nota ur actor, si adoratur exactor? In hac conlrover- 
sia Grax!i Romanique concertant. Graici jmlanl recte 
se hoiiorare homines sccnicos, quia colunt Iiidontiu 
sccnicorum ilagitatores deos : Rpmani vero honiiiii- 
Iiiis srciiicis nec plcbeiam (ribum , quanlo miiius se- 
iiqtpriam curiam dehoneslari siiiunt? In hac discepla- 
lione hiijiiscemodi raliocinatio summain qiiaislionis 
absolvii. Proponunl GroBci : Si dii lales colendi snnt, 
pn)fcc(o cLiam tales homines honorandi. AssuiniiiU 
liomaiii : Sed niillo niodo tnles homines bonorandi 
siint. Concluduut Christiani : Nullo modo igitur dil 
tiles roleiiili siinl. 

CAPJJT XIV. — Meliurem fuisse Plalonem^ qui poetis 
locum in bene morata urbe non dcderit , quam hos 
deos^ qui se ludis scenii^is votuerint /lonorari. 
i . Deinde quxrimus, ipsi poetje, tnlium nibulnrom 
coinpositores , qui duodecim Tabularum lege pnilii* 
bentur famam losdere ciyiuni , lam probrosa in deos 
convicia jaculantes, cur non ut scenici habcanlur 
inhonesli. Qua ralioiie rcctuiii est, ul poeiicorutii (ig- 
ineiiiorum et ignominiosoruni deoruin iii(;imentur 
actores, hoiiorentur auctores? nn fortc Gra^co Plnioni 
potiiis palma danda est, qui cuin rniione formaret, 
qiinlis csse civitas debeat, (niKiuam adversnrios ve- 
ritnds \ poetas censuit urbe pellendos? Iste vero et 
deoriim injurias iiidigne tulii, el fiicnri corriimpiqiio 
ngnieiitis aninios civiuni iiolnit. Confer niinc Platonis 
liumani(a(ein a civibus decipiendis poelas urbe pel- 
lentem, cum deoruin divinitnte bonori suo ludos sce- 
nicos expetente. Ille , ne (alia vel scriber.ntiir , e($i 
non persiiasit disputando , tamen siinsit icvi(nii lasci- 
vixqite Gnecorum : is(i , ut lalia ctiam agereiitur, ju* 
bendo extorscrunt graviiati et modcstix Romanorutn. 
^ec tniitum ' hjcc n^i voluerunt, sed sibi dicari , sibl 
sacrari, sibi solemniter exhiberi. Cui tandem bone- 
stiiis divinos bonores decerneret civilas? utrum Pla- 
toiii hxc (urpia et nefanda prohibenli ; an dxmonibus 
luie hominum deceptione gaudentibus, quibus ille 
vera persii.idcre noii poluil? 
2. Iliinc Plaioitcin Labeo inter semideos (c) com- 

* ii' III i^'no consenso Mss. At edliU adversarios civitatiu 

' So^ editio Lov., nec tamen; minus beue. 

(a) i.ermaneqne^ iil est, vere, laudis avidilate, Romanmiiy 
quia Honiana gens fuit laudis avidissinia. 

U)) guadriugeolos fere i^er annos : nam inlroductos illos 
ludos anuo rrbis 592, uarral Livius, lih. 7, cap. 2. 

(c) ordiaes deoruiu ex varrone et aliis habenliir Ures. 
rniosdam deos sunitnos noniiiialiaut: niedioxuiuos alios, \\h 
et seiiiidei, ex altero larenle iinmorlali pro^eaili, ut llo- 
oiiilus, liercules, ctc. Alii tertii ordinis et cx uutxiue nior- 
i li 1 areiite naii, diecbautur hcroes. 



S9 DE CIVITATK Di:i. S. ALGUSTINI 

hiemordndiim pnlaTii , sictil Ilcrculem , sicut Romu- 



(0 



lom : scmideos aiitem heroibus anieponit, sed utros- 
qae inler numina cullocat. VerumUimen istum, queni 
appellat semideum , non herolbus taiitum , scd ctiam 
dlis Ipsis pRcferendiim esse iion dubilo. Propiiiquaiit 
•nlem Romaiiorum leges disputalionibus riaionis, 
qiKindo ille cuncta poelica figmenla condemiint , isti 
autem poetis adimunt saltem in homines maledicendi 
licenliaro; lllc poetas ab urbis ipsius habitaiione S 
isU saltero actores poeticarum fabularum n^movcni a 
ftoclelale civiiaiis, et, si contra deos ludonim sccni- 
corrnn expetitores aliqiiid auderent, forte undiqiie re- 
moverent. Neqiiaquam igilur leges ad iiistitueiidos 
bonos aut corrigendos malos mores , a diis siiis pos- 
scnt accipcre seu sperare Romani , quos logibns suis 
▼fncunt atque convincunt. Illi cnim lionuri suo dcpo- 
•cunt liidos scenicos , isti ab hoiioribus omnibiis re- 
pellunt homines scenicos : illi cclebrari sibi jubeiit 
ligmeiitis poeticis opprobria dcorum , isti ab oppro- 
brlis bominum deierrent impudentiam poetarum. Se- 
roideus autem ille Plato et tallum deorum libidiiii 
reslitit, et ab indole Romanorum quid perficicnduiii 
esset, ostendit ; qui poetas ipsos vel pro arbiti io men- 
lientes, vel hominibus miseris quasi dcoruin facta 
pcssima imitanda proponentes, omniiio in civitate bo- 
ne instituia vivere noluit. Nos quidem Platonem noc 
deum, iiec semidcum perhibemus ; nec iilli saiicto un- 
gelo summi Dei, nec veridico prophetx, nec apostolo 
allcui, nec cuilibet Christl martyri, nec cuiquam cliri- 
stlano hoinini comparamus ; cujus nostrx sentcnti;c 
ratio , Deo prosperante , siio loco ezpiicabitur : sed 
euro tamen , quandoquidem ipsi volunt fuisse semi- 
deum , prsferenduro esse censemus , si non Roniulo 
et Ilerculi (quamvis istum nec fratrem occidisse, nec 
•ll«|Uod perpetrasse flagitium quisquam historicoruiii 
vel poetarum dizii aut finiit [a] ) , certe vel Priapo , 
vel alicui Cynocephalo (6), postremo vel Febri (c), 
quas Romani numina partim peregriiia receperuiit, 
partiro sua propria sacraverunt. Quoroodo igitur tania 
•niroi et niorum mala boiiis pneceptis et legibus vei 
hnininentia proliiberent, vel insita exstirpanda cura- 
rent dii tales , qui etiam seminaiida et augenda flagi- 
lia ciiraveruiit, talia vel sua vel quasi sua facia per 
Iheatricas celcbriiates popiilis innotescere cupienies, 
ot tiinquam aiictoritale divina, sua sponte nequissima 
libido accenderetur humana : frustra hoc exclainante 
Gccronc, qul cuni de poctis agerel, Ad quo$ cum ac- 
€e$»t *, inquit, cUtmor et approbatio ffopuU^ quam ma" 

* EdiU, ab wbi$ ipsm habitatume repeUit, Abest, repellU^ 
• uiaouscriptis. 

* viod. Am. et Er., qui cum de poetis agen$ ad eos acces- 

(a) Scilicet, nec fratrem ocddttt^, sicut de Romulo ; nec 
anquod perpetra$$e fiaqUium , sicut de Hercule plura vel 
bistorici dixerunt, vel poetae fiuxeniQt. 

{b) liioc ad y£gyptum Lucanus, lib. 8, vers. 831 , 852 : 
Aos m templa tuam Bomana accepimm imm^ 
Senacane$que deo$. et $i$tra nmentia tuctfnn. 

(c) liifiaitu.s essero, si de Febre anud Romanos culia ve- 
lenim loca proferrem. Adeantur PliQitis Hist. Nat. iib. 2, 
cap. 7 ; JBiatn. var. Hist. lib. 12, cap. 11; cicero, de Katura 
deonim , lib. 3, cap. 25 : c Febris lanum in l*alatio... cop- 
c iecratum videmus » LAKnEn. 



gni CHju$dam et $apienti$ maghtri , qua$ ilti obducunt 
tenebra$! quo$ invehunt metu$! qua$ inpammant cupi- 
ditate$ (a) ! 

G.\PUT XV. — Qttod Romani quosdam nbi deo$ non 
ratione^ $ed adutatione in$tituerint. 

Quae autem illic* eligendorum deoruro etiaro ipso- 
rum falsorum ralio, ac non potius adalalio est ? 
quando istum Pbtonem, quero semideum volnni» 
tantis dispiitalionibns kboranlem ne animi malis , 
qiiae prxcipue cavenda siint , mores corrumperentur 
huniani, nulla sacra aedicula dignuro putarunt; et 
Romuluro suuni diis roultis praetulerunl, quam- 
vis et ipsum semideum potius qiiam deum velut se- 
crctior eorum doctrina commendet (6). Nam etiam 
flaminem illi institucrunt, qiiod sacerdotii genosadco 
in Romanis sacris tesiante apice (c) excelluit, ut tres 
solos flamines haberent tribus numinibus institutos, 
Diaiem Jovi, Marlialem Marti, Quirinalem Romulo. 
Nambenevolentiacivium velut receptusiiicoelum, Qiii' 
rinus (d) est posiea nominatus. Ac per hoc et Neptu- 
no el Plutoni, fratribus Jovis, et ipsi Satumo, patri 
eoruro, isto Roroulus honore praelatus est, ut pro roa- 
gno sacerdotium, quod Jovi tribiierunt, hoc etiam liuic 
tribuereni, et Marti tanquaro patri ejus, forlisan pro« 
pter ipsuro. 

CAPUTXVI.— Quod$i dii$ ulla es$et curajuuitim, ab 
ei$ Romani accipere dcbuerint pracepta vivendi poliiu, 
quam lege$ ab alii$ homimbu$ mutuari* 

Si autem a diis suis Romani vivendi leges accipere 
potuissent, non aliqiiot annos post Romaro conditam {e} 
ab Atheniensibus routuarcntur ieges Solonis ; quas 
tamen non ui acceperunt tenucrunt *, sed mcliores et 
emendatiores facere conati sunt. Quamvis Lycurgtis 
Lacedaemoniis leges ex Apollinis auctoritaie se iiibti- 
tuisse conlinxerit : quod prudenter Romaiii cre- 
dere noliierunt, propterea iion indc acceperunt. Nu- 
roa Poinpilius, qiii Romulo successit in regniim, 
quasdam leges, qiiae quidem regendae civitati iiequa- 
quain sufficercnt, condidisse fertur; qiii eis miilk^ 
ctiain sacra consiituit : non tamen perhibetiir easdem 
lcges a nuroinibus accepisse. Mala igitur animi, roala 
vitae, mala inorum, quae ita magna sunt, ut his doctis^ 
siroi eorum viri etiam stantibus urbibus respublicas 

* vind. Er. et IjOv., tUi$. At Am, et |ierique manuscripti, 

iUic. 

■ verbum, tmuerunt, abest a Nss. — Abest etiam a no- 
suis : in oodicem A maou saeculi det^imi quinli illatum esl 

(a) Simiria leguolur in Tusculan. 3. 

\b) De hac secrellore docu-ina, qua Genii tulclarls et 
ipsius Urbis nomen sacrum celahatur, oonfer prmtuin, llist. 
Nat. Kb. 28, cap. 4; Plularchnm, Quxst. Rom. qua^si. «2; 
llacrob. Salum. lib. 3, cap. 9 ; prA^sertim Dioiiysium iiali- 
carnass. Antiquilatil)us Rom. lib. 4, cap. 62; valenuui \iax. 
lib. I, cap. I, § 13. coou^s. 

(c) De sanctiuie apicis (id est, virga^ lanatx m suiiimo 
pileo llaminis) testatur bisU)rij apud \alerium Max. lib. 1, 
cap. i, S 4 : « sulpicio intor sacrincaaUuin apex e ca| Ke 
« |At)IaLSus eidem sacerdotium absiiilit. » 

(d) Quirinm ex sabiQoruin idioniate appellalus cst, (;x 
quo etiam Bomani dicti suut Qutrtlef. \id. ovid. % Fahi. ; 

Ijv., lib. 2. ., . . 

(e) Aunos fere U-occntos ab Drbe oondita^ lcstc liviu» 

bb. % capp. 33, 34. 



6t 



LIBRR SECUNDUS. 



Gi 



perire confirmeni (a), dii eorum, nc snis «.ulioribus 

ftcciderenl, minime curarunl ; imo vero ui augeren- 

tur, sivut 8upra disputalum cs(, omiii modo cura- 

venint. 

CAPUT XVII. — De raptu Sabinarum, aliiique tnt- 

qmiatibui^ qum in dniate Romana etiam laudati$ 

tnguere iemporibu», 

An riirle populo Romano proplerea Icges non sunt 
a numinibiis consiituLT, quia, s'cut Sallustius ait, 
f jns bonumque apud eos non le^ibos magis quam 
natnra valebat» (Sailust, de conjurat CaiiliMB, cap. 9)? 
Ex boc jure ac bono credo rapias esse Sabinas. 
Quid enim justius ei mclius, quam iilias alienns 
fraude specuiculi inductas, noii a parcnlibus accipi, 
sed vi, ut quisque poterat , nuferri ? Nam si iniquc 
facereiit Sabini ncgareposiulalas, qunntofuiliniquius 
rapere non daias? Jusiius auiem bclhim cuin ea 
gentegrri poluil, qiire fiHassuasadnialriinoiiiumcon- 
regiunalibiis et confinalibus suis negnsset pclilas» 
quam ciim ea qurc repelebat ablaias. Illud ergo po- 
tius iieret : ibi Mars* firmm suuiu pugiinntcm juvaret, 
ut conjugiorum negatorum armis ulcisccretur inju • 
riam , et eo mmlo nd feminas qiins voliiemt, pcrve- 
nirel. .Aliquo enim fortasse jtire belli, injuste iiegnlas, 
ju^te victor auferret ; nullo autem jure pacis non da- 
tas rapuit, et injustum bellum cum earum parcnlibus 
juste succenscniibus gessii. IIoc (b) snne utilius feli- 
ciusqiie successit, qiiod elsi ad memoriam fraudis il- 
lius circensium speclaculuin inansit (c), facinoris la- 
meii in illa civitate et impirio non placuil exemplum : 
faciliusque Romani in lioc crraveriint, ut post illam 
iniquilalcm deum sibi Romulum consecrarenl, qiinm 
ut in feininis rapiendis faciuin ejiis iinilandum legc 
ulla vel more permillercnt. Ex boc jure ac bono post 
cxpulsum cum libcris suis regem T.irquinium, cujus 
filius Liicretiam siu))ro violenicr oppresscral, Junius 
Brutus consul Lucium Tnrqninium Collatinum (</), 
inariluin ejusdem Lucrclia;, collegam suuin, boiiiim 
atqiie iiiiiocculcin virum, proptcr nomen et propin- 
quitatem Tarquiuiorum coegii magisiratii se abdicare, 
nec vivere in civluite perinisit. Quod scclus favente 
vel patiente populo fecii, a quo populo consulatum 
idem Collaiinus, siciit etiaui ipse Bruius, acceperat. 
Ex lioc jure ac bono Marcus Caniillus, illius lempo- 

* Cditi, lUud ergo potitts ibi perei, ubi Mars, ctc. Casliga- 
tar locus ex maotis.TipUs. 

(n) \kl. rlaul. in Persa. 
b) Interpretes Iiujus operis pronomen, Hoc^ ad bellum 
ante memorutum rcreniiit, qnod iuilio cum Sabiuis jam 
prope viaceniihus roedcre feliciier coufeclum prodil l.iviiis, 
lib. i, cap. 13. Nos tanien referenduni arbitramur ad Ro- 
uianonmi, quos suhtnde laudat Aiig^uslinus, mores et aeqiii- 
latem, quod apud i| sos Romuli dei sui tiaciuus in rapiendis 
femiais imiian nulla unquam lege Ilcueril. 

(c) Circenses lu.los Neptnno equestri primus Romae cele- 
bravit Romulus, ut feniinas quas a vicinis po|)uIi$ no^x pote- 
rat ad conjugiuin impelrare, potissiinum Sabinas virgincs 
spectacull causa evocatas raperet. Diai sunt a priscis Gon- 
siialia, ex nomine, ui feruot, consi dei, Neptuui scilicet 
equestris, a qno opein Romulus consiliumque in ooniugio- 
nim dilBcullate qu^ierat. De bis iJvius, lih. 1, cap. 9. 

(d) Expulsa regia potestate, i rimi coosules isli duo simt 
creali, l.. Junius Bruius et L. rarquinius CoUaliaus. Huoc a 
oollega siio coactum esse ob nomen et genus regium ma- 
gistratu se abdicarev et, acceptu |ialriaioaio suo, LaTinium 
RomarcticU niigrare scribit Uvluis, lib. 1. 



ris vir egregius, qui Vcientes. gravissimos bosiet 
popnli romani, post decennale bellum, quo Romanut 
exercitus toiies male pugiiando graviter afflictiis eti» 
jam ipsa Roma de salute dubiianie atque Irepidante, 
facillinie siiperavii, eorumque urbeni opuleniissirotni 
cepit, invidia oblreclalorum virlulis suae cl insolen- 
lia tribuiiorum plebis reus faclus esl, lamque ingra* 
tam sensil ' quam liberaveral civibiiem, ul do sua 
damnalione cerlissimus in exsiiium spontediscederet^ 
el dccem millibus a^ris absens etiam damnarciur; 
mox ilerum a Gallis vindex palri.T fiiturus ingratx (a)« 
Mulla coinmemorare jam pigel foeda et injusta, qui- 
bus ngilabatur illa civilas , cum potentes plebem sibi 
stibdere conarentur, plebsque illis subdi recusarel; 
et ulriusqiie pnrlis defensores magis studiis agereiit 
amore vincendi, quam aequam et bouum quidquam 
cogitarent. 

GAPUT XYlll. — Quas de moribus Romanorumj ant 
metu compressis, aui securitate* resoluiis^ SallnstH 
prodat historia. 

1. Iiaque li;i1>ebo modum, cl ipsum Snlliistium le- 
sicm poliiis adliibebo, qiii cum in laude Romaiio- 
rum dixissel, unde nobis islc scrmo ortus est, c Jus 
boiiumqiie npu^I eos non logibus niagis quam nniura 
valebat;» pr-edicans illud lempus, qtio cxpulsis regi- 
bus iiicredibiiiicr civiias brcvi :etalis spntio plurimum 
crevit : idem lamen in priino Historix su;e libro 
nlque ipso ejiis exordio falctur, etiam tunc, cum ad 
consules a regibns essel iranslala respiiblica, post 
parvum iniervnlliiiu (6), injurins validioruni, et ob 
eas disccssioiiem plcbis a pairibus, aliasqiie in Urbe 
disseiisiones fuisse. Nam cum opiimis nioribus el 
maxim i concordia populum Romnnum inler sccundiini 
el postrcmum bellum (c) Gnrllinginense coinuiemo- 
rassci cgisse, cnusamque biijiis boiii, non nmorem 
justilia', sed slante Garllingiiie metum pacis infld» 
ritisse (lixisscl; unde et Nasica ille nd rcprimendam 
ncqiiiiiain, servnndosqtie islos niorcs optimos, ut 
mclu vilia cohibcretitur, Garthaginem nolcbat everli: 
conlinuo subjecit idem Salluslius, el aii : cAldiscor* 
dia, et avarilia, atque ambilio, ei c.Tlcra secundis 
rebus oriri siicta mala, posl Gartlinginis excidiiim 
inaxiine aticla siint. > Ul intelligercmus etiam anlea 
et oriri solere, et augeri. Uiide subneclcns cur lioc 

* SicomnesMss.— la B., reusfactuslam ingratam sensit* M. 

< Rdili, seventatey malH et disseatientilms niauiiscripiis. 

ia) liic I areos patri» alterque I3rbis condiior ac Roiaalut 
a|)i>(*llatiis est. Veios, Etrurix; urbem, cepil. Post, 'also ae- 
cnsaUis, viuiudae invidiae gralia, Ardeain exulsiluin ivit, duo- 
btis aiiiiis anle Romaiu a Gallis cantani. Quindecim millibus 
a;ris gravis nmlclatum Camillum alisenlem dicil Uvius, lib. 
5,ca|4. 52; rluurcbus, quindecim millibus assium. Atta- 
men bic loci mannscripti omncs babent , decem wiiiihui. 

(0) rosl quiudeciin annos, ut ex Livio, lib. % cap. 21, in- 
telligere est, Urbis conditae anno 258, qui aimus Tarquiatt 
mortis nuntio insignis fuit. 

(c) BeUa inter Romanos titcartliagineases trta gesla suot. 
Prinium per ^ annos iii Sicilia et ^kjsI in Africa, ca?titum 
auno ab Urbe condiu 495, ex rlin. Iib. 55. Alterum ca^ptnm 
post 25annos in His|)ania,sicilia, llalia et Africa gestiun, ibi- 
que deciino se|,timo anno a scipione Africano majore co»* 
lectum vido Anaibale. Tertium |iost 49 aaaos in Afrioa, t% 
tertio auuo a Scipioae Africano minore tenninaium ef«ria 
carthagine. 



63 



DE CIYITATE DEI, S. AUGUSTiNI 



64 



dixcril, cNam injiirix,» inquit, cvaUdionim, et ob 
cas discessio plebis a patribus, alixque dissensioneH 
domi fucre jam Inde aprincipio, ncque amplius quam 
1 cgibus exactls, dum metus a Tarquinio et bellum 
grave cum Etruria (a) posittim est, aequo et modesto 
jiire agitatum. t Yides quemadmodum illo etiam brevi 
tempore, ut regibus cxactis, id est ejectis, aliquan- 
tnm xquo et modesto jure agcretur, metum dixit 
ruisse caiisam; quoniam metuebatur bellum, qiiod 
fcx Tnrqniniiis regno atque Urbc pulsiis, Eiruscis so^ 
ciatus, conira Romanos gerebat. Atlende itaque qiiid 
deinde contexat : c Dein, > inquil, c servili imperio 
patres plcbem exerccre, de vita atque lergo' rcgio 
more consulcre, agro pellcre, et cxteris expertibus 
soli in imperio agere. Quibus soevitiis et maximc 
fenore * oppressa plebs cum assiduis bellis tributum 
Ot simnl mililiam toieraret, armata montem Sacmin 
atqiie Aventinum in8edit(6) : tumque tribunos plehis 
fH alia sibi jura paravit. Discordiarum et certamiiiis 
utrimque finis fuit secundum beUum Punicum.» Coi- 
fiis ex quo tempore, id est parvo ii^tervalio posl rc;;es 
exactos, quales Romani fuerint, de quibus ait, % Jiis 
Itonumque apud eos non legibus magis quam naiura 
valebat. > 

2. Porro si illa tempora talia reperinntur, quibus 
pulcherrima atque opiima fuisse pracdicatur Romana 
respublica; quid jam de conseqiienii aetate dicendum 
»ut cogitaiidum arbiiramur, c cum paulalim mutata > 
ut ejiisdem historici verbisutar, c ex pulcherrima 
atque optima , pcssima ac ilagitiosissiaia facia 
i»8t > ( Sallust. de Conjuratione Catilinw , cap. 5 ) ; post 
pirthnginis videlicet , ut commcmoravit , cxci- 
dium ? Qiiae lempora ipse Salliistius qucmndmodum 
breviter recolat et describat , in ejus Hisioria h^gi 
fiotest , quantis malis morum , qiix secundis rebiis 
exorta sunt , usque od bella ciTilia (c) demonstret 
csse perventum •. i Ex quo tempore , > ut ait , 
c majorum mores non paulatim , ut antca , sed tor- 
rentis modo prxcipilati; adeo jiivenlus luxu atque 
avaritia corrupta , ut merito dicatur genitos esse 
qvi neque ipsi babere possent res familiares , 
Vcque alios paii > (d). Dicit deinde plura Sallustius 
^e Syllae vitiis caeteraque foediiate rcipublicoe : et 
plii scriptores in haec coosentiuni, quamvis eloqiuo 
mnlturo Impari. 

* Vind., ac quiete erga se, verius caeieri liliri , atqtie 
iergo ; id eal^ verbcr^)i& suppUcioque virgarum, quibus 
liberam oorpusi Bomani dyis caedi ruit vetituro. 

* Sola editio Lov., et maxime fenori^ onere, 

* Mg. 766, proivenUm, M. 

(n) Cup Porsjeona scilipet Etmscorum regc, qui Tarqiii- 
mum resiptul in regnum volebat. et gravi obsidione Ruinar 
nos. premebat. De uoc Livius^ lib. % cap. 9 segq. 

{JoS Anno declmo sexto post regcs exactos lucta est se- 
ceauo illa plebis io montem sacnim trans Aniencm anincm; 
ibique mmum tribuoi creati qui plebi essenl veluU tu- 
lores. Altera quadam secessione primiim in moDtem Aven- 
tinum , qui est pars urbis. Deinde vero, quo major soliJLudo 
et exiode lerror esset urbl , in sacnim monlem itum 
eise fieniot. Vide Cic.Orat. prior. pro Coraelio; Liv. 
lili. I , eic. 

{e) Bella inter ratres et Qraccbos, inier Mariuni a Svl- 
laiD« inter carearen et rompi^ium. 

((f)Qoi iiimirum luxu eiRmdcrcnt qnaecumque rajciro 
aliis po6sent. 



5. Cernis tamen, ut opinor, ct quisquis advertcrit 
facillime perspicit colluvie ^ moruin pessimorum quo 
illa civitas prolapsa fuerit , ante nostri superni Regis 
advenlum. Haec enim gesta sunt non solum nntequain 
Cbristus in carne prxsens docere coepisset, venim 
etiam antequam de Yii^tne naius esset. Cum igitiir 
tot et tanla mala tcmporum illorum vel lolerabiliora 
superius, vel post eversam Carlhnginem inlolcranda 
et horrenda diis suis imputare non audcant , opinio- 
nes humanis mentibus , unde talia vitia silvescerent, 
roaligDa astutia Inserentibus ; cur roala prxsenlia 
Chrisio imputant, qui doctrina saluberrima et falso» 
nc fallaces deos coli vetai , el isias hominum noxias 
flagitiosasque cupidilates divina anctoriiate detestans 
aique condemnans , his malis tabesceiiti ac labcnti 
niundo ubique familiam suam sensim subtrabit , qiia 
condat aeternam» et non plausu vanitatls, sed judici<» 
veritatis gloriosissimam civilatom ^ 
CAPUT XIX. — De corruptione Romance reipubliea^^ 
priu$quam cultum deoruni Christut au[erret. 

Ecce Romana respublica (quod noo ego primus dico,; 
sed auciofes eorum , unde haic mercede didiciiniis, 
laiito ante dixerunt ante Christi adventum) c paulaiim 
mutata , ex pulchcrrima atque optiina , pessima ac 
flagitiosissima facla est. > Ccce ante Chrisii advcii- 
tuin, post deletam Carihaginem, c maiorum morcSi^ 
iioa paulalim , ut antea , sed torrentis modo pra^- 
c cipiiati ; adeo jiiventus luxu atqne avaritia corni- 
pia est. > Legant nobis conira luxum et avaritiain 
pra!cepta deorum suorum populo Romano data. Ciii 
ulinam tantum casia et modesta reticerent, ac nou. 
etiam ab illo probrosa et igiiominiosa deposcercni» 
quibus per falsam divinitatem perniciosam conci- 
liarent auctoriutein. Legant nostra , et per Pro- 
phetas, et per sanctum Kvangeliiim, et per aposto- 
licos Acius, et per Epibtolas, um inulta contm 
avaritiam atcfue luxiiriam, ubique populis ad hoc 
congregatis, qiiam excellenter, quam divine, non 
unquam ex philosophorum coiicerUtioiiibus stre- 
pere , sed tunquam ex oraculis et Dei nubibus 
intonare. Et Umen luxu atque avaritia sievisquc* 
ac turpibus moribus aiite s^lventum (ihristi rem- 
publicam pessimam ac flagitiosissimam facum, non 
impulaiU diis suis : affliclioiicm veroejus, quam- 
cumque isto tempore siipcrbia delicixque eoruui 
pcrpessae (iicrint, religioni increpiUnt christiaiia^ 
Cujus prxcepU de justis probisqiie moribus, si 
simul au^irciit atque ciirarent reges terra el omncs 
pppuli, principos et omnes judices lcrra, juvencs 
et virgincs, seniorcs cum junioribus ( Psal. cxlviii, 
11,12), aeus omnis capax et utcrque scxus, 
et quos Baptista Joannes alloquilur , exactorcs ipsL 
atque mililes ( Liic. m, 14-U); et lcrras. 
▼itae praeseniis ornaret sua feliciiate respublica, 
et viiae aetcrnx culmen beatissime regnatura coii- 
scenderet. Scd quia iste audit , ille conteinnii ,^ 

« Am. Fr. ct lx)v., coUuviem. Erraium , quod emcndani 
vlud. et maiiuscripti. 
• viud. Am. Er.y scenitque. 



eS LIBEU SECUNDUS. 

plaresqiie vUiis male blandienlibus quani utili vir- 
tuluni nsperitati sunt amiciores (a) ; tolerare Chrisli 
f:imuli jnbeiitur, si?e sint rege», sive principes, 
fti?e judices , sive milites , sive provinciales , sivc 
divites , sive pauperes, sive iiberi, sive servi 
utriuslibet sexus , pessiroam eiiam, si iia necesae 
est , flagitiosissimaroque rempublicam ; et iu iila An- 
gelorum quadam sanctissima atque augustissima curia 
coBlestique republica , ubi Dei voluntas iei est , cla* 
rissimum sibi locum etiam isia tolerantia comparare. 

CAPUT XX. — Quati velint felicitate §aHdere, et quibui 
woribus vivere, qui tempora dtriiliance reli^onis incM- 
sant, 

\erum lales cultores et dilcciores dcoruro istorum, 
qiioruro eiiam imilaiorcs 19 ^sccleribus et flagitiis 
se essc laslantur , iiullo modo curanl pessimain 
ac flagiliostssimnm non esse rempublicam. Tantiim 
slet , inquiuiit , t:in(um floreat copib referta , vi- 
cloriis gloriosa ; vel , quod est felicius , pace secura 
sil. Ct quid ad nos? imo id ad nos inagis per- 
tinet, si divitias quisque seniper augeat, qux 
quolidianis efl^usionibus suppelnnt, pcr qitas sibi 
etiain infirmiores subdat quisque potcntior. Obse- 
qiiunlur diviiibus pauperes causa saturitalis; alqne 
ut eorum palrociniis quieta inertin perfrunntur , di- 
vites pauperibus ad clientelas et ad ministerium 
8ui fastus abulantur. Populi phudant , non consul- 
toribus ulilltatum suarutn , sed iargitoribus volup- 
taium. Non jubeantur dura , non probibeaniur 
inipura. Reges non curent qiiam bonis, sed qunm 
sulMJitis rpgnent. Provinciae regibus non tanquam 
rectoribus morum, sed lanquam reruro doininatorilHi» 
ct deliclarum suarum provisoribus serviant ; eos- 
que non sinceriter honorent, sed nequiter ac 
scrviliier timeant. Quid alienae viti * potius quain 
quid su.^e vitse quisqiie noceai , legibus advertatur. 
NuMus ducatur ad judices, nisi qui alienx rei , 
domui, saluti , vcl cuiquani inviio ftierit impor- 
tunus , aut noxius : caetenim de suis , tel cum siiis , 
vel cum quibusque votentibus faciat quisque quod 
libet. Abundent publica scoria , yel propter oinnes 
quibus frui placuerit , vel proptcr eos maxime , qiii 
privata babere noii possuiit. Cxstruantur amplissiniae 
atqiie omaiissimae domus , opipnra convivia frcqueii- 
lcntur ; ubi ctiique libuerit et pntuerit, die noctiique 
liidatur, bibatiir, vomatur, difRuatur. Saltalioiics 
uiidique concrepcnt , theatra iiibonestx l;£titiae vo- 
cibiis atque omni genere sive cnidelissimx sive lur- 
pissimae voluptatis exaesiiient. Ille sit publicus 
inimicus, cui haec felicitns displicet; quisquis eam 
miitare vel nuferre tentaverit , eum libera multitudo 
avertai ab auribus, cvcriat asedlbus, auferat a 
viventibus. IUi habeantur dii veri , qui lianc adipi- 
sccndam populis procuraverint , adeptamque serva- 

sic 



ea 

verint. Cotantur ut voliieriiil, ludos exposcant qualea 
voluerint , quos cum suis vel de suis possint luibero 
cultoribus : taiitum omcianl ut i:iii feliciuti nibiJ 
ab lioste , nibi) a peste, nihil ab ulla clade timealur. 
Quis banc rempublicain sanns , non dicaro Romano 
imperio , sed domui Sardanapali comparaverit ? qui 
qiiondain rex ita fiiit votuptaiibus dcditus , at iu 
sopulcro suo scribi fecerit, ea sola se habeit 
mortuum , qune iibido ejtis otiam cwn viveret , 
hauriendo, coiisumpserat (a); Quem regem isli «i ha- 
berent sibi in tniibus indulgeniem , nec in eii 
ciiiquam iilla severilate adversaniem ; huic iibeti 
lius , quam Romani vctefes Romulo , lcmplum cf 
flamineni consecrarent. 

CAPUT XXI. — Quce sententia fneril Oceronh dt 

Homnna repubVtca, 
I. Sed si conteiiinitiir qui Roinaiiam reiiipublic:im 
liessimam ac flagilinsissimain dixit, nec curant isii 
quanla moriim pessinioruni ac flagiiiosorum labe ac 
dedecorc iinplealur, sed laiitunntiodo ut consisiai el 
inancal ; audiant cam, non, ui SaHuslios narral, pes- 
simam ac flagitiosissimam factam , sed, sicut Cicero 
dispulat , jnm tunc prorsiis perissc , et nultnm oirt- 
nino remansisse rcnipiibticnm. InJucit enim Scipio- 
nem, eum ipsum qiii Carthagineni exstiniernf , de re- 
publica dispuiantem , qiiaiido praesenliebatur ea 
corruptione, quam describit Sallustius , jam jamqoe 
peritura. Co quippe tempore disputatur, quo jnm 
unus Gracchorum occisus fuil , a quo scribit seditio- 
ncs graves coepisse Sallastitis (b). Nam moitis cjus 
fit in eisdemlibris commemoratio.Cum autem Scipio 
in secundi libri fine dixisset , Vt in fidibus ac tibiis 
atque canlu ipso ac vocibus concentus est quidant tenen- 
dus ex distinctis sonis, quem immutatum aut discrepan- 
tem aures eruditce ferre non possunt ; isque concenlus 
ex diuimilHmarum vocum moderatione concors tamen 
e$citur et congruens : sic ex summii et infimis et me- 
diis interjectis ordinibus , ut sonis , moderata ratione * 
civitatem consensu dissimiltimorum coneinere ; et qudt 
hurmoma a musicis dicitur in Cantu , eam esse in chi^ 
tale concordiam , arctismnum atque optimum othni id 
tepublica vinculum incolumilatis , eamque sine justilia 
uuUo pacto esse posse: ac deinde cum aliquanto latitfs 
et uberiiis disseruisset , quantum prodesset justitia 
civiiati , quantumque obesset , si abfuisset ; suscepit 
deinde Philus •, unus eorum qui dispmaiioni aderaiii, 
et p6poscit ut h«c ipsa quxsiio diligentius Iractiirc- 
tur,ac dejusliiia plura dicerentur, proplcr illud , 
quod jam vulgo ferebatur, rempublicara regi • siiie 

* vind. Ara. Er. et ariqiiot Mss., moderatam ra*ione. Ca?- 
teri fere Mss., moderatione. 

* sic etiam &ls8. nosiri omnes. Forte legendum, p//i* 
/ttt. It. 



> Aliquot Biss., viUB. viod. Am. Er. IjOv. , vinece, — 
edam nostri oodd. M. 

{a) Alludit ad duas illas virtutis ct vitii vlas, quas Hesio- 
clus finxit in Operibus ct Dichiis, vers. ^ seqq. et Prodi- 
inis apud Xeaoulionleni, lib. 2 Meroorabilium, cap. 3. Unde 
ucero, officloruua lib. I, caj). Z± 



* rlures libri bic et infra loco, rem, habent. aeri » sic 
eliamcodd. 768, 2051 et 9052. M. ' -^ 

{a) Sardanapalus rei fuii Assyriorum ultimus, cujusenita* 
phium aflfert cicero in Tusculanis Quaebi. lib. 5, cap. 35. 

{b) Tlberium Gracchuni inielligit, a Scipiooe Nasica, ejus 
(]ui oplinuis vir a senalu judicatiis erat nepote, quod agra* 
riam legem tulisset, et tiibunatum sibi coniiuuari vellei, 
occisum : Scipione Africano minore, de quo hic loquitiu*. 
beiium interim ad Miroantiam gerente. 



ii7 DE CIVITATE D£I, 

iijuria ROii |>os8e. Hanc proinde qiixslioncm discii- 
iieiidam el eiiodandam essc , assensus esi Scipio , 
rcspondiiqiie nilul e$u , quod adhuc de republica di- 
ctmm pularet , et qno pouent longiu8 progredi , nisi 
euei conpmaiunk , non modo faUum eue illud , gine 
injuria non poae ; sed hoc veriuimum e$$e, une mm- 
ma justilia rempubUcam regi * ROit poue {Libro 2, cap, 
45). Ciijus quiesliotiis explicaiio cuni In diem conse- 
quenlem diliia essel. in lcrtio libro magna conflicta- 
lione * rcs acta est. Susccpil eniin Philiis ipse dispu- 
talionem eorum qiii sentirent sinc injustiiia regi ' non 
posse retnpublicam purgaiis , prxcipue , ne hoc ipse 
tentire credcretur. Egitque sedulo pro iiijustltia cpn- 
tra jusiiliam , ut haiic esse utilem reipublicae , illam 
▼cro inuiilem , verisimilibiis rationibus et exemplis 
yelut coiiaretur ostendere. Tum Lnelius rogantibus 
omnibus , jiistilinm defendcre aggressus cst ; asseruit- 
qae quantum potuit, nihil taro inimicum quain iiiju- 
stitlam civitati , nec omuino nisi magna jusiitia geri 
aot stare posse rempublicam (a). 

2. Qua quaastione , qiiantum satis visum est , per- 
tractata , Scipio ad intermissa revertitur , rccolitque 
8uam atque commetidat brevem reipublica: dcOnitio- 
nem, qua dixerat cam esse rem popiili (Lt^ro i, cap, 
S5). Populum autem non omnem coctum multitudinis, 
sed coBtiim juris consensu et iitilitatis cominunione 
sociatum esse detcrmiiiat. Docet deinde qiiania sit in 
disputaiido definitionis utilitas : atque ez illis suis 
deftiiitionibus colligit tunc esse rempublicam, id est 
rem populi , cum beye ac juste gcritur , sive ab uiio 
reg6,sive a paucis optimatibus, sive ab universo 
populo. Cum vero injiistus est rex , quem tyraniiuni, 
inore grx*co , appellavit ; aul injiisti optimaies , quo- 
rum consensum dixit esse ractionciii ; aut iiijuslus 
ipse popuUis, cui nomen usitaium non reperit, nisi 
ut etiain ipsiim tyraiinum vocaret : noii jam vitiosam, 
sicut pridie fuerat disputaluin ; sed , siciit raiio ex 
illis deflnitionibus connexa docuissel , oinnino nul- 
lain esse rempublicam : quonlam noii esset res po- 
piili , cum tyraiinus eam faciiove (b) capesseret ; iiec 
i|)8e populiis jain populus esset, si esset injustus, quo- 
niam iion esset multitudo juris consensu et utilitatis 
communione sociaUi, sicut populus fuerat definitus. 

5. Qiiando ergo rcspublica Romana talis erat, qua- 
lem illam describit Sallustiiis ; non jam pessima ac 
flagitiosissiina, sicut ipse ait , sed omnino iiulla erat, 
secundum istain rationem, quain disputatio de repu- 
blica inter magnos ejus luni prlncipes (c) habiu pa- 
tefecit. Sicutetiam ipse Tullius, non Scipionis, nec 
cujusquam alterios , sed suo sermone loqueiis ^ , in 

* Sic eUam codd. 766, 9(KSI et 9083. Alii, qeri. M. 

* Mss., conlUctiane. — Ms. 9050, conffkUitume. M. 

s Siccodd. 9051, 9052 et 9053; codd. 90SO ei 766, gert. M. 

^ Hic viod. Am.Er. adduat, testatur; loyi.ydenumlravit, 
Quo looo in manuscriptis supideudum relinquiquilur ver- 
bum, patefecit. 

ia\ flujusooncertalioDis meiniQit Cicero in Laelio, cap. 4. 

{b) Sic Morel, Element. Criiic. |iag. 153. In B. etioco- 
diciDiis nostris, faclwne. M. 

(c) Quos in ea dispuutione loquentes Cicero inducit, Sci • 

'^^*'-' Airicanum miiioremy c ueiium et l^ Pumim Pbi* 



piooem 
luiu* 



S. AUGUSTINl 

principio qiiiiiti libri , commemorato prius Ennif 
poet;e versii , quo dixerat , 

Moribus aatlquis res stat Romaua virisqu. . 
Quein quidem ille versum, iiiqiiit , vel brevitale vei i*#- 
ritate tanquam ex oraculo mihi quodam eue efatui 
videlur. Ptam neque viri^ nisi ita morata dvitas fuuut , 
neque moru^ niii hi viri prcefuiuent , aut fundare , aul 
lam diu lenere potuissent lanlam et lam juste ialeque 
imperanlem rempubUcam, Ilaque ante no$tram memo^ 
riam et mo$ ipu putriu$ prcB$tante$ viro$ adMbebat , et 
veterem morem ac majorum in$tituta retinebant exce/- 
ienle$ viri. No$tra vero mla$ cum rempublicam $icui 
piciuram accepi$$el egregiam , $ed evaneuentem vetU' 
$lale , noit itiodo eam coloribu$ ii$dan , qtdbus fuerat , 
renovare neglexil ; ud ne id quidem curavit^ ut formam 
$ailem eju$ ei extrema tanquam lineameula $ervaret, 
Quid enim manel ex anUqui$ moribu$ , quibu$ Hie dixit 
rem $tare Romanam , quo$ ita oblivione obsoleto$ vide^ 
mu$f ul non modo non colantur^ ud etiam ignorentur * ? 
Nam de viri$ quid dicam? More$ enim ip$i interieriuU 
virorum petiuria , rtifi» tanti mali non modo reddenda 
ratio nobi$ , ud etiam tanquam rei$ capili$ quodanmodo 
dicenda cau$a e$l, No$tri$ enim vitii$^ non ca$u aHquo^ 
rempubiicam verbo relinenm ; reip$a vero jam pridem 
ami$imu$, 

A, Uxc Cicero fatebaiur ionge quidem post mor- 
tem Africani (a) quem iii suis libri^ fecit de repu- 
blica disputare , adhuc tamen aiite adventum Chri- 
sti (6) : quae si difraiinita ei prasvalescente religioiie 
cliristiana seniirentur alque dicereniur, quis non 
islorum ea Christianis iinpuunda esse censeretT 
Quamobrem cur non curaruntdii eorum, ne tunc per- 
iret atqiie amitteretur ilb rcspublica , quain Ciccro 
longc anlequam Christus in carne vciiisset , tain lu- 
gubriter dcplorat amissani ? Viderint laiidatores cjus, 
etiam iliis antiquis viris et moribus qualis fiierit, 
utrum in ea viguerit vera jiistitia ; an forte nec tunc 
fuerit viva moribiis, sed picta coUribus* Quod ct ipse 
Cicero nesciens , cuni eam pncrerret , expressit. S«!d 
alias, si Dcus voliierit , boc videbimus. Enikir cnim 
8U0 loco, ut ostcndam secundum defiiiitiones ipsius 
Ciceronis , quibus quid sit respublica , et quid sit po- 
puliis, loqucnte Scipione, breviter posuit (attestan- 
tibus ctiam multis , sive ipsius , sive corum , qiios 
ioqui fecit in cadein disputatione, sententils), iiun* 
quam illnm fuisse re.iipiiblicam, qiiia nunquam in ea 
fuit vera justitia (c). Secundum probabiliores autem 
delinitiones , pro suo modo qiiodaui * respublica fuit : 
ct melius ab antiquioribits Romanis, quam a posle- 
rioribus adniiiiistraia est. Vera auteni justitia iion cst, 

> rlurcs Blss., sed jam (vel, ud et jam).— Nosuri codd., 
ud jam. M. 

* sic potiores Mss. At vind. et Er., qu(Bdam,\Jov.t quoih 
dum. 

(a) Annis Dost Aflricani roorlcm, qux ad Urbtsconditaean* 
num 694 refcriur, circiler sepluaginta. 

{b) Anno scilicet sexageiiimo aiile clu^istum. Kam a Qoe- 
ronis consulatu, quo aauo ipse libros de i.epublica edidit, 
ad amium irii^esiumHi secuudum iiuperii Augusll, quo natui 
est (Uirislus, lotercosseruut aimi sexaginia. 

(c) vide iufra, lib. 19, ca|)p. 91, 9i. 



€9 



LIUEH SEC13NDUS. 



70 



iiisi in ea republica , cujus condilor reclorque Cbri- 
sius est ; si el ipsam renipublicam placct dicerc, quo- 
hiaiii caui rcm populi esse negare non possunius. Si 
auleni boc noinen, quod alibi alilerque vuigaluni esl, 
ab usu iioslne locuiionis est forte remotius ; in ea 
certe civitaie est vera justiiia » de qua Scriptura 
s;incta dicit, GlorioM dicta $unt de le , dvilas Dei 
{PmoL lxxxvi, 3). 

CAPUT XXll. — Quod diif Romanorum nuUa wufuam 

eura {ueril, ne malis moribu$ re$publica deperiret. 

i. Sed qiiod perlinet ad prxsentem qn:cstionem , 

quamlibet laudabileni dicant isiaiii fuisse vel esse 

rempublicam , secunduni eorum auclores doctissiinos 

jam longe ante Christi advenlum pessiina ac ilngi- 

tiosissiina facta erat : iino vero iiulla erat , atque 

omnino perierat perdilissiinis moribus. Ut ergo non 

perbrcl, dii custodes ejus populo cullori suo dare 

praecipu;e viUie ac morum pra^cepla dcbueiuni, a quo 

tot templis , tot sacerdotibus et sacrificiururn geiie- 

ribos , tam muhipiicibus variisque sacris , tot festis 

solemnilatibus , lol tanlorumque ludoruiii celebrilji- 

libttS colebantur : uhi nihil daeinones nisi negoliuni 

snum egerunt , non curantes qucmadinoduin illi vi'> 

yerent , imo curantes iit etiani perdiie vivereni, dum 

tanien bonori suo illa oninia metu subditi iiiinistra- 

rent. Aut sl dederunt , proferatur , ostendatur , 

legatur, quas deoruiii leges illi civilati datas con- 

tempserinl Gracchi (a), ut seditionibiis cuncla turba- 

rent ; quas Marius (6), et Ciima (c), et Carbo (</), 

ut iii bclla etiam progrederentur civilia , causis ini* 

quissimis suscepta, et crudclitcr gesia crudcliiisque 

finita ; quas deniqiie Sylta ipsc (e) , cujus viiam, 

iiiores, facta, describente Sallusiio aliisque liistori;e 

scriptoribus , quis non exliorreat ? Quis illain reui- 

piiblicam noii tunc perisse faieaiur ? 

2. An forte proptcr hiijiiscemodi civiuiii inorcs 

Virgilianain illam seiitentiam , sicutsolent, pro de- 

fensione suoniin deorum opponere audebuiit , 

Discessere omnes advtis arisque relictis 
Dt. quibus unperiuinnoc steterat? 

( .«««(i. /t6. 2, ter«. 351, 352. ) 

rrimum si Ua est , non habcnt cur querantur de re- 

ligione chrisliana , quod hac offensi eos dii sui dese- 

ruerint : qiioniam quidem majores eorum jam pridem 

moribus suis ab Urbis altaribus tam routtos ac niinu- 

tos deos, tanquam muscas abegeruiit. Sed lamen 

bxc numinum turl)a ubi erat , cum longe antei|iiam 

(a) Hberius Graodius et Caius ejus frater. vide supra 

cui. 43. 

{b) Marius municeps Arpiaas fuit, qui !\omae septics con- 
lul est creatus, ac Jugurtbam, Cimlyos et Teutouas vicit. 
Ad exurenram autem mo:o cum Sylla beilo civili, vicius iise 
esl ei in Africam fiigit. 

(c) \ ido Mario, cum ad bellum Mithridaticum Sylla pro- 
ficisceretur, coruelium cionam et Cn. octavium consuies ia 
trlie reliquit. Cinna studio rerum novarum a collega dis- 
seiisit pulsusque estabeo ex Urbe : «luam injuriam ut viii- 
«Jicaret diina, revocato cx Africa Mario, bellum Urbi iatulit 
in i>amque taodem ingressus cabdibus omnia complevit. 

(d) Carbones, ul dcero lib. 9,epist. ad Pxtum 2i scribit, 
nmlli luerunt ex Papyria genle : hic de quo Augustinus, 
Cneus Papyrius Carbo Marianas paries secutiis et a sylta 
victns, lugit in siciliam ibique Lilybasi a lH)mpeio iuler- 
leclus esl. 

(r) Qui, ut Cicero lib.3de Fiuibus dicit, tnum T^OtferO' 
niitt imorufii, lifxicrta?,(ivartli(i;i crudeUtatUmagthier fuit. 



mores corrumperentui antiqui , a Gallis Roma capta 
et incensa est? an prjcsentes forle dormiebant? 
Tunc enim tota Urbe in hostium putestatem redacta, 
solus collis Capitolinus remanserat ; qui eliain ipMs 
capereiur, nisi sattcin anseres diis donniontihus vi- 
gilarent (a). Undc pcne in superstilionem iEgyptio- 
runi bestias avesque colentium Roma deciderat , cam 
aiiseri solemnia C( lehralinnt. Verum de his ad* 
venlitiis , et corporis potiiis quam aniini nialis , qiiae 
vcl ab hostibus vel alia cladc accidunt , noiidum in- 
terim disputo : iiiinc ago dc labc morum , quibus 
primum pautatiin decoloratis , dcinde torrentis modo 
prxcipitatis , tanta , quamvis integris tectis moenibus- 
que , Tacta est ruina reipublic» , ut magni auctores 
eoruro eain tunc amissain iion dubitent dicere. Recta 
autem absccsserant , ut amitteretur, omne$ adytii 
ari$que relicli$ dii , si eorum de bona vita * atque ju- 
stilia civilas pnecepta coiit**mpserat. Niiiic vero qua- 
Ies,quu.*so, dii fuerunt, si noluenint cum populo 
culiorc suo vivere , qucm male vivcnteni non docu- 
craiit bene vivere ? 

CAPUT XXIII. — Yarietale$ rerum tcmporaUam , non 
ex favore aut impugnatione dofmonum , $ed ex va\ 
Dei pendere judicio, 

1. Quid,qiiod eilaui videntiir eorum adfuissectt* 
piditnlibiis iniplendis , et ostendunlur iion prx^fuisso 
refrenaiidis ? Qui eiiiin Mariiim , novum horoinero tl 
ignobilem , crucntissimum auctorem bellorum civi- 
liiim atque gestorem , ut septles cons.ul Oeret adju- 
verunt, atque utin septimo suoconsulaiu morereUir 
seiiex , nec in manus Syllx futuri mox vicioris ir- 
nKTCt * ? Si enim ad hac cum dii eorum non jure^ 
ruiit, non parum est quod falenturetiam non propitiis 
diis suis posse accidere homini istam temporalem » 
qiiam nimis diligunt , tantaro fclicitatem ; et posso 
homines , sicut fuit Marius , salute , viribus , opilMis, 
lionoribus,dignitate, longxvitale cumulari et perfnii, 
diis iratis : posse etiam homines , sicut fuit Regnlus, 
captiviiate, servitute, inopia, vigiliis , doloribus 
excruciari et emori , diis amicis. Quod si ita esso 
concedunt , compendio , nihil eos prodesse , et coli 
supcrfliio , conOteniur. N:im si viilutibus animi cl 
prohitaii viue, cujus pra&mia post mortero speranda 
sunt , magis contraria ut populns disceret iiistiteruni; 
si iiiliil etinm in his transeuntibus et temporalibus 
boiiis , vel eis quos oderunt nocent , vel eis quos di- 
ligunt prosunt : utquid coluntur? uiquid tanto studfo 
colcndi reqiiiruntur? Cur laboriosis tristihusque tcin* 
ptiribus , tanquam offensi ab8ce».serint , murninratur; 
ei propii r eos cliristiana rcligio conviciis Indigiiis- 
siinis la^ditur? Si autem habent in his rebus, vel be- 
neficii , vel roaleficii poicstatem ; cur in eis adfuenint 
pessimo viroMario, et optimo Regulo defuerunt? An 
ex huc ipsi intelliguiitur injiistissimi et pcisiroi? Quod 

* IjOv., dH, quorum de bona vita. Dissentiunt caeteri libri. 

* Hic editi adduntyOa* non etiam juverwa^ tUatitaonim 
$e compesceret immanitate facinonmi ? Sed haec absuiit ab 
omuibus Gallicanis ei Roniaois nianuscriptis. 

(a) vide liviuti), lib. 5, cap. 38 seqq. et capp. 47, 48, ei 
liutarch. in uauil. 



71 



DE eiVITATE DEI, S. AUGUSTINl 



sl pr«»p(crea magis timciidi i*X culciidi putaniur, iieqne 
boc pitleiiiiir : ncqiie enim miiinft eos in^enitur Rc- 
gulus coluisse , qu:iin Mariiis. Nec idco vita pessiina 
eligeiida Videdturi quia iriagid Miirio quani Regtilb dii 
favisse existimaniur; Melellus enim, Romaiiohim 
Jaiidatissimus , qui babuit quinque filios coiisulafes 
411), ctiam rbriim temporaliuin felix fuit ; et Catilina 
pessimus , oppressus inopta et in bello sui scelcris 
prostratus infelii : ct verissima atque certissima foli- 
dhitc pr.Tpollent iMiiii Deum colcntes , a quo solo 
tsonferri polcst. 

2. lila igitur ircspiiblica nialis moribns ciim pcrlret, 
nibii dii eoruiii firo dirigcndis Vel pro corrigehdis 
egerunt uioribus , ne periret , imo depravaiidis et 
corriimpendis addidernnt moribiis, ut periret. Nec 
M bonos fingant , qiiod veltit offensi civium iniqiiitate 
discesserint. Prorsus ibi erant ; produntiir, convin- 
Cunlur : nec snbvenire prsccipiendo , nec latere ta- 
orndo potueriint. Oinitto qiiod Marius a miserantibns 
Miiiturnensibus Marice deo; in luco ejus commen- 
datus cst, utei omnia prosperaret [b); et ez suhnna 
di^pcratione reversus incoliimis, iu Urbein diitit 
cnidelem crudclis cxerciium : ubi quain cruenta , 
qiiam incivilis , bostilique immanior ejus victoria 
fnerit; eos qui scrip<erniit, Ieg:int qui volunt ^ Scd 
hoc , ttl dixi , omitto : nec Maricse nescio cui tribiio 
Marii sangulneam felicltatein , sed occults potiuit 
jirovidentlffi Dei ad istorum ora claudenda , eosque 
ib errore liberandoa qui non studiis agunt , sed htec 
pmdcnter advertunt. Qiiia et si allquid in bis rebusl 
daeroones possunt, lantum possimt , qfiniHom secreto 
Omnipotentis arbilrio perniitiuntar ; ne magnipeil- 
dilmtis terrenam felicitatem , qu«, slcot Mario, nialis 
^liam plcmmque conceditur; nec eam rursiis qiiasi 
Inalam arbiireniur, cum ea multos etiam plos et bono^ 
vniiis Dei veri ctiltores , invitis daamonibus pnepol- 
iBiase Tideamiis ; nec eosdem iinmimdissimos «piriius 
Tel propter haec ipsa bona malave terrena propitian- 
dos aiit timendos existimemus. Quia sicut ipsi mali 
honmies in terra , sic etiam illi non omnia qua^ vo- 
luiit facere posstint , nisi quantum liHins ordinatione 
ainuntiir *, cojiis pleiie judicia nenio compreliendit, 
Jastd nemo reprebendit. 

CAPUT itXfV. — De Syllanii acft6us, quorum se 
ddsmonet ostentaverunt adjutores» 

I. S^Ila certe ipse, cujus tempora talia fucrunt, ut 
si^pcriora , qudi^um vindex esse vidcbatni* illorum 
cdiripatf^atiodie qiisercrcntur, cum priinum ad Urbem 

* viiid. Am. et Er., legairt qid tcvre voUmi, 

* oiuaes iHss., einUur. 

(a) Fuii ille Q. Metellus Numidicus, L. MetelK ponliOcis 
ncpos, de quo Plinius, lib. 7, oap. i4; Clccro, de FiQil)us, 
iU). 5, capi». 97, 28; Tuscul. lib. i, cap. ^; Valerius Max. 
lii). 7, cap. 1 : qui omnes eura pro sununae felicllalfsexem- 
pk) ponunt. Pibos eum qiiatuor tantum habuisse , ex illis 
scrii loribus observant vives et coqua^is. Hic tamen libri 
mniies quos inspicere Ucuit, quinque fiHos consukares* fc 
niiit. 

{b) Miotumas CampniaB oppidom deductus Marius, ciun 
cx prima pugna civili viclus a sylla fugeret, qua ratiooe a 
MiAiturnen&ibus «xceptus sit, disces ex Fiuiarcbo tn ejus 
\iLi, vclltiio lib. t , Appiano de Bcilis dvilibus iib. 1 , et 
aliis. 



contra Mariuin castra movisset , adeo IxLi cxla fm- 
inolnnti fiiisse scribit Livius, nt ciistodiri se Postu- 
inius aruspex voluerit capitis supplicinm sabituros, 
nisi ea quae in auimo Sylla haberet, diis Juvantibus 
implcvisset. Ecce noti disccsserant adjrtis arisqae rch 
lictis dii, quando de rerum eventu prafdicebant, nibiU 
qae de ipsius Sylla: correctione curabant. Promitte- 
bant praesagiendo ' fclicitaiem magnam , nec malaiii 
cupidilatem minando frangcbant. Deinde coin esset 
Iri Asia bellum Mitliridaticum gerens, per Liieiuni 
Titium ei mandaturii cst a Jove, qiiod essct Mitbrida- 
tem superaturus : et faclum cst. Ac postea molienti 
rcdire in Urbem, et suns amicommque injurias * ci- 
viii sanguine ulcisci, iternm mnndatiim est ab eodem 
Jove per mililem qucnidam Icgionis scxUb, prius se 
de Mitbridaiei prsenuntiasse victoriam, et lonc pro- 
mittere daturum se potcst:Ucm, qii:i recuperaret ab 
inimicis rempiiblicam non sine mnlto sanguiue. Tunc 
percontatus Sylla, qnrc forma militi visa fuerit; cum 
ille indicasset, enm recordattis est qiiam prius ab ilio 
audierat, qni de Mitbridatica victoria ab codem man- 
data pertulernr. Quid hic rospondtTi potest, qiiarc dii 
curaverint veliit feiicia ista iiuntiarc, et iiullus eoram 
^iraverit Sjllam monendo corrigere, mala t:inta fo- 
cttirum scelestis armis civilibnf;, qualia non foeitarcnl^ 
sed auferrent omnino reiiHinblicam f Neinpe intelli- 
guntur dasmoncs, sicut 6.Tpc dixi, iiotumqiie nobis esi 
in Litteris Sacris, resqoie ipsa: satigindicant, negotioni 
8uum agere; ut pro diis babcantur et colaiilur, ct 
Ca illis exbibeantur, quibus ii qui exbibent sociati , 
onam pesslmam causatn cum eis habeant in judicid 
t>eL 

2. Dciiide cum venisset Tarentam Sylla, atque ibi 
sacrincassct, vidit in capite viiulini jecoris siniilitn- 
dinein coronie aure.f:. Tunc Postumius aruspex ille 
respondit, pnccInMm oi significare victoriam, jiissit- 
^uc nt extis illis soliis vesceretur. Postea parvo iiiler- 
vallo servus cujusdain Lucii Pontii vaticinando cla- 
mavit : A BcIIona nnntiiis veiiio; victoria tua esi; 
Sylla. Deiiide adjecit, arsurum essc Capitolium. llr.c 
cum dixissct, continuo egressus e Gistris, posiera di6 
concitatior reversus est, et Capiiolium arsisse dama- 
^it. Arserat auiem revera Capituliuni. Quod quidcm 
da^moni et praevidere facilc fnii, et celenime nun- 
tiare. Illiidsane intende, quod ad causam maxime per- 
tinet, 8ub qualibus diis essecupitfnt qui blaspbemaiit 
Salvalorcra voluntates lidelium a doininatu dxmo- 
num libcrantem. Clamavit bomo vatlcinando, Yictoria 
tna csl, Sylla ; atque ut id divino spiritu clamare cre- 
dcretur, nuntiavit ctiam aliquid et prope futuram ct 
niox factiim, uhde longeabcrat per quem ille spiritiis 
loqnebatur : noii tanion claniavit, Ab sccleribus parcc, 
Syila ; quic illic victor tain Iiorrenda commisit, cui 
corona aurea ipsius victorix illuslrissimum signiiin 
in vituUno jecore apparuit. Qualia signa si dii jiisti 



^ vind. Am. et manuscripti , prwsagando. — Sic etian 
Ms. 766. M. 

* Ijov., subortas murin. Al)est, su6or(a«, a vlnd.Am. Er. 
et a I lerisque iuauiiscri|»iis. 



ilore 8olerent, ac non daemones impii, profecio illis 
eitis nefaria potius alque ipsi Sylla graviler noxia 
mala fulura roonstrarent. Neque enim ejus digniiati 
lantam profuit illa rictoria, quantum nocuit cupidi- 
latl ; qua fodum est ut immoderatis inhians, et secun- 
dis Kbus elatus ac praecipiuius, magis ipse periret in 
morilHis, quam inimicos in corporibus perderel. UaK^ 
illl dii Ycre tristia vereque lugenda» non extis, nou 
angurits , non cnjusquam somnio vel vaticinio prx- 
nuntialKinl. Hagis enim timebant ne corrigeretiir , 
quam ne vinceretur. Imo saiis agebant, ut victor ci- 
\ium gloriosus, victns atqiie captivus ncrandts vitiis , 
et per hsc ipsls etiam daemonibus multo obslrictius 
subderetur. 



CAPUT XXV. — Quantum maiigni ipiritus ad fiagitta 
iuciiaa Aomtitet, cnin in ccmmitlendii sceieribui quan 
dinmm exempU md interponunt auctoriiatem. 

1. lUinc vero quis non intelligat, quis non videat, 
alsi qui tales deos imitari magis elegit» quam divint 
gratia ab eorun soeietate separari, quantum molian- 
lnr maligni tsti spiritus exemplo suo velut divinam 
aQeioritaiem prsbere seeleribus, quod etiain iu qua- 
dam Camfiani» lata'planitie« ubi non multo po<it ei* 
vlles acies nefario praelio conflixerunt, ipsi inter se 
privs pugnare vlsi sunt (a)? Namque ibl auditi suat 
pHmuffi ingentes fragores : moxqoe multi se vidisse 
nuntiarunt per aliquot dies duas acies priuliari. Qii» 
pngna. ubi destitit, vestigia qnoqoe velut hoininum 
et equorum, quanta de illa conflictaiione exprimi po- 
leraai, invenerunt. Si ergo veraciter inter se nnmina 
pugnaverunt, jam bella civilia excusantur huroana * ; 
cooaideretur tamen qu» slt talium deorum vel mali* 
lia, vel miseria : si autem se pugnasse finxeriinl, 
quld aliud q^erunt, nisi utsibi Romani bellando eivill- 
ter, lanquam deorum exemplo iiullum nefas admittere 
viderentur? Jam enim coeperaiit bella civilla, et ali- 
quot ' neTandonim pneliorum strages exsecranda pra^- 
cesserat : Jam multos moverat quod miles quidam, 
dum occiso spolia detraheret , fratrem ntidato cad.n- 
vere agnovit, ac detestatus bella civilia , se ipsum ibi 
perimens fraterno corpori adjunxit (6). Ut ergo tanli 
hQJiia mali minime tarderet, sed armorum scelestorum 
niagis magisque ardor incresceret, noxii dsemones *, 
quos illi deos putaiites colendos et venerandos arbl* 
trabanturt inler se pugnantes hominibus apfiarere 
voluerunl ; ne imitari tales pugnas civica irepidaret 
aflectio, aed potius humanum scelus divino excusa- 
retur exemplo. Ifac astutia roaligni spiritiis eiiam lu- 
dot, unde multa jam dixi, scenicos sibi dicari sacrari- 
que Jitssemnt : ubi deoriim tanta flagitla tlieatricis 
canticls alque fabubrum actionibus celebrata , et 
quisquis eos talia fecisse crederet, et quisquis non 

* vmd. Am. Er. et libri Mss., excusantur humana, — 
lii R., ^cutentwr hmnana, Sic eUam Ms. 20S2. M. 

* Kditi» aUqua. At Mss., aliquot. Refer ad, prcBUonan, 

* editi, mox hi dtemones. rleriqiie autem et molioris 
QoUe Mss., Roxit d(emone$. Huic ieaiooi oougruit iUud m 
aeouentl capite, u. i, 9pirituum fwxionun, 

Ui) Julius obAeqiiens libr. de Prodigiis. 
(|rjCxUvUUbro79. 

Sahct. Auoust. VII. 



LIBER SECUNDUS. 74 

crederet, sed tamen illos libentissime sibi talia vella * 
exbiberi cemeret, securus Imitaretur. Ne quis itaque 
existiroaret in deos convicia poiiusy quam eis digonm 
aliqiiid scriptitasse, ubicumque iUos inter se pngiiasse 
poetae commemorarunt ; ipsi ad decipiendos bomines 
poetaruni carmina firmaverunt. pugiias videlicet siiaa 
non soliim per scenicos in tlieatro, verum etiam per 
se ipsos in campo liuinanis oculis eshibeiites. 

2. Hsec dicere compulsi surous, quoniaro pessimis 
moribus civium Roinanam rempublicam jam antea 
perditam fiiisse, niillamque remansisse anle adven- 
tuin Domini iiosiri Jesu Cbristi, auctores eorum dU 
cere et scribere ininime dtibiiarunt. Quam perdilio>- 
nem diis suis iion imputani, qui mala transitoria, 
qiiilius boni, seu vivant; seu moriantur, perire non 
posHiint, Cbristo nostro imputant : cum Christus nn« 
ster lanta frequentet * pro moribus optimis pra^epfa 
coiitra perditos mores ; dii vero ipsorum nuilis talibua 
praeceptis egerint aliquid cum suo cultore populo, pm 
illa republica, ne periret ; imo eosdem mores velot 
suis exemplis auctoritate noiia corrumpendo, ege« 
riint poilus ut periret. Qnam noii ideo tunc perUsae 
qiiisquam, ut arbitror, jam dicere aodebit, quia 



T 



Discessere omnes advtis arisoue relictls 

velut amici virtulibiis, cum vitils liomiiinm oflende* 
rentnr : quia tot Sigiiis extorum, augiiriorum, vatici- 
nioriim qiiibus se lanqiiam pncscios rulurorum adju« 
toresqiie pneliommjaciareetcommendare gestielMint, 
convincunlur fuisse praesenles : qui si vere ahscessls- 
sent, mitius Romani in bella civilia suis ciipiditatiboa 
quam illomm instigationibus exarstssent. 
CAPUT XXVI. — De iecretii dcemonum monitii , qum 

pertinebant ad bonoi morei^ eum palam in iaerk 

eorunt omnii nequitia dheeretur. 

I. Qiix ciim ita sint, cum palam aperteqne tiirpl- 
tndines crudelilatibiis niixtae , opprobria numinum et 
crimina , sive prodita , sive conlicta , ipsis exposcen* 
tibus, et nisi fieret irascentibus, etiam certis et statls 
solemnitatibus consecrata iliiset dedicata claruerint, 
aique ad omnium oculos, ut imitanda propoiieren- 
tur, spectanda processerint : quid est , quod iidem 
ipsi daemoiies , qui se liujusceiiiodi volupiatibus iin- 
muiidos spiritus esse conHtentur, qui suis flagitiis ec 
fucinoribus , sive indicatis , sive slmiilatis, eorumqiie 
sibi celebratione pctila ' ab impudentibiis , extorta a 
pudentibus , auclores se vitae scelesta: immundaBque 
testantiir ; perhibentur tamen in adytis suis secretis- 
que penelralibus dare qusRdam bona pr.'«^cepta de 
moribiis, qnibusdam velut electis sacratis suis (o)? 

* Abest, velle^ a Mss. — sic eNam in Ms. 766, sed cor 
rapte. M. 

« sic Mss. nostri excepto 766. la B., (requenter^ mendo« 
se. M. 

* Sola edilio Lov., expetita. 

(a) iieralUus ad Arnobii Hbram 5 pro glosscinate hsAwi 
bsec verba, qtdbusdam velut electii. Sed iiisunt niannscriiitU 
omiiibus, taciuutque apprime ad propositum Augiistini, iu 
ipsis forte etiam alludenlisad Manicbaeonmi Eleclos, qnitHii 
ilUus sectap.doclrina secretior servabauir. Nam uuod sub$e« 
quilur, Mcratii ms, non ipsos mores, ut Heraldus putavii^ 
specui, quasi adjeciiviira ; sed homines slgnificat diis rett. 
gioue aKidictoa, ul passim boc In opero. 

{Troii.\ 



95 



DE CIVITATE DEl, S. AUGUSTIlNI 



T6 



t , 



Quod srUn est, boc ipso callidior advcrlenda cst ct 

conTincenda malltiaspirimuinnoxioram. 1'anta enim 

i^fia est profoitaiis et castitatis, ut omnis vel pene 

[ omnb ejos laude mo?eatur humana naiura , iiec 

' usque adeo sit turpitudine vitiosa , ut totum amitiat 

aensum honestatis. Proinde roalignius demonum, 

tnbi alicnbi se , quemadmodum scriptum in nostris 

Litteris novimus, transfiguret in angelos lucis (II Cor. 

XI, 1i) , non Implet ncgolium deceptionis. Foris ita- 

que populis ceieberrimo strepitu impietas impura cir- 

•cumsonat, «t intus paucis castitas simnlata vix sonat : 

.j^beBtur propaiiila pudendis, etsecreia Inudandis: 

decus lalet , et dedecos patet : quod malum geritur, 

omnes convocat spectatores; quod bonuni dicitur, 

f ix aliquos in?enit auditeres : tanquam bonesta eni- 

bescenda sint , et inbonesta glorianda. Sed ubi boc , 

nisi in dxinonum templis? ubi , nisi in fallaciae diver- 

soriis '? Illud enim ilt, ut lionesliores, qui pauci suut, 

capiaiitur ; boc autem , ne plures , qui sunt turpis- 

simi, corrigantur. 

2. Ulii et quando sacrati CoBlestis (o) audiebant 
castiuitis pra^cepta , nescimus : ante ipsum tamen 
^leliibruin , ubi simulacrum illud locatuni conspicie- 
Jiaiiiiis, uiiiversi uiidiqueconfluentes, et ubi quisque 
4M)lcrat slaiiies, ludos qui agebaiitur intentissimi spe- 
ctabainus , intuentes alleriiante conspectu , hinc rne* 
relriciaiii poiupam , illiiic virginem deam ; illam siip- 
pliciter udorari , anie iUam tui-pia celebrari : noii ibi 
pudibundos miuios , nuUam verecundiorem scenicam 
vidipius; cuncta obsceniutis iniplebaiitur omcia. 
Sciebatiir virginali numini quid placeret, etexbibe* 
batur qiiod de templo domuin inatrona doctior re- 
portaret. Nonnulla: pudeiitiores avertebant faciem ab 
impurts motibus scenicorum, et arteni flagitii ' furtiva 
Intentione discebant. liominibus namque verecuiida- 
banlur, ne auderent impudicos gestus ore libcro cer- 
rere ; sed multo minus audebaut sacra ejus , qiiam 
venerabaniur, casto corde damnare. iioc tamen pa- 
bm discendum pncbeluilur iii templo, ad quf>d per- 
petrandum saltem secretum qwerebuiur in donio: 
roirante nimium (si ullus ibi erat) puUore moriaiiuiu, 
qiiod humana flagitia ' non libere bomines cuqimitte- 
reut, qux apud deos etiam religiose discerent , iratos 
habituri , nisi etiam exbibere curarent. Quis enim 
aliiis spiritiis occullo inslinclu nequissimas agitans 
nientes , et instat faciendis adulteriis , et pscitur fa- 
ctis , ntsi qui etiam sacris talibus obteciatur, consti- 
tueus iii teiiiplis simulacra dxmonum, ainans in ludis 
shnubicra viiiorutn ; susurraiis iii occulto verba justi- 



' Hlc in excusis addituni, riderc enibetcentes , quod ab- 
esta maiiuscripiis. 

* Editi, Mirum nindum $i uUus ibi eral yudor mortalium. 
quo htmuout, elc. EiDendauiur a nianuscriplis. — Ccxl. 70o 
legit ut Pl*. Rened. manuscrii U. M. 

\a) sacraii cosksti^, id e.sl, cultores Coclestis des virgi- 
nfs, cujus erat ajjud Atros et caribaginenses quam maxiiua 
celehritas : de ea jain stipia, cap. 4, ubi viue noiam {b), 
vriisura igitor opcns bujus inlcrpreles , qui liic nowen, 
jCoi(esU$f accepere bacieuiis pro conimuni ei adjocU%o, ob- 
scrvallones in sobsequentia verba cunscrii*seru.ii de VUrx 
de» ludis, de ipsius ac vcsto! alioruiuque duoriuu feslis. 
nm ca^lcstem Afroruiu dcam bauil dubio respicit id totuuu 



tia; ad decipiendos ctlam paucos bonos , firoquciitatis 
in aperto invitamcnta nequitix ad possidendos innu- 
merabiles malos? 

CAPUT XXVII. — Quanta eventone pubtica diui- 
plince Romani diis sui$ ptacandii sacraverint obsana 
ludorum. 

Vir gravis et pliilosopluisier Tullius < «dilis futurus» 
cbmabat in auribiis civiiatis , inter caitci-a sul ma- 
gistratus oflicia sibi Fioram matrcin Itidorum celebri- 
tate placandam (u) : qui ludi tanto devotius, quaiito 
turpius celebrari solent. Dicit alio loco jam coiisul in 
extremis perictilis civiiaiis , et ludos per decem dies 
factos, neque rem ullnm qiix ad placandos deos per- 
lineret , praitermissatn (b) : quasi non salius crat 
tales deos irrilare teinperantia, quam placare luxuria; 
et eos honestaie etiam ad inimiciiias provoeare, 
quani tanta deformilate lenlre. Ncque eiiim gravtiis 
ftierant quamlibet crudelissima immaiiitate nocitbri 
liomines, propter quos placabaiitur, qiiam nocebant 
ipsi, cum viUosiUite foedissima placarenlur : quaiido* 
quidem ut averteretur quod metuebatur ab lioste ii 
corporibus , eo modo dil conciliabantur, quo virtii. 
detiellaretur in mentibus ; qui non opponerenlur de 
fcnsores oppugnatoribus moenium , nisi prius ficren 
cxpugnaiores roonim bonorum. Hanc tnlium nunii> 
nuin pbicaiionem petulanUssimam , impurisslmam , 
impudentissimam , nequissimam, imroimdissimam , 
ciijus actores iaudanda Romanx virlutis indoles lio- 
nore privavit, Iribu movit, aguovit lurpes, fecit inCi- 
mcs; banc, Inquam, pudendam, vencque religion 
aversandam et detestatidam lalium numinum placa- 
tionem , bas fabulas in deos illeccbro&a» atque crinii- 
nosas« liaec ignominiosa deorum facta vei bceieraie 
tupiterque commissa * , vel sceleratius iurplusi|uu 
conficta , oculis ct aurlbus publicis civilas lota disce- 
bat: baec commissa numiiiibus placere cernebat; et 
ideo non solum illis exbibenda , sed sibi quoqiic imi- 
tanda credebat : non illud nescio quid velut bonum et 
boiiestum , quod tam paucis et tam occiilte dicebaiur 
(si tamen dicebatur), iit mngis ne iniiotcscerct, qiiani 
ne non lieret, timeretur. 

GAPUT XXVIU. — DeCAns/tmKff religiomsialulfrilaie. 

Ab istarum immundissimarum potestatum tartareo 
jugo et societate pcenali erui per ChrisU nomen bo- 
mines , et in lucem saluberrimae pieiatis ab illa per- 
niciosissimac impielaUs nocte transferri, queruntur 
et murmurant iniqui et ingniii , et illo nefario sptritu 
aiUus obstrictiusque possessi ', quia popiili conflunrit 

* EdiU, pfdlosophus TertuUius. coasenUunt Mss. plerinue 
posteriore Uunen vocabulo in quibusdam l>i|Mirlito, ui ic- 

gatur, phiiosopkus ter Ttdlins, Vcrior lecUo videtur veieris 
brlCort)eiensis, p/rt(osop/ias/er ntUius; quain cunjeclura 
asseciiius erat l.ud. vives : ut videlicet Augusttuus co verbo 
notei iaunein Tullii pbilosoi hiam, cius a um stulUs et sa- 
criiegis erroribus uon euiii iiberavii. 

* sic in Mss. At in cxcusis hoc ioco, conficta : et allero 
loco |K)si, tur^nusqne , posiUim erat, conwtissa. — Cod. 700, 
hxc igmnmaosu deorum vel scelerate turpiterque (ticut^ 
vei% elc. M. 

' EdiU, oppressi ; dissenUentibus nianuscrif lis. 



(a) Act. GinVcrrem. 
(I»i \</> ^ iu •-♦•^siinMnj 



cap. 8b 



79 LIBEH SEr.(JN[KJS. 

id eedesias easta cdeiirilaio , honcsu mriuaquo Dcus uiius ei vcrns 
seius discretione : ubi aadianl quam bcno bki ad 
lempas vivere debeant, ut post hanc viiam beM 
MmperqHe vivere mereantuf ; obi sanela Soripiart 
jusiitiarqae doeirina de supcriore loco in conspectu 
omnium personanic , ct qui faciuiit, audianl ad pne- 
mium; et qui nou faciunl, audiaut ad judicium. Quo 
elsi veniunl quidam talium pra^ceptoram irrisores » 
omnis eoram pelulantia aut repentina immatatione 
dcpooitur» aut Umore vel pudore comprimitur. Nihil 
enim eis turpe ac flagitiosum spectandum imitandum- 
que proponitar, ubi veri Dei aut prxccpti insinuan- 
tor, aul miraciiki narrantur, aut dona laudantur» aui 
beneficia postulantur. 

GAPUT XXIX. — D$ abjidendo euUu deornm eohor^ 

toiio ttd Romanoi. 
I. Haec poclus concopisce , o indoles Romana laii- 
dabilis , o progenies Reguiorum , ScaBvolanim , Sci- 
pionum » Fabriciorum : haec poiius concupisce , hac 
ab illa lurpissima vaniiale el fallacissima daemonum 
maligniuie discerne. Si quid in te laudabile naiura- 
liter eminet» nonnisl vera pietaie purgator atque 
perficitur ; impietate aulcin disperditur * et punitur. 
Nonc jam elige qoid sequaris • ul non in le , sed in 
Deo vero sine ullo errore lauderis. Tunc eiiim tibi 
gloria popularis adfoit, sed occoUo judicio divinus 
provldentiae vera religio, quam eligeres, defuil. Ex- 
pergiscere, dies esl; sicui experrecta es in quibus- 
dam , de qnorum vinate perfecta » et pro fide vera 
etiam passionibus gloriamur, qui nsqoequaque ad- 
yersos polestales inimicissimas confligenles, easque 
fortiter moriendo vincentes, sanguine nobis hanc 
patriam peperere soo. Ad quam patriam le inviia- 
mus, ei exhortamor ul ejus adjiciaris numero civium, 
cujus quodammodo asylum est (a) vera remissio 
peccatorum. Non audias degeneres tuos Ghristo Gbri- 
slianisve delrabentes , et accusantes velut tempora 
mala, cum qoxranl lempora quibiis noii slt quieta 
viia , sed podus secura nequitia. Hxc libi nunquam 
nec pro lerrena patria placueront. Nunc jam ccele- 
stem arripe, pro qua minimum laborabis, et in ea 
veraciter semperqoe regnabis. Illic enim tibi non 
Vestalis focus(6), non lapis Gapiiolinus (c), sed 



7ir 



»ec metas rcran, neclcmnora ponei. 
Imperiuro aine Ane dabit. 

(Meid. Ub. 1, vers. 278, 279.) 



» sicBr. emas. Aivtod. Am. el Lov., dispergiiur. 

(fl) Ad Romuleum asjlum alludit, de qtio infra. Ub. 5. 
cap. 17 in flne. ^ 

(b) igQis perpetinis yestae dlcatus, qu! si casu exstinffue- 
retor, inaxiinerum malcrum iimninentium praesairium Saae^ 
scribit Uv. Ilb v5, cap. M, et lib. 28, cap. fif^"" ^ 

{€) Jovls siinnbcram in Capitolio lapiJeum. nlnc nau illa 
Romanis sanclissinia juratio, i Per Jovem laiiideni ! » 



2.Nuli deos falsosfaliaoesqueroqoirere; abjict p«- 
rms atque contemne , In veram emicans riltertatem. 
Non sunl dii , roaligni sunl splritus . qnibtis a;lenia 
lua felicitas poena est. Non taro Juno Trojanis, a qoi- r 
bus carnalem originem ducis, arces videior invidisse 
Romarias , quam isti daemones , quos adhoc deos po- 
las , omni generi hominum sedes invident sempiter- 
nas. Ei tu ipsa non parva ex parte de talibus judi- 
casti, quando ludis eos placasii, et per quos homines 
eosdcm ludos feclsti , infames esse voluisii. Paiero 
asseri libertatem tuam adversus inimundos spiritus , • 
qoi tuis cervicibos imposueranl sacrandam sib! el 
celebrandam ignominiam siiam. Aciores criminum di- ' 
vinorum removisti ab honoribus tois : suppHca Deo 
vero, ul a te removeal illos deos, qui deleclantur cri- 
minibus suis, seu veris, quod ignominiosissimum est ; 
seu falsis, quod maliiiosissimum est. Bene, qiiod tiia 
sponte histrionibus el scenicis societatem civltatii 
patere noluisti; evigila plenios : nullo modo hig arti-' 
bus placatur divina majestas, quibus homana digni- 
las inquinatur. Quo igitor pacio deos, qoi lalibiis de- 
lectantur obsequiis, haberi putas in niimero ^ sancla- 
riim coelcsiium potestaluni ; cum liomines per qiios' 
cadom agnniiir obsequia , non putasti habendos in 
nomero qualiumcumqiie civitim Uomanonim?lnconi- 
parabililer supcrna esl civiias clarior, ubi victoria , 
vcriias ; ubi dignitas , sancliUs ; ubi pax , felicitas ; 
abi vita , aeternitas. Multo minus habet in soa socf^- 
late tales deos, si lu in tua tales homines habere eru* 
bnisli. Proinde si ad beatam pervenire dcsideras cl- 
vitatem, devita daemonum societatem. Indigne ab ho- 
nestis colnnlur, qui per turpes placantor. Sic IsHt 
tua pietate * removeantur purgatione chrisiiana, qoo-' 
modo illi a toa dignitate remoti sonl notatione cen- 
soria. De bonis aolem carnalibus, qulbus solrs mall 
perfnii volunt, et de malis carnalibus, qux sola per- 
peti nolnnt, qood neqoe in his habeant, qoam potan- 
tur habere isti daemones, potestatem; qoanqoam sl 
haberenl , dcberemos potios etiam ista contemnere , 
qoam propter ista illos colere, el eos colendo ad illa, 
qox nobis invident, pervenire non posse : tamen nec 
in Istis eos hoc valere , quod hi potaiit , qoi propicr 
hxc eos coli oportere contendunt , deinceps vidcbi- 
mus, ut hic sit bujus voluminis modus. 

*• l^v., in omni mtmero. Abcst, onmip a cxteris libris. 
* slc Mss. Editi autem, societate. 



» 



DE CIVITATE DEI, S. AUbUSTlNl 



m 



LIBER TERTIUS. 



U 1d superiori libro de inalis morum et auimi, sic io praesenll de oorporis exteriuinimcnie remro incommodis osteoilit 
AQgiistious, RoroaDOS a condita Urlie his assldue vexatos ftiisse, atque ad avertenda Id genus mala deos fidsos, cuiu 
auie Cfaristi adventum libere oolereutuTt uiliil prxsUtisse. 



GAPUT PRIIIUM. — De adversitaiibut quat $oli mali 
melwmt , et quat temjier fmttut ett mundut , ctcin 
diot coleret, 

Jam satis dictum arbitror de morum malis et ani- 
inorum, qiise pra*cipue cavenda sunt, nibii deos falsos 
populo cultori suo, qaominus eorum malorum aggere 
premeretur, subvenire curasse ; sed potius, ut maxi- 
joe premeretur, egisse. Nunc de illis inaiis video di- 
«eudum» qiue sola i&ti perpeti noluiit, qiuilia stint fa- 
incs, murbus, belliim,exs|)oIiatio, captivitas, triici- 
datio, et si qtia siinilia jani iu primo librocommemo- 
ravimus. Hxc enim sola mali depuiant mala, quae non 
faciunt malos , nec erubcscuiit inter bona qii» Inu- 
dant, ipsi mali esse qui laudant; magisque stonia- 
cbantur , si villain malaro habeant , quam si vitam : 
quasi hoc sit hominis maximum bonum, babere bona 
omnia, praeter se ipsum. Sed neque talia mala , quae 
isti sola formidant, dii eorum , quando ab eis libere 
colebaiitur, neillisaccidercnt, obstiterunt. Cum enim 
variis per diversa loca * temporibus ante adventum 
Redemptoris nostri innumerabilibus nonnullisque 
etlam iDcredibilibus cladibus genus conlereretur hu« 
mamiro; quos alios quaro istos deos mundus colebat, 
exoepto uno populo Hebraeo, et quibusdam extra 
Ipsum populum, ubicumque graiia divina digni occul- 
tistimo atqne jiistissimo Dei judicio fuerunt (a) ? Ve- 
rom ne Dimlum longum faciam, tacebo aliaram usque- 
qnaque gentium mala gravissima : quod ad Romaro 
perthiel Romanumque imperium, tantum loquar ; id 
^t, ad Ipsam proprie civitatem , et quaecumque illi 
torraram tcI socieiate conjunctae, Tel conditioue sub- 
|ect» suntt quae sint per|)essae ante adveiitum Cliri- 
ftti , cum jam ad ejus qoasi corpus reipublicx perti- 
nerent. 
CAPUT U. — AndH^quiel a Romanit et a Grtedt 

thmtiter colebantur^ cautat liabuerint quibut Ilium 

paUreatur extcindi, 

Priroum ipsa Troja vel llium, unde origo est popiill 
Romani (neque eniro praBtereundnm aut dissiinulan • 
dum est, quod et in primo libro atiigi [Cap. 4] , eos- 
dem habens deos et colens, cur a Grxcis victum, ca- 
pinm atque deletum est? Priaroo, inquiunt, snnt 
reddita Laoroedontea paterna perjnria {b). Ergo ve- 
rum est, quod Apollo atque Neptunus eidem Laome- 
donii mercenariis operibus servierunt ;' illis quippe 

* Abest, loeoj a manuscHptis. 

(a) Hoc ipsum Augiistinus in Epistola ad Deogratlas 102, 
n. 45, docet. « Saius, » iDquit, « religionis hujus... nulli 
« unquam defiiit, qui dignus fuit, » etc. Quam suam sen- 
tentlam exponeus libro de Praedestioatione sanclorum, n. 
49, ait : « Si discutiatur et quseratur unde quisque sit dignus; 
« oon desunt ^ui dicanl, vohiatate bumaua : aos autem di- 
« amus, gratia vel pra^esUnaiione divina. » 

Ib) Htoc virgilius, Georg. hb. i, vers. S02 : 
Laomedontcx luimus perjuria Trojs. 



promlslsse roercedem falsumquc jurasse pci bibeiur. 

Miror, Apollinem , nominntiiro divinatorem , in tanto 

opificio lalmrasse, nescientem quod Laoinedon fucrat 

promissa negaturus. Quanquam nec ipsiim Neptunum 

patruum ejus , fratrem Jovis , regeni roaris , decuit 

igiiaruro csse fuluroriim. Nam hunc Homenis de stirpe 

MneXf a cujus postcris condita * Roma est, cum ante 

lliiim urbem condilam idem pocta fiiisse dicatur (a), 

Inducit magnuro aliquid divinantem {Hiad. T, vert. 

S02-305) : quero etiam nulie rapuit , ut dicit , ne ab 

Achille occideretur, 

cnperet cum vertere ab imo 

(Quod apod Virgiliom confiteiur.) 

Stnicta suismanibus peijurae nxeniaTrcijie. 

( j&ieid, Ub. 5, vert, 810, 811. ) 

Nescientes igitur tanti dii , Neptuiius ct Apollo , 
Laomedontero slbi negattirum esse mercedem , stni- 
ctoresmoeninro Trojanoram gratis, et ingratis fuerant. 
Videant ne gravius sit tales deos credere , quam diis 
talibus pejerare. Hoc eiiim nec ipse llomeriis facilc 
credidit , qui Neptunum quidem contra Trojanos , 
Apollinem nutem pro Trojanis pugnanlem facil, cnm 
illo perjurio arobos fabnla narret ofrensos. Si igitur 
fabulis credunt , erubescant talia colere numina ; si 
fabulis iion credunt, non obiendant Trojana perjuria, 
aul roirentiir deos perjiiria piinisse Tnijana , aroasse 
Romana. Unde enim conjuratio Catilina: in taiita tam- 
que corrupta civitate babuit etiam eorum grandem 
copiam , quos manus ati|ue liiigna perjurio aul san- 
guine civili alebat (b) 1 Quid eniro aliiid toties setiato- 
res corrupli in judiciis, toiiespopulus insuffragiis vel 
in quibusque causis, quae apud euro concionibus age- 
baniur, nisi etiam pcjerando peccabant (c) 1 Namqiie 
corruptissimis morlbus ad hoc mos jurandi servahatur 
anliquus, non ut ab sceleribii!» inelu religionis probi- 
berentiir, sed ut perjiiria quoi|iie sceleribus cseteris 
addereiitur. 

CAPUT in.— iVon potuitte o/fendi deot Paridit adulte- 
teriOf quod inter iptot Iraditur frequentatum. 

NuIIa itaque causa esl, qiiare dii,quibus, ut dicani, 
steterat illud iinpcrium ( Vfrgi7. jEneid. lib, 2, vert, 
352 ), cuni a Gnccis prasvalentibus probentiir victi , 

1 vox, condita^ abest ab vind. Am. Er. et a Mss. — Nuu 
a))est a 3053. u. 

{a) Nec de tem}»ore Uri)is condita^, nec de Homeri a*tate 
satis iater scriptores coDvenit. liuoc elaiisis post beliuui 
Trojaaum annis plus nrinus 160, et ante christum annis cir- 
citer iOOO, salouione in Judaea regnanle, vixisse proliabi- 
lior opioio est. Quamcumque vero aliam opioionein seqtii 
placeal, Homerus Roma erit aniiquior : quod et Cici^ro lu- 
suiur in Tusculanis, lib. 1, cap. I ; et A. Geliius, lib. 17, 
cap. 21. 

(b\ Sallust., de Coajuralione,CatiIiuae cap. ii. 

{c) Nempe judices jurati judicalMiiit, et populus in mit- 
tendis suffragiis jurejurandp olistriugeiiatur, ut ne pretio 
vel ffratia adductus quidquain antiquius haberet sahite rei- 
pttbtte». 



LIBCU TERTIU&. 



sr 



^ Trojanis pejenntibus llngantur irali. Nec adulierlo 
Paridis, ui nirsus a quibusdam defenduniur, ut Tro« 
jam desererent, suceensuerunt. Auctores enim docto- 
resque peccatorum esse assolent , non uliores. 
C/r6aiilloiiiimi»inquitSallu8Vnis, ncutiegoaecepi^ eon- 
(Hdere alque habuere initio Trojani « qm JEnea dwee 
ftrofkgi eetUbus incerth vagabantur { De CatiUnm Con^ 
juraiione^ cap. 6 ). Si ergo adulterium Paridis vindi- 
candum numina censiierunt, aut magis in Romanis\ 
aut cerie etiam In Romanis puniendum fuit ; quia 
^nese maler ( a ) hoc fecit. Sed quomodo in ilfo 
illnd flagitinm oderant , qui in sua socla Yenere non 
oderant ( ut alia omittam ) quod cum Anchise com- 
miserat , ei quo iEnean pepererat f An quia iliud 
fiicium est indignanie llenelao , iUud autem conoe- 
dente Vulcano ( 6 ) ? Dii enim , credo , non zelant 
conjnges suas , usi]ue adeo ut eas eiiam cum homi- 
nibiis dignentnr hal)ere communes. Irridere fabulas 
fortassis existinior , nec graviter agere lanii ponderis 
causam. Non ergo credamus , si piacel , ifinean esse 
Veneris fifium : eoce concedo , si nec Romulum Mar- 
lis (c). Si autem illud, cur oon et illud? An deos 
fas est bominibus feininis, BUires autem bomines 
deabus misceri nefas ? Dura, vel potius non credeiida 
condilio, quod ex jure Vcneris in concubitu Marti li- 
cuit, boc in juresuoipsi Veneri non licere. At utrutii- 
qne firmatum esi ancloritate Roroana. Neqne enim 
niinus credidit recentior Caesar avlani Venerem (d) , 
quam patrem antiquior Romulus Martem. 

CAPUT IV. — De tententia Varronis , qua utile etse 
diMl ut se homines diis genitos mentiantur. 

Dixerit aliquis : ilane tii ista credis ? Ego vero ista 
non credo. Nam etvir doctissiinus eonim Varro falsa 
baec esse , quamvis non audacter , neque fidenter , 
pene tamen latetur. Sed utile esse civiutibus dicit » 
iilse viri fories, etiamsi falsum sit , diisgenitos esse 
credtnt : ut eo modo animus bumanus velut divina 
stirpis fiduciam gerens, res magnas aggrediendas 
pnesomat audadus, agat vehementiiis , et ob lioc im* 
pleat ipsa securitate felicius. Quae Varronis sententia 
expressa , ut potui , meis verbis, cernis quam latum 
loeuro aperiat falsitati ; ut Ibi intelligamus plura jam 
sacra el quasi religiosa poluisse conlingi, ubi puiata 
sunl civibns etiam de ipsis diis prodesse mendacla. 

CAPUT V. — Non probari quod dii adulterium Pari' 
dis fnmierint, quod in Romuti matre non ulti sunt. 

Sed utnim poiueric Venus ex concubitu Ancbisae 
^neaii parere, vel Mars ex concubitu filiae Nuroitorls 
Romulum gignere , in medio relinquamus. Nam pene 
lalisqua*8tioetiam de Scripinris nostris oboritur, qua 
qu.-vritur utrum pnevaricalores angeli cum filiabus 
lioniinum concubuerint ; unde natis gigantibus, id est 

* Editi, in Troiams, EuieDdanlur a maauscripiis. 
(a) venus. 

i6) veneris niarito. 
RoDiulus Martis ex llia Sylvia vesUili filius. 
d) llic Romulo annis fere 700 poslerior erat genlis lulise, 
qiw in luliun ifeiie» filiuin genus refeTebat, et per Uilum 
io venerem. Ipsius csesaris ea de re verba ieguntur apud 



Suetooium. 



nimium grandibus ac fortibus viris» tunc lerra com- 
pleta est (a) (Gen. vi, i). [V.] Proindead utruinque in- 
terim modo nostra disputatio referatur. Si enim vera 
sunt, qus apud illos de inatre ^iieas el de paure Ao- 
muli lecUtaiitnr ; quomodo possunt diis adulleria 
displicere bomiiium , qn» in i»e ipsis concordiier fe- 
runl ? Si auleni falsa suiit ; nec sic quidem possunl 
irasci veris adnlteriis bumanis , qui etiam faisis dele- 
ctantur suis. lliicaccedil , quoiiiam si illud de Marte 
non creditnr, ut lioc quoque de Venere non credatur, 
nullo * divini concubitus oblentu matris Roinuli cau- 
sa defenditur. Fuit autera sacerdos Syivia* vealaUs , 
el ideo dii magis in Romanos sacrilegum iilud flagi« 
tium, quam in Trojanos Paridis adulterium, vindica- 
re debueruni. Nam et ipsi Roinaiii antiqui in stupro 
de tectas Vesia^ sacerdoies, vivas etiam defodiebanl (b) 
adnlteras auiem feininas , qiiainvis aliqua dani* 
natione , nulla tamen morte pleetelKinl (e) : usquo 
adco gravius quae putabaiil adyta diviiia , quam hu* 
roana cubilia vindicabant. 

CAPUT VI. — De parricidio Romuti ^ quod i/ftnon 

vindicarunt. 

Aliud adjicio, quia si eo usqiie peccaia liominuni 
illis numinibus displicerent , ut offensi Paridis facto 
dcserlam Trojain ferro ignibusque donarent ; magis 
eos contra Romanos inoveret Romuli frater (d) occi- 
sus, quam contra Trojanos Graecus maritus (e ) il- 
lusus ; magis irritaret parricidium nascentis , quam 
regnantis adulterium civitatis. Nec ad causani, quani 
nunc agimus, interest , utruin hoc flcri Romulus Jiis- 
serit , aut Romulus fecerit , quod mnlti impudentia 
negant, multi pudore dubiiant, multi dolore dissiinu» 
lant. Nec nos itaque in ea re diligentius requirenda 
per multorum scripioruin perpensa testimonia demo- 
remut : Romuli fratrem palam constal occisum » non 
ab hostibus, non ab alienis. Si aut perpetravil anl im- 
peravit hoc Romulus ; magis Ipse fuit Rnmanorum ^ 
quam Paris Trojanorum caput (/) : cur igitur Troja- 
nis iram deorum provocavit itle aliens conjugis ra- 
ptor, et eorumdem deorum tutelamRomanis invitavll 
iste sui fratris exstinctor (g) 1 Si autem illud scelusa 
facto imperioque Romuli alleniim esl; quoniam do- 
buil utique vindicari , lota hoc illa civiias fecit , qiiod 
tota contempsit * ; et non jam fralrem, sed patrem , 
quod est pcjus , occidit. Ulerqoc enim fuit conditor» 
ubi alter scelcre ablalus non permissos esl esse re- 

* Er. et IjOv., nuUo igitur. Abest, igitwrf ab editis aliis ei 
manuscriptis. 

* vind. Am. et plerique manuscripti looo, SyMa^ 
hal)ent, itia, Utnimque nomen habuit filia Rumitoris, Ro- 
muii et Remi mater, qu% et Rhea dicebatur. — iiss. nosui» 
ilia. M. 

* sic Am. Er. et Uss. At vind. et Lov., con^ensH» 
(a) Hancquaestionem inira tractat, lib. 15, cip. S. 
h) iJv. lib. 8 et 2i. 

icj Vide Livium lib. 10, cap. 31. 

(a) Remus. 

{e) Menelaus Helenx a Paride ra|»tae marilus. 

(f)Paris quippe non rex erat, sed regis Trqjaiioriin 
Priaiui iilius. 

(q) Trojanorum nem|)e dii Ijivininm per .Cnean, inde Al- 
haih per Ascanium trauslati, ac iKi^eino Romam per Romift- 
lum ascili sunt. 



Ss 



DE CIYITATE DEI, S. AUGUSTINl 



m 



Ifiiaior. Noh e»t , ut arbitror , quod dicatur quid mali 
Troja inenierit , nt eam dii desererent, quo posset 
eistingui ; et quid boni Roma , nt eam dii inhabita- 
rent, quo posset augeri : nisi qood Tieii inde fbgeront, 
ft se ad istos , quos pariier deeiperent , coniulerunt. 
ImoTeroet illic manserunt, ad eos niore suo deci- 
^iendos, qni rursns easdem terras babitarent ; et hie 
casdem artes fatlaeiae su« magis etiam exercendo , 
majoribos honoribos gioriati sunt. 
. CAPUT Vil. ^ De evermne m, quod dux Marit 

Fmbria eoKidit. 
■ Certe eiiim civHibus jam bellis scaienttbus, qiiid 
miseriim eommiserat llium, oi a Fimbria, Mariana- 
rum partium bomine pessirao, evertereliir, mullo fe« 
rocius atque cnidelius, qnam olim a Gr»cis (a) ? Nam 
Uinc et muki Inde fugerunt, et muki captivaii saiicm 
in serTilote vixerunt. Porro autem Fimbria prius edi- 
ctmn proposuit, ne cui parceretur ; atqoe iirbein to- 
lani cuneiosque in ea homines inccndio eoncremavit. 
Iloc meruit llium, non a Gnecis, quos sua irriiaverat 
iniquitaie, sed a Romanls, quos sua calamitate pro* 
pagaverat ; diis illis commuiiibus ad hxc repellenda 
uibil juvantibus, seu, quod verum est, iiibil vaicnti- 
bus. Numquid et tune 

iibsceflserts omnes adyUs arisque relicUs 

<lii, quibus illud oppiiluin stcterat, post antiqnos 
Graecorum ignes ruinasqiies reparaiuni ? Si aiitem abs- 
«-esseranl, causani requiro; ei oppidanorii^n qui- 
dcm quanlo invenio meliorem, laiiio dcicriorem 
deorum. Illi enim coolra Fimbriam portas clause- 
nmt» ut Sylls servarent integram civitatem ; hinc eos 
Iratus Incendit, vel potiu^ penitua exstinxit. Adhuc 
nuiem melionim partiura dvilium Sylla dux fuit (6)» 
adhuc armis reinpubiicam recuperare moliebatur : 
borum bonorum initiorum nondiim maios evenius 
babuit. Quid ergo meiius cives illius urbis facere 
|)otuerunt ? quid honestius ? quid fidelius ? quid Ri>- 
inana parenlela dignius, quam meliori causae Roma- 
iionim civitaiem servare, ct contra parricidam Ro- 
inanas reipubiicae portas claudere? At hoc eis in 
quantum exitium verterit, attendant defensores deo- 
rum. Deseruerint dii aduiieros, lliumque flammis 
Graecorum rciiquerint, ut ex ejus ciiieribus Roma ca« 
siior nasceretur : cur et postea deseruerunt eamdem 
eivitaiem Romaniscognatam, non rebellantem adver- 
hus Romam nobilem filiain, sed justioribus ejus par- 
tibiis fidem constantlssiinam piissimamque servaii- 
lem ; eamque delendam reliquerunt, non Graceoroin 
virts fortibus, sed viro spurcissimo Romanorum? Aiit 
ei displicebat diis catisa partiiim Syllaiiarum, cui ser' 
vanies nrbem miseri portas clauserant ; eur eidem 
Sylla tania bona promittebant et prsenuntiabant ? An 
<*t hiiic agnoscuntur adolatores fclicium potius quani 
inreliciiim defensores? Mon ergo lliumetiam lunc, ab 
eis cum descreretur, eversum est. Nam dxmones ad 
decipiendum semper vigilaniissimi, quod potiierunt» 
feccrunt. Eversis qulppe et incensis omnibus cum 



? 



n) nc hocliv. 1. 82 et 83; Apptan. in Milbridaiico. 
'b) Ciccr. oral. pro Cxlio ; Solliusi. iucaliltu. cap. 51. 



oppido simulacris, sohim lltiiieir\'(c sub lAnla minsi 
tcmpli iltitis, ut scrihit l/iviiis, integniin sietisse per- 
hibelur (a) : non ut diceretur, 

Dl palrii, quoruro semper sub nuraine Trcja est, 
{nrgii, jEneid, Ub. i,Mrf.7(tt, m) 

ad eorum budem ; sed ne diceretur, 

Excessere omnes adytis arisque relicUs 

dii, ad eorum defensionem. Illud enim posse per- 
missi sunt, non unde probareiitur potentes, sed unde 
prxsentes convincerentur. 

CAPUT VUI. ^ An debuerit dtii lUocii Roma 

eommitti. 

Diis itaque Hiacis, post Troj» ipslos decumentnro, 
qua tandem prudentia Roma custodienda eoinmlssa 
est ? Dixerit qolspiam, jam eos Romae babiiare soli- 
tos, quando expugnante Fimbria cecidit Hium. Unde 
ergo sietit Minerv» simulacruni? Deinde, si apud 
Romain cranl, quando Fimbria dclcvit lliiim ' fortasse 
apiid llium erant, quando a Gallis ipsa Roma capia et 
incensa est : sed ut sunt auditu acuiissimi motuque 
celerrimi, ad vocem anserls eito redieront, ut saltein 
Gapitolinum eollcm, qui remanserat, tuerentur : cae- 
terum ad alia defeiidenda serius sont redire commo» 
niii. 

GAPUT IX. — An Ulam pacem^ qiue iub Nwna fegna 
fiitl, deo$ jfrattiiisie credendum iit. 

Ili etiam Numam Pompiiiunii, successorem Ro- 
muli, adjuvisse credunlur, ut toto regiii sul tempore 
pacem haberet, et Janl portas, qux bellis patere as- 
solent, clauderet {b) : eo merito sciticet, quia Roma- 
nis multa sacra constituit. Illi vero hominl pro tanlo 
elio gratulandiim fuit, si modo id rebus salubribus 
scisset impendere, et pernlciosissima curiositate ne« 
glecla, Deum verum vera pieiate perquirere. Ntmo 
autem non ei dii eontulenint iilud otium ; sed eiini 
minus forlasse decepissent, si otiosuin miiiime repe- 
rissent. Quanto enim mlnns eum occopntum invene- 
runt, lanto magis ipsl occupaverunt. Nam qukfl llle 
molilus sit, ct quibus ariibus deos tales sibl, vel illi 
civiiati consociare potuerit, Varra prodit : quod si 
Domino placuerit, siio diligenttus disseretur loeo. 
Mqdo atilem quia de beneficiis eomm quaesiio est, 
magnum lieneficium est pox : sed Dei veri beneficinm 
est, plcrumque etiam sicut sol, slcut pluvia vitasqae 
alia siibsidia, super ingratos et nequam. Sed si lioe 
tam magnum bonum dii illi Romae vei Pompilio con- 
tulerunt, cur imperio Romano per ipsa tempora lau- 
dabiliora' id nunquam postea pnestitcninl? an utiliofa 
eraiit sacra, cum Insilluercntur, qiiain cum instiiiit:i 
eclcbr.irentur? Atqui tunc nonduni eraiit, sed ut es 
sciit addclianlur ; postea verojain crant, qu« utprod- 
esscnt custodiebantur. Quid ergo est quod illi qiia- 
draginta tres, vel, ot alii volunt, triginta et novein 

> vind. Am. Er. et fere omnes manuscripti, laudabiUa. 
.-SiceiiaroBls.76G. M. 

(a) iJvii bb. 85, in quo de ilii excidio, non oxstat. 
(6) Jani iKirue cur in beUo ai>erit»\ iu pa«*.e clausse esscdl. 
dicil MaiToLius, saturoalium lib. 1, rap. 0. 



a^ LIBER 

^MMii ia UuBi Um^ |>aco iransacU sudI regnanifi 
Hnm (a)f el poBlea sacris inslilulb, diisque ipsis, qui 
eisdem sacris fuerant inviUli, jam praesidibua alquo 
luloribus» vii posl lam mulios annos ab Urbe coodiu 
usque ad Augusium, unus pro roagno miraculo com- 
memoraiur annus posl primum bellum Punicum, quo 
belli porlas Romani ciaudere poluerunl? 

CAP13T Z.^ An optandum fuerH qnod imta beUo- 
rum tabie Romanorum augeretur imperium^ cum eo 
ttudio, quo tub Numa auetum e$t^ et quietum ene 
potmuet et tntum. 

An respoiident quod nisi assiduis siblque conlinuo 
siiccedeniibiis bellis Romanom imperimn lam longe 
lateque non |)0sset augeri, et lam grandi gloria dif- 
famari? Idonea Tero causa : ul magnum esscl impe- 
riiim, eur esse deberel inquietum ? Nonne iii corpo- 
ribtts hominum satiiis esl modicam stalurani cum sa- 
niuie liabere, quain ad molem aliqoam gigaiitcam 
I»crpeuii8 afnictionibus pervcnire, nec cnm pcrvene- 
ris, rcquiescere, sed quanto grnndioribus menibris, 
t:mlo majoribus agiuri malis? Quid autem mali es- 
set, ac iion polius pliirimum l>oni, si ea lenip(»ra per- 
diimrent, qux perstrinxil Sallustius, ubi ail, c Igi- 
tiir initio rcges (nani iit lerris noinen iiiiperii id 
primnin fuit) diversi ; pars ingenium, alii corpus 
oxepcebanl : eliam tuin viu hominum sine ctipidi- 
ute agiubatur, sua cuique salis placebanl » {Salluet. 
ta Conjuratione CaUlince, cap. 2)? An ul Uni multum 
augcrelur imperium, debuit fieri quod Virgilius dete- 
bUtur, dicens : 

Delerior donec paulatim ac decolor aetas, 
£1 heUi rabies, et ainor suocessit baliendi ? 

(^Eneid. Ub. 8, ver$. 3^, 327 ). 
Scd plane pn) Untis bcllis siisceptis ei geslis justa 
defensio Romanoruin est, quod irnientibiis sibi ini- 
porlune inimicis resistere cogebat, non avidius adi* 
piscendx laudis linmanae, sed necessius luend.ne sa- 
lutis el iiberUtis. Ita sil planc. Nam postquam 
ret eorum^ sicut scribit ipse Sidlustiiis, legibM^, 
moribu$ , agri$ aucta , $uti$ pro$pera , $ati$que potlen$ 
tidebatur^ eicuti pleraque mortalium habentur, invidia 
ex opulentia orta e$t. Igitur rege$ populique finiiimi 
beilo tentare , pauci ex amici$ uuxilio e$$e : nam cmteri 
«Mfii percul$i a periculi$ aberant *. .41 Rotnani domi 
mititieeque inienti fe^tinare, parare^ aliu$ alium hortari, 
ko$tibu$ obffiam ire ; libertatem , patriam , parente$que 
armi$ tegere. Po$t ubi pericula virtute propulerant^ so- 
cfM atque amicie ausdlia portabant , magi$que dandii 
quam aecipien<U$ beneficii$ amicitia$ parabant (Salluit. 
inCanjuraiione Catilina, eap. 6). Deeenter his artibps 
Roma crevii. Sed regnaiue Numa , iii um longa pax 
essel , ulrum irruebanl improbi belloque teuUbanl ; 
an nihil eorum fiebai , ul possct pax illa peraistere? 

* Apud Sallustlum, loco, leqibus, ifst, ciiibus. 

* in B.. longe a periculi$ dberant. Kdiiioues sallustJi no- 
strique codd. omiliunt, longe. u. 

(a) Kumam quadraginia tres anoos, Livius, rlutar- 
cfius, elc„ F.uirQ(iiiis vcro, Eusebius,caasiodonis annostaii- 
tiiio 4i rt>^(iuisso4rH(ii*ni. — Augustiuus iioec sumpsit cx ei- 
ccioue Del\e{UbHcalib. i,cap. 14. M. 



TEUTIUS. 8& 

Si eiiim l)cllis ctiam tum Roma bccssebatur , nee 
armis arma obvia ferebantur : quibus mbdis ageba- 
lur , ul nulia ptigna superaii , nullo martio Impetu 
lerrili sedarentur inimici ; his modis semper agerelur, 
et semper Roma clausis Jani portis pacau regnareU 
Quod si in polestate non fuil, iion crgo Roma paccm 
habuil quamdiu dii eorum , sed qiiamdiu homines fi- 
nitimi circumqiiaque vpluerunt , qui eam nuUo bello 
provocaverunt : iiisi forte dii Ules eiiam id homiui 
vendere audebunt, quod alius hoiiio voluil sive noliiii. 
Intcresl quideiii jani vilio proprio, inalas mcnles qn^ 
lenus sinantur isli daemones vel terrere vel exciUrc : 
sed si semper hoc possent, nec aliud secrcliore ac su- 
periorc polestite conlra eorum coiiatum sxpe aliliT 
ageretur, semper in potesute haberent paccs * imlii- 
casqiie victorias , qiiae sempcr (ere per humanoruni 
animorum inotiis accidunt : qiias umcn plcrumquo 
contra euruiii fieri voliintatem , iion soluin fabuke 
mulu menlientes , ct vix veri aliqiiid vel iiidicantcs 
vei sigiiificantes , sed etiam ipsa Roiuana confitclttr 
historia. 

CAPUT XI. — De eimulaero Cumani ApoUim$ , cujut 
fletue creditut eil ctadem Groscorum^ quibut opitulari 
non poteratf indicare. 

Neque enim alitinde Apollo llle Gumanus, cum ad« 
versus Aclia^os regemque Aristonicum Lellaretiir, 
quatriduo flevisse nuntiatus est (a) : quo prodigio aru- 
spices territi, cum id simulacrum In mare puuvissenl 
esse projiciendum, Cumani senes intercesserunt, at- 
que retulerunt talo prodigium el Anliochi ct Persu; * 
liello in eodem apparuisse figmcnto : et quia Ro- 
manis feliciter provenisset, ex scnatusconsulto eidem 
Apollini suo dona esse missa tesUti sunt. Tunc vclut 
peritiores acciti aruspices responderunt , simulacri 
ApoHinis fletum ideo prosperum esse Romanls» 
quoniam Gumana * colonia (trrca esset (b) , suis- 
que terris , unde accitus esset , id est ipsi Grsecioe , 
luctum el cladem Apollinem significasse plorantein. 
Deinde mox regem Aristonicum victum ct cnptinn 
esse, nuntiatum esl ; quem vinci ntique Apollo nolc- 
bat el dolebat, et hoc sui lapidis etiam lacrymis ind:- 
cabat. Unde non usquequaqueiua)ngrue,quamvisfa- 
bulosis, umen veriutisimilibus, mores dxinonum de- 
scribunturcarminibuspoeUrum. Nam Camillam Diana 
doluil apud Virgilium, et Pallantem morilurum Her- 
ciiles flevii (c). Hinc forussis et Numa Pompilius pace 
abiindans, sed quo donanle nesciens, nec rcqiiirens ; 
ciiiii cogiurct otiosus , quibusnam diis luendam Ro- 

^ Sic VUid. Am. et Biss. At Er. ei Lov., paeem. 



* EdiU, Per$idi$. Manuscri 
pDUI iegendum, l*er$€e, fi 
quem L. iEmilius l^aiilus be 
\id. Plutarcfa. in ifimiiio Pan 



)U, mm, pro quo Lud. vivet 
ii Phiiippi Maccdonum regis» 
lo Macedoiiico secundo vieit. 
o. — Bds. 766, Per$i$. Beibde 



qiio bic agitur intererant Achaei, dum beUo Aristonici ioter- 
tuisse falso supra oommemorantur. M. 

* Lov., cutnw. caiteri libri, cunuma. 

(a) Per quatriduum lacryinavissescribit Julius Olisequens 
lit). de PTodigiis cap. 87; Livius vero lib. 43 per triduuiii et 
tres uoctes. — in bello cuin Aristonico Achsui ab aliis ojn 
memorantur. M. 

(0) Strah., lib. 5, cap. 4. 

(f) .iineid, Cb. 11. vm. 8o(>«J9. 



n 



DE CIVITATE DEI, S. AUGUSTINI 



maiiam salulem regiramque comroUlerel , nec ▼cmm 
ilimn atqae omnipotentem smnmmn Deom curare 
opitiaretnr isia terrena, atqoe recolerel Trqjanosdeog, 
qnos ^Eneas advexerat» neqne Trojannm, neque LaTl- 
nienae ab ipso iEuea c(itiditum regnom diu conser- 
Yare potuisse, alios providendos eiistiroaTit, quos illis 
priorilMis (sitc qui cum Romulo jam Romam transie 
rant , siTC quandoque Altia eversa fuerant transitori ) 
¥el Unquani fugltivis custodes adbiberety vel Unqnam 
^ivaiiiiis adjutores. 
GAPUT XII. — Quantot M deo$ Rmiuad ftrmter ean* 

sftfKltoneiii Numa adjecerint^ quanm eot mtmerotilat 

nikil juverit. 

Nec liis sacris tamen Roma dignata est esse contentn, 
quac laiii niiilu illic Pompiliiis constituerat : nam ipsiiis 
summum lemplum iiondum habebat Juvis.(a) Rei qoip- 
pe Tarquiniiis ibi Gapitolium fabricavit. iEsculapius 
aiitein ab Epidauro ambivit Rnmaro ', ut peritissimus 
medicus in iirbe nobilissima artom gloriosius eierce- 
ret (b). Maier etiam dedm nescio undo, a Pessinon- 
16 *. Indignum enim erat , ui cum ejiis (ilius jam 
ciilli Capiioliiio praesideret , adbuc ipsa lii loco igno- 
liili latiuret. Qttae Umen si omniuni deoruin inaler esi, 
non solum seciiu e»t Romam quosdam filios suos , 
verum et alios praecessit eiiam secuturos. Miror sane, 
h\ ipsa peperii Cynocephalum, qui longe postea venit 
cx iEgypto. Utrum ctiam dea Febris ex illa naU 
sit, viderit iEscuIapius pronepos ejus. sed undeciim* 
qiienau sit, noii (opinor) audebunt eam ignobilcin 
dicere dii peregriiii deam civem Romaiiam. Sub boc 
tot dcoruiii pru'sidio, quos niimcrare qtiis potest, in- 
digenns et alicnigcnas, coclites, icnesircs, infernos, 
inarinos , fonunos , fluviales * ; et , ut Varro dicit » 
certos atque incerios, in oiiinibusque generibus 
deoruin, sicut In animalibus , mares et femiiias ? sub 
iioc ergo tot deorum prxsidio consiituu Roma , non 
Um magnis et borrendis cladibiis , quales ex multis 
IKiucas conimeniorabo, agiuri afOigique debuit. Nimis 
cnim roultosdeos grandi fumo suo (<;), Unquam signo 
dalo, ad tuilioni^m coiigregaverat ; quibiis templa, al- 
laria , sacrittcia, sacerdoles inslitucndo atque prdP- 
lieiido, summuni verum Deum, cui uni lixc rite gesla 
debentur, offeiideret. £t felicior quidcm cum paucio- 
ribus vixit : sed qnanto majer facU est , sicut navis 
uauUs, Uiito piures adbibendos puUvit; credo, de- 
sperans pauciores illos , sub quibus in comparatione 
pejoris vito melius vixerat, non sufnccre ad opitu- 
landum grandiuti suae. Primo enim sub ipsis regibiis, 

* Editi, abHi Pomam, At veteres libri, ambhaU Romam. 
^ Cjod. 766, 9m, nsi, 90B2, am6Jrfl ad /tommra. Oodex 
9055, venire am^nil ad Homam. M. 

* viud. Am. Er. : Mater auiem deorum neseio unde nma 
pramettinum montem intedit. lJUdovicu« vives legendmn 
rxistimai, patatinHmmoniem intedii; quia in Pauiuo, ait, 
locafa est deOm tnater. Sed verior iectio ijov. et inanuscri- 
I turtuii: Mater etiamdeHUn neteh unde^ a Petsinunte. confer 
iiipra, lib. i, cap. 30, col. 42, not. (b). 

* IB imiltls Mss., ptutiatet. 

(a) Jovity dicitnr noanilalivo casu, non genitivo. 

(b) iCscuhpiuni ex K)itdauro Adiai» oppido in urben 
advectuin momorat LiVlus, lib. 10, cap. 47. 

(c) Fump^ inauiutcm sacnftctorum aut superbiae vanita- 
leni sigQUicat. 



eieepio Nmna PompHio , do qno Jiro aiipra Iocmhm 
amn, quantoro roalum ditcordkMi certaiainisftMl, qiiod 
fratrem RonMili eoegit oecidi ? 

G APUT XIII. -^ Quo Jwre , qno fadere Rmud oki- 

mierfiil frhm eonjugitu 

Quoroodo nec Juno » quae coro Jove soo jam 

Ibvebat 
HomaDoa renHi donlnosy gentemqne logatam, 
( j&ieid. &. i» vert. 38i, m ) 

nee Veons ipsa iEneidas suos potuit adjuvare, ut bono 
et flequo more conjugia roererentur , cladesque laou 
irruit biyus iDopise, ol ea doio raperent, rooxqoe conH 
pellerentur pognare cum soceris ; ut miserae feminas 
nondum ex injaria maritis conciliat» , jam parenttifli 
sangoine dotarentur? At eniro vicerunt in hac confli* 
ctione Roroani viciiios suos. Quantis et quaro roultis 
utriirque vulneribus et funeribus Uin propinquonim 
el coaGnium ist» victorias constiteruiit? Propter unnin 
Caesarero sooeraro et unum genenim ejiis Pompeinro^ 
Jam mortua Gaesaris filia , uxore Pompeii , quantoel 
qaam justo doloris instinctu Lucanos exclaroat, 

Bella per Bmaibios plns qtuiro dvilia campos, 
Josque datum sceleri caniniiis ! 

( aiam. lib, i, vert. i, 2. ) 

Vieenint ergo Roroani, ut strage socerorum manlbui 
cruentis ab eorum filiabus anipiexus miserabiles ex* 
torquerent ; nec illae auderent flere patres oceisos» do 
oflenderenl victores maritos; quae adhnc illis pa* 
gnantibos, pro quibus facerent vota nesciebanl ^a). 
Talibus nuptiis populum Romanum non Venus , aed 
Bellona donavit * : aut foriassis Alecto illa infemalia 
furia *, jam eis favenie Junone , plus In illos habuil 
liceniiae, quam cum ejus precibus contra iEnean fue- 
rat exciiau (b). Andromacha felicius capiivau esl , 
quani ilia conjugia Romana nupseront (c) : licel ser- 
viles, tamen post ejus aroplexus nullum Trojanoraai 
Pyrrhus occidit. Roroani autero soceros interficielHMil 
in praeliis, quoruro jaro filias aroplexabantur in IhaU* 
mis. iila victori subdiia , dolere Unturo aoorum 
niortitm potuit , non timere : Ulae sociatae belianli« 
bus, pareiitum suoram mories procedentiboa viris 
timeliant, redeuntibus dolebani, nec timorem habeii- 
les Uberam , nec dolorem. Naro propter inleritum 
civiiiin, pEopiiiquorum, fratrum , parenturo , aui pie 
criictalianlur, aut crudeliter laiUbanlor victoriis ma'* 
ritoruni. liuc accedcbat quod, ut sunt alUrna liello* 
rum, aliqtiae parentum ferro amiserunt viros , aliqaaa 
utrorumqiie ferro et parenies et viros : ueque eniro 
ct apud Romanoa parva luerunt ilh dif^crimina. Si- 
quidein ad obsidionem quoqiie perventum est elviutis, 
clausisque portis se tuebaniur : quibus dolo apertis, 
aduiissisqiie bostibus intra incBnia , in ipso foro soe* 
lerau ei nimis atrox inter generos aocerosque pugua 

< sic omnes prope Mss. — In B., dotavil. M. 
* vind. Am. Er. et Mss., infema flaria. — Sic etiam eo-> 
dex766. M. 
(a) ^ide ovid. 3 Fast. vers. 20!S et seqq. 

!b\ /liUieid. lib. 7, vers. 325 ei seqn. 
c\ ^ndromacbe Hectons tixor a ryrrlio post evtf SBin ntK 
iaoi in Grteciam ducU eique nui.ta. 



m 



rftmniisssi esi(o). El ni|Mores iW etiaiii saperatMiiitnr ; 
rt erebro rugieiites inlra doimie sa«» , graTius TcBda- 
bant pristiiias, quainvis et ipsas pndendas tngendas- 
qne victorias (b) . Hic Umen Romulus de suornm jam 
virtnte desperans , Jovem rogaTit nt starent : atqne 
llle Imc occasione nomen Statoris invenit. Nec finis 
esset tanti mali , nisi raptx 111» laceralis crinibns 
«'niicarent » el provolut» parentibus , iram eorum jn- 
siissimam, non armis victricibus, sed supplici pietaie 
Bf-darenl {c). Deinde Titum Tatium , regem Sabino- 
rum, sociniii regni Romulns ferre compulsus est, Ger- 
mani consortis impatiens : sed quando et istum din 
tol«^rarct , qni frairem geminnmqne non pertulit? 
Unde et ipso interfecto, ut major deus essel, regnmn 
s«ilus obtinuit {d). Quae sunt ista jura nnptiarnm, qiiae 
irritamenta bcllorum, qnas foedera germaniutis, afn- 
niiatis, socieialis , divinitalls? qwe postremo sub tol 
diis tuioribiis vita civitatis ? Vides quanU binc dici 
ct qnom miilia possent , nisi qn» snpersunt nostra 
curaret inieniio, el sermo in aiia fesiinaret. 

CAPUT XW.—De impieiate belli quad Albani$ Roma" 
m intulerunt^etdemloria donunandi libidine adepta. 

i. Qiiid deiiide post Numam sub aliisregibus? 
Quanto malo, iion sotum suo, sed etiam Romanoruniy 
in bellnm Albaiii provocati suiit 1 quia videlicet pax 
Numx lam longa vilueral. Qiiam crebne siraKes Ro- 
roani Albanique exercitus fuerunt , et utriusque com- 
minulio civiutis! Alba naroque illa , quam filius 
jEnea! creavii Ascanius , Romae mater proplor ipsa 
quam Troja, a Tullo Hoslilio rege provocau conflixii: 
confligens anteni et afflicu est , et alHixit, donec 
nittliomin kederei pri defeclione certaminum. Tuiic 
cvcntum belli de tergeminis hlnc atque inde friitribus 
piacnit experiri : a Romanis tres Horatii, ab Allianis 
aiiiem Ires Curialii processemnt ; a Curiaiiis tribus 
Horaiii duo , ab uno autem lloraiio ires Curiaiii su- 
perali el exsiincti sunt {e). lu Roma exsliiit vicirix , 
ea clade etiam in cerumine exiremo, ut de sex vivis 
unus rcdiret domum. Cui daninum in utrisqiie ? cui 
liiclus, nisi iEneae stirpi , nisi Ascanii posteris , nisi 
proli Veneris , nisi nepotibus Jovis *■ ? nam el lioc 
plus quam civile bellum fuit, quando filia civius cum 
civjiate matre pugiiavit. Accessit aliud hiiic tergeini- 
iiorum pugiias ullimae atrox atque borrendum malum. 
Nam iil erant ambo populi prius amici ( vicini quippe 
atque cognati ) , ooi Curiatiomm desponsau fuerat 
Horaiiorum soror : haec posieaquam sponsi spolia * 
iii viciore fratre conspexit, ab eodem fraire, quoniani 
flevit, occisa est. Homanior bujus unius femin»» 

* Probae notae Hss., nepiibus Jom. An forie refereudum 
ad dviutes BUam et matremY de quibus coatiuuo? — sic 
«liaiu cod. 706. M. 

* Plures Mss., fpomaHa. 
(/i) liv. lib. 1, cap. 11-15. 

(b) Mm de Sabiois victorias, sed de Caeninensibus aliisque 
re|)ortaUs inlelligit, de quibus livhis, lib. 1, cap. 10. 

(c) Uvius, lib. i, capp. 12, 15. 

((/) Talhiin non Romulus, sed Laurentes interrecerunt, 
ex historicorum oousensu; eam rem vero niinus »gre 
quam dignum erat tnlisse Romulom ferunt. Ii\ius, lib. 1, 
«^, . 14. 

(f) Aide tiviura, lib. 1, cap. 



UBER TERHUS. 

qnam nniversi populi RomaBi , mihi fuisse tidetar 
airectus. Ilta quem viram Jam flde media retioebal , 
ant forie etiam ipsum fratrem dolcns qui eom occi- 
derat cui sororem promiserat , pulo quod non cnl- 
pabillter fleverit. Unde enim apiid Virgilium piut 
i£neas laudabiliterdoletbostem etiamsna peremptiim 
manu (a) ? uode Marcellus Syracusaiiam civiuteni , 
recolens ejus paulo ante cutmen et gloriam sub ma • 
nus suas subito concidisse, commuiiem cogiians cok- 
ditionem flendo miseratus est (b) ? Quaesoab hiimano 
impelramus affectu, ul feminasponsuin suuin a fralro 
suo peremptum sine crimine fleverit, si viri bosies a 
se vicios eliam cum laude flcvcmnt. Ergo sponso a 
fratre iliaUm mortem quando femina illa flebat, tunc 
se contra matrem civiuiem Unu sirage bellasse , el 
lanu hiiic ct inde cognaii cruoris effusioiie vicisse. , 
Roma gaudebat. 

2. Quid mihi oblendiiur nomen laudis , nomenque 
\ ictoriie ? Remotis ob.^iaculis insanas opinionis faci- 
noni nnda ceraanlur, iiuda pensentur , nuda judiceB* 
tur. Causa dicaiur AlUae, sicutTroj» adulterium dlce- 
batur. Nulla talis, nullasimilis invenitur: UntumM 
resides ' moverel 



Tullus in arma viros, et Jam desueU iriumphis 
Agmioa 

{JBndd, tib. 6, ver$. 814,815.) 

Illoiuque vitio Uiitum scelus perpeiratuin estsocia- 
lis belli alque cognati. Quod vitium Salluslius magnum 
iranseuiiter atiingit. Cum enim laudans breviter 
atitiquiora * commemorassel tempora , quando viu 
Iioinimim siiie cupidiute agiubatur , et sua cuiqne 
satis placebant : c Postea vero , » inquil , c quam in 
Asia Cyriis , in Crxcia Lacaedemonii atque Atlie- 
nienses ccepere urbes atque nationes subigere , libi- 
dinein dominandi causam belli habere, maximam 
gloriam in maximo imperio puUre » {Sallu$t. in 
Ctttil. eap. 2 ) : et ca^tera qu» ipse instituerat dicere. 
ftlihi hucusque saiis sit ejus verba posuisse. Ltbido 
isu dominandi niagnis malis agiUI et conlerit hunia- 
iiiim genus. Hac libidine Roma lunc vicU Aibam ao 
vicisse triumphabat , ei siii sceleris laodem gloriam 
noniinabat. Quoniam /aHdaUr,inquitScripturanoslra, 
peecator in desideriis animw sum ; et qm imqua gerkp 
benedicitur (Peal. x , 3). Fallacia igitor tegmina , oi 
deceptoriae dealbationes auferantur a rebus , ui sit* 
cero iiispicianturexamine. Nemomibi dicai, liagnus 
ille atque ille, quia cum illo et illo pugnavit, el vicil. 
Pugnaiit etiam gbdiatores, vincunlet ipsi : habet pras* 
mia laudis et iUa cmdelitas. Sed pulo esse satiua cn- 
jusiibet inerti;c poenas luere, quam illorum amionmi 
gloriam quxrere. £l Umen si in arenam proeedo- 
teiit pognaturi inter sa gladiatores , quoruin alterfl- 
lius , aiter paler esset , Ule specUculum quis ferrei? 
quis non auferret ? Quomodo ergo gloriosun alterins 
matris, allerius filiae civiutis , inter se armorum po- 

1 Sic oun Vhrgilio legendum el cum Itts. , 706, flOCiOL 
9(KM, 9053. hi B., deddes. M. 
* In plerisque Mss., anlt^uortim. 
(a) JEB&A. tib. 10, vers. 8!f I seqq. 
{b) sopra, lib. I| cap. 6. 



91 



DE CIVITATE DEI, S. AUGUSTINI 



tiiii esse cerlamen ? An Ideo diivenam fttit, quod aren:^ 
ilU ntHi fuii, et latiores campi non duorum gladiato- 

' riiiu, sed iii duobiis popiilis mullorum funcribus im- 
plcbuntur ; ncc aiiipirulieairo cingeb:mtur illa ceria- 
miiia , sed iiniverso orbe, el lunc vivis , et posteris , 
quousque ista fama porrigitur, impium spectaculum 
praibcbatiir ? 

3. Yim laiiieii paliebantur studii sui dii illi prxsi- 
des imperii Rmnani, et talium certaminum tanqnam 
ilieatrici spcctalores, doiiec Iloratiorum soror propter 
Curiatios trcs {terempios etiam ipsa tertia ex allera 
|iarte frnterno fcrro duobus fratribiis adderetur, iie 
minus iialierct mortiiim etiam Roma quas vicerat. 
Dciiide ad fructum victoriae Alba subversa est : ubi 
|iost lliiim , quod Grx^ci everlerun^ , et post Lavi- 
niuiii , ubi i£ne;is regnum peregrinum atque fugiti- 
Tuiii constituerat ', tcrtio ioco habitaYcrant noroina 
illa Trojana. Sed more suo etiam inde jam fortasse 
migraveraiit ; ideo deleia est. Discesserant vldelicet 
< ouiiies adytis arisqiie relictis dii, quibus imperium 
iliud stetcrat. i Discesserant sane ecce jam tertio « 
ut eis quarta Ronia providcntissime crederetur. Dis* 
plicueral eniin et Alba, ubi Amutius expulso fra- 
tre (a), etRoma placuerat, ubi Romulus occiso fra- 
tre (b) regnaverat. Sed antequam Alba dirueretur, 
traiisfusiis est, inquitint, populus ejus in Romam, ut 
ex utraque uiia civitas licret. Esto, ita factum sit : 
urbs tamen illa, Ascanii rcgnum et tertium domici- 
liiim Trojaiiorum dcorum, ab urbe filia maler eversa 
cst. Ut autem belli reliquia; e duobus populis unum 
facerent niiserabile coagiiliim, mulius ante fusus 
utriu6C|ue sanguis fuit. Quid jam singillatim dicam sub 
CTteris r^ibus loties eadeni bella renovaia, quae vi- 
rioriis finita vtdebantur, ct tantis stragibus iterum 
iterumque confecta, iterum iteruinque post foedus et 
pacein iiiter generos et soceros et eorum stirpem po- 
sten)sque repetita ? Non parvuin indicium calamila- 
tis liifjus fiiit, quod portas bclli nullus clausit illoruin. 

' Nullus ergo iiloruni sub tot diis praesidibus in pnce 
regnavit. 

CAPUT XV. — Qualis llomauorutn regum vita alque 

emius fueril. 

i. Ipsorum autem r^iiin qiii exitus fucnint ? De 

Romulo viderit adulalio fabulosa, qua perhibetur re- 

eeptos in coBlum : viderint quidain scriptores eorum, 

' i|iii eum propter ferocitatem a senatu discerptum 

' esse dixerunt , subornatumque nesdo quem Julium 

'Proculum, qui eum sibi apparuisse diceret, eumque 

fier se populo maiidasse Romano, nt Inter numina 

coleretor ; eocpie niodo populum , qui contra sena- 

tnin iiitiimescerc cceperat , repressum atque seda- 

fum (r). Accidernt eiiim et solis defectio, quam certa 

ratioiie sui cursiis efleciam imperita nesciens multi • 

todo meritis Romiili tribiiebat. Quasi vero si luctus 

> Sic magno consensu Mss. At oditi, uld rex iMum 
j jB/ieamreiiemperegrinumatqHefu(iilimncoiuHtuera$* 

^ (a\ Mmiitore. 
itS Benio. 



ille aolis fuisset, non magis Ideo credl deberei oecl- 
8118, ipsumque scelus aversione etiam diumi luminis 
indicatum : sicut cevera factum esl , ciim Dominns 
criicifixus est crudeliute atqiie impietale Judaeonim 
{Lue. xxui, 45). Quam solis obscurationem non ex 
canonico siderum cursu accidissc, satis ostendit , 
quod lunc erat pascha Judaeoruin ; nam plena luna 
solemniter agitur : regularis autem solis dcfectio non 
nisi lunae fine contingit. Satis et Cicero illaiu in- 
ter deos Romuli receplionem putatam magis siguifi- 
cat esse , quam Cactam» quando et laiidans eiiin iii 
libris deRepublica (L. 2 , c. iO), Scipionisqiie ser- 
mone : c Tantum est, » inquit, c coiisecutns, ut cum 
subito sole obscurato non comparuisset , deormn in 
numero coUocatus putaretur : quam opinionem ne- 
mo unquam mortalis assequi potuit sine exiiiiia 
virtutis gloria. » Quod autem dicic » eum sn- 
bilo non comparuisse, profecto ibi intelligitur aut 
violentia tempestatis, aut cxdis facinorisque se- 
creium, Nam et alii scriptores corum defeciioni 
solis addunt etiam subitam tempestatem , qux pro- 
fecto aul occasionem sceleri pr«ebuil, aut Roniulutn 
Ipsa consumpsit. De Tullo quippe eiiam Hostilio, 
qui tertius a Romulo rex fuit, qui et ipse fiilmine 
absumptus esi, dicit in eisdem libris idcm Cicero, 
proptcrea et tstum non creditum in deos ' rcceptum 
lali morte, quia fortasse qiiod erat in Romuio proba- 
tum ( id est persuasum ) Romani viilgare noluerunl, 
Idesl vile facere, si Iioc etalteri facile tribiieretur (a). 
Dicit etiam aperte in Invcclivis, c illum qui hanc nr- 
bem condidit, Romulum ad deos immoriales bene- 
volentia famaque sustuliinus » {Orat, 5m CatUinam, 
cap. i) : ut non vere facium sed pnipter meriia 
virtutis ejos benevolentia jaclatHm dinatnatiimqiic 
monstraret. In Hortcnsio vero dialogo cum dc solis 
canonicis defectionibus loqiierelur , c Ut casdein , » 
inquit, c tenebras efficiat , quns cflecit in inlcritii 
Romuli, qui obscuratione * solis est factus. » Certc 
hic minime tiinuit honiinis inlerilum diccre, quia dis- 
putalor magis quam laiidator fuit. 

2. Caeteri aiitem reges populi Romani, excepto 
Numa Pompiiio et Anco Martio, qui morbo interie- 
runt, quam Imrrendos exitus habuerunt? Tullus , ut 
dixi , Hostilius, victor et eversor Albae, cum tota do- 
mo 8ua fulmine concrematns esl. Priscus Tarqutnius 
per sui decessoris filios intereroptos est. Servius Tul- 
lius generi sui Tarquinii Superbi, qui ei successit 
in regnum , nefario scelere occisus est. Nec c dis- 
cessere adytis arisque relictis dii, » tanto in optimum 
illius populi regem parricidioperpelrato, qoos dicunt, 
ut hoc miserae Trojae facercnt, eamque Grccis di- 
ruendam exurendamque relinquerent, adulterio Pari- 
dis fuisse commotos. Sed insuper inferfecto a sc su- 
cero Tarquinius ipse successil. Huncillidii nefariiim 
parricidain soceri interfectione regnantem, in»up<!r 



^ Sic omnesmaDuscripti. In B., inler. M. 
* Sle Mss. Ui B., m obtcuraticne. M. 



I4v. lib. 1, cap. 10, et oionysius, Ub. 3 Anllqoit. hb 



(a) De hocet se(|iiCQlJbus vid..Uv. lib. i, ct Dionys. 
ib. 5. 



9^ 

iiiiillis bdlis ?ktorUsqoe gloriantcin, et deinanu- 

iiiis * Capilolium fabricantem, non abscedentes, aed 

prasentea manentesque yidemnt » et rq^em suum 

JtiYem in iUo allissimo teroplo, hoc est in opere par- 

ricidae, sibi pnesidere atqiie regnare perpessi sunt. 

Neque enim adhuc innocens Cipiioliiim stniiit , et 

lH>s(ea malismeritis Urbe pulsus est : sed ad ipsnm 

n^gitum » in quo Capitolium fabricaret, immanissimi 

sceleris perpetralione pervenit. Quod vero eum Ro^ 

inaiii r^no postea depulerunt, ac secluserunt moBni- 

bus civiUlis, non ipsius de Lucretis stupro, sed Olii 

poccatum fuit, iilo non solum nesciente» sed eiiam 

absente commissum. Ardeam civitatem tunc oppu- 

giiabat» et pro populo Roroano bellum gerebat: 

iiescimus quid faceret» si ad cjus notitiam flagitiiim 

filii deferreiur. Et tamen inexpiorato ejus jtidicio et 

inexperto, ei populus ademit imperium ; et recepto 

exercilu, a quo deseri jussus est, clausis deinde 

IMirtis non sivit intrare redeuntem (a). At ilie post 

hclia gravissiina, quibus eosdem Romanos conciiatis 

linitimis altrivit, posteaquam desertus ab eis qiiorum 

(idebai auxilio , regnum recipere nnn evaluit *, in 

oppido Tusculo Romae vicino quatuordecim, ut fer- 

tur, aniios privatam vitam quietus babuit,etcum 

vxore consenuil (^)» oplabiliore fortassis exitu, quam 

socer ejus generi sui facinore, nec ignorante iilia , 

sicut perhibetur, exstinctus (c). Nec tamen istum 

Tarquinium Romani crudelem aut sceleratum, sed 

superbum appellaverunt, fortassis regios ejus fastus 

alia superbia non ferentes. Nam scelus occisi ab eo 

soceri optiini regis sui usque adeo conlempserunt, 

ut eum regem snum facercnt : ubi miror si non sce- 

lere graviore mercedem tantam tanto sceleri reddi- 

derunt. Nec c discessere adytis arisque relictis dii. i 

Nisi forte quispiam sic defendat istos deos, ut dicnt 

cos ideo mansisse Ronue, quo possent Romanos ma- 

gis punire suppliciis, quam beneficiis adjuvare , se- 

Jucentes eos vanis victoriis et bellis gravissimis con- 

lerentes. Haec fuit Romanorum vila sub regibus 

laudabiii tempore illius reipublicx usque ad cxptil- 

sionem Tarquinii Superbi per duccntos fcrme et 

quadraginta et tresannos, cum illas omnes victo-, 

ri» tam multo sanguine et tantis empUe calami- 

taiibus, vix illud Imperium intra viginti ab (Jrbe 

Miiitia * dilataverint : quantum spatium absit ut sal- 

' ii!m alicujus Getul» civitatis (d) nunc territorio coui- 

fiaretur ! 

' Fditi, de beUonan manubns, Abest, beUommj a mami- 
!(cripUs; Ti(% opus erat addere; auando, manulmsy oihil 
aliud inieUigiUir quam pneda bello parta, vel ex pnerl» 
veDdiiioQe collecta pecuala. vid. a. GeUiuio, lib. 45, c. 25; 
Morus de eodein Tarquinio lib. i, c. 7f c De maDubiis ca- 
« ptanun urblum templiun erexit.» 



UBER TERTIUS. 94 

CAPUT XVI. — Deffrinnt ajmd Ronumas eonwlibat^ 
quorwn aller alterum patria ftepulit^ mextpte Ronue 
poti atrodttima parricidia a vulnerato hotti tulnera- 
tut interiit. 

IIiilc tempori adjiciamns etiam tempus illud, qiio- 
usque dicit Sallustius {Videtupra^ iib* ^cap. 18) 
aequo ct modesto jiire agitatum, dum metus a Tar* 
quinio et grave l)ellum ciim Etruria positum esi. 
Quamdiu enim Etrusci Tarquinio redire in regnum 
conanti opittilali sunt, gravi bello Roma concussa 
est. Ideo dicit xquo et modesto jure gestam rempu- 
blicam metu premente, non persuadente justitia. In 
quo hrevissimo tempore quam funestus llle annus 
fuii» quo pruni consules creati sunt, expulsa regia 
pote*itate ? Annm quippe suum non compleverunt. 
Nam Jiinius Brutus exhonoratum ejecit Urbe collegam 
Liicium Tarquinium Collatinum ; deinde mox ipse iii 
bellocecidit mtituis cum hoste vulneribns (a), occisis 
a so ipso primitus flliis suis et uxoris suae fralribus, 
quod eos pro resiUuendo Tarquinio conjurasse co- 
gnovemt. Quod ractum Virgilius posteaqnnm laudabf- 
liUT cofiinicinnrnvit, coiitiiiuu clementer exhorrult. 
Cum enim dixisset. 



* Sic omaes manuscripti. vulgo legebatur,oa/ttif. 
Mss. — in B., nalliarta* M. 



* Slcomnes 

(a) livius, lib. 1, cap. 57 et seqq. 



(b) Tarquinios revera Tusculi e^t aliquot annos apud 
ccnerum Octavium Mamilium ; sed obiit Cumis apud Aristo- 
ueroum tyrannum, teste Uvio, lib. 2, capp. 15 et 21. 

(ci Livius lib. 1 ; Valer. Itb. 9, cap. 11. 

(d) cclulos , id est , fa^ Getulia, quae Aflricse pars e6t»iitOB. 



Natosque cater nova bella rooventes 
Ad poenam puloira pro Ubertaie vocabit; 

mox deinde exclamavit, et ait 

Infelix ! utoumque ferent ea flBCta mlnores. 

Quomodolibet, inquil, ea facta posteri ferant, id esi 
pneferant et extollant ; qui fiiios occidit, infelix est. 
Et tanquam ad consolandum infelicem» subjun- 
lit: 

Vindt amor patris, laodumque immensa cupido. 
( JOieid, Sb, 6, vert. m^, ) 

Nonne in hoc Bruto, qui et fliios occidit, et a se per- 
cusso hosti lilio Tarqiunii mutuo percussus supervl- 
vere non potuit, eique poiius ipse Tarquinius super- 
vixit, CoIIalini collegae videtur innocenlia vindicata « 
qui bfwius civis hoc Tarquinio pulso passus est quod 
tyrannus ipse Tarquinius ? Nam et idem Brutus coo- 
sanguineus Tarquinii fuisse perhibetur. Sed Collatl- 
num videlicet similitudo nominis pressit , quia etiam 
Tarquinius vocabatur. Mutare ergo nomen, non pa- 
triam cogeretur : postreroo m ejos nomine * hoc vo- 
cabiilum minus esset, L. Collatinus Untummodo voe»- 
retur. Sed ideo non amisit quod sine ullo detriroento 
posset amittere, ut et honore primusconsul et civiiato 
bonus civis carere juberetur. Etiamne ista est gloria 
Junii Bruti detestanda iniquitas et nihilo utilis reipu* 
blicae? Etiamne ad haiic perpetrandam, 
vicit amor patriae, laudumque immeosa enpido ? 

Jam expulso utique Tarquinio tyranno *, consul cum 
Bruto crealus eat maritus Lucretiae L. Tarquinius 

I vind. Am. et Er., st in^ nomme. kpad Lov. auteii: 

non isiic, sed infra, post, minut ettet; aaditur, si : qm 

particiila neutro loco est in manuscripUs, nec mlnua inle* 

gra, imo firmior absque illa procedit oratio. 
* In quibusdaro proiiae uotae maouaciiptis abest, tyramio 
(a) cuiu Arunlc rcgis Tarquiuii su|>crbi filio. iiv^ lib. i 

cai- e-H. 



«; 



Colbliniis. Quam jusle populus moreft in ciTe, non 
iNinien aiienilit! quam injnsie ^ Broius coUegam 
priinae ac novse illius poteHlalis» quem posset, si hoc 
offendebalur, nomine Uiitum privare, el patria pri- 
vavit et houore? llaec niala Tacta sunt, hiec adversa 
accidenint, quando in illa republica xquoet niodesio 
Jiire agitaliim est. Lucretius quoque, qui in lociim 
Bruti fuerat siibrogatus, morbo, anteqiiam idem aiiiiiis 
terminaretiir, absuinptus esl. Iia F. Valerius, qui 
siiccesserat Gollatino, et M. Horaiius, qni pro derHncto 
Luerelio suffectus fuerat, anniim illiiin runereuin at- 
qiie tirUreuin, qiii consules quiii(|iie linbuit, comple* 
veriiiit : quo anno consulatus ipslus novum hono- 
rem ac poiestatem auspicata ' est Romaiia respii- 
blica. 

CAPUT XVII.— Poii initia consulttritimperii, quibui 
fnalis vexata fuerit RomaHa retpublica^ diU non opt* 
iulantibus quoi colebat. 

1. Tunc jain diiniiiiilo paululum metu, non quia 
bella coiiquieverant, sed (iiiia non tam gravi pondere 
vrgebant* flniio scilicetlemporequoa*qiioet modesio 
]ure agitatum est, secuta sunt qusK idem Sallustius 
(Histor» lib, 1) breviter explical : Dein serviti imperio 
patres plebem exercere^ de mta atque lergo regio more 
comulere^ agro pellere, et ctBteris expertibus soli in 
hnperio agere, Quibus scevitiis, et maxime fenore op- 
pressa plebes *, cicm assiduis belUs tributum et miUtiam 
simul toleraret, armata montem Sacrum alque Aventi" 
num insedit : lumque tribunos plebis et alia dbi jura 
pftnnit. Discordiarum et eertanunis utrimqne finis fuil 
sccundum bellum Punicum. [XVII.] Quid itaqne ego 
lantas moras vel scribens patiar, vel leciuris afferaiii? 
Quain misera fuerit illa respublica tam loiiga aelale 
per tot annos usque ad secuiidum bellum Punicum , 
bellis forinsecus iiiqtiieiare non desisteniihus et intus 
discordiis seditioiiibusque dvilibus, a Salluslio bre- 
viter iniimatuin cst. Proinde victorine ill.e non 
solida beatorum gaudia fueruiit, sed inaiiia solutia 
miserorum, et ad alia atque alia slerilia * mnla sub- 
eunda illecebrosa incitamenta minime quietorum, 
Nec nobis, quia hsc dicimus, boni Romaiii pruden- 
tesqiie soccenseant : quanquam de liac re nec petendi 
sfnt, nec niouendi, quando eos miiiime succensuros 
esse certissimum est. Neqoe eniin gravius vel gravio- 
ra dicimus auctoribus eoriim, et stilo et otio multum 
Impares : qulbiis tainen ediscendis et ipsi elaborave- 
ruiit, et Olios suos elaborare compellunt. Qni aotem 
siiccensent, qtiaiido me ferrent, si ego dicerem, quod 
Salliislius (l bid.) aiil Plurimte turbm^ setUtiones^ et 
ad postremumbella civilia orta sunt, dum paucipotentes, 
quorum in gratiam plerique concesserant^ $ub honesto 
pairum aut plebis nomine dominationes affectahant; 
bonique et maU cives appellali , non ob merita in rem-' 
fmbUcam^ omnibus pariler corruptis , sed uti quisqtie 
locupUtisdmus et injuria vaiidior, qma pr^esentia de- 
fBndetatf pro bono ducebatur Porro si illi scriplo- 

* Vas., ^iiain vnpie. Korie legendum , tam imine. 

* Sic sallusUus et Ms. 766. tii B., pkbs. M. 
» Sic Mss. EdiU Tcru» Urribiiia. 



DE QViTATE DEI, S. ACGUSTINI n 

res bistoriae ad honestam liberlatem pcrtinere arbi- 
trati sunt » mabi civitatis propriae non tacere^ quain 
multis locis magno pnrconio laudare compnlsi sunt, 
cum aliaro veriorem, quo cives aterni l^endi sunt , 
noii liaberent : quid nos facere convenit, quorum spe« 
quanto in Deo melior et certior, unto major debel 
esse libertas, cum mala praesentia Christo nostro impu- 
Uni, ut inflrmioresimperitioresquemeDtesalieneiitur 
ab ea civiiate,in qua sola jugiter feliciterque vivendum 
esi ? Nec in deoseonim horribilora nos dicimus, quam 
eoruin idenlidem auctores, qnos legunt et praedicaiit : 
quandoquidem et ex ipsis qus dicereinus accepimus, 
et inillo modo dicere vel Ulia, vel cuncu snfficimus. 
4. IIW cRint ergo llli dii, qui propter exiguam fal- 
1:icemque htijus mundi feliciutem colendi existiman 
lur ; cum Romani, quibus se colendos mendacissim? 
astutia vendiubant, Untis calaintUtibus vexarentor? 
Ubi erani, quaiido Valerius consul ab exsulibus e* 
scrvis incensuin * Capiioliiini cum defensaret, occisus 
est {a) ? Faciliusque ipse prodesse potuit asdi Jovis , 
qiiain ilU turba tot numinum cum suo tnaximo atqua 
opiimo rcge, ctijiis templuni liberaverat, subvetiire 
Ubi erant, qiiandodensissimis fatigau civiUs sedilio- 
num inalis, cum Ieg:itos Aihenas missos ad leges niii. 
tuandas paultiluiii qu eu opperiretur, gravi fame pesU 
lentiaque vasuu est {b) ? Ubi eranl, qiiando rursuf 
populus, cum fame laboraret, prafectum annonar 
primum creavit ; atque illa fame iuvalesceiile, Spu- 
rius Melius *, qui esurienti multitudini frumeiiU lar 
gitus esl, regni affecuti criineii incurrit. et rjusdem 
pnefecti insUntia per dicutorcm L. Quintiuni xute 
decrepitum, a Quinlo Servilio magislro equitiim cum 
maximo et periculosissimo tumultn civiutis occisiis 
est (c)? Ubi erant, quando pestilentia masima ex(»ria, 
diis inutilibussineremedio populusdiu multumque fati- 
gatus' nova lectisternia, qiiod nunquam anlea fecerai, 
exhilieiida arbitratusest ((/)? Lecti autem stenieliaiitur 
in hoiiorem deorum, unde hoc sacrum vel potius sa- 
crilegium nomen accepit. Ubi erant, quando per de« 
cem continuos annos male pugnando crebras et ma« 
gnas ctades apud Veios exerciius Romanus aceeperai, 
nisi per Furium Gamillum undcm subveniretnry quem 
postea civiUs ingrau d.imnavit (e)? Ubi erant, quando 
Galli Romam cepcnint, spoliaveruni, incenderuiil , 



* Ludovicus vives scribendum {tuut, inscentum, ab in- 
soendo : non enim cspitoliuni inceoderant servi. Nos legen- 
dum credimus, insessuniy id est oocupatum, ab insideo, quo 
veii>f> ulilur livius reiu eam uarraos, lib. 3. — Nostri Gad.» 
incensum* M* 

* VxWiu A^Jintius. At Mss., MeUus : slc et livliii lib. 4» 
ca|). 1M6. 

* Am. et aliquot Mss. in quibus est Gorb. vetnstisshnus 
habent : ims imiilibus populus diu muUumque faiigous : 
nec addunt, sine remedio^ quod etiam omiuit vind. Regiui 
autein cudex , alter Corl>eieasis et alii quidam mauuscnpti 
habent , dw imUilibus irume remedium populus dm m«/- 
Uanque fatigatui. Noo male quidem : aitaineu suspicamur 
verixi, ifume remeduan^ scripU prlmo ad orain libri, inte\- 
tum postea niigravlsse ; proque bis iegi demum OQepisfe« 
dneremedU). 

{a) iJvius, lib 3, cap. i5-i8. 

\b) Ibid., cap. 32. 

(c)kJ., lih. 4,cap. 12-iS. 

\d) id., lib. 5, cap. 13. 

(e) U>id., d^. iO-i5, et cap. 31 



LIBER TERTIUS. 



caedibm Implevenint (a)? Ubierant, coin illa insignis 
pestilciitia tam ingentem stragem dedit, qua ct iUe 
Furius Caroillus exstinctus est, qui renipublicam in- 
gratani et a Vcientibus ante defendit, et de Galiia 
pnsiea vindicavit {b) ? In bac pestilentia scenicos lo- 
dos, aliani novam pestem, iion eorporibus Romano- 
mniy sed» quod est miilto pcmlelosiiis, mor ibus into- 
leruiit (c). Ubi erani» quando alia pestilentia gravla 
de ▼eneois matroiiarum exorta credita est, qoarufli 
sopra Adem muliarum atqne nobilinm mores depr»* 
henei sont omni pestilentia graviores (d) ? Vel quando 
in Caudinas furculas * a Samnitibos obsessi ambo 
eom exerciio consiiies fcedus cum eis fcsdum facere 
coocti sunt ; ita «t equitibos Romanis sexcentis obsi* 
dibos datis, cxteri amissis armis aiiisque spoliati 
privatique tegminibus, sub jugum bostium oom Ycsti* 
roentis singulis roitterentur (e)? Vei quando graTl 
pestilentia caeteris laborantibus molti etiam in eser- 
cito icti folmine perieront {f) ? Vel quando item alia 
intolerabili pestiientia i£sculapiuro ab Epidauro qnasi 
medicom deom Roma advocare atquc adhibere com* 
pulsa est {g) ? quoniam regem omiiium Jovem , qiii 
jam dio in Capitolio sedebat, inulta stnpra, qulbus 
adolescensvacaverat^non permiserant fortasse disce- 
re roedicinam. Vel coin conspiraniibos uno tcmpore 
bostibus , Lucaiiis, Bruliis, Samnitibus, Etruscis et 
Seoonibus Gallis, priino ab eis legati perempti siint, 
deiode cum praetore opprcssus exercitus, sepiem tri- 
buiiis cum illo pereunlibus et milituin tredectm miili- 
bos? Vel quaiido post graves ct longns Roma 
seditioues» quibus ad ultimum plcbs in Janiculum 
hosiili direptiune * seocsseral, huius mali tam dira 
calamitas erat , ut ejus rei caiisa, quod in extreniis 
perieulis fieri solebat, diciator crearetur Hortensius, 
qui, plebe revocaia, in eodem magistratu exfipira- 
vlt, quod iiulli dicutori ante conligerat, et quod 
Ulis diis jam praeseiite ^sculapio gravius crimen fuit. 
5. Tum vero tani multa bella ubique crebrueruiii , 
ot inopia mililom proletarii illi , qoi eo quod proli 
gignend» vacabant, ob egestatem militare non valen* 
tes, hoc nomen acceperant, militias conscrib&^entur. 
Acdtus etiam a Tarenlinis Pyrrbus, rex Gnrcix, tuiic 
ingenti gloria ceiebratus, Roroanoruin liostis eflcctus 
est. Cui sane de rerum futuro evenlu coiisulenti, 
satis urbane Apollo sic ambiguum oraculum edidit, 
ut c duobus quidquid accidisset, ipse divinus iiabere- 
liir. Ait enim : Dico te. Pyrrhe, vincere posse Roma- 
nos. Atque ila sive Pyrriius a Roinanis, sive Romani 

^ Lov., cmidiim furca$. Caeteri codices etUvius, lib. 0, 
Caudhm furcutas, Angusliae moDUuni suat in caudiua valle 
mter Aliellam et Beueventiun, juxta caudium op^jiduiDSauinii 
DOQ procul a Benevento el capua situm. 

« Lov., diremptwne , caeten Itbri , direptione, De hac se- 
cessione plebis ui Jaoiculum montem, quud MODtoriuiu ho- 
die vocaut . egit Livius lib. 11« 

(a) Liv., lib. 5, cap. 37 seqq. 

{b) U)id., cap. 46 seqq., et bb. 7, cap. 1. 

(c) vide supra, lib. 1, cap. Zi; et lib. % cap. 8. 

(d) Duae ex eis, Coroelia et Serffia, gentis fuerunt patri- 
dae, teste livio, lib. 8, cap. 18, qul matronas ob id sceleris 
ad cenlum et septbaginta d;imnatas dicit. 

ie) Uv., lib. 9, cap. ^seqq. 
n Id., lib. 10, cap. 31. 
id., Ibid., cap. 47, ta flae. 



a Pyrrlio ▼ineerentor, aeeuros iitidieoii otronllhol 
cxspeciaret eveoium. Quas tunc ec qonm horreodo 
otriosfiue exercitos clades? In qoa tamen soperkNr 
Pyrrbus exstltit, ot jam possei Apollinem pro soo kh 
tellecto prcdicare divinum; nisi proiime alio prmUo 
Romani abscederent superiores. Atque in tanla strage 
bellorum etUim pestilentia gravls exoru est mulie^ 
nim : nam priusquam maturos partus ederent » gra- 
vid» moriebantur. Ubi se, credo, iEsciilapius ezcusa» 
bat, qood arclifaiurom S oon obstetricero prontebator* 
Pecodes qooqoe similiter interibant, iu ut jam defe- 
cturum genus animalium crederetur. (}uid hiemf 
illa memorabilis tam iiicredibiii immaniuite saeviens» 
ut nivibiis liorrenda altitudine etiam in foro per diet 
qiiadraginta nianentibus, Tiberis quoque glacie dunh- 
retur*, si nostris temporibus acddisset, qoas isli 
et quanu dixissent? Quid illa itidein Ingens pestileo- 
lia, qnamdiu sxvivii, quam multos peremit? Qwt cum 
in annuni aiium mulio gravius tenderetor, frustra prm- 
seiite i£scui:ipio, adilum cst ad librosSibyllinos(a). (o 
qiio geiiere oraculonini, sicut Cicero in libris de Divl- 
natione conimemorat, inagis iiiterpretibus, ut possuol 
seu voluni^dubia coii]ectaiiiibus, credi solet {Ubro 2, 
cap. 5ij. Tunc orgo diciuin est eaiii esse catisam pe- 
stilentix , quod pliuiinas xdes sacras muiti occupaias 
privatim teiiereiit : sic interim a m:igno imperili:» vel 
desidias criinine iGscuIapius liberaius esl. tJiidc auu^m 
a mullis »des ill;e fuerant uccupat» , neiuiue pn>bi- 
bente, nisi quia Untse numinum lurbos diu frustra fue- 
rat supplicaium ; atque iu paulatiin loca deserebantor 
a cultoribus , ut Unqiiam vactia sine ullius offcnsione 
possent bumanis saltem iisibus vindicari ? Nam quai 
tiinc veiut ad sedandani pestileiitiam diligcnter repe** 
tiia alque reoaraia, nisi posiea eodem modo ncglecu 
alqiie iisurpau UtiUrenl, non utique niagn» periti» 
Varronis tribncretur, qiiod scrii>eiis de »dibus sacria 
lam mulia ignorau coinmeinorat. Sed tonc ioteria 
elegans, non pestilenti» depulsio, sed deorum ezco- 
satio procurala est. 
CAPUT XVIII. — Quanta cladei Ronumoi iub beiHa 

Pumcit triverint , frunra deomm pnntdtti expeliits. 

1. Jam vero Puiiicis bellis, cum inter utrumqiii 

Imperium victoria diu anceps alque inceru penderel, 

populique duo pr:evalidi impetus in alterutrum Ibr- 

tissiinos et 0).uleiitissimos agerent, quoi miautiora re- 

giia coiitrita siint? quae urbes ainplae nobilesque dele- 

Ue? quot afllicUs qiiol perditx civiUies? quam longe 

laicqiie toi regiunes terr<i*que vasuta: siint? quoties vi<^ 

binc alque inde \ictores? quid bomiiium consumptum 

est, vel piiguaniium militum, vel ab armis vacaniiom 

piipuloruni ? quanu vis navium mariiiis etiain prxliii 

oppressa , et divers.irum tempesutum varieute sub* 

mersa est? Si rnarrare vei conimemorare coneniUTy 

iiihil aliiid quain scriptores etiam nos erimus bisto» 

fix, Tunc magiio metu perturbaU Romana civitas 

ad remedia vana et ridenda currebat. Instaorati suiH 

ex aucloriUlelibrorum Sibyllinorum ludi sxculares, 

> Editi, arckiatrum se. Reduodatt le, et abesl a 
* Nouuulli M)is.,mororcliur. . 
(a) orosius, lib. 4, cap. S^ 



DE CIVITATE DEI, S. AUGliSTINl 



lOf^ 



eelebrita» inter cenlum Minos fnerat insti- 
, MiciorilNuqae lemporibns menioria negligenle 
periemt. Renovarant etiam poniifices lodoe sacros 
Inferit, el ipeos atKilitoe annis retroraam nieliorilNis. 
Nlaimm enim qnando renomti simi, tanta copia mo* 
rientiom dilatos inreros etiam ludere deleciabat : cum 
profecto miseri liomines ipsa rabida bella et cmentae 
animosiuies funereasque hinc alqoe Inde victorias, 
magnos agerent lodos daemoiium et opimas epnlas in- 
feromm, Nihil sane miserabilios primo bello Pnnieo 
aeeidil « qnam qund ila lomani Ticii sunl , ut etiam 
Regulus ille caperetur* cujus in primo et in altero li- 
bro menlionem fecimns ( Ub, 1, capp. 15 el 24 ; «f 
^. % eap, S3), vir piane magnus et vicior antea do- 
milorque Fcenornm : qoi etiam ipsum primum bellum 
Punicnm confecisset, nisi aviditate nimia laudis el 
gtoriflS duriores conditiones, quam ferre posseiit, fes* 
sis CarlhaginensibttS imperassel. lllius viri et captivi- 
tas Inopinatissima, et servitiis indignissima, ei joratio 
ftdelissima, et mors cmdelissima st deos illos non co- 
gH erabescere» veram esi quod aerei sunt , et non 
habenl sanguineni. 

2. Necmala illo lempore gravissiffla intm moenia 
defuerunl. Nam exundanie nimis ultn morem fluvio 
Tlberino pene omnia urbis plana subversa sunt; 
tHis impetu quasi torrentis impulsls, aliis velut sta- 
gno diuturno madefactis atqiie sublapsis. Istam deinde 
pesiem ignis pemiciosior subsecutiis est, qui corre- 
iMis drca foram qnibusque celsioribus, eiiam lemplo 
¥081» 800 familiarissimo non pepercit, ubi ei veluli 
vltani perpeluam diiigentissima substituiione ligno- 
TMR, non lam honbratae quam damnatae virgines 
donare consueveranl. Tunc vero illic ignisy non tin- 
mm vivebai, sed etiam saeviebat. Gujus impetu ex- 
lerritas virgines , sacra illa fatalia , quse jam tres , in 
qoibos fueranl, presserant dviutes (a), cum ab iilo 
Ineendio liberare iion possent, Melellus poniifex suae 
qtiodam modo salutis oblitos irraens ea semiusiuhi- 
lus abripuit (b), Neque enim vel ipsum ignis agno- 
^t * aot vero erat ibi numen , quod non eiiam , si 
fttiaset, fogisset. Homo igiturpoiius sacris Veslae, 
qoam illa homini prodesse potuerunt. Si autcm a se 
Ipeis ignem non repellebanl, civiiatem, cujus salutem 
ineri putabantur, quid contra illas aqiias flammasque 
poieraiit adjuvarcT sicut etiam res ipsa nihil ea 
intnrsus potulsse paicfecit. Haec istis nequaquam ob- 
Jieerenlur a nobis, si illa sacra dicerent, non tuen- 
dis bis bonis teinporalibus insiituta, sed signiflcandis 
ttierois ; et ideo, cum * ea quod corporalia visibilia- 
qne essent, perire contingeret, nihil his rebus minui, 
propier quas fuerant insiituta , el posse ad eosdem 
usos denuo reparari. Nunc vero ca*citate mirabili *, 
ds sacris quac perire possint, fieri poluisse existi- 
manl, nt salus terrena ei lemporalis felidtas civitaiis 
periro non posset. Proinde coin illis etiani manenii- 
b08 sacris, vel salutis contritio, vel infelicius irraisse 

I Sola editio Lov.. quanquam, 

• 8le Mss. At edHi, mUerabili. 

(a) lliinn intelligit, Lavinium ei Albam. 

Wti^im, libro 19. 



monstratur, mutare senlentiam, quam deCendero ne. 
qucuni, erabescuoi *• 

GAPOT XIX. ^ De agUctione betU Puniei geetmdi , 
pM virei porfts ulriMiqae eoniumplte sunL 

Secundo aulero bdlo Punico ninus longnm esi 
eommemonre cladea dooram popoloram, Um longe 
aecaro laleque pugnantium ; iu ut bis quoque falen* 
libus, qui non um narrare bella Romana, qoam Ro- 
manum unperium laudare Institueranl, similior vicio 
fuerit ille qui vidl (a). Annlbale quippe ab Hispaiiia 
sorgente, et Pyrenasis montibus aupeniis, Gallia 
iranscursa, Alpibnsque disraplis, Um loiigo circuiia 
auctis viribus, cuncU vasUndo aul subigendo, lor- 
rentis modo luliae faucibus irruenU , quam cruenu 
bella gesia sunl, quam mulla praelia * l Quoties Uo- 
mani superati 1 quam mulu ad boslem oppida defe-' 
cerunt , quam mulu capu el oppressa I quam dim 
pugnae , ei loties Annibali Romaiu clade gloriosae l 
De (}annensi auiem mirabiliter horrendo malo quid 
dlcam, ubi Annibal cum essel cruddissimus , lameu 
Unu inimicoram airocissimoram caede satiaiuSt par* 
d jussisse perhibetur (b) ? Unde Ires modios annulo^ 
rain aureorum Clarlhaginem misit (c) : quo inleilige- 
renl unUm iti illo praelio digniutem ceddisse Roma- 
nam, ul ladlius eam caperel mensura quam numenia; 
alque hinc sirages turlMe caeterae, Uiiio ulique nume- 
rosioris, quanlo infimioris *, quae sine annulisjaoeLaiy 
conjiciendapotiusquamnuntianda putaretur. Deniqua 
unu militum Inopia secuu est , ut Romam reos 
facinoram proposiu iropuniuie colligeronl » servitia 
llberute donarenl, atque ex illis pudcndus ^ non um 
snppleretur quam insliiueretur exercilus. Servis iu- 
que, imo ne OsKiiamus injuriam, jam liberiis pro Ro- 
niana republica pugnaturis arma defuerant. DeiracU 
sunl Umplis, Unquam Romani diis suis dicerenl, 
Ponite quae um diu inaniter liabuislis, ne forte 
aliquid utile inde facere possinl nostra mandpia, 
uiide vos, nQStra numina, nihil iacere potnisiis. Tune 
etiam siipendiis sufficienJis cum defecis&et aerariuni, 
in usus publicos opes venere privaiae , adeo unoquo- 
que id quod habuit conferenU , ul praeier singulos 
annulos aureos slngulasque bullas, miserabilia digni- 
Utis insignla, nibil sibl auri senalus ipse, quanlo 
magis caeteri ordines tribusque relinquerent {d) I Quis 
ferrel isios, si iiosiris lemporibus ad hanc inopiam 
cogerenlur, cum eos modo vix feramus , quando pro 
superflua volupute plura donantur hisirionibus, quam 

I Yetus codex S. Amaodi, quem defendere nequeunt, wm 
erubetcant. 

' Mss., quamcruentaprastiagestasunitQuotktfeic^ 
Sic ciiam Us. 766. M. 

* Ediii, inprmkms, Melius vero Mss., infindoriSf iA cst, 
ignobilioris turbae, cui non erat usus anauii. 

^ Am. el Er., pudendis, 

la) Uv. iniUo lib. 21, et SUiiis lUl. lib. i. 

(b) cannenm clades Romaoi cxercilus, quse propo Can- 
nas urbeiu scu vicum Apuliac contigit, describitur a CiviOi 
lib. 22, cap. 41 seqq. 

(c) l.iv. lib. 25, cap. 12. 

(d^ }d.j lib. 22, cap. 57, el cap. ti9-6i. 



tunc legiofiibiis pm extfeimi salute eollata MiiitT 

^sk POT XX. — De exilio Saguntinorum^ quibus profHer 
Hommwfwn amiei^am pereuntibui dH Romani auxi* 
Uum non tulerunL 

Sed in bis omulbug belli Punici secundi malls, 
nihil roiserabilius ac miserabili querela dignius, 
<|uam exitium SagunUnorum fuii (a). Harc quippe 
llispaniae civitas amicissima populi Romani, duni 
eidem populo fldem servat, eversa est. Miiic enim 
Annibal fracto foedcre Romanorum, causas quaesivit 
quibus eo6 irritaret ad belliim. Saguntum ergo fero- 
citer obsidebat : quod ubi Roinae auJitum est « missi 
legati ad Annibalem, ut ab ejiis obsidlone discederet. 
Conteinpti Carthagincm perguntt querirooniamque 
deponunt fccderis rupti , infectoque negotio Romam 
redeont. Dum hae morae aguntur, misera illa civitas 
opnlentissima, suae rcipublicae Romanaeque charis- 
sima , octaTo vel nono a Pcenis mense deleta est. 
Cujus interitum legeie, quanto magis scribere, hor- 
rofis est. Breviter tamen eum commemorabo : ad 
rem quippe quae agiiur, niultum pertinct^ Primo fame 
eontabuit : oam eiiam suoriim cadaveribus a non* 
nuHis pasta perhibe(ur, Deinde omiiiiiro fessa renim, 
ne saltem captlva in roanus Annibalis perveniret, 
litgentero rogum publice struxit, iu quein ardeutem 
ferroeiiam irucidatos omnes se suosque miseninl. 
liic aliquid agerent dii helluones * atque nebulones, 
sacriflciorum adipibus inhiantes, et fallaclum divi* 
natioiium caligine decipientes : hic aliquid agcrent, 
civitati populi Romani amicissimae subvcnirent, fidei 
coiiserratione pereuntem peru^ non sinerent. Ipai 
ntiqiie medii praefucrunt, cum RomaroB reipublicae 
Interjecto fcBdere copulata est. Custodiens itaquo 
fideliter quod ipsis praesidibiis placito junxerat, flde 
vinKerat, juratione constrinxerat, a perfido obsessa, 
oppressa, consuropia est Si ipsi dii tempestate atque 
iBlminibus Annibalem postea Romanis proximum 
niflniibiis terruemnt, longeque misenrot (b) ; tune 
prinuro tale aliquid lacerent. Audeo quippe dicere, 
boiiestins illos pro amicis Romanoruro , ideo pericli- 
laniibiis ne Romanis frangerenl fidem, et nuUani 
opem tunc habentibus, quam pro ipsis Romanis , qui 
pro se piignabant, atque adversus Amiibaleni opu- 
leiiti eraiit, poiuisse teropesiate saevire. Si ergo tuto- 
res essent Romaiiae felicitatis et glorix, laiii grave 
ab ea crinien Sagtmiinae calamitalis averiereiit : nuiic 
vero quam stullc creditur diis iliis defeiisoribus Ro- 
inam victore Annibale non pcrisse, qni Saguiiiiuo! 
urbi noii potuerunt, ne pro ejus periret amicitia, sub- 
vcnire ? Si Saguntinorum cbristianus populus esset, 
et hujusmodi atiquid pro flde evangellca paterctor^ 
qtianqtiam se ipse nec ferro, nec ignibus corrupisset ; 
sed tamen si pro fide evangelica excidium pateretur, 
fa spe patcretur qua in Christum crediderat, non 
men^e brevissimi temporis, sed aeterniutis intcr- 

* vlnd. et Am., dueUione$. 

(a) saKuiiium, sivesagnntus urbs olim cMasima Hispa- 
nia* Tarraoonensls, noo procnl a loco nM nunc valentia. Dc 
iUiu*;p(*r Aiinilialcro eversione LivioB. Ub. 21, caii.^15. 

^d)iivius, lib.^cap. 11. 



LmeR TERTIDS. 



If% 



mlnaa ^ Pro istis aulein diis, qui propierea coK perlii^ 
bentur, qui propterea colendi requiruntur, ut bariH»; 
labentium atque iranseuntium remm feiidus taiii aiu 
quid nobis defensores et excusatores eorum de Str 
guntinis pereontibos respondebunt, nisi quod da ilkii 
Regulo exsiinclo? Hoc quippe interest, quod illo 
UDus hoffio, haec tota civiias ; utriusqoe lamen inter-^ 
itus causa conservatio ftdei fuit. Propter hanc eniai 
atl hostes et redire iUe voluit, et noiuit isla transire.. 
Conservau ergo provocat deorum iram fides? ml 
poi»sunt et dus propiiiis perire non solum quiqoo. 
liomines, verum etiam integne clYitates ? Utruni yo«^ 
liint, eUgant. Si enim fidei servaue irascuDCur illi diit, 
quaerant porfidos a quibus colantur : si auiem elian 
iliis propitiis multis gravibusque cruciatibos afOicti^ ' 
iuterire homines civiutesque possunt, nullo fnictii; 
feUcitatis hujus coluntur. Desinant igitur sucoenscfVp 
qiii sacris deorum suoram pcrditis sa infclices essa- 
factos piiUnL Possent enim illis non soluro manen* 
libutt, verum etiam laventibus, non, sicut modo, do 
miseria munnurare, sed sicut tunc Regulus et Sagun» 
tini, excruciati borribililer etiam penitus interire. 

CAPUT XXI. -^ Quam ingrata fuetlt Romana cbntaH^ 
Sdpioni liberatori $uo , et in quibu$ moribu$ egerit , 
quando eam SaUtt$tiu$ optimam fui$$e de$cribit, 

Porro inler sccundum et postremum bellum Oir- 
tliagiiiense , qnando Sallustius optiiuis nioribus ct 
maxima concordia dixit egisse Romanos (niulla enim 
prxterco , suscepti operis modum cogiuns) : eodem 
ergo ipso tempore moruro optiroorum maximaequa 
eoDCordiae, Scipio ille Romae lulia*que liherator (a)« 
ejusdemque belli Punici secumli t:im horrendi , Uin 
exitiosi , Um periculosi praeclarus roirabilisque con- 
fector, victor Annibalis doroitorqueCarthaginis,cujus 
:ib adolescentia viu describitur diis dedita teroplisque 
nutriu (6), iniroicorum acciisationibus cessit, carens* 
qne patria, quam sua virtute salvam et liberaro reddi* 
dit , in oppido Llnternensl egit rcliquaro complevil- 
que vium,post insignero suum tiiumphum nullo 
illius urbis captus desiderio , iu ut jussisse perfai* 
liealiir, ne saliem mortuo in ingrau potria funus 6e- 
ret (c). Deinde tunc primtim per Cneum lianlium * 
proconsulem dd Gallograecis triumphantem , Asiaticn 
luxiiria Romam omni hoste pejor irrepsit (d). Tune 
eniin primuro lecti aeraii , et pretiosa stragula visa 
pcrhibentur : tunc induclae in convivia psaitriae, cl 
nlia liccntiosa nequitia. Sed nunc de his mnlis qiias 
iiiiolcrabiliter bomincs patiuntur, non de his qua» li« 
iMMitcr laeiunt, dlcerc institui. Unde illud magis qiiod 
(le Scipione commemoravi , quod cedens iniroicis cx- 



t in solis editis , $ed cetemilaii$ interminw poHreUtr, — 
Er., intcrminaitB. M. 

* viiu). Er. et Mss., Gneum uanikm, Codices nostri , 
Cneum MaUium. l|«uin Livius 39 Cneum Manliuni vols«ui'ni 
vocat , el dc Gallis oui Asiam (scUicet Mfaiorem) ineolcUut 
(qiii CiaUo^neci et Galatae dicU sunt) iriuinphasseinemorat. M. 

(a) sdfHO Afncaons nuyor. 

{b) 1 ivius, lib. 96, cap. i9; et A. (tellius, lib. 7, cap. I. 

(r) iJvius, Uh. 38, cap. SXKBd. 

(a) id.y lib. Sdycap. 6. 



les DE CIVITATE DBl, 

trt palriam, quaiii libenvii, moriui» esi, ad praeseti* 
lem ipenmel dispuiaiionero, qaod ei Rouiana nnmiiia 
» quonim lempiis averlil Annibalem • non reddide- 
miil vicem, qu» propier islam laitlttmmodo ooluntur 
Miciiaiem. Sed quia Sallustios eo lempore ibi dliii 
iiiores opiimoB faisse, propla^ hoc de Asiana 
luioriacommemorandum puiavi, ul inlelligainreiiam 
Mttd a Salluslio in comparaiione aliorum lempo- 
mm diclum , quibus temporibua pejores utique in 
gravissimis discordiis mores ftierunl. Nam tunc , id 
eai Inter secondum el postremum bellnro Caribagi- 
iieiise, laia esi eliam illa lei Voconia, ne quis haere' 
dem femiiiam flliceret, nec unlcam flliam (a). Qna lcge 
,<i«id iiiiqoius dici aul cogitari possil, ignoro. Verum- 
lomen loto illo interrallo duonim bellorum Punico- 
MR tolerabilior infelicius fiiit. Bellis lantummodo 
loris conlerebatur eiercitus , sed viciorlis consolaba- 
Hir : domi aulem null», sicut alias, discordise saevie- 
banl. Sed uiiimo bello Punico uno impelu alterius 
Sdpionis , qni ob lioc etiam ipse Africanl cognomen 
hivenil (6), a^miita imperii Ronianl ab slirpe de- 
leta esi {e) : ac deliide laniis malomro aggeribus op- 
pressa Homana respublica , iit prosperiiale ac secu- 
riiale reram , unde niinium oorruptis rooribus mala 
lila congesia sunt , plus nocuisse monsiretur ^ lam 
cilo eversa , quani priiis nociierat tam diu adversa 
Carlbago. Hoc toto tempore usque ad Caesarem Au- 
gustum, qni videiur non adhiic vel ipsomni opinione 
gloriosam , sed coiitentiosani el eiitiosam el plane 
}am enervem ac languidain liberlatem omrii modo 
eilorsisse Romanis , et ad regale arbitrium cuiicta 
Kvocasse, ei qiiasi morbida velustate collapsam 
veluti instaurasse ac rencvasse rempublicatn : loto 
ergo Isto tempore, omitto ei aliis atqiie alils causis 
diam alque etiam bellicas clades, ei Numantinum fce- 
dus (d) borrenda ignomiiiia maculosum : volaveranl 
eniin pulli de cavea , el Mancino consuli , ul aiont , 
augurium malum fecerant (e); quasi per lol an- 
IKM , quibiis illa eiigua civitas Romanum clrcum- 
sessa eiercitum afllixeral , ipsique Romanae reipu- 
blicne tcrrnri esse jam coeperal , alti contra eam msilo 
augurio processerint *• 

CAP13T XXII. — De MHImdaAt edicto^quoomneichfee 
BomoM, qm mtra Aiittm invenirentur^ juml occidi. 

Scd hxc , inqnam , omitio , quamvis illiid ncqiia* 
qnam tacuerim , quod Milhridaies rei Asl» ubiqoe 
in Asia peregrinantes cives Romanos, atqiie innu- 
nierabili copia suis negoiiis intenios , uno die occidi 
jussit (/) : elfadum est. Quain Ula miserabilis reram 

> codex 766, nmtiraretur. M, 

* Msis., proce$$ertmt. 

(a) Uvins. lib. 41, cap. 54. 

{b) Africanus mioor. 

(e) Livius, libro 91» 

(d) Kumantia urbs Oiit fUapaniaeTarraoonensis geslo oum 
Roiuaiiis bello nobiHlata el a sdpion» Alricano taiidem de- 
leta. De illo cum Kumaalinis faiolo per C. HosUlium Mancl- 
nuin fwderc, deque ia fansto pulloruin vobtu decaveali- 
vins lib. 55. 

(tf)iivius,llbro53. 

</^)ld.,libro78. 



S. AUGUSTINi tM 

faciea erai , subito qoemque « ubieuiiiq«e feiMi in- 
ventus, iu agro, in via, in oppido, in domo, in 
vico • in foro , in lemplo , in leclo , in convivks in- 
opinate atque impie fuisse tracidaium? Qius gemllus 
morientiuni, quae Incrymae spectantium, fortasse 
etiam ferientium fuerant? Quam dura necessiias ho- 
spiium , non solum videndi nefarias illas caedes domi 
suae» veram eliam perpetrandi ; ab illa blabda comi- 
lale humanitatis repcnte muUilis vuliibus ad hosiile 
uegoiium in pace peragendum, mutuis dicam ' om* 
nino vulneribus , cum percussus in corpore , ei per- 
cussor in animo feriretur ? Num et isti oinnes augu- 
ria contempserant? num deos et domesticos et publi* 
cos, curo de sedibus suis ad illam irremeabilem 
peregrinationem profecti sunt , quos consulerent, non 
habebani ? Hoc si iia est, non liabenl cur isii in hac 
causa de nostris lemporibus conqnerantur. Olim Ro* 
mani hatc vana oontemnunt. Si aiilem coiisnluerunl , 
respondeatur quidista profuerunt, quando per hiuna- 
nasdunUiai leges , nemine prohibente, licueranl *• 

CAPUT XXIII. ^ De inlerioribui maii$ , qutbuM Ro 
,mana reifmbUea exagitata ett , prmcedenU prodigio, 
quod in rapie onmmm animaUum , qum hominilm$ 
terviunt , (mt. 

Sed jam llia mala brevlter , quantum possumus, 
comroemorerous , qiiae qiianlo interiora , tanto misa- 
riora eistiterunt : discordi» civiles , vel potius iiici* 
vlles ; nec jam sediiiones , sed etiaro ipsa bella 
urbana , ubi lantus sanguis effusus est , ubi partiuro 
siudia, non concionum * dissensionibus variisque 
vocibus in ahoratram, sed plane jam ferro armisqne 
i.-eviebam : bella socialia , bella servilia, bella civilii 
quantnin Romanum craorem fnderant , quanum Ila* 
liae vastailonem deserlionemque fecenint? Namque 
antequain se adversus Romam sociale Laiium com* 
moveret, cuncta animalia bumanis usibiis subdiia « 
canes, equi, asini , boves, et quaeque alia pecora 
sub hominum dominio fuerani , subiio efferata el 
domesticae leniiaiis oblita , reliclis tectis libera vaga* 
bantur , et omnem noii solum aliorum , veram etiam 
dominoram aversabantur accessum , non sine eiitio 
vel periculo audentis , si quis de proiimo urgerei (o). 
Quanti mali signum fuit , si hoc signum fuil qnod 
taiituro roalum fuil , si etiam signum non fuit ^ ? Hoe 
si noslris teniporibus accidissel. rabidiores istos quam 
illi sua animalia patererour. 

CAPUT XXIV. — De diicordia civUi, quam Graeckics 

seditione$ excitaverunt. 
Initiuro autero civilium bclloram * fuil, seditiones 

* Rditi, fmduii ut ita dicam. Abest, ttf tto, a cocttcibu» 
maniiscniilis; sed ejus loco in pluribus legiiur, repenle, 

* Editi, tatia licuerunt, ManuscripU vero non habeul, 
kdia, 

* KdiU, conientunum, Blanuscripti vero, ccndonum, 

^ Ua ouiaes Mss. At cditi, Quod quanH mati si^num fi^t ? 
Quod si hoc sigman fuit, quotl tufUum malum fuU ; quanttm 
malum fml ittudf cttju» Iwc iiqtwm fnit f 

* Mss. babent, ddtium matorum.— 8lc etlam Gd. 706. H 
(tf) Juiius ub^equvua dorrodigils, cap. 114, ei OrM. lib 

Xcui^ 18. 



105 UfiER 

Gnechonini agnriia legtbiit exdutae. Tolebant enim 
agros populo dividere, qaoe nobilitas perperam possi- 
debat. Sed laro TeiQfttam iniquitatcm audere con- 
vellere, periailosissimum ; imo vero, ut ipsa rcs do- 
cuit, pemiciosissimum fuil. Quae fuhera facla sunt, 
cum prior Gracckus (a) occisus est? qux etiam, cum 
alius frater ejus non longo inierposito tempore? Ne- 
que enim legibus et ordine poiestaium » sed turbis 
armommqueconflictibus nobiles ignobilesquenecaban- 
tur. Post Gracchi alterius(6) interfeciionem , Lucius 
Oplmius consul , qui adversus eum intra Urbem arma 
commoverat , eoque cum sociis oppresso et exstincto 
iiigenlem cifium ilragem fecerat , cum quaestionem 
liaberet jam judiciaria inquisitione caeteros perse« 
qnens , tria millia hominum occidisse perbibetur. Ex 
quointelligi potest, qiianlam multitudinem roortiiiM 
hal)cre potuerit turbidus conflictus armorum, quande 
lantam habuit judiciomm velut examinata cognitio. 
Percussor Gnicchi ipsius caput quantum grave erat , 
lanto auri pondere consuli vendidit : haec enlm pa- 
ciiocapdero pnecesserat. In qiia etiam occisus est cum 
liberis J^rcus Fulvius consularis. 

CAPUT XXV. — De md§ Cancardia ex tenanucon" 
ULlto tn loeo sediUonum el casdium eondila. 

Eleganli sane senatusconsulto eo ipso loco , ubi 
Ibiiereus tumultus ille coromissus est, ubi tot cives 
ordinis cujusque ceciderunt , aedes Goncordiae facta 
est, ut Gracchorum pcens testis concionantium oca- 
iosferiret , roemoriamque compungeret. Sed hoc 
quid aliud fuit, quam irrisio deomm, illideae templum 
eonstraere , qnae sl esset in civitate , non tantis dis« 
sensloiiibus dilaceraia corrueret? nisi forte sceleris 
hojus rea Goncordia, quia desemerat animos civhim, 
merait in illa aede tanquam in carcere includi. Gur 
eoiin, si rebus gestis congruere voluerant, non ibi 
poiius aedom Discordiae fabricavemnl? an ulia ralio 
riedditur, cur Goiicordia dea sit, et Discordia dea non 
sit; ut secundum Labeonis disiinctionem, bona sit 
ista, illa vero mala (c) ? Nec ipse aliud secutus videtur, 
qiiain quod adverlit Romae etiam Febri, sicut Saluti , 
templum conslitulum. Eo igitur modo non tanlum 
Concordiae , vemm eiiam Discordiae constitui debuit. 
Periculose itaque Roinani lam mala dea irata vivere 
voliierunt, nec Trojanum excidium recoluemnt origi- 
nem ab ejus ofliensione sumpsisse. Ipsa qiiippe quia 
inter deos non fuerat invitata, irium deamip {d) litrra 
aiirei mali supposiiione commenta est * : unde rixa 
numinum, et Venns viclrix, et rapta llelena, et 
Troja deleta. Quapropier, si forte indignaia quod iii- 
ter deos in Urbe nullum templum habere meruit, 
idco jam lurbabai tantis tumuliibus civitatem ; qiian- 
to atrocius potuit irritari , cum in loco iilius cxdis, 



< NonnnlU codices, mortuonmi. — Nostri Godd., moT' 
wun, u. 
* Sic Mss. Edili vero, commentalaeU. 
ta) Tiberius Graochus. vlde supra lib. 3» cap. 21. 
[bS Caii Gracchi. rtuiarch. in Graochis. 
[€) \idc siipra, lil). 2, cap. 11. 
() junoiii&, Palladis et veaeris. 

SlNCT. AUGUST. VII* 



TERTIUS. |(^ 

hoc est in loco sui operis , adversarlae sux consiilu- 
tam a?dem videret? naec vana ridenlibus nobis illt 
docii sapientesque siomachantur, et tamen numlnum 
bonorum roalommque cuUores de hac qusestione 
Coiieordiae Drscordixqoe non exeunt, «Ive prseicrmi- 
serint liamm dearum cultnm , eisque Febrein Bello- 
namqne proetnlerint, quibus antiqoa lana feccrant ; 
sive ei islas coluerint , ciim sic eos, discedente Con- 
Qordia, Discordia saeviens usque ad cif iiia bella per* 
duxerii. 

CAPUT XXVI. ~ De diverm generibut belli, qmn 
pott conditam wdem Concordice tunt tecuta, 

Pnedaram vero sedltionibus ' obstaculum , sedem 
Concordiae testem caedis suppliciique Gracchoram 
concionamibus opponendam potarant. Quantum ez 
hoc profecerint , iiidicant secuia pejora. Laborarant 
enim deinceps concionatores, non exemplum devitara 
Gracchoram, sed superara propositum, Luclus Satur« 
ninustribonus plebis, et Caius Servilius praetor, et 
multo post (a) Marcus Drusus, quorum omnium scdi- 
lionibus caedes primo Jam tunc gravissim», deinde 
fiocialiabella exarserani (b) : quibus lulia veliementer 
alflicta, et ad vastitatem mirabilem * desertioiieiiiqiie 
perducia est. Bellum deinde servile successit (c), 
et bella civilia : in quibus * qtue pnelia commissa sunl, 
quid sanguinis fusum ? ut omnes fere Italae gentes , 
quibus Romanum maxime praepollebat imperiuin , 
tanquam saeva barbaries ^ domarentur. Jam ex pau- 
cissimis, hoc est minus quam sopiuaginta , gladiato 
ribus quemadmodum bellum servile contractum sit, 
ad quaiitum numeram et quam acrem fcroceinquo 
pervenerit : quos ille nomeras imperatores populi 
Romani superaverit : quas et quomodo civilates re- 
gionesque vastaverit, vix qui historiam conscripse* 
mnt, satis explicare potuemnt (d). Neque id solura 



< Hss., sedditmis. 

* edlii, ndterabUm. At manuscripUy ndrabilem. Eutro- 
pius de beiio sociali et dvili ageris lib. 5, numerai con- 
sumplos ullra centum quinquaginu millia homicum, viros 
consulares 34, praetorioa 7. seoatores fere 300. coosemit. 
oros. lib. 2S, c. 22, sed multo plures exslinctos tradit Vel- 
lcios. 

* Hae Toculae, in quibut^ desunt In nostris omnibus ma- 
nuscriiiUs. M. 

^ Lov., barbarie. caeteri editi et Mss., barbaries. 

(a) in Mss., caiMt serviUut prmlor. Mox omnes libri, et 
nmtto potl : ubi Uid. vives opinatur legendum, et non nmlio 
post ; quia septem aonos tantum a Saturnino tribuno ad »iar- 
cum Livium Drusum reperit. Oe Druso socialis belli auctore 
scripsit Livius lib.71 ; ae SaturnUio autem ac servilio clauda 
praetore, lib. 69. 

(b) sociaHa belta quae in Romanos sodi eorum et cognati 
siisceperant, Ethrusd, Latini, Sabini, etc. 

(c) Bclluro servile aliud sodali bcllo prius fuit, jquod ab 
Euno Syro qoodam servo exdlatum, eta Cleone servo allero 
postea juoctis copiis roI)oraluffl scribil Livius Ub. 56. Aliud 
autem posterius oontracturo ex gladiatoribus, quos idem 
ipse lib. 95, memorat quatoor et septuagiota capuae ex 
tudo Lentuli profugisse, ducesque Chrysuro et Spartacuai 
eornm exercitui praetuisse. cucem insuper iidein habue- 
nmt OEnomaum, ex Floro lib. 3. De islo posteriore beEo Au« 
gustinus hic et infra lib. i» cap. 5. 

(r) De gladiaiorio bello, Liviana epitome 95 ; Appianus, 
de nellis civilihus, lib. 1 in flne; Florus, lib. 3, cap. 20; 
rlmaichus in viia M. crassi, qui hoc bellum ooufocU; oro* 



(d) Vidc infra, lib. 4, cap 



:§" 



{Quatre.J 



107 DB GIVITATE DEI, S. AUGCSTINI 

reli serviie belhim ; sed et Macedoniam provinciam 
priiis serviiia depopiilata suiii, et deiiide Siciliam 
oramqiie maritimam. Quanta etiam et qoam borrenda 
commiserint primo lairociniay deinde valida bella 
piraiarum , quis pro magnitudiiie rerum .valeat 
eloqui(a)? 

GAPUT XXVIl. — D€ btUo dvm Marimo aiqui Sifl- 

iano* 

Oom 'vero Maniis civili sanguine jam cmentos, 
muliis adversnrum sibi partium peremptis, victus 
(Jrbe profugisscl, vix paululum respirante civiiate, ut 
^'erbis Tultlnnis uiar , MuperavU po$tea Cinna cum 
Mario. Tum vero elariinms vhit interfectit , lumina 
di^taUt extlmcta tunt. VUut ett hujut victorice crudeii- 
iatem pottea SyUa , ne dici quidem oput ett quanta </i* 
mtiiiilloiM eivium et quanta calamitale reipubliccB {In 
Caiiiinam (hai. 5, cap. 10,.$ 24). De hac enim vin* 
dicta» quas perniciosior fuii, quain si scelera qux 
pmiiebaiilur, impunita reiinquerentur, alt et Liicanus : 



IC8 



BKcesritroediciQa inodoi&; nimioinque seouta est» 
Qua morfoi duxere niaoum * : periere noceoies. 
Sed cum Jani soli possent superease nooeates, 
Tunc daui libertas odiis, resolutaque 'legam 
Frenis ira ruil *• 

( Pftorsof. tib. % vers. 1^146.) 

nio beHo MariaM aiqiie Syllano , excopiis bis qui 
foris in acie ceciderviii, iii ipsa qiioque IJrbe cadave- 
ribus vici, plate», Ibm, tlieaira, lempla completa 
SQin^ ut difficile jiidicarelur qiiaiido Tictores pliis 
fimerum ediderint , uimm prius ut viiicerent, an 
postea qiiia vicissent : cnm prlnmm victoria Mariana, 
qiiando de exsilio se ipse restim?l, exceptis passim 
quaqiiavcrsiim capdibns raciis, capnt Octavii coiisulis 
poneretur in rostris (6), Ca*sar et Fimbria in domibus 
tnieidarentur suis ', duo Crassi, pater et filios, in 
coiispedu mutaomactareniurBebius et Numiiorius 
wico tracti sparsis visceribus inierirent, Catulus 
haiislo veneno se manibiis inimicorum subtraberet, 
Meruhi, flamen Dialis, praecisis veiiis Jovi etiam suo 
•anguine liUirei. In ipsiusaulem Mariiocuiiscontinuo 
Arieliantur , qoibos salotantibus 4ezleram porrigere 
iioluisset« 

CArUT XXVIH. — QuaUt fuerii SyUmm vktoria 
vindex MarianiB crudeUtatit. 
Syllana vero victoria secuta, bujus videiicetviodex 
eriidelitatis, post lantum sanguinem civium, quo 
Aiao comparata fuerat, fiiiito Jam bello inimicitiis vi- 
ventibus, crudelius in pace grassata est. iam etiam 
post Marii majoris pristinas ac receiitissimas caedes 
additso fnerant 'aVix graviores a Mario juvene, atque 
Garbone eartimdem partium Marianarum : qui Sylla 
imminente, non aolum victoriam, verum etiam ipsam 
desperantes s:ilutem , cuncla snis alienisqne canlibus 
iiiipleverunt. Nam pneter stragem late per diversa 

* Slc nosiri MSB. m B., idndumque tecuia esf, qua morld 
duxere^ manut. M. 

* Codd. nostri omiitunt verba : Tunc daia Uberiat odUtf 
rcsotutaque tegum fremn irn ruU. M. 

* viud. Am. Er. et aiiquot manuscrlpU , trucidareniur a 
mt. 



diffiisam , obsesso etiam aenala (a), de i|)sa 
coria, unquam de caroere, producebantor ad j;la- 
dium. Mucius Seaevola ponlifex, qooniam nibil apiid 
Romanos templo Vesi» sanctias babebatiir, aram 
ipsam amplexus, oocisus est ; ignemqiie lllum, qui 
perpetua cura viii^inum semper ardebat, soo pene 
sanguine exstinxit. (Jrbem deinde Sylla victor intra- 
vit,qui in villa publica, non jara bello, sed ipsa pace s»- 
viente,seplem millia deditorum' (unde ntique* inermla) 
non pugnando , sed jnbendo prostraverat (^). In Urbe 
autem tota quem vellet Syllanus quisque feriebat : 
unde tot funera numerari omuino non poterant , do- 
nec Syllae suggereretur, sinendos esse aliqnos vivere, 
ut essent quibus possent imperare qui vicerant. Tune 
jam cobibiu , quae liac atque liac passim Airibunda 
ferebatar lieentia jugiilandi , tabola illa cum magna 
gratulatione proposila est , qva! bominum ex olroque 
ordine splendido , eqnestri scilicet atq«e senatorio , 
occidendorum ac proscribendorum duo niillia conti« 
nebat. Contrtstabat numerus, sed consolabaiur mo- 
dus; nee quia tot cadebant tantum eratimeroris, 
quantum lasiitiae, quia caeieri non timebant. Sed \n 
quibusdam eorum , qui mori jussi erant , etiam ipsa 
licetcrudeliscaeterorum securitas, genera mortinm 
exquisita congemuit. Quemdam eniin sine rerro la- 
nianlium manus diripuerunt , immanius bomines ho- 
minem vivom , quain bestiae solent discerpero cada- 
ver abjectum (c). Alius oculis eflbssis et particulaiim 
membris ampulalis in taniis cniciatibus diu vivere, 
vel polius diu mori coactus esl (d). Subhastate sunt 
eiiam (e) , tanquam vill» , quaedam nobiles dvitah». 
Una vero» velal unus reus duci juberetur, sic toia 
jussa est trucidari. Haec facta sunt in pace postbel- 
lum , non ut acceleraretur obUnenda victoria , scd ne 
contemnerelur obtenta. Pax cum bello de crudeliiaie 
certavit, et vicit. Ulud enim prostravit armatos, iala 
nudatos. Bellum erat , ut qoi feriebatur, si possei, 
feriret : pax autem , non ut qui evaserat, viveret » 
sed ut morlens non repngiiaret. 

GAPUT XXIX. ^ De comparatione Gollncte irrU'» 
ptionit cum ett chdibutquat Romani vela GaUit, vel 
a beUorun dviUum auctoribut exceperunt. 

Quas rabies exterarum gentium , quas saevitia bar« 

* vind. Er. et Lov., peditum. At Am. et manuscriptl, i/^u 
dUorum. suffragalurUvius, 1. 88,ni8i quod non scpteni,8ed 
c octo raillia deditonim » uruddata reiert. valerius , 1. 9, 
c. 9 : t quatuor legiones, ioquit, conUrariae partls fidem 
« suam secutas, in villa pubbca , quae io cainpo Martio 
« erat.... olitnuicari jusait. » 

* Lov., undecwnque. aI mss., unde uUque. 

(a) Uv., ltt>. 86. 

(b) Seneca, libro dc Clementia, cap. 12. 
{€) Bebium huoc appelUt Florus, lih. 3, cap. 2f : diver- 

_ un intelUffe ab eo, qui intcr syif 
resofxsisuslegitur supra, cap. 27. 



(a) livius, lib. 09. 



[b) Dc liocet sequentibtts vide Uv. lib. 80; Applan. 1. 1 
de Bvllis ctvil.; iHutarcb. in Mario et syUai etc 



sum intelUffe ab eo, qui intcr syilanarum portium aectaio 
cisuslegitur supra, cap. 27. 

((/) Fuit hic Marius prieior, c. Marfi proptnqous. Valer. 
lib. 9, cap. 2 ; Flor. lib. 3, cap. 21. 

(e) vind. Am. et aiiquot nss., subvasiatw.yeTlus alii lihri, 
faomufofip, Id est, snb basta venales propostue. Loco buic 
lucem affert Flunis, lib. 3, cap. 21 : « Municipia, * ioqtiit, 
c Italiae splcadidisslnia sub hasta venierunt, S|)oli'tum, In- 
cteramnium, rrjenesle, FluintSa. Kam Sulmonem... ul 

< obskJcs jure belli et modo n^irtc damnati dud jubentur, 

< sic damnatam dviiatem jussit Sylla deleri.n Non eiigo de 
Praeiiesiinis, ut Goquae» visum est, aed de Suhnonensibus 
intellifft^ndum quod hic didt AugustinuSi unam dvitateni 
totamjussam esse tmddari. 



LlfiFJl 

baronim bnic do ctf ibnt ficlorie dviain oompaniri 
poiesi? Quid Roma funesUus, tetrius, amariu8(|ue 
Yidil« uurum olim Gallorum et paulo ante Goihorum 
imipUonem , an Marii el SylJ» alioruroque in eoruin 
^partibus virorum cl.iri88imonim lanqiuim suorum lu« 
minum in 8«» membra ferocitalem? Galliqiiidem tni- 
cidaveruiii senatum, quidquid eju8 in Urbe tota» pnc- 
l€r arcem Capitolinam , quus aola uicumque defeiisa 
est , reperire potuerunt; sed in illo colle conaiiluiia 
auro vilam aaltem vciidideruiil , qu;im etsi ferro ra- 
pere nou possent, posseiil tamen obsidione consu- 
mere : Golbi vero lam muUis senaioribus peperce- 
runl, ul magis mirum sit quod aliquos peremeninu 
At vero Sylla, vivo adhuc Mario, ipsura Capi^ 
tolium , quod a Gallis ttiium fuit , ad decernendas 
esdes victor iiisedit ; el cum fuga Marius esset ela- 
psus, fen>cior cruenUorque rediturus, iste in Capi- 
lolio per senatus etiam consulium lam multos vita 
rebusque privavit. Marianis autem partibus, Sylla 
absente, quid sanctum cui parcerent fiiit, quaiido 
^Mucio civi, seiiatori, ponUQci, aram ipsam, ubi 
erant , ul aiuiit , fau Roiiiana, miseris ambienU am- 
plexibiis iion peperceruiit? ^yllana porro tabula (a) 
ilia postrema , ut omittamus «lias innumerabiles mor- 
tcs , plurcs jiigulavil seiialores, quam Gothi vel spo- 
liarc potueniiit. 
CAPUT XXX. — De connexione beUorum , qnce ad" 

venlum Chritti plwrima ei graviuima prteceueruni. 

Qua igitur fronte , qno corde , qua impudenUa , 
qua iMipkiitia , vel poliiis amenUa , illa diis suis non 
iinputant, et bM noslro impuuint Chrislo? Crudelia 
belbi dvilia omnibus beilis hosUlibus, aucioribus 
etiam eorum fatenUbus, amartora , qiiibus illa respu- 
blica nec afliict:!, sed perdiia omnino judicata esl, 
longe aiite adveiitum Chrisii exoria snnt , el scelcra- 
tanim coiicatcnaUoiie causarum a bello Mariano al« 
que Sytlano ad bella Sertorii et CaUlinae , quonim a 
Sylla fucral ille proscriptiis, ille nutritus (h) : iiide 
ad Lepidi et Catuli bellum , qiiorum alter gesu Syl- 
hna rescindcre , alter defendcre cupiebat (c) : inde 
ad Pompeii et C:esaris , quorum Pompi^ius seciator 
Syftae fuerni, cjiisque potenUam vel aRqnaverat, vel 
]ametJamsuperaverat;Ca!8araulemPonipeiipoientiain 
non ferebat , sed quia non habebat, quam tamen illo 
victo inl«Tfectoi|ue ti-anscendit. Hinc ad alium Cspsa- 
rem , qui post Aiigusius appi^llatus est, pervenemnt, 
quo imperanle naius est Chrisitis. Nain et ip>e Au- 
gnstus cum muUis gcssit bella civllia : et in eis 
etiam mulU clarissimi vlri pericmnl , inier qiios el 
Cicero, distTliis ille arUfex regend» reipublicae. Pom- 
peii quippe viciorem Caiuin Cxsarem (qui victoriam 
rivilem clcmenier exercuil , suisque adversariis vl- 
lain digniiatemqiie doiiavit) tanquam regni appeUto- 
rem quoramdain nobilium conjuratio senatoram velul 

Jd) rhitarchns in SylU, ter eum intra pauoos dies pro- 
iiitlofnun diversas tabolas proponiisse scrihiu 
(6) lUe protcrtplM,8dUcet Q. Sisrtorius, Harianarum rar- 
liwn sectaior, de quo iiv. iib. 90; iUe martlt», caUlioa 

Svllae adhaerens. 
(r) i^'iiius reictnifere, Catahis defendere cttpiehai. 11^/. 

Ub.90 



TERTIOS. 110 

pro reipublicae liberuie 1 1 ipsa euria trucidavil. Hu-- 
Jus deinde poCenliam, miilum moribus dispar, tiUln». 
que omnibtts * inqiiinatus aique corruptus , aflbcttunn 
videbatur Antonius , cui vebeinenter pro eadero ilin 
velutpairix libertate Cicero resistebai. Tiineeroer* 
serai mirahills indolis adolescens ille aliiis Caesar, i&rr 
Uus ^W Cicsaris lilius adoptivns : qui, ut dixi, posl- 
ea appellatus est Aiigusius. iiuic adolescenti Ca^sari, 
ut ejiis potentia contra Anlonium nutrirelur, Cicero 
faveliat; sperans eum depulsa el oppressa Antonii 
domiiiaiione instauraiurum reipublics libertatem» 
usque adeo caecus alc|iie improvidus fuluronmi , ut 
illeipse juvenis, ciijus dignitatero ac potestatem fo- 
vebat, et eumdem Ciceronem occidendum Antonio 
quadam qiiasi concordiae pacUone permitteret, eS 
ipsani libertatem reipublicaet pro qua multuro ilio 
clamaverat , diUoni proprise subjugaret. 

CAPUT XXXI. — Quod impudenter premnHa ineommo^ 
da Chritto imputenl qni deo» colere non mnuniur^ eum 
tantcB cladet eo tempore, quo colehanlur, exttiterint. 

Deos snos accnsent de tanUs malis, qui nostro 
Chrisio ingrati sunt de tantis l>onis. Cene qiiando illa 
mala flcliant, calebant ane numinum , SatKco tbur» 
senisi|ne rocenUhus h:iiabant, clarebanl sacerdotia, 
fana renidebant; sncrificabatur, ludebaiur, furehatur 
iii templis, qiiaiido passim lantus civium sanguis n 
civibiis , non inodo in caelcris locis, venim inter ipsa 
qiioque deoram altaria fundebatur. Non elegit tem- 
plum , qiio confiigoret Tulliiis ; quia rnistra elegerac 
Mucius. iii vero qiil multo indignins insultant chri- 
siianis tomporibtis, aul ad loca Christo dicatissima 
coufugerunt, aiit illuc eos nt viverent, eUaro ips! 
Barburi deduxerunl. illiid scio , et hoc mecum quis* 
qiiis siiie studio parUum judical , facillime agnosciC 
(ut omittam castera qiiae multa conimemoravi, et alia 
roullo plura quae comniemorare longum putavi ) , si 
hiimanum genus ante bella Punica chrisUanaro reci« 
peret disdpllnam» et consequeretur reraro tanta 
vasiatio, qiiarta IIIislMllis Europam Africamquecon* 
trivit ; nullus lalium, quales nunc patimur, nisi chri- 
stianae religioni mala illa iribuissei. Mnlto autem' 
ininus eoruro voces tolerarentur, quantum allinel ad 
Romanos, si christianae religionis recepUonem ei dlf • 
famaUonero , vel irrupUo illa Gallorum , tcI Tiberini 
fluminis igiilumque illa depopulaUo, vel quod cuncta 
mala pnecedit, bella illa civilia sequerentur. Mala 
eiiam alia, qiiae usque adeo incredibilia ' accidenml* 
ut inler prodigia numerarentur, si cbrisUanis tempo^ 
ribus accidissent, quibus ea , nisi christianis liomini* 
bus , lanqnam crimina objioerenl?Omilto quippe ilia, 
qune magis fueranl mira qiiam nosia , boves iocutos » 
inrantes noiidum naios de uteris roalruro quaedam 
verba clamasse , volasse serpentes , feminas et galli* 
nas et homiiies in masciilinum sexuro fuisse confCiM 
sas : et cactera hnjusmodi ; qua in eoram iibris, noa 

1 slc nostri omnes oodices. In B^ «Ans ommbuh oamot 
mif;ninusl>ene. M. 
• Nistri codices, utcredibilUiKr. IL 



r 



m DE CmTATEDRI, 

fnbiiloils « sed liistnrtcis , sen im scu foUa sint, non 
iiifermil bomlnibus peniicieiB, ned staporem. Sed 
emn phiii tem, enm ptoii creta , eom pluit lapidibns,- 
don m griodo appellari solet boc nomlne, sed omni- 
no l&pidibus ; bsRe profecio eilam graviter Ixdere po- 
Uieruiil. Lfgimus apud eos JEinaeis ignibus ab 
ipeo mnntis vertice iisque ad liltns proiiinum decur- 
rentibus iia marie ferbuisse, utrupes exurerentur, 
et pices naTinm solverentur. lloC' ntique non le- 
Tiler nOxium fuit , qnamvia incredibiltier niirum. Eo- 
doin rursus aesto igninm tanta vi favillae scripserunt 
oppletam esse Siciliam , ut Gatinensis urbis tecia 
«bruu etoppressa dinieret^ : qua calamitate pernio- 
lif-miserieorditer ejiisdein anni tribuium ei relaxa- 
we Romani. Locosbirum etiam in Africa mulli- 
tadinem prodtgii similem fuisse , cum jam esset |h)- 
puli Romani provjociav litteris mandaverunt : con* 
sumptis enim fructlbus foliisque lignorum, ingeiiii 

^ ^ vind. Am. el, IjOv..» dtnier^nC. ManuscripU vero, dirue- 
ref. Er.9 dirutrit. 



S. AUCOSTINI m 

«tqne inaestimabili nobe Ib mare dicnnt esse deje- 
cum : qna mortiia reddiUque liltoribus, atque binc 
aere corrupto , tinUm orum peslilentiam » ut in solo 
regno Masinissae {a) octingenU hominnm millia per- 
jsse referantur, et mnlto amplius in terris littoribus 
proximis. Tnnc Uticae ex triginu millibos junio- 
mm * , quae ibi erant , decem remansisse conflr- 
roant. Talis iuque vanitns , qualem rerimus , eique 
respondere compellimur, quid borum non christia- 
nae religioni tribiieret , si temporibns cbristianis vide- 
rel? El Umen diis suis non isu^iribuunt : qiiornm 
ideo cultuiti re(|uiruni , ne isu vel miiiora patian- 
tur, cum ea majora pertuleriiit a quibus antea cole- 
baoiur. 

* Vind. Am. Er., virormu TriginU millla erant mili- 
tum, apud Ulicaiu ad pnesidium totius Airic» ordlnau. 
tesle orosio, qui eosdeoi Auguslino oooseDtiens vocat ju- 
niores. liox intra velus Corbeieosis oodex et alii quklam 
NSB. haJienl, decem miUia renuauisse, 

(a) Masinissae, tametsi jam oblerat, regnum dicitur, quod 
ipsi pro maxiaiis meritis a popuU) Rooiano datum Micipsa 
filius ejus lum gulieroabat. 



LIBER QUARTirS^'K 



Hl «10 probaMr amplitndinem Romani imperii ac dinlumiuiem adscribeodam esse, non Jovi diisve raganorum , quilius 
. .nognlis vix sinsulae res et infima quaeque commiaenda credcbaatur oflicia, sed uoi vero Deo leiiciutis aoctori cuius 
potesute ac iudicio regna terrena oonstiluuntur aique servanUn*. 



thWt PRIMUM. -* De Msqm primo volumine tU$' 

putaia sttnl* 

. Oe^civluteDeidlcereexorsttS, prins respondendum 

puuvi ej*us Inimicis , qul terrena gaudia consecunteSy 

vebusque (ugacibns iubiantes, quidquid in eis triste, 

roisericordia potins admoncntis Dei , quam punientis 

H^^tate patloiitor, religioni increpiUntcbristianae, 

f oae una «st salubris et vera religio. £t quoniam , cum 

|it li| eis etiam viilgus indoctum , velut dociorom 

auctoriute in odium nostrum gravius irriuntur, exl- 

ftim^ntibus Imperitis ea » qqae suis temporibus inso- 

lite accidemnt', p^r alia reuro tempora acdd^re non 

aolere; eorumque opinionem , etiam iis qoi eam lal^ 

sam esse noverunt^ ut adversum nos jusu murmura 

habero vldeantur, suae scientis dissimulatione firman- 

libos : de libris quos auctores eorum ad cognoscen- 

4in preteritorum temporum historiam memoriae 

Biandaverunt, Jonge aliter esse quam puunt, demon- 

ftrandum fuit; et simu) dooendum^ deos falsos» 

qoM vel palam colebant „ vel occulte adhuc colunt , 

eos^sse Immundissimos spiritus.et malignissimos ac 

CiUaeissimos daemones^ usque adeo ut aut veris , aut 

fictis etiam r suis umen criminibus delectentur, quae 

sibl celebrari per sua fesu voluemnt ; ut a perpetran* 

dis damnabilibus faclis humana rcvocari non possit 

infirmius, diim ad haec imitanda velut divina prae- 

betur auctorius. Haec non ex nostra conjectura pro- 

bavimus, sed partim ex recenti memoria, quia 

et ipsi vidimus Ulia ac Ulibus numinibus exhiberi ; 

(a) Quani huius et quinti de chdute Dei librl meminit 
Au^ustinus in Kpistola 169, ad Evodiuin, sub ttnem anni 
415 scripta, eodemque ipoo anno Inchuatos ct oeriectos a 
M bos duoslibrostesutur, nu. 1 et io 



partim ex litteris eoram, qnl non Unooam in conlu- 
meliam , sed lanquam in honorem deomm suorum 
isu conscripu posteris reliquerunt : iu ut vir do- 
ciissimus apud eos.Yarro» et gravissimae aoctoriutis ^ 
cuni reram huinanaram atque diviiiamm disperiltos 
faceret libros» alios humanis , alios divinis, pro sua 
cujusque rei digniute disiribuens, non saltem in 
rebus humanis « sed in rebus divinis ludos scenicos 
poneret: cum utiqne, si Untummodo boni et ho*. 
nesti homines in civiute essent, nec in rebns hu- 
inanis ludi scenici esse debuissein. Quod profecto 
fion auctoritate sua fecit, sed quoniam eos Roma; 
naius et educatus in divinis rebus invenit. Et quo- 
niam in fine primi llbri , qu» deinceps dicenda essent, 
breviter posuimus , et ex bis qiiaedam in duobus con« 
sequeniibus dixinius, exspecutioiii legentium quae 
resUnt reddenda cognoscimus. 
CAPUT II. — De liie qwjt libro seeundo ei leriio con- 

linentur^ 

Promiseramus ergo quaedam nos esse dicturos ad- 
versus eos, qui Romanae reipubiicae clades in religio- 
nem nostrain referunt, et commemoraturos qux- 
cumque et quanucumque occurrere potuissent , vel 
satis esse viderentur, mala , quae illa civitas pertulit, 
velad ejus imperium provincix periinentes, ante^ 
quam eorum sacrificia prohibiu fuissent : qiiae omniii 
procul dubio nobis tribuerent , si jam vel illis clare- 
ret nostra religio, vel lu eos a sacris sacrilegis *'j[h^- 
hiberet. Uxc in secundo et tertio libro satis , qnan* 
tum existimo, absolvimus : in secundo agentes de 
malis moram , quae mala vel sola, vel mazuQt depu.- 

^ Ijov., MCJtifgrf«. Dissentiuntcaeteri libn. 



113 



UBER QUA&TI)& 



lU 



unda 8ont ; in terlio autem de his ipix stulii sola 
perpeli eihorrent, corporis videlicet ezlemarumque 
rerum» quae pleromque patiunlur et boni. lila vero 
mab non dlco patienier, sed libenter habent » quibu» 
ipsi fiunt mali. £l quara pauca dixide sola ipsa civi- 
tate atque ejus imperio? nec. inde omnia usque ad 
Ca^sarem Augusium. Quid, si coromemorare vohiis- 
sero , et exaggerare ilia mala , quae nou sibi invicem 
homines faciunt, sicut sunt vastaiiones eversiones- 
que beUantUim , sed ex ipsius mundi elementis ter- 
renis accidunt rebus? quaeuiioloco Apuleius brevi- 
ter stringii in eo libro quem de Mundo scripsil (a), 
teirena omnia dicens mutatioues» conversiones atque 
interitus habece. Namque immodicis tremoribus ter- 
raruro, ut verbi^ ejus utar, dissiinisse humnm, 
•t mterccptas urbes cum populis dicit : abruptis 
eiiam iinbribus prolutas tous esse regiones : iilas 
etiam qux prius fueranl continentes , hospiiibus at- 
que advenis fluctibus insulatas, aliasque desidia ma- 
fis pedestri accessu pervias facus : veniis ac procel- 
lis eversas esse civitates : incendia de nubibus emi- 
casse S quibus Orientis regiones conflagratae perie- 
runt; et in Occideotis plagis scaiurigines quasdam 
ac proluviones easdem strages dedisse. Sic ez iEtnae 
veriicibus quondam effusis crateribus, divino incen- 
dio per declivia , lorrentis vice flammarum fiumina 
cucurrisse. Si haec atque hujusmodi, quae habet 
historia » unde possem ^ colligere voluissem « quando 
finissem quae illis temporibus evenerunt , aiitequam 
Ghrisii iiomen iila istorum vaiia * et verae saluti per- 
niciosa comprimeret ? Promiseram ciiam me demon- 
siraturum , quos eorum. mores , et quam ob causam 
Deus verus ad augendum imperium adjuvare dignaius 
est, in ciijus potestate suot regna omiiia ; qiiamque 
nihil eos adjuverint hi quos deos putant , et potius 
quautum decipiendo et Callendo noeueriiit : unde 
aunc mihi video esse dlcenduro , el magis de in- 
crementis imperii Eomani. Nain de nozia falia- 
cia daemonuro, quos velut deos colebant, quan- 
tum malorum invexerit moribiiseoruin, in secundo 
maxime libro non pauca jam dicta sunt. Per omiies 
autem absolutos tres libros , ubl opportunum visum 
est, commendavimus * etiam in ipsis bellicis mal.s 
quantum solatiorum Deus per Ghristi nomen^ cui tan« 
turo honoris, Barbarl detulerunt praeter belloruro 
aiorero, bonis inalisqme coiitulerit, quoroodo qui 
facit solero suuin oriri super bonos et malos , el pluit 
super justoi el injuslos (Matth. v, 45). 

€APUT III. — An laHtudo imperii, ipuB nonniti beUit' 
acgtdritur, tra bonit:^ve tafnentium liabendu stl, itii^ 
fe/fdiini^ 

Jam itaque videamus quale sit« qiiod tantam lati- 
tudinem ac diutupniiatem im|)erii Roiiiani illis diis 
audent tribuere : quos etiam per lurpium ludorum 

* Fditi, emicuisse. Mss., enucuste, 

* Codices Mss., ulta vstorum vana. — Sic Mss. 766etd05<^ 
calm Tero Dostri, nuUa ittorum vana ; male. M. 

* 6ola edilk) Lov., ii&topporliiiiicmvuiimestcominemora- 
wnut. 

(a) mc sententia in Apoleio repeniur; sctiuemia mi- 



obse<|uia et oer turpium homiitum nainistcria le ho^ 
neste coluisse conteodunt ^ Quanquam prius velleni 
paululum inqulrere, qus sk ratio, quae prudeutiat 
oiro liominum felicilatem non possis oslendere» seni- 
per in bellicis cladibus et in sangiiine civili, vel hc* 
stili, tamen humano, cumtenebresotimoreetcruenta 

• 

cupidilate versantiiim, ut vitrea ketiiia comparetur * 
fragiliter splendida^ etii timeatur horribilins lie re- 
pente frangaiur, de imperii magnltudiiie ac latitudine 
velle gloriari. Hoc ut facilius dijudiectur». non vane- 
scarous inani veniositate jaclatl, atque obtundamua. 
intentionis aciem altisonis vbcabulis rerum, cum au- 
dimus populos, regna, proviiicias : sed duos constt- 
luamus homines (nam singulus quisqtie homo, ut lu. 
sermone una littera, ila quasi elementum est civitatis 
et rc^ai, quantalibet terrarum occupatione latissimi), 
quoniro duoruro horoinum, pauperem unum, vel po-*^ 
tius mediocfero ; aliuro praedivitem oogitemus.: sed 
divitem timoribus anxium, moeroribus tabescentem, 
cupiditate flagrantem, nunquam sacurom, semper in^ 
quietum, perpetois iuimicitiarum conlontionibus an- 
helantem, augonlem sane his miseriis patrimoDiunv 
suum in iromeiisuro modnm«.atque illis augmentis. 
curas quoque amarissimas aggeranlem ; mediocreiii^ 
vero illum re familiari parva atque suocincta sibL 
sufQcientem, charissimum suis, cum cognaiis*, vicinit». 
amicis dulcissima pace gaudeiitem^ pietate religlor 
8um» benignum mente, sanum eorpore».vita parcum,, 
moribus castom» conscientia seeurum. Nescio utrurox 
quisqiiam ila dcsipiat, ut audeat dubitare quem prae- 
femt. Ut ergo in hts duobus hominibus, ita in dut» 
bus familiis, vta in duobus populis» ita \n duobus re^ 
gnis regula sequitur aequilatis : qua vigilanter adhi«. 
bka, si nosira intentio corrigatur» faoillime videbi- 
mus ubi habitet vanitas, d ubl felicttas. Quaproptet 
siverus Deus colatur, eique sacris veracibus et.bonli^ 
moribus serviatur, ulile est ut boni longe lateqiie diu 
regnent. Ncque hoc um ipsis, qiuiro illis utile est,. 
quibus regnanU Naro quantuin ad ipsos pertinet» pie« 
Uis et probitas eoruro, quae roagna dona Dei suot» 
sufficit eis ad veram feliciutem» qua et isu viu bene 
agatur, et postea percipiatur aelema. lii hac erga« 
terra regnuro bonpruro mm tam illis praestaiur, quaoi». 
rebus humanis : malorum vero regnum mngis re-< 
gnantibus nocet, qui suos. animos. vasiaiil sceicrimi' 
iiiajore licentia; his nutem qui eis servlendo subdua- 
tur, non nocetnisl iniquitas propria. Nani jusiis quid- 
quid maloruin ab iniquis domiiiis irrogatur, . non esli 
poena criminis, sed.virtutis ezaroen. Proinde bonus^ 
etiarosi servial, liber est : malus autem etlamsi ra-^ 
gnci, servus esi; iiec .uuius liominis^ sed quod esl 
gravius, loi dumiiioruin, quot viiiorum. I>e quibu^^- 
YJliis cum ageret Scriptura divina, A quo enim fiils» 
iiiqiru, devktut «ii, huie ei tervustaddictMt ett (ll.Prtr. 
n, 19), 

« Fdili, til vUro tmtitia eorum comifarelwr. At meiicrt^ . 
nolaj Mss. omisso, eorum, babent, mI wCrea IMtta eomp^ 
reiur, id esi acquiratur. , . • 

s E(HU, c/UiriMtmiim suit cogmMt; oatoa panicuULPiMW 
qpam babent manuscrlelt 



flS 



DE aVlTATE DEI, S. AOGUSTINI 



114 



GAPUT rV.— Qiuim rindHa shu latrodnik regna abtque 

ReinoU iiaqiie juslilia, quid 8unt regtia, nisi magiia 
latrociiiia ? quia et ipsa * blrociiiia quid snni, nisi 
parva regna? Manus ct ipsa hominum est , imperio* 
principis regtlur, pacto societatis astringitur, pla- 
citi lcge praxla dividitur. Hoc nialuni si in tanium 
perditorum bominum accessibus crescit, ut et lcica 
teneat, sedcs constituat, civitates occupet, popiilos 
aubjugel» evideniius regni uomen assumii, quod ei 
■* Jam in maniresto eonfert non adeinpta cupidiias, sed 
addiia impanitas. Elcganter enim et veraciter Alexaii- 
dro illi Magno quidam comprehensiis piraia respon- 
dit. Nam cum idero rex bominem Interrogasset, qiiid 
ei vlderetur, ut niare babcret inrestuin : ille libera 
contuinacia , Quod ' iibi , in(|uit , «l orbem terra' 
rum : sed quia id ego emguo navigio faciOj UUro vocor, 
quia lumagna claue, inipcrator (a). 

CAPUT V. — De [ugilivit gladiatoribui^ quoruw po^ 
tentia timiUt (ueril regia dignitatit» 

Proinde bmitto quxrere qiuiles Romulus congre- 
gaverit, quoniam multum eis consultum est , ut cx 
illa vita, dato sibi consortio civitatis, pcenas debitas 
eogitare desisierent, quarum roetus eos in roajora 
Ikcinura propellebat; ut deinceps pacatiores essent 
rebus huroanis. Hoc dico, quod ipsum Romaniim iin- 
periuro, jaro roagnuro roultis gentibus subjugatis cie- 
leriaque terribile, acerbe sensit, graviter timuit, non 
parvo negotio devitandae ingentis cladis oppressis^ ; 
quando paucissimi gladbtores in Campania de ludo 
fttgientes» ezcrciluro magnuro oompararunt, tres du- 
ces baboerunt, Italiam latissime et crudeiissime va- 
ataverunt (6). Dicant quis istos deus adjuverit, ut ez 
parvo et coiiteroptibili latrociiiio pervenirent ad re- 
gnum, tantis jaro Romanis viribus arclbusque metueiH 
dum. An quia iion diu fuerunt (c), ideo divinitus ne- 
gabuntur adjuti ? Quasi vero ipsa ciijuslibet bominis 
Tita diuturna est. Isto ergo pacto nemiiiero dii adju- 
vant ad regnandum, quoniam siiiguli quique cito roo- 
riuntur ; nec beneflciuin deputanduro est, quod ezi- 
gno tempore in unoquoque liomine, ac per hoc sin- 
gillatim utique in oinuibus vlce vaporis evanescit. 
Quid enim inierest eorum qui sub Romulo deos co* 
luerunt, et olim suiit inorlui, quod post eoruni mor- 
tem Roinaiiuro taiilum crevil imperium ? cum illi apud 
Inferos causas siias agant : utrum bonas, an malas, 
ad rem pr.^esentem noii pertinet. Hoc autem de oui- 
fijbiis Intcliigenduin est, qiii per ipsuin iinperium 
( qiiamvis dccedeniibus succedentibusqiie mortalibus 
in longa sipatia protendatur ) paucis dlebus vita^ susc 
cursim raptimque transierunt , actuum suoruro sar- 

i * YoXy jpsa, abest ab onmibus nostris Godd. ll. 

* Sic Mss. At Ijov., Manut etemm ipta hommum esl, cicm 
nnperiOf elc. 

* Ediu, quid, At Uss., quod. 

^ Ediii, opprestum, Ai mss., oppretsU : ut sensus sit, 
itUid belli sorvilis moostrum luisse a Roiuaoo iin|ierio op- 
Ijressum, nou facili negolio. 

(a) Heferl Nofiius MaFeeli. ez cicer. 3 de Republica. 

{b) liv. lib.85; Plutardi. iu crasso; uroJus lib. S^cap. 
S^i, et Augustio. supra, lib. 3, cap. fH, 

(c) /jiDo beiii servUis tcrtio deieil suot a 91* Lidnio Crasso. 



cinas bajulantes. Sin vero etiam ipsa brevissiroi tem* 

poris beneflcia dcoruni adjutorio tribuenda aunl» noii 

parum adjuti sunt ilii gladiatiires, qui servilis oondi- 

lionis vincula rupenint, fugerunt, evaserunt , ezer- 

citum magiium et foriissimuin collegerunt, obedientes 

regum suorum consiliis et jussis, roultum Romanae 

celsitudini roetuendi, et aliquot Roroanis imperato- 

ribus insuperabiles multa ceperunt : poiiti suiit vi- 

ctoriis plurimis, usi voluputibus quibus voluerunt ; 

quod suggessit libido, fecerunt: postremo donec vin- 

cerentur , quod difricjllime est factum , subiimes re- 

gnantesqiie viierunt. Sed ad majora veniamus. 
CAPUT VI. — De cupidUate Nini reait , ^i, «I laUut 
dominaretur , primtis tniulil befla fim^ndt, 

Justinus qui gnecam , vel poiius peregrinam, Tro- 

gnrn Pompeium secutus, non latine tantum, sicut ilte, 

verum etiam breviter scripsit historiam, opus libro- 

mm suoruni sic incipit : < Principio rerum geiitium 

natioiiumque imperium penes reges erat , quos ad 

fastigiiim hujus roajestatis non ambitio popularis, 

seil spectata inter bonos nioderatio provehebat. 

Poptili nullis legibus lenebantur : arbitria princi- 

pum pro legibus erant *. Fines imperii tueri magis 

qiiam pniferre inos erat : Intra suam cuique Pa- 

triam regna flniebantur. Priiniis omnium Ninus « 

rcz Assyrioruiii , veterem et quasi avitum gentibus 

morem iiova imperii ciipiditaie inutavit. Hic priinus 

inliilit bella flnitimis , et rudes adhuc ad resisten- 

duin populos ad terminos usque Libyae perdomuit. > 

Et paulo post : < Ninus, inquit, magnitndinem qnas- 

siue dominatifmis coiitinua possessione firmavlt. 

Doinitis igiiur proximis, cum accessione Tirium 

fortior ad alios transiret, el prozima quaeque vieto* 

ria instruinentum sequentis esset , totius Orientis po- 

pulos subegit. »Qualibetautem flde reruin, vel iste vel 

Trogiis scripserit (nam qu.Tdam illos fuisse rociititos, 

aliae fideliores litterae ostendunt), constat tamen el 

Inter alios scriptores, regniim Assyriorum a Niiio 

rege fuisse hmge lateque porrectum. Tam diu aulem 

persevemvit , utRomanum nondum slt ejiis aetatis.^ 

Nam sicut scribunt qui chronicam historiam persecuU 

sunt (a), mille ducentos et quadraginta annos ab 

anno priino qtio Ninus regtiare coepit, permansit hoc 

regnum, donec traiisferretur ad Medos (6). Inferre 

* Mss. omiuuQt, arbitria prindpum prolegibuterani. 

(a) Eosebius. 

{b) De iraperio ab Xssyrils ad Medos translato per Artia- 
em itraefeaum Medonim, qui Sardanapalum vicit, scri- 
psere Justinus , Diodorus, Plutarchus, Eusebius, elc. hl 
ipso anno quo apud lalinos Proca Amulii et Kumiloris | ater« 
Avius autem Rheae Sylviae malris Romuli regnare oo^t, 
contigisse didt orosius. Porro imperium penes Medos 
fuit aonls trecentis qofaiquaginta , usque ad pegeni 
Astyagem. Tum vero per Cyrum Cainbysis flliuin ad Per- 
sas translalum est » stetitque penes Persas annis duoen- 
tis trigmta, usque ad Alexandmm iHiilippl filiuin. lliuus re- , 
gnum brevitdmm tempore didt Augustinus, vol quia ille 
auuosiM)steversuuil*ersarum reguura iiaucos iinperavit, 
vel quia MacedoDicum seu Graecum Unperium ab Alexaudru 
condiliun anno ante Cbristum 351 vix servarunl suocessores 
ejus usque ai seleucum et Antiochum fraures, id est, ad au- 
iiuin auie cJirlstum fere246,quo tempore, usurpalo per 
Arsticeiu ) rincipavtt, regniun partliorum exortum est. Hos 
auteiu luatisit usque ad annum post Christum drdter 216^ 
Aiexanari severi Cc^rls qttUiluin, quo Artazerxes Persa» 
devicUs imliis, Pcrsaruminstauravitunperium,qiiodeliau 
aetatc Augusiini durabat. 



117 



L1BER QUARTUS. 



ItS 



autein bella finiiimis « et inde in caetera procedere » 
ac populos sibi non molestes sola regui cupidilsrte 
conterere et subdere, quid aNnd quam graiide latnH 
diiiam noininandum est? 

CAPUT Tlf. — An fi§na ierrena inter \mf§ciHM $%o$ 
aitpte defeclue deorum vf/ juoeniur vek aeeerantur 
auxitio, 

Si nullo deoram adjuiorio tam magnum lioc re- 
gnimi et prolixum fuit, quare dils Romanis tribuitur 
RomaiHim rcgnum locis amplum temporibusque diu- 
tumum? Quaecumque enim causa est illa, eadem est 
eiiam Ista. Si autero et iilud doorum adjutorio tri- 
buendum esse coniendunt, quaero quorum. Non enim 
aliae gentes, quas Ninus doiiHiit et subegit» alios tiinc 
colebaut deos. Aiit si proprios habuenint A.ssyrii, 
quasi peritiores fubros imperii constniendi atque ser- 
vandiy numquidnam Bioriiii suiit, qiiando et ipsi im- 
perium perdidenint, aut mcrcede non sibi reddiia, vcl 
alia promissa majore, ad Medos iransire maluerunt, 
aiqiie inde rursus ad Persas, Cyro invitante ct aliquid 
coinniodius pollicdnie ? Quae gens non angusiis Orieii- 
tis liuibiis^post Alexandsi Macedonis regnnm magnum 
locis, sed brevissimnm tempore, in suo regnaadhuc 
usqiie perdurai. Hoc si iu est, aul infideles dn suni, 
qui suos deserunt » et ad hostes transeunt ; quod iicc 
boino lecit CamiJlus, quandu victor et expugnator ad* 
vefsissimx civitatis, Romam , oui vicerat , sensit in- 
gratam » quam lamen postea oblitus injiiria?,. memor 
pairiae, a Gallis ilerum liberavit : aut non ita rertes 
guiit, ut deos csse (urtes^deeely qui possunt hunianis 
vel consillis vel viribus vinci. Aut sh eum inter se 
belligerant, non dii ab honiinibus, sed dii ab aliis diis 
forte vincuntur, qui sunt quarumque proprii civita- 
Uitn ; liabent ergo el ipsi inter se iniinicitlas , quas 
pro sua quisque parte suscipiunt. Non iuque deos 
suos debuit colere civitas magis, qnaiii alios, a quibus 
adjuvarentur sui. Postremo, quoquo inodo se habeat 
deonmi iste vel transilus, vel fuga, vel migratio, vel 
ia pugna def^tie , nondum illis temporibus atque in 
illis tcrrarum partibus Cliiisii nomen fuerat prxdica- 
tum , quando illa regna per ingenlcs bellicas clades 
amissa atqne tcanslaia sunt. Nani si post mille ducen- 
tos et quod excurrit annos , quando regnum Assyriis 
abbtum est, jam ibi chrisliana religio aliud regnum 
prasdicaret .Tiemuni, et deorum falsorum cultus sa- 
crilegos inhiberet ; qiiid aliud genlis illius vaui homi- 
oes dicerent, nisi r^nuni, quod lam diu conservatum 
est ^ nulla aHa causa nisi suis rcligionibus deserlis et 
illa recepta perire potuisse ? lii qua voce vaniutis, 
quae poterat esse , isti attendant speculum suum ; et 
similia conqiieri, si ulius in eis pudor est, erubescant» 
Quanquani Ruiuanuin unperiuin afQictum e&t potius, 
; quani niutaluin; quod et aliis aiite Chri^ti nomen 
teinporibus ei coiitigit: etabilia est afQictiune re- 
creatuin; quod nec isiistemporibusdesperandumeit. 
Quis enlm dc hac rc novit voluiiUtem Dei? 



CAPUT Vltl. — Qiforifm deorum prmMto pnteni Ho- 
mani imperium suum aucium aique eervaium^ cum 
nnguUi vix dngularum rerum tmtumem eomnriiieu" 
dam eete crediderint, 

Deinde qnxramus, si placet, ex tanU d^mm lurbi, 
qtiam Romani colebant , queni potissimum, vel qui«8 
deos credant illnd imperium dilaUssc atque servasse. 
Neque enim in hoc tam prxclaro opere et Untx ple- 
nissimo dignitaiis aodenl aliqnas partes dese Ctoa- 
cin» * (a) tribuerc ; aut Volupiae, qtiae a volupUte ai>- 
pellaU est ; aul Lubentinae, cui nomen est a libidiiie ; 
aut Vaticano'qui infantum vagitibus praesidel; auC 
Cuninae, qitae cunas eorum administrat. Quandu au- 
tcm possunl uiio loco libri hujns commemorari omnia 
nomlna deorum, aut deariim ', quae illi graiidibus vo- 
liimiiiibtis vix comprehendere polttcmnt, singulis re- 
bus propria dispertientes oflicia numinum ? Ncc agro* 
rum munus uni alicui dco commiitendum arbiliaii 
sunl; sed rura deae Rusiiiae , juga montium deo Ju- 
galino (b) ; collibiis deaiii CoUatinam, valUbus Vallu- 
niam praefecerant. Nec saltem potuerunt unani Soge- 
tiam Ulem invenire, cul semel scgetes couimcnda- 
rent : sed saU frumenta^ quamdiu sub terea . essent, 
prapposiuin voluerunl liabere deam. Sejam ; cum 
viTo jam essent super lerram elr segelem facerent , 
dentn Segetiam ; frnmentis vero collectis aU|iie re- 
conditis, ut tuto servarcntar, deam Tulilinam prx- 
posueruiit. Cut non surficere viderctur ill» Sogeiia, 
quaiiidiu seges ab initiis herbidis usque ad arisus 
aridas perveniret? Non tamen salis fuit hominUnis 
deorum multiiudinem amantibus, ut anima miser» 
d:emoniorum turbac prostitucretur , unius Dei veiii 
castum dedignaU complexum. Praefecemnt ergo Pro- 
serpinam frumentls germinantibus (c), geniculisnodLi^ 
que culmoramdeuni Nodotum, involumenlis foUicular 
ruin deam Volutinam; cum folliculi.palescunt, ut 
spica exeat, dcam Patclanam ^ ; cuin segetes novis 
aristis .Tquantur , quia veteres aequare bostire dixe- 
riini, dcain llosiirniam *; norenlibus fmmentis deani 
Floram, laciesccnlibus deum Lactumum*, maluie- 
scentibiis deain lialuum * ; oum runcantor, id est n 
lerra auremntiir, deam Runcinam. Nec omuia cinii^ 
mcmoro , quia me pigel quod Ulos non pudet. Hm 

* Lov. et proba^ notae manuscripti , Chiacina^, Alii vi*» 
teres libri cuiu vhid. Am. Er., CtoaciniB, UcUulius, 1. 1 
de talsa Relig^ c. 20: tGloada<e simulaorum^ inquk, 
ciQ cloaca iiiaxinia re^ieriuiu Talius (is eat qni rC" 
t gnacil cum /^iiiioy-eonseeravit, et (luia cujus esset elB^ 
t gies igooratvil, ex Iqqo ilii Qoineit,mi|)osuii. »• ONiseQtil 
cvprianu^ de tdolorum vaniute, et i|)se Augusliii. iufra, c. 
id, Fuit et venus, rivactMa dt^la z-eiuere^ quod vsA pur- 
gare, de uua Piiu. lib. 15, c. Hd, 

* Viod. Am. Er. et aliquotMss., ragitano, 

* oroaes nostri Mss., et dearum. 
^ Sic Mss. At editi, pateletumi, 

<> Nosiri omnes Mss. sic liabeot bunc loaun, oMire dire» 
rvni, deam ouiHnwn, M. 

* viud. Ain. et Lov., deam ijacturciam, Sed veleribus !§• 
bris, quus istliic sequimur, tavet Servius iu Georg. 1, /Ji- 
ctdtUem deunt, non deam, ex varrone appellaiis. 

* vind. Am. el Er., MiUuram, At melipces Mss. cnm 
Lov.» Matutcnu 



^H^ 



119 



DE CIVITATE DEI, S. AUGUSTINI 



ISO 



auiem paucissiroa ideo diki, ut inlelligeretur nullo 
modo eoc dicere audere Isia numina imperium con- 
atituisse, auxisse, conservasse Romanum, quae itasuis 
qo.Tque adhibebantnr officiis, ut niliil universum uni 
alicui crederetur. Quando ergo Segelia curaret inipe- 
rium, cui curaro gerere siroul et segetibus el arbori- 
bus non licebat? Quando de armls Cunlna cogitaret, 
cujus prxpositura parvulorum cunas non permitteba« 
tnr excedere? Quando Nodutus a^juvarct in bellOy 
qui nec ad folliculuro spicae » sed tanturo ad nodum 
geniculi pcrlinebat? Unum quisque domui su» ponit 
ostiarium, et quia homo est , omnlno sufDcit : tres 
deos isti posuerunt, Forculum foribus, Gardeam * car- 
dini, Liroentinuro llroini (a). Ita non poterat Forcolos 
simul et cnrdinero liroenque servare. 

CAPUT IX. — An imperii Romani ampliludo ei (ffti- 
tumiuii Jovi fuerit adscribenda^ quem summum deum 
cultores ipriu$ opinantur, 

Omissa igitnr ista turba minutoruro deoniro, vel 
aliquanturo intermissa, oflicium majoruro deoruro de^ 
l>erous inquirere, quo Roroa taro magna facta est, ut 
tnmdiu tot gentibus imperaret. Niroiruro ergo hms 
boc opus est. Ipsuro enim deonim oronium dcarum- 
que regem esse volunt ' : hoc cjus indical scepirnm, 
lioc in alto colle Capitolium. De isto deo, quainvis a 
poeta, dictum convenieniissime praedicant, 

JovisomDia|ilena. 
( rirgil. Eclog, 3, ver«. 60. ) 

Hunc Tarro credit etiain ab his coli, qui uniiin Deum 
solum sine simulacro colnnt, sed alio noiiiine finncu- 
parl. Qnod si ita est, cur tam mate tractalus esi Roin;e 
(sicut quidem et in cseieris geiitibus), ut ei fierei si- 
innlacrum ? Qiiod ipsi etiam Varroni iu displicet, ut 
ciim laiiia; civititis perversa consuetudine premere- 
inr, nequaqnam taroen dicere et scribere dubiiaret 
qiiod hi qui populis iii&tituerunt simulacra, et meium 
cleiiipseriini, et errorem addidenint. 

CAPUT X. *-- Qua$ ophnonee seeuii fiif£, ^ui diversos 
deoi di9er$»i mundi par^bue prwfeceruni. 

Cnrilli etiam Junonxoradjungitur^quae dicitur «oror 
et conjux ( Yir4fil.,/Eneid. Ub.i ,iPcr«.47)?Quia Jovem,in- 
qiiiaiit, in nethere acclpimus, in aere Jnnonem ; et hxc 
duo elementa eonjuncta suni, alteruro snperins, allH- 
rum inferius. Non est ergo ille de quo dictiim est, 

Jovis omnia pleoa ; 
si aliquam partem implet et Juno. An uterquc uiruro- 
que Implet, et ambo isti conjuges et in duobus istls 
elementis, et in singulis simul sunt ? Cur ergo .i>ther 
datur Jovi, aer Junoni? Postremo ipsi duo*satis 
essent : quid est quod mare Neptuno tribuitur, tenra 
Plntoni ? Ei ne ipsi quoque sine coi^ugibus remane- 

* Sic habent orones libri. camam mallet Ludovicus vives. 
Fadeni i] sa, cama el crane vocatnr ab Ovidio Fast. I. 0, v, 
101, 102. 

" Qoxdam exemplaria praebent, regem completorem vo^ 
lunt. 

* Edili, ^* ipd duo. Aliestt st, a Mss. 



rent, addiiur Neptuno Salada, Plutooi Proserpiiia. 
Nam sicut infcriorem ccsli part^, id est aerem, in- 
quiuiit, Juno tenet ; ita Inferiorero maris Salacia* et 
lerrae inferiorem Proserpina. Qu^erunt qiiemadiBodum 
sarciant fabulas, nec iiiveniunt. Si eiiim haec ita essent, 
iria potius elcmeuta muudi esse» uoa quatnor, eomm 
veteres proderent» ut singu(a deqnini conjugia singo- 
lis dividerentur elementis. Nunc vero omni modo afHr- 
maverunt, aliud esse astherem, aliud aerem* Aqu.i 
vero sive superior» sivo inferior, otiqiie aqna est : 
puta quia dissiroiiis» numquid in tantiun ut aqna 
non sit? Et inferior terra,quid aliud potest esse 
quam terra, quantalibet diversitaledistincta? Deinde 
ecce jam toius in bis quatuor vel tribus elemeiH 
tis corporeus completus esl muiidus : Minenm 
ubi erit? quid teiiebit ? quid implebit ? Simul eniin 
cum his in Capitolio constituta eat, cum isia filia non 
sit ainboruro. Aut si aetlieris partero superloreni Mi- 
nervaro tenere dicunt, et hac occasione flngere.poetas 
quod de Jovis capite nata sit ; cur non ergo ipta po- 
iius deoruro regina deputatur, quod sit Jove snperior ? 
au quia indignum erat pra^ponere patri filiam? Cor 
non de Jove ipso erga &iturnnm Justitia ista serrata 
est ? an quia victus est ? Ergo pugnarunt ? Absit, in- 
quiunt : fabularum cst ista garrulitas. Ecce £ibiili8 
noii credatur, et de diis sentiantiir meliora : cur ergo 
non data esi patri Jovis, etsi non sublunior, aequalis 
certe sedes hunori.s ? Quia Saturnus, ciiqulanty lem- 
porislongitudoesi (a). Tempus igitur colunt^quiSaiur- 
nuin culunt, et rex deoruin Jupiter insinuatur naiua 
ex teinpore. Quid enim iiidignum dicitur, cum Jupiler 
el Juno iiati dicuntnr ex tempore, si ccelum esl ille 
et illa terra, cuin facta sint utique cceliim ei lerra? 
Naro hoc quoque in libris suis habenl eortmi docti 
atque sapienles : neque de figroeolis poeticis, aed de 
philosopliorum libris a Yirgilio dictum est, 

Tum pat^ onmipolens fecnndisimbribus aetheri 
OoQjugis in la^ gremium oesoendity 

{firgit.Georg. Iib.%ver$.zasi^^.) 

id est in gremium telluris aut lerrae. Quia ei hic ali- 
quas differentias volunt esse, aique in ipsa terra aliud 
Tcrram, aliud Tellnrem, aliiid Tellumonero putant (6). 
Et hos oiniies deos habeiit suis nomiiiibus appellatos, 
suis officiis disiinctos, suis aris sacrisque veneratos. 
Eanidein Terrnm etiam matrero deoruro vocant : ut 
jain poett! tolerabiliora conlingant, si secnndum isto- 
ruiii, non poeiicoSySed sacrornro libros, non soluro Ju- 
no ioror ei conjux^sed etiaro mater est Jovis(c). Eam- 
deiii lerraiii Cererem, eamdero eiiain Yestam voluiil : 
cuiii ianien s.'ppius Yestam nonnisi igriero esse perhi- 
bcant (d), periinentem ad focos, sine quibus civilas 



! 



(a) cardete. conuiy abovidio, Fastorom lib. 6, vers. i(M, 



(ri) Cicer. de Kat. deor., lib. % cap. 25. 

{b) Terram ipsuin eleinenlum, rellurem deam a vi paa- 
siva terr,e inhairente, quasi femiuam, et TeUummiem deuui 
a vi acliva , quasi marem appellaliant. vide in ra, lib. 7, 

«»P- 25. . , 

(c) Hxc est argnmenUUo AugusUni : Terra, si poetis 
Gentilium credimus, vel etlam hiterpretationi eonun mysli- 
cae, qua fiibu&as ejuamodi involvunt, ipsa Juno est : aiTenvi 
mater est omnium deorum ; ergo Juno est etiam mater Jo- 

ViS. COQUJBITS. . _ ^ 

(d) ovid. Fast. 6, v. m; Cker. 9de Leg. 



ni LIBER QUARTDS. I» 

ess€| non poiest ; et ideo iUi firgines solere senrire, . Bellona in bellis, Liber in vineis, Ceres in fnmienlis. 



quod sicul ex virgine, iu nilul ex igiie nascaiur. Quam 

loiaro aboleri vaDiiaiem el exsiingui ulique ab illo 

opurUiit« qui est natus ex Virgine. Quis enim feral , 

quod curo lanium lionoris et quasi castitaiis igni tri- 

buerint, aliquando Yestam non erubescunt etiam Ve- 

nerem dicere, ut vanescat in ancillis ejus honoraia 

virginlias? Si enim Vesta Venus est» qiiomodo ei rile 

virgines a venereis operibus abstinendo servieruntt 

An Veneres dnae suni, iina virgo, altera mulier? an 

poiius tres, una virginum, quae etiam Vesta esi, alia 

c^mjugatarum, alia mereiricum? Cui etiam Phoenices 

donuffl dabant de prosiitutione filiarum , aniequam 

juiigerent eas viris (a). Qux illarum est mairbna Vul- 

cani ? Non ulique virgo , quoniam habet marilum. 

Absit autem ut meretrix, ne filio Junonis et co- 

operario Minervae facere videamur injuriam (6). Ergo 

li;ec ad conjiigalas intelligilur periinere : sed earo 

iiolumus iroiieniur in eo quod fecil illa cum Marte. 

Rursus, inquiiint, ad fabulas redis. Quae ista justitia 

est , nobis succensere , quod talia dicimus de diis 

eorum; el sibi non succensere, qui haec in tbeairis 

libentissime spectant crimina deorum ^uorum? Et 

quod esset incredibile, nisi coniesiatissime proba- 

retiir , husc ipsa theatrica criminst deorum suoruui 

in honorem insiituta sunt ^ eoriinidem deorum. 

CAPUT XI. — De muMt (/i», quot doctoret PaganO' 
rum unum eumdemque Jovem este defendunt, 

Quotquot libet * igiiur pbysicis raiionibiis et dispu-» 

latioiiibus asserant : modo sit Jupiter corporei bujus 

mundi animus, qui universam isiam molem ex qua- 

tuor, vel quot eis placet, elementis construcum atque 

oompactam implet et movet {c)\ modo inde suas partes 

aororl et fratribus cedat : modo sil xaher, ul aerem 

Jononem subtenusam desuper amplcciatur ; roodo 

totuin simul cnm aere sit ipse coelum, terram vero 

tanquaro conjugem eamdemque mairem (quia hoc in 

dlTinis turpe non est) fecundis imbribus et seminibus 

fetet ; modo autem (ne sit necesse per cuiicta discur« 

rere) deiis unus, de quo multi a poeta nobinssimo 

dicium putant , 

Deuro nainque ire per omnes 
Terrasqne, tractusque maris, coeluoique profundum : 
( f^irgil. ceorg. Ub. 4, vert, ^i, m ) 

ipse in aethere sit Jupiter, ipse iii aere Juno, ipse in 

mari Neptunus, in inrerioribus ciiam maris ipse Sa- 

lacia, in terra Pluio, in terra inferiore Proserpina, in 

fncis domesticis Vesta, in fabrorum fomace Vulcanits, 

in sideribus sol et luiia et slellae, in divinaniibus 

Apollo, in merce Mercurius, in Jano iniiiator ' , in 

Termino ierininalor, Saiurnus in tempore, Mars et 

* Editi, mttituta ette ; dlsseDiieniibus manuscriptis. 

* lianuscripti pauci, quotUbeL Plerique feruot, quodtibei, 

* ohservat Ludovicus vives legi ains in llbris, janitor. 
IQ omoibus umen quos.inspexiuius est, tntftalor. sic etiam 
nostri uss. II. 

(n) De Phoenidbushoctradunt Eusebins, de Praeparalione 
evaogelica, lib. i, cap. 10« ex sanchoniatbone ; Atbanasius 
hi oraiione conu^ Gentiles; de Anneniis, Cyiiriis, l.ydjsalii 
8fTij>tores. Coqo^s. 

(o) vulcano Junonis ex Jove filio» mnervae auiem artium 
ilRse ooo|ierario, quia insiruineniis artinm cudcudis pra;- 
fectii. vkl. Plaionem in crilia. 

(r) vMc inllra, Ub. 7, cai). 0. 



Diana in silvis, Mlnerva in ingeniis : Ipse sil postremo 
etiaro in illa iurba qiiasi plebeiorum deorum : ipso 
pri'sil nomine Liberi virorum seminibus, et noroine 
Libene feminarum(a) : ipse sit Diespiter , qui parium 
perducat ad diem ; ipse sii dea Meiia, qiiain prae- 
fecerunt nienstruis feminnrum ; Ipse Lucina, quae 
a parturientibus invocetur : ipse opem ferat nasccnii- 
bus, excipiendo eos sinu terrae, et vocetur Opis ; 
ipse in vagiiu os aperiai, ei vocetur deus Vaticaiius: 
ipse levet de terra, et voceiur dea Levana ; ipse 
cunas iueaiur, el voceiur dea Cuuina : non sit aliusy 
sed ipse in deabus illis, quae fata nasceniibus caniini, 
et vocantur Garmentes (b) : pr.«sit fortuitis, vocetur- 
que Foriuna : in diva Rumiita niammam parvulo im- 
nmlgeai, quia rumaro dixeruni veteres mammam ; 
in diva Polina poiionem minisiret ; in diva Educa * 
escam prxbeat : de pavore infanium Paventia niin 
cupeiur(c); de spe quae veiiii, Venilia; de volup- 
laie Volupia ; de actu Agenoria ; de slimiilis, qui- 
bus ad nimium acium horoo iropelliiur, dea Stimula 
nominetur, Strenia * dea sit, sirenuum faciendo; 
Numeria , quae numerare doceal ; Camoena , qoa^ 
canere : ipsc sii et deus Consus, praebendo consil a ; 
et dea Sentia , senlentias inspirando : ipse dea Juven- 
las, quae post prastextam (d) excipiat juvenilis xta- 
iis exordia : ipse sil et Forluna Barbata, qune adulios 
barba induat ; quos honorare noluerunt ^ , ut lioe 
qualecumque numen saltem mnsculum deum, vel a 
barba Barbatum, sicut a nodis Nodutiim , vel certe 
non Fortunam, sed quia barbas habei, Fortunium no- 
minarent : ipse in Jngatino deo conjuges jungat ; et 
cum virgini uxori zona solviinr, ipse invocetur» et dea 
Virginiensis* voceiur : ipse sil Muiunus vel Tutunus\ 
qui esi apud Graecos Priapus : si non pudet, hxc oin* 
nia quae dixi, et quaecumque iion dixi (non enim oro^ 
nia dicenda arbiiratns sum), hi omnes dii deaque sU 
unus Jnpiter : sive sinty ut quidam volunt, omiiia ista 
partes ejus, sive virtuies ejus, sicui els videiur, qui- 
bus eum placet esse mnndi animuni; quae senientia 
velut magnorum muliumque docioriim est. Haec si ita 
sint (quod quale sit, nondum inierlm quaero), quid 

* Mss. plures, THexpater ; alii, Dispofer, vel DHspaler 

* vind. Aro. et Er., EduUca, 

* Ita in Mss. bic et infra, cap. 16. m edilis vero, ftrenua^ 
^ Ediii, voluerit: Melius Mss., nolueruni : referciido ad 

eos qiii adhiUis, BarbaUan ooieodam deani, nou deum in« 
siitueruoi. 

* Sic Mss. At editi, virginenm, ' 

* viod. Am. Er. et nonuulli Mss., jirolicm». Uv. ciini aU- 
quot eliam Mss.« Mutinut, Plerique vero veieres libri, i/u- 
liini» : qulbus consentiuat Aruobius lib. 4, ci lacianiiui 
lib. 1 de lalsa Relig., c. 20. Posiea Am. et Rr. sul^iiciuul, vel 
TuUnut, vind.. velTuiumut, PanciBlss., veiTutwriut, oranes 
prope alii, vel Tuliamt, Hoc tamen liovaiiienses, lJido\ici 
Vives oonjeciuram secuti, omiserunt. Arnol., lib 4. adversas 
Gentes : t Et quia non sopplic ces Mutuuo |>rocuuibiuim, 
atque Tutuno, > eic. 

la) De bis infra, lib. 6, cap. 9. 

(b) carmentes apud A. Gelliuin, iib. 10, cap. 16, duae« 
Posluerla el Prosa nominatae. 

(c) Pavenlina apud Teriull., ad Naliones, lib. 2, cap. II. 
(a) vetUs codex Faurensls in inieriineari s|iaiio adtlit, 

pdt XV annot, Glossema non ineplum. pnetextam euim vo* 
caliani iogam purpura droumtexiam, nua nua nmgistraius 
tanium, sed etiam poeri ntebamur uaque ad pubortateu^ 
qiio temiiore togam viriksn indueiiani. 



»3 DE CIVITATE DEI, 

penlerenl, si unum Deom colerent prudeniiore com- 

peudio ? Quid enim ejas contemneretur, cum ipse co- 

lereiur? Si auiem meiuendum fuit, ne pRetermis&e 

iive neglectx paries ejus irascereniur : non erg» iil 

volunt, velui unius animantis bxc tota vila esi, qu» 

omnes contlnet deos, quasi suas virtutes» vel mem- 

bra, vel partes ; sed suam quae<|ue pars babet vitam a 

cxieris separaiam, si praeter alieram irasci altera po- 

test, et alia placari, alia concitart. SI auiem dicilur 

omnes simul, id est lotum ipsum Jovem potuisse of- 

fendi, si partcs ejus non eiiam siDgillatim minutaiim- 

que colerentur, stulie dicitor. Nulla quippe earum 

pRctermitteretur, cum ipee anos qui babet omnia^ 

oolereinr. Nam ut alia omitiam, quas sinit innumera* 

bilia, com dicunt omnia sidera partes Jovis esse, el 

omiila vivere aique ralionales animas babere, et ideo 

sine coniroveriiia deos esse, non videnl quam mulies 

Bon colant , quam multis asdes non construaiit , aras 

flon staiuani, quas iamen* paucissimis sideriim sia- 

tuendas esse pulaverunt, ei singillatim sacriflcanduro. 

Si igiiur , irascuntur qui non singillatim eohintur, 

uon metuont « paucis pbcatis , toto ceelo • irato 

vivere^ Si aoiem siellas omnes ideo colunt, quia 

In Jove sunt quem colunt* ^o compendio possent in 

illo uno oinnibus supplicaro. Sic enim nemo irasce- 

retur, cum in lllo uno ' nemo contemneretur, potius 

quam, cultis quibusdam, jusia irascendi causa illis, 

qui prxterroissi esseni, mulio numerosioribus prae- 

beretur : prxseriim cum eis de superaa sede fulgeo- 

tibus, turpi nuditaie disientus praeponereiur Priapus. 

CAPUT XII. — D« ofrinione eorum qui Dewn animam 
tntimfi, et nmndum corpu» Dei eue putaverunL 

Quid iilud, nonne debet movere acutos homineSi 

vel qualescQmque bomines T Non enim ad hoc inge» 

nii opiis est excellentia, ut deposito studio contentio- 

nis aitendant, si mundi animiis Deus est» eique aiimio 

mundus ut corpus est, ut sit unum animal constaiis e% 

Miimo et corpore, aiqoe iste Deus est sinu quodam * 

naturs in se ipso continenfromni», ut ex ipsius ani- 

ma, qua viviflcatnr tota ista moles, vit» atque anims 

cunctorom viveniium pro cujtisque nascentis ^ sorie 

sumaniur, nibil oinnino remaiiere *, quod non sit pars 

Dei. Quod si ita est, quis non videat quanta impietas 

et irreligiosiias consequalur, ut quod calcaverit quis- 

que, partem Dei calcei, et in omni animanie occi* 

dctido, pars Deii trucidetor? Nolo omnia dicere quae 

possunt occurrere cogiiautibus , dici autem sine ve- 

recundia non possunl. 

CAPUT XIII. — De M» qui $oia rationaiia ommanHa 
partei etse uniui Dei auerunt, 

Si autcm sola aiiinialia rationalia , sicut sunt ho- 

miiies, partes Dei esse conieiidunl ; non video qul- 

dem» si toius muiidus est Deiis, quomodo bestias ab 

ejus parlibus separeni. Sed obluciari quid opus est? 

De ipso rationali animaiiie, id est homine, quid in- 

* Porte, tanu 

s Hic ediii addunt, onmibus suppHcareim'. Abest a ma- 
■uacri|4is. 

* sic omnjeis Mss. Ediii autem, mmt qmdam* 

* veteres lihri. naxcendi, — sio etiam nostri Mss. M. 

* viod. Am. isi.^.remanere patest^ Lov.» remmere posK. 
AbuHt y^ue» a sui^ 



S. AUGUSTINI 



m 



felicius credi polest, quam Dei pnrlem vapukire, cum 
puer vapuhi ? Jatn vero pries Del fleri lascivas, ini- 
quas , impias , atqne omnino damnabiles , quis ferre 
possii, nist qui prorsits insanit? Postrenio quld Ira' 
scitur eis a qulbus non colilur, eum a suis partibus 
noB colatur? Restat ergo ut dieant , omites deos siias 
habere vitas,. sibi qoemque vivere, iiullum e<»nim esse 
pariem eujusquam ; sed omiies coiciidos, qui cognosci 
et coK possunt; quia iain inulii sunl, ui omiies non 
possini. Quorum Jupiier, quia rex praesidet, ipsuin 
credo ab eis putarl regnum eonsiituisse , vet aoxlsse 
Itomanum. Nam si hoe ipse non fecit , qiiem aHum 
deum opus tam magniim potuisse aggredi credant , 
cum omnes occupati shit officiis et operibos propriis, 
nee alter * irroat Iti alierios? A rege igitor deorum 
rtgiinro bomlMum poiuit propagari et aogeri. 
CAPUT XIV. — AugmentaregnorumJom incongruen^ 

ter adtcribi :cum, n Yictoria^ ut vokmtydea eU^ ipsa 

hutc negotio sola sufficeret, 

Uic primum quxro , cur non etiam ipsum regnum 
aliquis deiis esi ? Cur eniin non ita sit, si Victoria 
dea esl? Aui quid ipso Jove in bac eansa opus est, si 
Victoria fbveai sit(|ue propiiia, et semper eat ad 
lllos,. quos vult esse viciores ? Haa dea favent* el 
propiiia, etiam Jove vacante vel aliud agente, qiKB 
geiites non subdiue remanerent? quae regna no» 
cedereni f An forte displicei ' bonis, iDiqoissima im- 
probiiaie pugnare, et riiiitimos quietos nuUamque in- 
juriam &€ieiites ad dilaiandum regnum bello apoiita- 
neo provocare ? Plane si ita sentiunt , approbo et 
laudo. 
CAPUT XV. — An congruat bonis latius velle regnttte» 

Videanl ergo ne forte noii pertineat ad viroa bonos, 
gaudcre de regtii laiitudine. Iniquitas enim eomm , 
cuin quibus jusia bella gesla sunl, regnum ad|uvi^ ut 
cresceret : quod uiique parvum essel , si quies et ja- 
siitia finiiiinorum conira se bellum geri nulb pror 
vocatet injuria : ae sic fclicioribus rebus bumanis 
oinnia regna parvaessent concordi viciniiate laslantia; 
et ita essent in mundo regna plurima geiitium, ut sunt 
in urbe domns pluriroae dvium. Proinde belligerarc 
et perdoinitis geniibus dilaiare regnum, malis videlur 
feHcirns , bonis necesstias. Sed quia pejiis esset , ol 
injuriosi jusiioribus dominaFenitir, ideo noii incongruo 
diciiur etiam ista felicitas. Sed procul dubio felicitas 
niajor est, vicinum boniim babcre concordein, quam 
vicinum matuiu subjugare bellanlem. Mala voia sunl, 
optare babere queiii oderis, ve! qiieni limeas, ut possit 
esse quein vincas. Si ergo jtisia gereiido bclla , non 
iinpia, non iniqua, Romani imperium lam magniim 
acquirere poiuerunt, numquid tanquam aliqua dea 
colcnda est eis etiain iiiiquitas alieiia ? Miiltum enini 
ad istam latiiudinem im)ierii eam eooperaiam vide- 
mus, qiiae faciebat iiijuriosos, ut essent cuin quibiis 
Jusia bella gererciitur , et augereiur imperiuni. Cur 

« Lov., ne aHer; dlssenUentibos editis alBs et maau- 
8cri|)tis 

• viod. Am. Er., noit dispticet. Expuucla cst ncgatio 
cioritate maouscriptonuu. 



m 



LIBER QUARTCS. 



il6 



amem et iniqiiitas dea non sit, vel exlemaniiii gtn- 
tiuro , 8i PaTor et Pallor et Febris dii Rooiani etie 
menienint? Hia igitur duabus, id ett aliena iniquitaie 
el dea Yicloria, diim beilorum cansas iniqnius exdut, 
Victoria eadem bella feliciler terminat, etiam feriato 
Jove crevit imperium. Quas enim hic parles Jupiier 
baberet» cum ea quae possent beneilcia ejus putari» 
dii babenlur, dii vocantur» dii coluntur, ipsl pro suit 
panibus invocanturt Haberet autein bic eilam ille 
aliquam partem , si regnum etiam ipse appellaretur, 
sicut appeilatur itla Vicioria. Aut si regnum niunus 
est JovM , cur uon et victoria munus ejus babeatur ? 
Quod profecto baberelur, si non lapis in Gapiiolio («), 
sed verus Rex regum et Domiiius domlnanliuiu (Ap9€. 
m, 16) cognosceretur atque coleretur* 

CAPUT XVI. — Quid fuerit quod Romam ommbu$ 
rebus ef omnibus motibus deos singulos dejmtante$t 
Ofdem Qmetis extra portas esse voluerunt. 

Mirur autem pluriniuro, quod cutii deos singulos 
aingiilis rebus et peiie singulis niotibus altrlbuerenl , 
Tocaverunl deain Agenoriam, qujc ad agenduin exci-' 
taret ; deain Siiroulam, qax ad agenduui uUra modum 
stiinularel ; deam Murciain , quu: pretcr mudum non 
moveret, ac faceret bomiiieiii , iit ait Poinpouius» 
murddum, id esl nimis desidiosum el inaciuosnro (b); 
deam Slreniam , qux faceret sirenuuro ; bis oronibus 
diis et deabus publica sacra facere susceperuiit : Quie« 
tem vero appellanles, quae faceret quietuin, cum 
cdem baberei exira poriain Colliiiam, publice il- 
lam suscipere noluerunl. Uirum indiciuin fuil anbni 
iiK|iiieti, an potius iu signiflcalum est, qui illam 
turbkm colere perseveraret , nun plane deorum, sed 
daemoniorum, euiu quietem babere nou posse? ad 
^uam vocat verus Medicus, dicens : Discite a me <pda 
mtis smu et kumHis corde^ et invenktis requiem anuMh 
bus vestris (Matth. xi, 29). 

CAPUT X YIl. — Afi, fi Jovis summa potestas est^ etiam 
Victoria dea debuerit a:stimari. 

An forte dicuut, quod deaiu Victoriam Jupiter mil- 
Ul, atque illa Uuquam regi deuruin obternperans, ad 
quos jusserit veniat, el in eoruiii parte coiisidai? Uoc 
vere dicilur, non de illo Juve, quein deoruiu regem 
pro sua opinioue conringunt; sed de illo vero Rege 
Meculoruiii , quod milUt nou Victoriain « qwe nulla 
substaiitia esl , sed aiigelum suum , el faciat viiicere 
qucni voluerit ; ciijiis coiisiliuui occultum csse potest, 
ini(}uuiu noii polest ^ Nain si victuria dea est , cur 
nun deus esl et triumphus , et viclori» jungitur vei 
inaritus, vel fratcr, vel fllius 1 Tulia quippe isti de diis 
opinati sunt, qualia si poetae fliigerent, alque a nobis 
exagiurenlur ; respunderent isti, ridenda esse flgmen- 
u poeUruroy non veris attribuenda niiroinibus : et 

*■ Er. Lugd. ven. Lov., cuins cnnsUium occuUum esse po- 
lesl, mt^Miini esse non potesi. M. 

(a) vide supra, lib. % caip. 29, n. 1. 

(b) Quis iHMnpoaius sit, ignoraiur : au AtUcus, an L. Pom- 
poiiius Atcllaiianim scriplor, aa Ca. Ponipoolus oralor, qui 
ouuies ^ixeruiit ciun dcerooe; aa qui posi cicerooem Tue- 
re, iHMU))Ouius Nela, an Julius Ponipouius, poeu tragicus, 
ci^tts (^inliliaaus mcmiait, an |urisconsultus. I4;d. ^ iyes. 



Umen se ipei non ridebant cum Ulia deliramenu nou 
apud poeUs legebant, sed in temptis colebant. Jovem 
igitur de oiunibus rogarent , ei uiii Untummodo sup- 
pllcarent. Non enim , quo misisset Victoriam , si dea 
est et sub illo rege est, posset ei audere resistere, ei 
suaro potiiis facere voluntalem. 
CAPUT XVlll. — Feiicitatem et Portunam qm deas 
putant^ qua ratione secemunt ^ 
Quid qnod et FeliciUs dea est? aedem accepit, aram 
meruit, sacra ei congrua persuluu suiit. l|isa er- 
go sola coleretur : ubi enim ipsa esset, quid boni non 
essct? Sed quid sibi vull, quod et Forluna dea puUtur, 
et coliiur? Aii aliud esl feliciUf, aliud fortuna? Quia 
fortuna potesl esse et mala : felicius autem si mala 
fuerit, felicius non erit. Certe omnes dcos utriiisque 
sexus (si et sexum liabent) nonnisi bonos existiroare 
deberous. IJoc Plaio dicit (De Republica, lib. 2), hoc 
alii philosophi, boc excelleiites reipublicae populonim- 
quc rectores. Quomodo ergo dea Fortuiia aJiquando 
bona esl, aliquando ma|a ? An forte quando mala est, 
dea non est, sed iii nialignuro daeroonero repente con- 
vertiiur? Quot sunt ergo deac istae ? Profecto quotquot 
boniines fortunati , boc est bonae fortiinae. Nam com 
sint et alii plurimi siinul, boc est uno tempore, m«ilm 
fortunae, numquid , si ipsa esset, simul et niala esset 
et bona ; his aliud , illis aliud? An illa quae dea est» 
semper bona est? Ipsa ost ergo Felicius : cur adbl- 
beiitur diio nomina? Sed hoc ferendum est : solet 
eniin et una res duobus noroinibus appellari. Quid 
diversae sedes, diversa; arae, diversa sacra? Est causa, 
inqiiiunt : quia felicius illa est , quaro boni babent 
pneoedentibus roeritis; foriuna vero quus dicitur bo- 
na , sine ullo exaroine meritorum fortuitu accidit bo- 
ininibus el bonis et malls, unde etlam foniina nonil- 
natur. Quomodo ergo bona est, quae slne ullo judidd 
vetrit et ad bonos et ad malos? Utquid autein colitur, 
quas iu cacca est , passim in quoslibet bicurrens , ut 
suos cultores plerumque praetereat , et suis coniem- 
puiribus bsercat? Aut si aliquid proflciunt cullorei 
ejus, ut ab illa videantur et ameniur , Jaro meriu se- 
qiiitur, non fortuitu venit. Ubl est ergo ' deflnitio illa 
forlunae? ubi est quod a fortuitis etiam nomen acce- 
pit? Nihii enim prodest earo colere, si fortuiia est. 
Si autem suos cultores diseemit, ut prosit, fortuna 
non est. An et ipsam, quo voluerit, Jupiter mhtit? 
Colatur ergo ipse solus : non enim potest ei jubentl 
et eam quo voluerit niittenti Fortuna resistere. Auc 
certe istam mali colaiit, qui nolunt babere mcriu^ 
quibus possit Dea Felicitas inviuri. 

GAPUT XIX. — De Fortuna muliebri. 

Tanlum sane buic, velut niimini Iribuunt, qiiam 
Fortunam vocanl, ut simulacrum ejiis, quod a nia- 
tronis dedicatum cst (et appellau est Fortuna mnlie- 
bris [Uv. /. 2] ), etiain locutuni esse memorix coiii- 
mcndaveriiit (Plutarch. in Coriolano et lib. de Fortuna 
Roman.), atque dixisse non seniel, sed itenim, quod 
eaui rite matronae dedicavcrint Quod quUlem st 

• Sic xss. At edili, feceruni. 

* Abest, ergot vb ouuiibus uostris Mm. II. 



127 



DE CIVITATE DEI, & AUGUSTINI 



m 



Terum sit, mirari nos non oportet. Non enim malignis 
datmonibus etiam Mc difficile est fallere, quoruro aries 
atqne versutiashinc potius isli advertere debuerunt, 
qaod illa dea locuta est , qu» fortuitu accidit , non 
qu» iheritis Tenit. Fuit enim Fortuna loquaz, et muta 
Feiicitas ; ulquid aiiud \ nisi ut homines recte vivere • 
Don curarent , conciliata sibi Forluna » quae iilos sine 
ullis bonis meritis faceret fortunatos? Et certe si For- 
tuna loquiiur, non saltem muliebris, sed virilis potius 
loqueretur, ut non ipsae, quae simulacrum dedicar 
Temnt, putarentur tantum miraculum muliebri loqua- 
citaie finxisse. 

CAPUT XX. — De Virtule et Fide, quas Pagani Um- 
plit et utcrit honordvenmt^ prwtemiiltentet alia bona^ 
quas timiliter colenda fuerunt^ ti recte aHit* dimtdtat 
iribuetatur. 

Yirtutem quoque deam fecerunt : qu.ne quidem si 
dea esset, multis fuerat prxferenda. Ei nunc quia dea 
non est, sed donum Dei est, jpsa ab illo impeiretur, 
a quo splo dari potcst : et omnis falsonim deorum 
Itirba vanescet. Sed cur el Fides, dea credita est,et 
accepit etiam ipsa templum^ et aliare? Quamquisquis 
prudenter agnoscit, habiiaculum illi se ipsum lacit* 
Unde autem sciunt illi quid sil fides cujus primum et 
maximum ofOcaum e^t, ut in verum credatur Deum ? 
Sed cur non suffecerat virtus ? nonne ibi est et fides? 
Quando quidem virtuiem in quatuor species distri- 
buendam esse viderunty prudentiam, justitiam, for- 
litudinem, temperantiam. Et quoniam istae singule 
species suas habent, in partibus jusUtis fides est; 
maxlmumque locum apud nos habet, quicumque 
scimus quid sil, quod justus ex fide vivit {Habae. 
II, 4). Sed illos miror appetitores multitudinis deo- 
mm, si Qdes dea est, quare aliis tam mul.tis deabus 
injuriam fecerint pnetermittendo eas, quibus simili- 
ler xdes et aras dedicare potuemnt? Cur temperantia 
dea esse non merait, cum ejus nomine nonnuUi Ro* 
mani principes non parvam glori^ compararini? Cur 
denique fortitudp dea non esl, qu» adfuit Mucip (a), 
cum dexteram porrexit in flammas; quae adfuii Cur- 
lio (6), cum.se pronatria in abjruptam terram pracci- 
pitem dedit; qujs adfuit Decio patri (c), et Decio fl- 
lio(d), cum pro exercitu se vovemnl?Si tamcn his 
omnibus vera inerat fortiiudo^undemodo non agitur. 
Quare pmdentia, quare sapientia nuUa niiminum loca 
meraerunt? an quia iri nomine geiierali ipsius vinutis 
omnes coluntur? Sic ergo posset el unus Deus.coliy 
cujus partes caetcri dii pulantur. Sed in illa qna vir- 
tute et fides est, et pudicitia, qu» tameu extra inaedi- 
bus propriis altaria meruerant. 
CAPUT XXf. — Quod dona non intelligentet 2>et\ Vir- 
tute taltem * et Felicilate debuerint ette conUnti, 
Has deas non veritas , sed vanitas fecit : baec enim 

■ 

> In B., ef od quid, M. 

* Forte, Ulii. M. 

• Ediii : Quod wmm ncn inuUigentet Deum, wtute tair 
%em, 

!ff) Mudus dictns Scsevob. Uv. Ub. % cap. 12. 
b\ Uvius, lib. 7, cap. 6. 
c) td., lib.8,cap. 9. 
) kl.i lib'. 10« cap. 28. De iisdcm Infhu lib. 5» cap. 18. 



veci Dei munera sunt, non ipsae sont de». Veromtamen 
ttbi est virtus el felicitas, quid aliud quxritur? Quid 
ei surficit, cui virtus felicitasque non sufflcit? Omnia 
quippe agenda complectitur virtus; omnia optanda, 
feiicitas. Si Jupiter, ut bsBe daret, ideo coiebatur ; quia 
sl bonum aliquid est laiitudQ regnl atque diuturpitas, 
ad eamdem pertinet felicitatem ; qur non intelleelum 
est dona Dei esse, non deas? Si autem putat» sunl 
deae, saltem alia tania deorum turba non qiiaireretur. 
Ckmsideralis enim olflcUs deomm deammque pmnium« 
qus sicut voluemnl pro sua opinatione finxemnt, iiH 
veniant, si possunt, aliquid quod ab aliquo deo prae- 
suri possit homini habenti virtuiem, habenii feliciia- 
lem. Quid doclrins vel a Mercurio, vel a Miaerva (a) 
petetidum esset, cum virtus omnia secum babevet? Ars 
quippe ipsa bene recteque vivendi, vlrtus a veteribns 
definiu est. Vnde ab eo quod grxce «ptni diciiur vir- 
tus, nomen arlis Latinos traduxisse putavemnt (6). Sed 
si virtus nonnisi ad ingeniosum posset venire, quid 
opus erat deo Catio patre, qui catos, id est acutos, 
faceret, cum hoc possetconfcrrefelicitas? Ingeniosum 
quippe nasci, feliciutis est. Unde, etiamsi non potuil 
'a nondum nato coll dea Felicius, ut hoc ei conciliaU 
douaret, conferret hoc parentibus ejus cuUoribus suis». 
ut eis ingeniosi filii nascercnlur. Quid opus ecalpar- 
turientibus iiivocare Lucinam, cum, si adesset Felid- 
us, non solum bene parerent, sed etiam boiios?Quid 
necesse ent Opi deae commendare nascentes, deo Va- 
licano vagientes, deae Cuninae jacentes, deae Rumins 
sugentes, deo Sutilino suntes, deae Adeonae adeun^ 
tes, Abeonae abeuntes; deae Menti, ut bonam habe- 
' rent mentem; deo Volumno et deae Voluraiiae, ulbo*' 
na vcllent; diis nuptialibusS ul bene conjugarenlur ; 
diis agrestibus, ut fmctus uberrimos capereot, el 
maxime ipsi divae Fructeseae; Marti et Bellonae, ul 
bene belligerarent ; deae Victorias, ut vincerenl; deo 
Honori ', ut honorarentur ; deae Pecuni», ut pecuniosi 
esseni ; deo iEscuiano ' et filio ejus Argentino, ut Iuh 
berent asream argenteamque pecuniam? Nam ideo p&- 
trem Argentini iEscuIanum posuerant, quia priusaerea. 
pecunia in usu esse ccepit, post argentea (c). Miror 
autem, quod Argenlinus non genuit Aurinum, quia et 
aurea subsecuu est.(iuem deum istisi haberentySie- 
ul Saturno Jovem, iU et patri Argentino et avo ifSscu- 
laiio Aurinum praeponerent. Quid ergo erat necessO' 
propter haec bona vel animi, vel corporis, vel externa, 
lanum deorum turbam colere et invocare; quos ne^ 
que omnes commemoravi, nec ipsi potuerunt omni- 
biis bonis humanis minuUtim singillatimque digestis 
deos minutos et singulos providere; cum possel ma- 
gno facilique compendio una deaFelicitascuncUcon- 
ferre; nec solum ad bona eapienda quisquam alius, 
scd neque ad depellenda mala quaereretur? 6ur enim 

> vind Am. et nonnuUi roaauscripU , d& coftfii^itf- 

1 Er. et aliquot Mss., deo Honorino, 

* NonnnUi nuiDUScripU hic et infra oonsUnter* /fjtcwm*. 

(a) Mercurius pneerat eloquenUse, Minerva arUbus «I 

iimcniis. . « • 

\b\ Dooaius In Andriam TerenUi, act. U iic«i. I» veca. 4 

(rlrttn. Iib.33».cap. H 



m 



UBER QUARTUS. 



130 



esset iiivocanda propter fessos diva Fessonia \ pro- 
pier ho6tes depellendos diva Pellonia, propter aegrot 
medicus vel Apollo, vel iEsculapius, vel ambo simul 
qoando esset grande periculuro? Nec deus Spinien- 
sis*, ut spiiias ex agris eradicaret; nec dea Rubigo , 
ot non accederet, rogaretur : una Feiidiate pnesente 
et tiiente. vel nulla inala exorirentur» vel faciUimo 
peiiereiitur. Postreroo quoniam de duabiis istis dea- 
bus Yirtuie et Feliciiate traciarous, si felicitas virtu- 
lis e^t praemium, non dea, sed Dei donum est : si au- 
tem dea est, cur non dicalur et virtutem ipsam con- 
ferre ; quandotiuidem etiam virluteni consequi felicitas 
magna est? 
CAPI3T XXII. — De icientia colendonm deorum^ 

qtum a ie Varro glorialur collatam eue liomanii. 

Quid ergo esl, quod pro iiigeiiii beiieficio Yarro 
j^actal pra^stare se civibus suis, quia non solum com» 
iiiemorat deos, qiios coli oporicai a Romanis, verum. 
etiam didt quid ad quemque pertineat? Quoniam ni-. 
liil prodcst ', iiiq jil, bominis aliciijus roedici nonien 
formamque nos^ic, et quod sit medicus igiiorare : ita 
dicit nihil prcjesse scire, deuro esse iEsculapiuro, si 
iiescias eum valetudini opilulari, atque iia ignores 
car ei debe;i s supplicare. Iloc etiam alia similitudine. 
afUrmat» dicens» non modo beiie vivere, sed vivere 
omnino nefuiiiero posse, si ignoret quisnam sit fabery 
qnis pistor% quis icctor, a quo quid uteusile petere 
possit: quero adjutorem assumere, quem ducem, quem 
doctorem : eo modo nulli dubium esse asserens, ita 
esseatilem cognitionem deorum, si sciaiur quam quia- 
que deus vim et facultatem ac |iolestatem cujusque 
rei liabeat. Ex eo enim poterimuif in(|uit, icire quem 
cujuique cauia ' deum advocere alque invocare dettea» 
ffHM ; ne faciamui^ ut ndmi iolent^ el optemui a Lt- 
bero aquam^ a Lymphii vinum. Magna sane ulilitas. 
Quis noii huic graiias ageret, si vera inousirarel ; et 
si unum venim Deum, a qiio esscnt omnia bona, ho- 
minibus colenduro doceret ? 

GAPUT XXIII. — De Felidtate, quam Ronumi, ma/-. 
loruM veneratoree deorum^ diu non coluerunt honore 
divinot eum pro omnibui iola iufiurel. 

I. Sedundenunc agit..i, si libri et sacra eorum 
▼era sunt, et Felicitas d^ est, cur non ipsa uiia qu» 
eoleretur consiituta est, qux posset universa con-, 
ferre, et compendio facere feiicem ? Qnis enim oput 
aliquid propter aiiud quam ut felix fiat? Cur denique 
tam seiro buic tantx de^e post tot Romanos principes 
Lueullils xdem constituii (a)? Cur ipse Romulus fe- 
licem eupiens condere civitatem, non hiiic templum 
potissimum struxit ? Nec propler aliquid diis csteris 
siipplicavit, qiiando nihil deesset, sic hxc adessel. 
Nam et ipse nec prius rex, nec, ut putant, poslea deos 

* veteres libri non pauci, Fossona, 

* viiid. Er. et aliquot Mss., spineniis. 

* Sic Dostri inanuscripti. in B.: QiioiiMNio tvMl prodett, IL 
^ sic Mss. editi autem, pictor, 

* \j[)s,t C9guique rd causa, Abeslt rei^ ab aliis libris. 
(a) Anno tJrbis conditae circiler 066 : Dam bunc in aonos 

reterunt cciisulaium Lidnii LucuiU, a quo aedtis Feiicttaii» 
aiif)d belluui ipse adversus Mitbridatem et Tfgranem reges 
relidter gesteet, ooostiutu fhit. 



fieret, si hanc deam propitiam non habcret. Utquid 
ergo constituil Romanis deos^ J^ntnt Jovem, Mar^ 
tem, Picomt Faunum,.Tiberinum, lierculem, et si 
quos alios ? utquid Tilus Taiius addidit Salumum, 
Opem, Solem, Lunam, Yulcanum, Lucem, et quos- 
cumque alios addidit, inler quos eiiam deam CIoad<* ' 
nam *, Felicitate neglecta ? utquid Niima tot deos et 
tot deas sine ista? an eam ibrte iii tanta turbii videre 
non potuit ? Hosiilius certe rex deos et ipse novos 
Pavorem atque Pallorem propitiandos non iiitroduce- 
ret, si deam islam nossel aut colefet. Prxsente 
quippe Felicilate omnis pavor et pallor, non propitia- 
lus abscederet, sed pulsus aufiigerel. 

2. Deinde quid est hoc, quod jam Romanum impe- 
rium longe lateque crescebat, et adhuc neiuo Felici- 
tatem colebal? An ideo grandius imperiuni, quam fe-. 
licius fuil? Nam quomodo ibi esset vera felicitas, uhi 
vera non erat pietas? Pieus enim est verax veri Del 
cultus, non cultus falsorum tot deorum, quot dacmo- 
niorum. Sed etpostea jam indeorum numerum Feli- 
citate suscepta, magna bellorum civilium infelicius 
subsecuU est. An forte jiiste est indignau FeliciUs» 
quod et Um sero, et non ad bonorcm, sed ad conlu- 
meliam potius inviuia est, ut cum ea colerelur Pria* 
pus, et Cloaciiia, et Pavor, et Pallor, et Febris, et 
castera iion numina coleudoruniy sed crimina co 
lentium ? 

3. Ad extremum, si cum turba indignissima tanla 
dea colenda visa est, ciir non vel illustrius cxteris 
colebaiur? Quis enim ferat, quod neque intcr deos 
Consentes quos dicunt in consilium Jovis adliiberi, 
nec inter deos quos Selecios vocaiit, Felicilas constl- 
tuia est^? Templum aliquckl ei fieret, quod et lod 
sublimiute et operis digniute praeeminerel. Cur eiilm 
non aiiquid melius, quam ipsi Jovi ? Nam qux etiam 
Jovi regnum nisi Felicitas dedil? si Umen cum regna- 
ret, felix fuit. Et potior est felicius regno. Nemo 
enim dubiut, facile inveniri hominem qui timeat se ^ 
fieri regem : nullus autem inveniiur qui se nolii esse 
felicem. Ipsi ergo dii, si per auguria vel quolibet 
modo eos poss coiisuli putant, de hac re consule- 
rentur, utrum vellent Feliciuti loco cedere : si forie 
aliorum xdibus vel dluribus jam fuisset locus occu- 
patus, ubi aedes major aique sublimfor Feliciuti con- 
struereiuri etiam ipse Jupiter cederet, ut ipsuni ver- 
ticem coUis C:lpitoliiii FeliciUs potius obtineret. Noii 
enim quisplam resisteret Fdiciuti, nisi, quod fieri 
non potest, qui esse vellet infeiix. Nulio modo omnino 
si consuleretur, faceret Juptier, quod ei fccerunl tres 
dii, Mars, Terminus, el Juvenias, qui majori et regi 
suo noUo modo cedere loco voluerunt. Nam siciit ha- 
beni eorum litterae, cum rex Tarquinius Capitoiiom 
fabricare vellet, eumque locum qui d dignior aptior- 
que videbatur, ab diis aliis? cerneret praeoccupatum». 
non audens aliquid conira eorum facere arbilrium* 
et credens eos tanto numuii suoque principi volun^. 

> Fditi , FeUcilas consiUuta^ eU itf (empbmt. Particula» M, 
abesi a maiiuscri|itis. 
• sola edilio Lov , a dKf dumi. 



ISI 



DB aVITATE DEI, S. AUGUSTINI 



m 



Cite cessaro^; qiiia mulii eraint illic ubi Capilolium 
oonsiitatum est, per aiigurlum qujesivii, ulrum con- 
eedere locnm vellenl Jovi : atque ipsi inde cedere 
oiiiaes Toluefunt, prxter llloe qiioa commemorafi» 
Ibrlem, Terminuro (a), Juventatem : aique ideo €»• 
pilolium ita coiistrucium est, ut eUam isii Ires inliis 
esseiit lam obscuris signls, ut boc vix homines do- 
ctissimi scirent. Nullo modo igitiir Feliciiatem Jupi- 
ter ipse contemneret, sicut a Termino, Marte, Ju- 
ventate contemptus cst. Sed ipsi eiiam qui non cesse- 
rant Jovi, profeclocederenl Felicilati, qux illis regem 
fecerat Jovem. Aut si non cederenl, iion id contem- 
ptu ejus facerent, sed quod in domo Felicitatis ob- 
scuri esse mallentf quam sine iUa in locis propriis 
eminere. 

4. lu dea Felicitate In loco amplissimo et celsis- 
simo constitiita, discerent clves unde omnis boni voil 
peteiidum esset auxilium. Ac sic ipsa suadente nalura, 
alionini deoruin superflua muliiliidine derelictay co- 
lereiiir uiia Felicilas, uni supplicaretur, iinius tcm- 
liliini freqiieiiiaretur a civibus qui felices esse veilcnt, 
qiiorum csset nemo qiii nollei : alque ila ipsa a se 
i|isa peieretur, quae ab omnibus petebatur. Quis 
enim alif|iiid ab aliquo deo, nisi felicitatem, velil ac- 
ciperc, vel qiiod ad fclicilatem cxistimat periitiere t 
Proindc si feliciias hnlict in poicsiale cum quo ho- 
niine sil (lialiei aiilem, si dea esl), qiiae landem siiil- 
tiiia est, ab aliquo eam deo pelcre, qunm possis a se 
ipsa impeirare? Hanc ergo deain su|>cr deos caeleros 
limiorare etiara loci dignitale debuerunl. Sicut enim 
apiid ipsos legiturt Romani veieresnescioquem Sum- 
inanum(6), cul nociurna fulmina tribuebant, colue- 
runt niagis quam Jovem, ad quem diuma fulniina 
periinerent. Sed postquam Jovi templum insigne ac 
siiblime conslriiclum esi, propter acdis dignitatem sic 
ad eum multitudo coiifluxit, ul vix inveniaiur qui 
Sumuiani nomen, quod audire jam non potesi, se 
saltem legisse meminerii. Si auleni felicitas dea non 
*esl, qiioniam, qiiod verum esl, mnnus esitDei; ille 
Deus qtucratur, qiii eam dare possit, et deorum f:ilso- 
rum miillitudo noxia rdinqiialur, qnam stullorum 
hominum muliitiido vana seciatur, doiui Dei deos sibi 
faciens, et ipsum, cujus ea dona suiil, obslinatione 
superb:e voluntails oflendeiis. Sic enim carere iion 
potest infelicitaie, qui lanqiiam deam feliciiaieiii co- 
lii, et Deum datorem feliciuiis relinquit : sicui carere 
non potest fame, qui panem pictum lingii, et ab bo- 
roine qui verum habei, non petii. 

CAPUT XXlV.^Qioira/toite defendanl Pagnni.qHoa 
inter deot coUml ipui dona dimna. 

Libet aiitem eorum considerarc raiiones. Usqtie 
adeone , inquiuiit , majores nosiros insipienles fuisse 
credcndunt est, iit hxc nesicirent munera divina esse, 
non deos? Sed quoniam sciebaiit ncniini Ulia nisi ali- 
qno deo largieiite concedi , qitonim deorum nomina 
non inveniebani, earum reruin nominibiis appellabaiit 

(a) Tenninum solum memorat iJtIus lib. f . Juvenutem 
•ddit Ploms lib. 1, alliane bistorici, noo Marteni. 
(i^ Plin. hb. S, cap. oS ; Ovid. Kast. 6, vers. 731-732. 



deot, qnas ab els sentiebam dari, aliqua vocnbula inde 
flectenies, sicut a bdlo Bellonam nunciipaverunt, non 
belluro; sicut t cunis Cuninam , non cuoam; sicut a 
segetlbiis Segetlaro , non segetem ; sicut a pomb Po- 
monam, non pomuro; sicut a bubus BiibonaroS non 
bovem : aiit certe nulla vocabuli declinatione , sicut 
res ipsae nominantur, ut Pecunia dicu est dca, qu» 
datpecuniam, non omninopeeuniadea ipsa puuu esl : 
lU Virtus , quae dat vlrtulem ; Honor , qui honorem ; 
Concordia , qiiae concordiam ; Victoria , quae dat vi- 
ctoriam. lu» inquiiint, cum FeliclUs dea dicitur, non 
ipsa qiiae datiir, sed nuroen illud attendilur a quo fe- 
liciias datur. 

CAPUT XXV. — De tmo lanlum coUndo Deo^ qm^ 
iieH nonune ignoreiwr , iamen felieiiaii$ daior etu 
ienUtnr, 

IsU nobls reddiu ratione, mnlto facilius eis , qno-. 
mro cor non nimis obduruit, persuadebimus fortasse 
qtiod volumiis. Si enlm jam humana innrmius sensit» 
noiinisi ab aliquo Deo dart posse feliciutem : et boe 
senseriinl homines qui Uro mnltos colebant deos, ia 
quibus ei ipsum eorum regem Jovem ; quia ejiis no- 
men , a qoo daretur fdicllas, ignorabani , ideo> Ipsliis 
rei nomine» quam eredebanft ab lik» dari» eum appel- 
lare voliieruni : saiis ergo judicarunt% nee ab Ipm 
Jovedarlposse feliciuiem, quemj.im colebant; sed 
mique ab lllo quem nomlne ipsius felieiuiis colen- 
dtim esse censebani. Connrmo prorstis a quodam Deo, 
qtiem nesciebaiit, eos credidisse dari feliciuiero : ipse 
ergo quaeratur, ipse colatur, etsiifllcit. Repudletur 
sirepitus innumerabilium da*moniorum : illi non suf- 
flciat liic Deus , ciii non sufficit munus ejus. Illi , In- 
quam, non sufQciat ad colendum Deus dator felicita- 
tis, cui non sulBcil ab acclpiendum ipsa feiicius. Cui 
aiitem siifficil ( non eniro habet homo quid amplitis 
optare debeat), servlat uni Deo dalori fellcluiis. Non 
est ipse quem nominant Jovero. Nam si euro datorera 
feltciuiis agnoscerent, non uilque alium, vel aliani, a 
qua daretur felicius, nomine ipsius Feliciutis inqni- 
rerent ; neque ipsum Jovem cum Uiitis injuriis colen- 
dum puiarent. Iste alienarum diciiur adulier^ uxo- 
ruin, Iste pueri (n) pulchri impudicus amator et 
raptor. 

CAPUT XXVI.*"— De tuait tcemctt, quot tlbl dii cete- 
brari a tuit cultoribut exegeruni. 

Sed fingebat hwe Bomerut^ ait Tiillius (6), ei humana 
ad deot trantftrebai : divina mallem ad not, Mcrito dis- 
plicuit viro gmvi divinonim criniinum poeu conficior» 
Cur ergo Itidi scetiici, ubi hxc diciiuntur, caniiun- 
tur, aclitantur , dcoruni lionoribus exhibentur , inter 
res divinasa doctissimisconsciibunlur? Hic exclamet 
Cicero , non conira fignienu poclarum , sed ooiiira 

< Rr., sient a bobut nobonam. Lugd. ven. et Ijov., sicui a 
bobits HutHmam, M. 

* Kdiii, et ideo. At manuscriptl non babent. ei. 

* sic v.ss. Kdili vero, indicam. 

^ sic nosiri oitmes Mss. in B., adulterator. U. 
(a) Oasiymfdis. noiucr. lliad. Ub. 90. 
(fr)Tuscul. 1,ca|>. 38. 



i» 



LIBER QDARTUS. 



IM 



iatlUiiU inajoruBi. Annon ezdaiMrent* et illi, Qaid 
nosfecinias? Ipsi dii isla suis lionoribiis exhibendt 
Ibgiuvenint, alrociter imperarunt, eladem nisi Geret 
pracDunliarunt; quia neglectiim est aliquid, severis* 
sime Tindicarunt ; quia id quod neglectum fuerat fiiR 
ctum est, placatos se esse monstrarunL Inler eorum 
commemoratur virtutes et roiranda Tacu quod dicam. 
Tito La.tinio', rustico Romano patrifamilias « dictum 
est in somnis « in senatum nuntiaret, ut ludi Romaui 
insUurarentur , quod primo eorum die in quodam 
scelerato , qni populo specUnte ad supplicium dud 
jussus est , numinibus videlicel ex ludis bilariutem 
qnaerentibus, trlste displicuisset imperium. Curo ergo 
iUe , qui somnio commonilus erat , posiero die jussa 
flkcere non ausus esset , secunda nocie hoc Idem rur-^ 
stts severius Imperalum etft : amisit Qlium , quia non 
feclt. Tertia nocte dictnm est homiiii, quod major ei 
pcena, si non faceret, immineret. Cum etiam sic non. 
audereH, in morbum incidit acrem et horribilem. Tum 
vero ex amicorum senientia ad magisiraius rem de« 
tulll» atque in leciica ailatns est in senaium : exposi- 
toque somnio, recepu conlinuo valetudine, pedibus 
sulssanusabscessit. Tanto stupefactus miraculo sena-* 
tus qoadruplicau pecunia liidos censuil Insuurari (a). 
Qnis DOM videai, qui sanum sapit, subditos honiines 
malignis daemonibus , a quoruni dominatione non 11- 
beral ubi gratia Dei per Jesum Christum Domlnum 
nostmm, vl compulsos esse exhibere ulibus diis, qum 
reclo consilio poterant turpia judicari ? In illis certe 
ludls poetica numinum crimina frequenuntur, qui 
ludi oogentibns numinibus jussu senaius instauraban- 
tor. In illis ludis comiptorem pudicill<e Jovem tor- 
pissimi histriones canubant, agebant, placebant '. Si 
illod fingebalur , ille irasceretur : si auiem suis cri* 
minibns etiam ficiis ^ delecubaiiir, quando colereiur, 
nisidiabolo serviretur ? lune isU Romanum conderet, 
dilaiaret, conservaret imperium, quovis Romano , cui 
displicebant Ulia , homine abjectior? iste daret feli- 
ciuiem , qui Um infeliciter colebaiur; el nisi iia co- 
lereiar, infelicius iraseehatur? 
CAPOT IXVII. — De tribu$ generibus deorum » de 
quihti Sccnola pontifex ditpuUmi. 

Relaiom est in lilteras, doclissimum pontificem 
Scxvolain {b) dispiiUsse tria genera tradiu deoniin : 
jnum a poetis, alterum a philosoph'is, tertiiim a prin- 
cipibus civitatis. Primum genus niigatoriiim dicil 
esse, quod mulu de diis fingantur imligna; secundum 
non oongmere civiutibus , quod habeal aliqua su- 
pervacna, aliqua etiam qusD obsit populis nosse. De 
supenracnis non magna causa esi : sulel enim et a 

* Mss., an exclamarent ; oroisso, non. 

* Filiii, iMtino. NOQiiuUi lu»., uatimo. 

^ Sic maausciipU cum viud. At Am. Er. el Lov., fiUictk' 

bm. 

^ vetus liber Fanreiisis, faciii, 

(a) His cofiseatiaDi Uvius, Ub.3,c.36,acvalcrius, lib. I, 
eap.Y, el § 4, eum de plebe hoaiinem dicuul; quud nislici 
Romani appel- latione sigoificare volebat Cicero , somnitiui 
bfx; ipsurn narrans in libro primo dc Dlvinalione, cap. 26. 

{b) ipse ille est sccevola, quia Ciceroue, de oratore, Ub. 
i.cap. 39, laudaiur ui junMperilorum eloquemUmmf et 
elvquenUumjurispcritiswim, 



jorisperitb diei* , Soperfloa ncn noeenl. Qme sonl 
autem ilte qu% prolau in muliitudincm noccnt? Haee« 
Inquil, iion esse deos Herculem, ^sculapiam, Caslo- 
rem, Pollucem : prodilur enim a doctls, qood Immi- 
nes fueriiit , et humana conditione defecerint. Qmd 
aliud ' ? Qiiod eorum qui sint dn non habeanl civiu- 
tes vera simuUcra ; qiiod venis Deus nec sexum ha- 
beat, nec aeutem, nec definiu corporis menibra. IIm 
pontifex nosse populos non vuli : nam faisa esse non 
puut*. Expedire igitur existimat, faUi in religiono 
civiiates. Quod dicere etiam in libris Rerum divina* 
rum ipse Varro non dubiut. Praeclara religio, quo 
confugiat liberandiis infirmus , et cum veriutem qnt 
liberetur inquirat, credatur ei expedire quod fallitun 
Poeticum sane deorum genus cur Scaevola respuar ^ 
eisdera litteris non taoeiur : quia sic videlicet deoi 
dcformant, ut nec iionls hominibns comparentur, cimi 
aUum faciunt furari , alium adulterare ; sic ilem ali* 
quid aliter, turpiter, atqiie inepte dicere ac facere; 
tres inter se deas cerlasse de pnemio pulcbriiiidinb, 
vicias duas a Vencre Trojam evertisse ; Jovem ipsum 
converti in bovem aut cycnum, ut ciim aliqua eon- 
cumbat ; deam homini nubere , Salumum liberos de* 
vorare : nihil denique posse confingi miraculorum 
atque vitiorum , quod non ibi reperialur, aique ab 
deorum natura longe absii. Scaevola pontlfex maxi- 
me, ludos tolle, si poies : praecipe populis, ne Ules 
honores diis immorulibus deferant, ubi crimina deo- 
rum libeat mirari, et quae fierl possunt placeat imiuri. 
Si autem tibi responderit populus, Vos nobis impor- 
Ustis isu, pontifices : deos ipsos roga , quibus insti- 
gantibus isia jussislis , ne Ulia sibi jubeant exliUoeri* 
Quae si mala sunt , et propterea nullo modo de deo- 
riim majesiate crcdenda , major est deorum injuria , 
de quibiis impune finguntur. Sed non te audiimt, dtt- 
mones sunt, prava doccnt, turpibus gaudcnt : non 
solum non depulant injuriam, si de Ulis isu fiiigaiiliir; 
sed eam potius injuriam ferre non possunt, si per 
eorum solemnia non agantur. Jam vero si advcisus 
eos Jovem interpelles, maximeob eam causam, qula 
ejus plura crimina ludis scenicis actiuntur; nonne 
etiamsi Deum Jovem nuncupaiis, a quo regiiur lolus 
atque administrntur liic mundus , eo iUi fit a vobls 
maxima injiiria , quod eum cum Istis colendum puU- 
lis, eorumque regcm esse perhibeUs? 

GAPUT XXVIII. — An ad obiinendum ditatandum- 
que regnum profueril Romani$ cuUut deorum, 

NuUo igitur modo dii lales, qiii Ulibus placantur» 
vcl potius accusantur bonoribus, ut majus sit crimt*n 
quod eis falsis oblectaniur, quam si de iUis vera dice- 
rentiir, Romanum imperium augere et conservari 
poluissent. lloc enim si posscnt , Gnccis potias do- 
num lam grande conferrcnt , qui eos in bujuscemodi 

^ Sic Blss. EdiU autem, a viris peritit did» 

* EiiUi : Quid aliud, quam quod eorum , eU. Expungen- 
dum, quam : nam abest ab omnUNis manuscriptis et, hi ad* 
dUur, verba subsequenUa, qux ponliOcis Scxvoiae suMi« 
cum proxinie prxcedeniibus uiale oonnecUi. 

* Aliquot uss.^esse nm puluni. Et quidam a secunda maoi^ 
essecommuut. 



fl» 



n*lHi8 divinfs, li«)cest ludis scemcis 
<llgniiisqac colnenini , qutndo et a monibus poeu- 
ruin , quibns deos dilacerari videbant , ae noii siib- 
traxeriint , dando eis Itcenliam male Iractandl homi- 
ties quos liberet , et ipsos^scenicos non lurpes judica- 
vemnt, sed dignos eiiam pnttclaris honoribus ha* 
biiemnt. Sicut autem potuerutit anream pecuniam 
liabere Romaiii , qoamvis deum Aurinuni non cole- 
reni : sic et argenieam babere potuemnt, et aereain, 
st nec Argentinum , nec ejus patrem colerent ^scu- 
lanum •: i*t sic omnia , qu» retexere pigec. Sic ergo et 
regnum inviio qiiidem Deo vero nuilo modo hat)ere 
possenl ; diis vero isiis falsis ei multls ignoratis sive 
contemptis , atque illo uno cognito * et fide slncera ac 
inoril>ua culto, etmeliiis hicregnum liabereni,qnnn- 
timicumqiie habprent , et post haec ' accipercnt sein- 
piteramii , sive hic hab^rent , sive non haberent. 

CAPUT XmX. — De falsilate auspidi, quo Romani 
regni forlUudo ef ttabilitas tisa est indicari. 

Nam illiid qiiale est quod pnlcherrimum auspiciui^ 
Tuisse dixerant , qiiod paulo ante commemoravi, Mar-; 
tem etTenninum elJuvenlatem nec Jovl regideo- 
rum loco cedere voluisse? Sic enim , inquiunt , sir 
gnificatum est , Maniam gentem , id est Romanam , 
neinini locnm quem leneret daturain ; Romanos quo- 
qiie terminos propler deum Terminum neminem 
oommoturam ; juventutem etiam Ilomanam propler 
*deam Juventaiem nemini esse cessuram. Yideant er- 
go quomodobaheant' islum regem deoriim suorum 
ec daiorem regni sui , ut eum ^ auspicia Ista pro ad- 
▼ersario ponerent , cui non cedere pulcbram esset. 
Quanquam haMssi vera sunt, non iiabenl omnino 
quid tiroeant. Non enim confessuri sunt qiiod dii 
cesserint Cliristo, qui Jovl cedere noluerunt. Salvis 
qnippe imperii finibus Christo cedere poiuorunt , et 
*de sedibus iocornm el maxime de corde credentiuin, 
Sedantequam Cbristus veniret in carne, antequan 
denique ista scriberentur, quae de libris eorum pro- 
ferimus ; sed tamen posteaquam factum est sub rege 
Tarquinio illud auspicium , aiiquoiies Romanus exer- 
ciiiis fusus est, hoc est versus in fugam, falsumque 
ostendit nuspicium , quo Juvei.tas illa non cesserat 
lovi; et gens Martia , superantibus atque irriimpenli- 
«)usGallis, in ipsaUrbe contrita est; et termini iin- 
perii , deficientibus multis ad Annibalem civitatibus, 
In angustum fuerant coarctaii. Ita evacuata est pul« 
cliritudo auspiciorum , remansit contra Jovem con- 
tumacia , nou deorum , sed da^moniorum. Aliud est 
enim non cessisse ; aliud unde cesseras redisse. 
Qnanqiiam et postea in Orientalibus partibiis Ha- 

Iriani voluntate mutiti sunt termini imperii RomanL 
lile namque Ires provincias nobilcs, Arineniam, Me- 
sopotamiam , Assyriam , Persarum concessit impe* 
vio (n) : utdeus ilie Terminus, qui Romanos termi- 



DE CIVITAT& DGl, S. AUGUSTINI fi% 

honorabilius nos secundnm iHtos toebatur, et per iliiid pulcher- 

rimumauspicictm ioco non cesserat Jovt, plus Hadri.i* 
num regem hominum , quam regem deoram timuisse 
vldeaiiir. Receptis quoque aiio tempore provlnciis 
memoratis, nostra pene memoria reirorsns Terminns 
cessit , quando Jnlinnns (a), deoram illorum oracutis 
deditns, immoderato ausu naves jussit incendi , qui- 
bus alimonia portaliaiur : qua exercitus destitntus, 
mox etiam iftso hostiii vulnere exstincto, in tantam 
est redactus inopiam , ut inde nullus evaderet , un- 
dique hostibus ineursantibus miiitem imperatoris 
roorte turbatumS nisi placiio pacis illic imperii fines 
constituereiitur, ubl hodieque perslstunt ; non qul- 
dem tanto detrimento, quantum coiiccsserat Hadria- 
nus, sed media lamen compositione defixi. Vano igi- 
tnr aiigurio deus Termlnus non cessit Jovi , qui cessit 
Hadriani voluniati, cesslt etiam Jtiliani temeritatl , 
et Joviani (6) necessitati. Viderant baec intelligentio " 
res gravioresque Romani ; sed contra consuetiidinem 
civitatis , qn» daemoniacis * ritibus fuerai obligata , 
param valebant : quia et ipsi etiamsi ilia vana esse 
sentiebant , natune tamen reram sub unius veri Dei 
regimine atqne imperio constilntae , religiosum cui* 
lum, qui Deo debetur, exliibendum puiabant : ser^ 
tienteSf ut ait Aposloliis , ereatura potius quam Crea^ 
tori , gui est benedictus in UBcula (Rcm, i, 25). Hujus 
Dei veri erat auxilium necessarium, a quo mltteren- 
tur sancti viri et veraciter pii , qui pro vera rellgio- 
ne morerentur, ut fals» a vivenUbus toilerentor *. 

CAPUT XXX. — Qualia de diis Gentium etiam culUh 
res eorum se sentire fateantur. 

Cicero augur irridet auguria (c) , et reprehendit 
hoiniiies corvi et coraicut» vocilnis vita^ eonsilia mo* 
derantes ( De Ditinatione , Ub, 2, cap. 57 ). Sed isle 
Academicus , qui omnia esse contendit incerta , ih* 
dignus est qui hal)eat uliam In his rebus auctorita* 
tem. Dispulat apud eum Q. Lucilius Baibus in secun- 
do de Deoriim Natura libro , et cum ipse superstilio- 
nes ex iiatiira rerum velut pbysicas et philosophicas 
iuserat , indignalur tamen institutioni simulacroram 
el opinioriibus rabulosis , ita loquens : VideUsne f^t- 
tWy ut a physicis rebus bene atque utiliter inventis, ra- 
tio sit tracta ad comnientilios et fictos deos ? Qum ru 
genuit fatsas opiniones , erroresque turbulentos , ef m» 
perstitiones pene aniles, Et formm enimnobis deorum^ 
et mates , et testiius omatusque noti sunt : genera prm" 
terea, eonjugia^ cognationes^ onmaque tradueta ad 
nmilitudinem imbecilUtaiis humante, /Vom et perturbm» 
iis ammis inducuntur : accepimus enim deorum cufndi» 
tates^ cpgritudines, iracundias, Nec vero (ut fabulm fe^ 
runt ) du bellis prmliisque caruerunt, Nec solum , ut 
apud Homerum , cum duos exerdtus contrarios alH dii 



* Ijov., mcogmto : refiragantllMis cxteris llbris. 
' > Sic llss. Editi autcm, post hoc, 

* Ijov.9 quomodo habebam istimt. Edlti aiii et manuscriptit 
tktibeam. 

^ fiditi, itf eL Melius Mss., ut eim. 
(O) Yide Butropium, lib. 8, cap. 0. 



1 Rr. Lugd. Ten. Lov., vndiqtte hostibus tncursanHbus^ 
milite imperaloris morte turbato. M. 

s Am. et Mss., dwmomcis. 

« Edltl, utfatsa a mentitus toUeretur, At Mss., ut ftOm 
a vboenWms toUerentur. 

[a) Julianus aposiau. vid. infra, lib. 5, cap. 2f . 

[b) Successoris Jultanl. 

[c) Auguremse ipse profiieiur fuisse in iibro 2 deLc^ir 



m 



LIBRR QUAATUS 



f38 



ex Mba parU defendennt (Uladii T, ver$. 67 tqq), 

ud elhmui eum TUams aut cumCigMibM» tm pro^ 

pria beUa geaerwit» Hacet dkdniuret creduntur <liii- 

frMjfiie, et plena tunt tamtati» tumnueque lemtalU 

Cap. 2S). Ecce iolerim quae confuenlur qui defen- 

dunt deos Genliom. Deinde com bsec ad supersiilio- 

nem pertinere dicat , ad religionem vero , quae ipse 

secondum Sloicos videtur docere : Non enfnt philo' 

aophi tolum , inquit , verum etiam majoret nottri tuper- 

t^tionem a reUgione teparaverunt '. Nam qui totot diet 

preeabantur, inquit, et immolabant , ut tibi tui Hberi 

tuperttUet etsent , nip^rfftitost sunt appellati (Vide La- 

tfltfn/fttm, lib. ^, cap, i8) : quis iion iiileHigat eum co- 

nari , dum cnnsuetudinem civitatis timet , religionem 

budare majorum , eamque a superstitione velle se- 

}angere, sed quomodo id possit non invenire? Si 

enim a majoritnis iili sunt api>ellati superstitiosi , qui 

totns dies precabanlur et immolabant , numquid et 

illi ', qui insiiluerunt (quod iste reprehendii) deorum 

simulacra diversa aciaie et veste disiincia , deorum 

genera , conjugia , cognailones ? H;rc uiiquc cum tau- 

qoam supersliliosa culpantur, implicat ista culpa ma- 

jorestalium simulacrorum insiitulores aique cultores: 

implicat et ipsum , qui quantolibct eloquio sc in li- 

Licrtaiem niiatur evolvere , necesse babcbat ista ve- 

nerari ; nec quod in hac disputalione disertus insonat, 

mutire auderet in populi concione. Agamus itaque 

Christiani Domioo Dco nostro graiias, nonCoftlo et 

Terrx ; sicut iste dispuiat , sed ei qui Tecit coelum et 

terram ; qui has supcrstiliones , quns isle Balbus vel- 

ot balbutiens vix repr6bciid)t , per ahissimam Ghri- 

sti bamiliiatem, per Apostolorum pmiicationcm , 

per fidem roartyru.n pro Ycriuie morientium et cum 

Terttate viveniium , non solum in cordibus religiosis, 

verom etiam in a*dibuB superstiliosis libera suorum 

aervitnie subvertit. 

CAPUT XXXI. — De opinionibut Varronit, qui 
reprobata persuatione populari, licel Od notitiam veri 
Dei non pervenerit^ unum iamen deum eolendum ette 
UHtuerit, 

I. Qoid Ipse Varro, quem dolemus in rebus divi* 

nit mdos scenicos, quamvis non jiidicio proprio, po- 

tolase , Cum ad dcos colendos wultis locis velut re- 

ligtosus bortetur, nonne ita confitetur , non se illa 

jiidiGio suo sequi, quae civitaieni Aomanam instituisso 

oommemoral, ut si eara civitatem novam consiitue* 

rel, ez naturae poiius formula deos nominaque eorum 

se fuisse dedicatururo non dubitet confiteri ? Sed jam 

IDoniam in vetere populo esset , accepiam ab anii- 

qnis nominom et cognominum hisloriam tenere , ut 

tradita est , debere se dicit, el ad eum finem ilia 

acribere ac perserauri, ut potius eos magis colere , 

qoam despiccre vulgus velit. Quibus verbis bomo 

acqttt.simns satis indtc;ii, non se aperire omnia, qux 

iion sibi tantum contemptni essent, sed eliam ipsi 

viilgo despicienda viderentur , nisi uicerentur. Ego 

ina ' conjicere putari debui , niti evidcntcr alio loco 

> MB. 706, teparaverant. M. 

* sola «diik> Ijonr.: Numquid tum et illu 

Sanct. Acgcst. VII. 



ipee diceret de reilgionibas loqoens, multa esse vera, 
qw Bon modo vulgo scire non sit utile, sed etiam » 
tametsi falsa sunt, aliler existimare popuium expe- 
diat , et ideo Graecos teletas ae mysteria taciturnitate 
parietibusque ciaiisisse. Ilic ccne toium consiliuiii 
prodidil velut sapientium, per quos civitales et populi * 
segerentur. Ilac tamen failacia miiis modis maligiii 
dnmones deleclantur, qui et deceptores et deceptos 
pariter possident , a quorum dominalione non liberat 
nisi gratia Dei per Jesum Cbristum Domiiium nostrum. 
2. Dicit etiam idem auctor acuiissimus atque do- 
ctissinms, qnod bi soli ei vidcantur aniinadvcitisse 
quid esset Dcus, qui credidcruiit euin esse aiiiniam 
motu ac raiione mundum gubernantein (u). Ac per 
boc, etei nondum tenebal quod verilas habet ; Deus 
enim verus, non aniinn, scd aiiitnx quoque esi ette- 
ctor et conditor : tameu si contra prujudicia coiisue- 
tudinis libcr esse possei, unum Dcura colendiim fa- 
teretur atquc suadcret, motu ac ralione iunr.duin gu« 
bernantem : ut ea cum illo de hac re quaestio rema- 
neret, quod eum diceret essc ammam, non potiiis ct 
animae ^ creatorem. Dicit etiarn antiquos Romanos 
plus annos centum ct sepluaginta deos sine situulacro 
coluisse (b). < Qtiod si adhuc, i inquit, < mansisset, 
< castius dii observarenlur. » Gut scntenti» sujc te- 
siem adbibet inter caBlera eiiani genlcm Juda^ain : 
nec dubitat eom locum iui cnncludere, ut dicai , qui 
primi simulacra deorum pdpiilis posuerunt, eos civi- 
tatibus suis et metum dempsisse, et errorem ad Ji« 
disse; prudenier exijitimans deos facile posse in 
simulacrorum stoiidilaie contemni. Quod vero non 
ait, Errorem iradidcrunt ; scd, addiderunt; jam uii- 
que fuisse eliam sine simulacris intelligi vult erro* 
rem. Quapropter cum solos dicit animadvertisse qiiid 
esset Deus, qui eum crederenl animam muudum gu- 
bernaniem, casiiusque existimat sine simulacris ob- 
servari religionem, quis non vidcat quantum pro- 
pinquaverit veriuti ? Si enim aliquid conlra vetiisU- 
tem Unti posset erroris, profecto et unum Deum, a 
quo muiidum crederet gubernari, ei sine simulacro 
colendum esse censeret; atque in Um proximo in- 
venius facile forusse de animae miitabiliuie commo- 
nerelor, ut naturam potius incommulabilcin, qi]oe< 
ipsam quoque animain condidisset, Deiim verutn csse 
sentiret. IJoyc cum ila sinl, quxcumquc talcs viri in 
snis litleris multorum deorum Indibria posuerunt, 
confiteri en potius occulu Dei voluntate conipulsi 
sunt, quam persuadcre conati. Si qna Igitiir a nobis 
inde testimonia proferunlur , ad eos redargucndos 
proferuntur, qui noiunt advertere de quanla cl quam 
maligna daemonum potestnte nos liberet siiigiihrc 
sacrificium t:<m sanc i sanguinis fiisi et dtmiim Spi- 
ritus impertiti. 

\ Er. et Lov., non potiut amnuB. cabteris m ilbrls, ei 
anvnujB. 

{a) De quihus cicero, de ^atura deorum, lib. 1, cap. 2. 

(b) Pluurcbus ia hisloria Numae, cap. 8, scribil ab ij so 
vetilum l\oinanis. ne cxisliniareDt imaginein Dci, authonii- 
nis speciem aui nnimalls babere fortnam ; atque in i riori- 
bus centuin scptuaginu ann s teinnla quidem erecla, stniu* 
lacra vero eor|iorum ahii^us nullaoodicau.Coafcr rlin. iib« 
54, cap. 4. 

(Cinq.) . 



109 



DE CIVITATE DEI, S. AlieUSTlNI 



140 







CAPUT IXkll. — Ob quam ipeeiem uliHtatii pnnd- 
pe$ Geniimn apnd $Hbjeclos ribi pojimloi fal$a$ reH' 
gionee votuenmi permanere. 
Dtcit etiam de generalionibus deonim roagis ad 
poetas, quam ad pliysicos fuisse popolos inciinatos ; 
«n ideo 61 sexum et generaiiones deorum majores 
siios, id est veieres credidisse Romanos , et eorum 
constimisse eonjugia. Quod utique noii aliam ob 
eausam factum videtur, nisi quia liominunivelut pro* 
dentium et saptentiiim negotlum fuit populum in 
religionibus follere, et in eo ipso non solum colere, 
sed imiiari eiiam dsinones, quibus maxima est fal- 
lendi cupiditas. Sicnt enim daemonesnisieosquos fal- 
lend» deceperint , possidere non possunt ; sic et lio- 
mines principes, non sane jusii, sed dsemomim simi- 
les, ea, qii» vana esse novernnt, religionis nomine 
populis tanqiiam vera suadcbant, hoc modo eoscivili 
soeietaii ^^eliit arctius * ailigantes, qnosimiliter sub- 
ditos possiderent. Quis auteiii infirmus et indoctus 
e%*aderct simul falhices et priiicipes civitntisetdaQ- 
mones? 

i;A'Pl]T XXIIII. — Quodjudirio et poteUnte Dei veri 
omnmm rcgum aUfne rfgnorum onlinata $int (em- 
ponz. 

Deusigitur Nlc rdiciKiiis auclor ct -dator, qiiia so- 
lus est verus Dcus, ipse dat regna terrcna et bonis et 
iBalis. Neque lioc temere et quasi fortuitu , quia 
Deus est, iion fortuna; sed pro rerum orJine ac 
temponim occullo nobis, notissiino stbi : cni tamen 
ordini temporam non siibditus servit, sed eum ipse 
tanquam dominus regit , nioderatorque disponit. 
Fclicitatem vero non dat nisi bonis. Hanc enim 
possunt et nen habere et habere servientes, possunt 
d non habere ct habere regnantes. Qu» lamen 
plena in ea viia eril, ubi nemo jam servtet '• Et ideo 
regiia terrena et bonis ab illo dantur, et malis; ne 
cjns cuUores adhuc in provectu animi parvuli haec 
ab eo munera qiinsi mnginim aliquid concupiscant. 
Et hoc est sacmmeiitum veleris Testimenti, obi oc- 
enltum erat novum, quod illic promissa et dona ter- 

** Pleriqne Mss, aptm.^-^c eliam lis. 766. M. 

^ SubsMinentl sententiae, cniam nulli noii habeot veteres 
ae sflripti libri , isthxc eoiti viod. Am. Er. pnemituint 
verba : Et ideo regna mundi hvju$ Deu$ boms et maUe 
conmiuniler praestat^ ne torti eatanqtum nei magna munera 
€<mcupt$cant, 'nunque suhiuQgunt rursum integram illam 
sententiam : FJ ideo regna terrena et bom$ ab illo dan- 
tur^ etc. Non de bac senientia, ul nonnemo cxlstimavit, sed 
de Y&dAs el prxmissis est observalio Ijidovfd Vtves 
et l^linii, al^esse iUa a manuscriptis el e margine in 
textum tarepsisse. — Haec verba omittunt etlam nostri 

M. 



rena sunt : intelligentibus et timc spiritualibus quam- 
vis DOiidum in manifestatione prsdicantibos, et qojs 
illis temporalibus rebus significaretur xternitai. ei in 
quibus Dei donis esset vera felicitas. 

CAPUT XXXIV. — De regno Judeeorum^ nuodab imo 
et vero Deo inelitutum atque eertalum eil, donee 1« 
vera religione man$erunt* 

liaque ut cognoscerentur etiam illa terrena bona , 
quibus solis inhiant qni meliora cogitare non pos* 
sunt, in ipsius unius Dei esse posiia potestate, noa 
In multorum falsorum, quos colendos Romnni antea 
crediderunt, populum suum in iEgypto de paucissi- 
mis multiplicavit, et inde sigiiis mirabilibus libcraTiL 
Nec Luciiiam mulicrcs ill» invocaverant, qiiando 
carum pnrtus, ut miris modis multiplicarentor, el 
gens illa incrcdibiliier cresceret, ab iEgyptioram 
persequeiilium et infantes omnes necare volentiom 
manibus ipse liberavit, ipse servavit. Sine dea Rn- 
mina 8uxerant;sine Cunina in cunis fuerant; sine 
Educa et Potina cscam poiumque sumpserunt : slne 
tot diis puerilibus educati sunt; sine diis conjugali- 
bus conjugali ; sine cultu Priapi conjiigibus mixti. 
Stne invocatione Neptuni mare transeuntibiisdivisnro 
patuit, et sequcntes eorum inimicos fltictibus in se 
redcuniibusobruit. Nec consecraverunt aliquam deam 
Blnnniam , quando de coelo manna sumpscranl ; nec 
quando siiientibus aquam percussa petra profudil » 
Nymphas Lymphasque coluerant. Sine insanis secris 
Martis et Bellonae bella gesserant , et slne vieioria 
quidem non vicerunt, non eam tamen deam, sed Dei 
sui munus habuerant. Slne Segetia segeteSt sine 
Bubona boves. mella sine Mellona , poma sine Po- 
moiin ; ei prorsus omnia, pro quibus tantss falsonun 
deoram turbx Romani supplicandum putaveranl, ab 
uno vero Deo multo felicius acceperant. Et si imhi 
In eum peccassent impia curiositate , tanquam magi* 
cis artibus seducti, ad alieiios deos et ad idola de- 
fluendo, ct postremo Chrisiom occidendo, in eodem 
regno, etsi non spatiosiore, tamen feliciore mansls- 
sent. Et nunc quod per omnes fere terras gentesqne 
dispersi sunt, illius nnius veri Dei provideiitia elt : 
ut quod deorum folsorum usquequaque simtilaen , 
ar» , luei , tempHa evertuntur, el sacriAcia prohi- 
bentur, de codicibus eoram probetur qoemadmodHm 
hoe f^erit tanto ante prophetatiim ; ne forte, enm 
legeretur iu nostris, a nobis piitaretnr esse conflelinii. 
Jam qiiod sequitur, in volumine seqiienti videudm 
est, et hic dandus hiijus prolixilatis medos. 



LIBER QCTJVrUSW. 

iBitio de tdllenda fati oplnione agit, ne demum exislant qoi Romanl imperii vires et inerementa, qo» non jMMse dHs «^ 
sls adiicrihi superiore iibro monstravit, referre in tatum velint. Inde ad qussUouem de traesdenUa Dei deuipsuSt probel 
libenun nostrae Toluntatis arbilrium per eam iion auferri. Postea de moribus Romaooram anliquis dicit, et quo oornn 
raeriU), sive qno Dei jodido tSactum sit. ut UUs ad autfeiidnm imperium Deus ipse f eruSi quem non colelMnly " 
ftjeriL Decel pQstremo qiue vera ducenoa sit felicitas airisUanorum imperaioruffl. 



prj;fatio. 

QwKilameonsial omniimi rcfQm ^opiandaram pleni* 
MScri^ttsanno4UL 



ludinem esse felicitatem, qu» non es| dea, sed do« 
num Dei, et ideo nullum deum colenduni esee ab 
hominlbus, msl qul potesl eos facerebliees; «nde 



141 



UBER QUINTUS. 



Ut 



ti iUa dea essct, sola colenda merito dieereiur : jam 
consequenier videamus, qua causa Deus, qui potest 
et illa bona dare, qux liabere possunt ctiam non boni, 
ac per hoc etiam non fclicesy Romanum imperium 
laro magnum lamque diuturnum esse voluerit. Quia 
enim hoc deorum falsorum illa, quam colebant, mul- 
tiiudo non fecii, et mulia jam diximiis, et ubi visum 
foerii opportonum esse, dicemus. 

CAPUT PRIHUM. — Cau$mn Romani mperii om- 
wumiiue regnorum nee fortwtam esse^ nee in Uella-' 
fum ffosilione connUere, 

Cansa ergo magnitudinis imperii Romani nec for- 

tuita est, nec faialis (a), secuiidum eorum senteniiam 

sive opinionem, qui ea dicunt esse fortuita, quae vel 

nuHas causas habent, vel non ex aliquo raiionabili 

ordine venientes; et ea fatalia, qu£pra.ter Dei et 

hominum voluntatcm cujusdam ordinis necessitaie 

coutingunt. Prorsus divina providenlia regna consti- 

tountur humana. Quae si propterea quisquam fato 

Irtbuit, quia ipsam Dei voluntalem vcl potestatcm 

faii nomine appellat, sententiam teneat, linguam 

corrigaL Cur enim nou hoc primum dicit, quod postea 

dtctums est,cum ab illo quisquam quxsierit quid 

dixerit fatum? Nam Id homines quando audiunt, 

ttsiiaia loquendi consuctudine non intelligunt nisi 

vim posiiionis siderum, qualis est quando quis nasd- 

tnr, sive concipitur : quod aliqui alienant a Dei vo- 

luntate, aliqui ex illa etiam hoc pendere confirmant. 

Sed illi, qui sine Dei voluniate deccrncre opinantur 

sidera quid agamu$,vel quid bonorum habeamus ma- 

lorumve paiiamur, ab auribus omnium repellendi 

sont; non solum eonim qui veram religionem tenent, 

sed qui deorum qualiumcumque, licet falsorum , vo- 

iuut esse cultores. Uapc enim opinio quid aliud 

agit» nisi iit nullus omnino colatur aut rogctur Deus? 

Contra quos modo nobis dispotatio iion est instituta, 

sed coQtra eos qui pro defensione eorum qiios dcos 

poianty chrislian» religioni adversantur. llli vero, 

qol posiUonem stellaroin quodammodo decernentium 

^tis qoisque sit, et quid ei proveniat boni quidve 

mali aecjdat,ex Dei volunlate suspendunt, si easdem 

stellaspotant habere hanc polestaiem traditam slbi 

a iomina illios potestate, ut volentes ista decernant; 

mognam coelo faciunt injurram, in cujus velut claris- 

amo senatu ac splendidissima curia opinantur scelera 

ladenda decerni; qnalia si aliqua terrena dvitas 

decrevisset genere hiimano decernente fuerat ever- 

tenda. Quale deinde judicium de hominom factis Dco 

relitiqotior, quibus coelestis necessitas adhibetur,cum 

Dominos ille sit et siderum et hominom? Aot si non 

(a) Tkm deerant qui ad fortuitam sive falalem causam bic 
recorrendum putarent. Testis est Cicero iu libro secundo 
de DivinftttOQe, cap. 47 ; t L. ^uidem TaruUus Pinnanus, 
t imillaris, « inquii, c noster, m primis Cbaldaicis raiioiii- 

MiB eroditiis, urbis etiam nostrae naialem diero repetebat 
t ab iis parilibus, quibus eum a Romulo oonditam accepi- 
t BI09V Romamque, iu jugo cum esset luna, natam esse di- 

• cebflt, nec ejns fiita canere dubiiabat. o vim maximam 
t crroris! Etiamne urbis nataiis dies ad vim stellaram et 
t luMe perunelm? Fac in poero referre ex cnia aflectiooe 

• coh urlanim si^tuffl doxerit : iiimihociBiatere,attliB 
•omeaio, ea qulbus ttros effecia est, pMilTalerttt 



diconi stdiaSy accepu quidem potestate a tommo Dco, 
arbitrio suo isla decemere, sed in talibus necessitati- 
bos ingercndis illios omnino jussa complere : itano 
de ipso Deo semiendum est, quod indignissimum 
visum esl de stellaruin voluniate sentire? Quod si 
dicuntur stcllx significare poiius ista quam facere ; 
utqoasi locoiio qusedam sit illa positio, prxdicens 
futora, non agens (non enim mediocriter doctorum 
liominum fuil ista sententia ) : non qoidem ila 
solent loqui maihematici, ut , verbi gratia , dicant, 
Mars ita positus homicidam significat; sed, ilomici- 
dam facit^ : verumtamen ut concedamus non eos ul 
debent loqui, et a philosophis accipere oporiere ser- 
monis regulam ad ea praenuntianda, qiix in sidemm 
posilione se reperire putant : qui fit * , quod nibil 
onquam dicere potuerunt, cur in vita geminorum, in 
actionibus, in eventis, in professionibus , artibSt 
honoribus, cxierisque rebus ad homanam vitam per- 
tlnentibus, atque in ipsa morle sit plerumque tanta 
diversitas, ut similiores eis sint , quanlum ad b«c 
atiinet, multi extranei, quam ipsi inler se gemini, 
perexiguo temporis intervallo in nascendo scparatit 
in conceptu auiem pcr unum coiicubitum uno eiiam 
momento seminuii ? 

CAPUTII. — Degeminorum uwiU diMtmlique valeta* 

dine, 
Cicero dicit, Hippocratem, nobilissimum medicurov 
scriptum reliquisse quosdam fratres, cum siroul 
xgrotare coepissent, eteomm morbus eodem tempora 
ingravesceret , eodem levaretur , geminos suspica- 
tnm (a). Quos Posidonius Stoicus, multum astrologia 
dediius, eudein constitulioneastroram natoseademqoe 
conceptos solebat asserere (b), ita quod medicus perti- 
nerecredebatad simillimam temperiem valetudinis,lioc 
philosophus asirol6gusad vim conslitutionemque side- 
rain,qux foeratquo lempore concepti natique sunt. In 
hac causa multo est accepiabilior et de proximo cre* 
dibilior conjectura medicinalis ; quoniain parentes 
ut erantcorpore afiecti, duni concumbereiit, ila priinor- 
dia conceptorum affici potuerunt, ut consecutis et ma- 
temo corpore prioribus incremeniis paris valeiudinis 
nascerentur ; deinde in una domo eisdem allm^ntis 
nutriti, ubi aerem et loci positionem et vim aquamm 
plurimum valere ad corpus vel beiie vel tnale afficien* 
dum *, medicina testatur; eisdcni eiiam eicrciialio- 
nibus assuefacii tam similia corpora gcrercnt, ut etiam 
ad a^groiandum uno tempore eisdcm causis similitcr 
moverentur. Constilutionem vcro cobH ac siderum , 
qiix fuit quando conccpii sive nati suiit, velle trahem 
ad istam xgrotandi parilitatem, cum lam mulia divei^» 
sissimi generis diversissiniomm afiectuum ^ et eveo- 

1 viod. Am. et Er.: uoimcidam non facU. Abest, ooii, a 
eaeieris libris. 

* Sic nostri Mss. Konnuili editi, qui stT. M. 

* ita Gorbeiensis codex. Alii uss. cum ediUs » ueeipie»' 
dum, 

^ uss. plerique, effeduum, 

(a) Kou invenitur in libris qui exstant dcemnis et Hip • 
pocratis. Suspicor (icerooem boc dixisse in liheilo de Faio : 
quem qui attentius in^ierit, inveniet mmtlum laceritui- 
que, et plenum meodorum ad nostram Ktatem perveoisse. 

Ijpd. TivA. 

% dcer. Tusctti. % de Divlaat. 1, ttde oaie:S. 



145 



DE CIVITATE D£t, S. AI3GUSTIN1 



lU 



4oruiii eiM]eiii tein)K)re in uiiius regionis terra eidem 

<;cb1o subdita potuerint concipi ct nasci , nescio cujus 

bii iiisolentix. Nos aulem novimus gemiiios, non so* 

luin actus et peregrinaiiones babere diversas , vernm 

eiiam dispares aegritudines perpeti. De qua re racilli- 

jnam, quantum mihi videtur, railonein redderet llip- 

^crates , diversis allmentis et exercitationibus , quae 

non de corporis temperationet sed de animi voluniate 

vcniunt, dissimiles eis accidere poluisse valetudiiies. 

Porro autrm Posidonius, vei quilibet raialium siderum 

nssertor, miruni si potest liic invenire quid dicat , si 

nolit imperiloruin mentibus in eis, quas nesciunt, re- 

biis illiidere. Quod eniin conantur efllcere de inlervallo 

' -exigiio leiiiporis, quod iiiter segemini, dum nasceren- 

tiff, habncrunt, proplcr coeli parlicnlam, ubi ponilur 

liora: notalio, qiieni horoscopum vocmt; aut noii tan- 

Inni valet, qiianta invenitur in geminorum volunlati- 

bus, actibus, moribiis, casibusque divcrsitas ; aut plus 

rtiain valel, quam est geminonim vel humililas geiie- 

ris eadcm, tcI nobiliins, ciijtis maximam divcrsitatem 

' nonuit»! in bora , qiia quisque nascilur , ponunt. Ac 

- ]\eT hoc , si tam celcritcr alier post altcrum nascilur, 

nt cadem pars horoscopi maneat, cuiicta paria quaero, 

(|iiae in nullis possunt geminis inveniri : si autcin se- 

quentis tarditas boroscopum niulat, parentes diversos 

quapro, quos gcmini habcrc non possunt. 

CAPUT III. — De argumento quod ex rola figuli Ni- 
gidius malhemuticus assumpsit in quseslione gennno^ 
ftcm. 

Frusira iiaque affcrtur nobile illud commenturo de 
iiguii rota, quod respondis&e ferunt Nigidium hac 
qiia^^lione turbalum, undeet Figiilusappellalus cst (a). 
l)um enim rotnin figuli vi qunntapotuit inlorsisset, 
cutrenie iila bis nuinero de atramento taiiqunm iino 
cjus loco summn cclcrilale prrcussit ; dcindc inventa 
Biint signn , qiix fixeral, dcsistenie niolu, non parvo 
Inlcrvallo in rota* illius exlremltaie distantia. Sic , 
iiiqiiii, in tnnia rapacitale coeli , etiamsi alter post 
altcrum tanta celeritate nascntur, quania roiam bis 
ipse percussi, in cocli spatio pltiriinuni est : hinc 
«uiit, inqiiit, quxcureque dissimilliina perhibeniur 
iii moribus casibusque geminorunu Hoc figmentum 
fragilius est, quam vasa, quas illa roiatione fingun- 
iiif. Nam si tam multum in coelo interest , quod coii- 
stellationibus comprehendi non potest, ut alieri ge- 
niinorum hxrediias obveniat, alteri non obveniat; 
Gur audent ca:(eris, qui gemini non suiit, cum in- 
tpexerint corum constellaliones , talia pronuntiarc , 
quae ad illud secreium pcrtinent , qiiod nemo poiest 
tomprchendere , et momenlis annotare nnscenlium ? 
5i aulein propierea lalin dicunt in nliorum genituris , 
quia li.it ad productiora spatia tcmporum pertiiient ; 
momeiiln vero ilia partium minutarum , qiuc inier 
-Be gcmini pnssunt linberc nascentes, rcbiis minimis 
tribuuiiiur, de qualibus maihematici non solcnt con- 
snll : (qnis enim consulnt quaiido sedcat, quando 
deambaiet, quando vel quid prandeat?) numquid 

(a) 2<iKidii meminit A. Gel. , tib. 19 , cap. 14, et Lncan. , 
Ub. 1, vera. \S5Ai et seqq. 



ista dicimiis , quando in moribus, nperibus , casibus- 
que geminorum piurima plurimumqiic diversa mon« 
stramus ? 

CAPUT lY. ~ De Esau ei Jacob gemnU , muUtm 
inUr se morum el aclionum qualilate disparilms^ ' 

Naii sunl duo gemini antiqua patrum memoria (at 
de insignibus loquar) sic aller post alteruiii , ut po^ 
sierior plantam prioris teneret. Tanla in eomm vitt 
fuerunt moribusque diversa, taata in actibus dispa- 
rilitas, tanta in parentum amore dissimilitndo , ut 
etiam inimicos eos inter se laceret ipsa distantia (Gen. 
XXV, 21-34). Numqiiid boc dicitur, quia uno ambu- 
l:inie alius sedebat, et alio dormiente alius vigilabat» 
alio loquente alias tacebat; qox periinent ad illas 
niinutias , quae non possunt ab eis comprehendi » qui 
coiislitutioiiem siderum , qua quisque nascitur, scri* 
buiit, unde mathemaiici consulantur? Unus duxit 
mercenariam servitutem , alius nou servivit ; unus a 
nialrcdiligebatur, alius non diligebnlur ; uniis liono- 
rem , qui magiius apud eos habebalur, aroisit , alter 
indcptus est. Qiiid de uxoribus , quid de filiis , quid 
dc rebiis, quanla diversitas? [Y.] Si ergo baec ad 
illas pertincnt miiiutias temporum , quae iiiter se ha- 
bent gemini, et conslellalionibus noii adscribantur ; 
quare aliorum constellalionibus inspectis ista dicau- 
^ tur? Si autem ideo dicuntur, quia non ad roinuu in- 
comprehensibilia , sed ad temporum spatia pertinent» 
qux observari nolari(iue possunt ; quid hic agit rota 
ilia figuli, nisi ut homines luteum cor habentes in 
gyrum mitlnntur, ne matliematicorum vaniloqui» 
convincaniur? 

CAPUT V. — Quibus modis convincantur malhemaiid 
vatiam scientiam profitcri. 

Quid iidem ipsi , quorum morbum , quod eodom 
tempore gravior leviorque apparebs^ ainboruin , me- 
dicinaliter inspicicns Hippocrates , geminos suspica- 
tus est , nonne satis istos rcdnrguunt , qnl volunt si- 
deribus dare , quod de corporuin simili temperatione 
veniebat? Cur enim simiiiter eodemque tempore, non 
alier prior, alter poslerior aegrotabant, sicat aati 
fueraiit, quia utique simul nasci ambo non poterant? 
Aut si nihii moinenli attulit , ut diversis tcmporibua 
aegrolarcnt, quod diversis lemporibus naii siint; 
quare tempus in nascendo divcrsum ad aliarum re- 
ram diversitates valere coniendunt ? Cur potoenint 
diversif temporibus pcregriiiari , diversis teinporibiift 
duoere uxores , diversis temporibus filios procreare « 
et mulia alia, propterea quia diversis temporJlNis 
nati siinl , et nou potuerunt eadcm causa diversis 
etiam temporibus a^grotare ? Si ciiim dispar nascendi 
niora muiavit horoscopuin , et dispariliutem inlulil 
caiteris rebiis ; cur illad in a^griiudinibus mansit , 
quod habebat iii temporis xqualilate conceptus ? Aut 
si fala valetudinis iii conceptu sunt , aliarom vero 
rcrum in ortu esse dicuniur, non debereiit inspociis 
nauliiiin consiellationibus de vaietudine aliquid di« 
cere , quando cis inspicienda concepiioiialis hora non 
datur. Si aaiem ideo praenuntiaut xgritnJines , nou 



LIBF.R Qunmjs. 



I conceplfonis homeopb, qah indieant eas 
la nasceniium ; qoomodo dicerent cuilibet eo- 
nniitorum ex natiTiutis liora , quando aegi^o- 
esect , cum et alier qui non habctiat eauidcm 
nativitatis , neccsse baberet pariier agroiare? 
qiuero , si tanta distantia est tcmporis in na- 

geminorum , ut per hanc oporteat eis coa- 
wes fieri diversas , propier diversum horo- 
I , ct ob h(»c diversos omnes cardines (fl), ubi 
topnnitnr,ut Iiinc eiiam diversa sint fala ; 
K accidere poiuit , cum eorum conceptus di- 

tempus habere non possit? Aut si duorum 
ipenio temporis conceptorum potiieruni esse 
sendum faia disparia , cur non el diioriim uno 
lo temporis naiorum possint esse ad vivendtim 
norieiidum faia disparia ? Nam si unum mo- 
I » quo ambo concepli sont , non impedivii , 

prior, alier posterior nascereiur ; cur , uno 
lo si duo nascuntur, impedial aliquid , ut alter 
hcr poslerior morialur ? Si concepiio momciill 
iversos casus in ulero geminos liabere permii- 
naiiviias inomcmi unius non eiiam quoslibet 
terra diversos casus habere permittat , ac sie 
lujus arlis vel potius vanilalis commenia lol- 
Qiiid esi lioc quod uno lempore , uiio mo- 
sub una eademque coeli positione concepti 
habent fau , quae illos perducanl ad diversa- 
raruin naiivitaiem , ei uno momento tempo- 
nna eadcmque coeli posiiione de duabus ma- 
loo pariier naii , diversa fau habere non 
, qiiae illos perducaiit ad diversara vivendi 
•iendi necessiuiem? An concepti nondum 
'au , qux, nisi nascantur, habere non pote- 
iid est ergo quod dicunt, si hora concepiio- 
renialur, mulu ab istis dici posse divinis * ? 
iam illud a nohnullis prxdicatur, quod qui- 
iens horam elegit , qua cum uxore concum- 
ude filiuin niirabilem gigneret. Unde postre- 
)c est , quod de iliis pariier aegroianlibus ge- 
ksidonius , magnus asirologus idemque philo- 
respoodebai, ideo fleri, quodeodem tempore 
naii , eodemque concepU. Nam utique pro- 

addebat conceptionem , ne dicereiur ei non 
lum eodem lempore poiuisse nasci , quos 
t omiiiiio eodem lempore fuisse conceptos ; 

quod similiier simulque apgroubant, non 

proximo pari corporis temperamento , sed 
qooqiie valeiudinis pariliutem sidereis neii- 
:aret. Si igiiiir in conceptu Unia vis esi ad 
em fatorum ,non debnerunt nascendo eadem 
iri. Aut si propierea muUntur fau gemmo- 
ia temj^ribue diversls nascuntur, cur non 
telligamus jam fuisse muiau , ut diver^is 
U8 iiasccrcntur ? Itane non muut fou nati- 



dmmius. AtNas. alii, i/irvifi»;alii, quod magis 

ms^ id est maihemaacis diviiiandi artem profi- 

- Nostri Mss., dimnim, M. 

lis asirologicis cardtoibus Manilius. Hb. 2. vers. 

4f 



viutis voluntaa vivcnUum , cmu muM fau coiiee- 
l)tionis ordo naacentium ? 

CAPUT VI. — De gemim$.dUpan$$exm. 
Qnanquam et in ipsis geminorom conceptibus, ulii 
certe amborum eadem momenu sunt temporum, uiide 
fltut sub cadem constellatione fauli alter concipialur 
masculus, altera femina ? Noyimus geminos diversi 
seiug , ambo adhuc vivunt, ambo xtate vigent adhuc ; 
qiiorum cum sint inter se similes corporum species , 
quaiitiim in diverso sexu potest ; insiituto Umen et 
proposilo vitiB iu sunt dispares, ut, praHer actus» 
quos neeesse est a virilibns disUre , femineos , quod 
ille in ofQcio Comitis miliut et a suadomopene sem- 
per percgrinaiur, illa de solo patrio et de rure pro- 
prio non recedit : insuper ( quod est incredibilius , sl 
astralia £iu credantur; non auiem mirum , si volun- 
uies bominum et Dei mnnera cogltenlur), ille conju- 
gaius, illa virgo sacra esi ; ille numerosam prolem 
geauit , illa nec nupsit. Ai enim plurimum vis horo- 
scopi valet? Hoe quam nihilsit,jam satls disserui. 
Sed qualecumque sit , iii ortu valcre dicunt : niimquiit 
ct in conceptu ? iibi et unum concubitum csse manii 
fesiiim est ; et tanla naiur» vis esi, ut cum conceperit 
feniina, deindealierumconcipere omninoiion possit 
(a):unde necesse est , eadem esse in geminis mu- 
nenu conceptus. An forie, qnia diverso lioroscopo 
naiisunt,aut ille in masculum,dum nascerentiir, 
aut ilhi in feminam commuuu cst? Cum igitur nou 
usqucquaqiie absiirde dici posset , ad solas corponim 
diffeientiasafnaiusqiiosdam vafere sidereos, sicut iifc 
solaribusaccessibus ei decessibus videmusetiam ipsius 
anni tempora variari , et lunaribus incremenlis aU|ue 
decrementis augeri et miniii quxdam genera reruiii , 
sicut echinos, et conclias , et miraliiles aestiis oceaiii ; 
non autem et animi voluniates positionibus sidcrum 
subdi: nunc isti, cuni etiam nostres actus inde reli- 
gare conantur, admonent ut quaeramus , unde ne in 
ipsis quidem corporibus eis possit raiio ista consure. 
Quid enim Um ad corpiis pertinens , quain corpftris 
sexus? et Umen sub eadem positione siderum divcrsi 
Bex\i$ gemini concipi potucrunt. Unde qnid insipien- 
tius dici aut credi potest , quam siderum posiiioneni , 
quaead horam coiiceptionis eadem ambobus fuit, facere 
non potuisse, ut, cum quo habebateamdem constella- 
tionem, sexum diversum afratrenon haberet; et po- 
sitionem siderum, quaefuitad horam nnscentium , 
facere potuisse, ut ab co Um multum virginali sanctl- 
utedisuret? 

CAPUT Vn. — De electione diei quo uxor duckur, 
quove in agro aliquid ptanlaiur aui teritur, 
Jam illud quis ferat , quod in eligendis diebus iiova 
quxdam suis actibiis fala moliuntur? Non erat videli- 
cet ille iu natus, ut haberet admirabilem niiiim ; sed 
iu poiius , ut conlcniplibilcm gigneret : et ideo vir 

(fl) Fieri tamen posao ut superfetet moller, et £iaum es< 
86 nonnunquam ut concepU) uno fetu allerum conceperit, 
docet Arlstoteles, lib. 7 de llistoria animalium, cap. ^ 
rlinius, lib. 7» cap. il.;.et illppocrates, iib. de Superfi^ia- 
tiooa • 




I«7 



DE CIVITATE DEI» S. AVGOSTINI 



tlt 



doctas elegii liornm qua miseeretur iiiori. Feeit ergo 
falum , quod non liabcbat, el ex ipsius facto^ coepit 
esse fatale , quod in ejus nativitaie non fuerai. stul- 
titiam singulareml Eligiiur dies ut ducaiur uior: 
civddo, propterca quij poiest in diem noa bonum, 
iiisi e.igatur, incurri , et infeliciter duci. Ubl est ergo 
quod nascenti jam sidera deereverunt ?an potest homo, 
quod ei jam consiitutum est , diei eleclione mutare , 
el quod ipse in eligendo die constituerit , non poteril 
ab alia potestaie mutari? Deiude si soli homincs, noa 
aulem omnia qu» sub ccelo sunt» constellationibus 
aubjacent » cur alios eligunt dies' accommodatos po- 
nendis vitibus, veL arboribus,Yel segetibus; aiios dies 
pecoribus vcl domandis, vei admiltendis maribus, qui- 
Ims eqnarum vel boum felentur armenta, etcxtera hu- 
ju&modi? Si auteni propterea valent ad has res dies eie- 
cti, quia terrenisomnibuscorporibus, siveanimantibus, 
sive non animaniibus', secundum diversitates tempo- 
ralium momenlorum, siderum positiodominatur; con- 
sidereDt quam innumerabiliasubunotemporis puncto 
Tcl nascantur, vei oriantur, vel inchoentur, et tam 
diversos exiius kabeant , ut istas observaiiones cuivis 
poero ridendas esse persuadeant* Quis enim est lam 
excors, ut audeatdicere , omnes arbores, omnes ber- 
bas , omnes bestias 9 serpentes , aves , pisces, ver* 
niiculos, momenla nascendi singillatim habere di- 
versa? Solent tamen hooiines ad tentandam peritiain 
matfaematicorum afferread eosconstellaiiones muto- 
rum animalium , quorum ortos propter hanc explo- 
r«itionem domi suae diligenter observant, eosqiie 
matbematicos pneferuntcaeieris, qui constellationibus 
inspectis dicunt non esse hominem natum, sed pecus. 
Audent etiamdicere quale pecus, utrum aptum lani- 
cio, an vectationi , an aratro, an cusiodi^ domits. 
Nam et ad canina fata lentantur, et cum magnis ad- 
mirantium damoribus ista respondent. Sic desipiunt 
liomines, ut existiment, cum homo nascilur, cxlcros 
rerum orlus ita inhiberi , ut cum illo sub eadem coeli 
plaga nec musca nascatur. Nam si banc admiserint , 
procedit ratiocinatio, quae gradatim accessibus modi- 
cis eos a muscis ad cameios elephaniosque perducat. 
Ncc illud volunt advertere , quod electo ad seminan- 
dum agrum die , tam multa grana in terram simul 
ircniunt, simulgerminant, exorta segete simul her- 
bescunt, pubescunt, flavescunt ; et tainen inde spicas 
caeteris coaevas, atque, ut ita dixerim, congermina- 
les,alia8 rubigointerimit, alias avcs depopulantur, 
alias liomines avellunt. Quomodo istis alias constel- 
lationes fuisse dicturi sqnt, qiias tam diversos exitus 
habere conspiciunt ? an eos pioeniiebit his rebus dies 
eligere, easqoe ad coeleste negs(buni pertinere decre- 
tiim, el solos sideribus subdent Iiomines, quibus solis 
in terra Deus dedit iiberas vol^otates ? Hh omnibus 
consideratis, non immerito creditur, cum astrologi 
mirabiliter multa vera respondent, occulto ins- 
tinclu fieri spirituum non nonorum, quorum cura est 

bas ialsas et noxias opiniones de astralibus htis in- 

< Edili, dissentientibos scriptis Ubii^ fofo. 
* mssm ewr alUer eHguni die$. 

< ^uscnptl noD feabentf dve fum mdmauikai^ 



serere humanis mentibus atque firmare, non hnro- 
scopi notati et inspecti aiiqua arte, qivp niilla esu 

CAPUT Vin. — De hi$ qui non aeirorttm panHonem » 
$ed connexianem cau$arum ex Dei volunlate pendfH' 
tcm faU nomme appellani, 

Qui veronon aslrorum constitutionem, sicutiestcom 
quidqiie concipiliir, vel nascitur,vel inchoatur, sed om- 
nium connexionem seriemque causarum, qua fitomne 
quod fit, lati nomine appellaiit ; non multum cum eis de 
verbi controversia laborandum atque certandum eht i 
quandoquidem ipsum causarum ordinem et qiiand;iiii 
connexionem Dci summi iribuunt voliintaii et pote- 
stati , qui optime et veracissime credilur et cuncta 
scire antequam fiant, et nihil inordinatum relinquere; 
a quo sunt omnes potestates, quamvis abillonou 
siiit omnium volunuics. Ipsam itaque praecipue Dei 
summi voluntatem , ctijiis polesias insuperabiliter pcr 
cuncla porrigiiur, eos appellare ralum sic probatur. 
Annaei Sen^cae suut, nisi fallur, hi versus: 

Doo, summe pater, altique dominalor poli, 
Quocunique piacuit, uuila parendi mora est. 
Adsuui hupiger : fac nolle, comitabor gemens, 
M: lusque I aliar facere quod Ucuit booo ^ . 
Docunt volentem iata, nolenlem urahunt (a). 

Nempe evidentissime boc ultimo versu oa fata ap- 
pellavit , quam supra dixerat summi patris voiunta- 
tem : cui se paratum obedire dicit , ut volensducator, 
ne uolens trahatur ; quoniam scilicet 

Ducuitt volentem &ta, nolentem trahont. 

IUi quoque versus Homerid huic sententiae suffragan 
tur, quos Cicero in latinum vertit : 

Talcs sunt hominum mentes, qiiati * pater inse 
Juppiter auctiienis iustravit lumine terras {o), 

Ncc in liac qiiacstione auctorilatem haberet poetica 
sentcntia : sed quoniam Stoicos dicit , viin fati asse- 
rentes, istosex Homeroversus solere usurpare, non 
de illius poetae , sed de istorum philosophorum opi- 
nione tractatur, cum per istos versus , quos dispu- 
tationi adhibent , quam de fato babent, quid sentiant 
esse fatum , apertissime declaratur, quoniam Jovem 
appellant , quem summum deum putant , a quo con- 
nexionem dicunt pendere fatorum, 

CAPUT IX. — De prce$cicntia Dd et Ubera hommt 
votuntate^ conira Ciceronie difinitionem. 

1. Hos Cicero iia redarguere nititur, ut non exiatT- 
met aliquid se advcrsus eos vaiere, nisi auferat diTi- 
nationem (c). Quam sic conatur auferre, dt negel esso 

t Corbeiensis male, Ubuii ; et, 6ono, in rasnra. M. 

* Editi, quaU$. At probse nolae Mss., quatu Et qoldim, 
miolei. in altero versu Colbertinus oodex, loco, auctiferae ; 
nabet, a$triferOf Neutra lectio respondet gneiDo sie oone 
babenti: 

T^Dioi gar noo$ e$iin epichihonidn anihr&pdHy 
cnott ep'imaragi$i palir andrdn ie the&nte. 

idest, 

Tali$ men$ e$t lerrestrUm homimtm^ 

Quaiem dkm adducai paterhommumque deorumquek 

fa) Epist. 107 prope finero. 



\b) o&vaseaeii, versl 136, 197. 
^(c}Ub.3deDivinat. 



m 



LIBEli Q(JLNTU& 



IS#> 



scittitiani fuluronuiit ta^iquc omnibtti viribus iiullaia 
f^ae oninino oonlendat» vel in Dco, vd in Iiouilne S 
nullainqiie rerum pnediciioDein. Iti et Dei prxscien- 
liam negat, et omnem propbeliam luce elariorem co- 
natur eveiiere vanls argumenutionibus, et opponciido 
stbi quadam oracula, q jsq facile possunt refulti : qunR 
tamen nec ipsa convincit. In bis auiem matbemalico* 
mm conjecturis refiilandis ejus regnat oraiio ; quia 
vere tales sunt, ut se ips» deslruaut et refellanU 
Mollo sunt aulem lolerabiliores qui vel siderea (au 
eonstituuni, qiiam isle, qui tollit prxscientiam ftiluro- 
rum. Nametconflteri esse Deum et negare praescium* 
fiituronim , aperiissinia insania est. Quod et ipse 
cum videret, etiam illud tenlavit asserere, quod scri- 
ptum esU i^ixii intifrieni in corde tuo^ Non es< Deu$ 
(Pud. xui» i) : sed non ex sua persona. Yidil enim 
qoam esset invidiosum et molesium : ideoque Goilam 
fecitdispuiatiiem de bac re adversum Stoicos in libris 
dedeonim Nalura (/J^ro 5), el pro Lucilio Balbo, cui 
Stoicorum parles defendendas dedit, maluil ferre sen- 
lentlam, quam pro Goiia, qui nuilam naiuram divinam 
e&se conlendit. In iibris vero de Divinalione ex se 
ipso aperiissime oppugnat pnescieniiam fuluronira. 
Iloc autem tolum facere videtur, ne falum esse coo« 
sentiat, et perdal liberam voluntalpm. Puiai enim, 
coneessa scienlla fiiturorum, ila esse conseqiicns fa- 
tom, ut negari omniiio non possil. Scd quoquo roodo 
S6 habeant lortuosissiinae concerlationes et dispota- 
tiones philosophorum, nos ui confliemur summuro et 
femm Deiiro, iia volunialem suinmamque polesiaiem 
ac pracscientiam ejus confiiemur. Nec timemus ne 
ideo non voluntate faciamus, qiiod volunuie facimus, 
quia id iios faeturos ille praescivit, cujus praescienlia 
(alli non potest. Quod Cicero timuit, ut oppugnaret 
prapscientiam ; el Stoici, ut non omnia necessilate 
Aeri dicerent, quainvis pmnia fato fieri conlendcreut. 
2. Quid cst ergo quod Cicero limuil in priescienlia 
fatoronim, ul eam labefactare dispulatione delcsla- 
bill nilerelur? Yidelicet quia si prxscita sunt omnia 
fuUira, hoc ordine venient, quo ventura esse prxscila 
sunt : et si boc ordine venient, cerlus est ordo rerum 
praescienti Deo : et si cerlus est ordo rerum, certus 
cst ordo causarum ; non enim aliquid fieri polest, 
quod non aliqua eniciens causa pra;cesserit : sl au- 
tem certus csi onlo causarum, quo fit omne quod fil; 
fi/d, inquit, /iiin/ omnia quw fiunt, Quod si ila est, 
nibilesl in nostra polesiate, nullumque est arbitrium 
volonialis : guod st eoneedimut^ inquit, omnit humana 
ftla tubvertUur; ftuttra leget dantur ; fruttra objurgo' 
Koiies, laudetf vituperaiionetf exhortationet adhibentur ; 
ne^uUajuttitia bonit prtBmia^ et malit tupplicia con* 
Kttaia iunt. Hxe ergo nc consequaniiir iiidigna et 
absurda et pemiciosa rebus bumanis, non vuit esse 
praRScientiam futurorum : aique in has angusiias 
•oarctat animum religiosum , ut unum eligai e duo- 
Ibus, aut csse aliquid in iiostra voluniale, aut esso 

* Nosurl omii « Mss., vel in hondne^ vel in deo. M. 
« Manuscripli, prfVscienUam, — At Codd. 20S0 et a(»t, 

l^flKflfflll. M. 



prjcscientiam fulMrorirm : qiioniam utniinque arbtlni- 
lur esse non possc, sed sl allerum confinmibitur, al 
lerum tolli ; si clcgerimus prxscientiam fulurorum, 
luHi volantalis arbitrium; si elegerimus volunlatia * 
arbilrium, lolli pncscientiam fuiurorum. Ipse iiaqiio . 
ut vir nagnus ei doctus, et vine buman» plurimiim 
ac periiissime consulcns. ex his duobus elegit liberum ' 
voluiitalis arbitrium : quod ul confirmaretur, negavll 
prasscienliam fnliirorum : alqiie ila, dum vuii faceni 
liberos, fecil s:icrilegos. Rcligiosus autem animut 
nlrumque cligii, iitrumque confiletor, et fide pielalia 
utrumque connrinaC. Quomodo, iiiquit? Nam si esl 
prjescicntia fuiurorum, sequenlur illa orouia, qua 
connexa suni, donec eo perveniatur, ut nihil sit in 
nosira voluntale. Porro si esi aliquid in nostra vo» 
luntate, cisdem reciirsis gradibus co pcrveiiilur, iil 
non sit prxscieniia futuronim. Nam per illa omiiia 
sic recurrilur : Si esl volunlatis arbitrium, non oninia 
falo fiunt : si non omnia faio fiunl, non est omiiium 
cerlus ordo causarum : si ccrlus caiisarum ordo noi» 
esl, nec renim certus cst ordo prsBscieiiti Deo, qum 
ficri non possunt, nisi prxccdenlibus el efficientibtis 
causis : si rerum ordo prxscienti Deo cerius non esi, 
non omnia sic veniunt^ ut ea ventura prxscivit : porru 
si iion omnia sic veniuitt, ut nb illo ventura prjRScii:i 
sunt, non est, inquit, in Deo prxscicnlia omuium fu- 
turorum. 

3. Nos adversus istos sacrilegos aiisus aiqtic impios. 
et Deuin dicinuis omnia scire aiiteqiiain fiaiii, el vo- 
bmtaie nos facerc, quidquld a nobis nonnisi volenti- 
bus fieri sentimus ct novimus. Omiiia vero faio fici f 
non dicimus, iino nulia fieri falo dicimus : quoni.^uii 
fali nomen ubi solet a loqucniibus ponl, id est in 
constituiione siderum cum quisque coiicepius aut na- 
tus esl (quoniain rcs ipsa inanilcr asscriliir), nihil va- 
lere monstramus. Ordinem aiilcm causarum, uIh 
volunuis Dei plurimum polesl, iicque neg^imus, neque 
iati vocabulo nuncupamus, nisi forle ul raium a f;indo 
dictum intelligamus, id est a loqnendo (a) : non eiiim 
abntierc possnmus esse scripttim in Litteris sanctis, 
Semel locutut etl Deut^ duo hcec audivi; quoniam 
poiettat Dd ett , et tibi, Donune^ mitericordia^ quia tu 
reddet unicuique tecundum opera ejut (Ptal, uu» 
12, 13). Qtiod enim dicluni est, Semel loctUut 
ett, inlelligiiur, Immobiiiier, hoc esi incomrotilabfro 
liter, est loculus, sicut novii incommuiabitiler omnia 
quae futura sunt, et quse ipse facturus csC. Ilac ilaque 
ralione possemus a fando faium appellarc, nisi hoc 
nomen jam iii alia re solerel intelligi, quocorda homi- 
num nolumus inclinari. Non est autem oonsequens, 
nt, si Deo cerius esl omnium ordo causarum, ideo 
nihil sit in noslrae voluniatis arbitrio. Et ipsx quippe 
noslnc voiuniates in causarum ordine sunt, qul cerlus 
est Deo ejusque prsescicntia conlinctur ; quoniam ef 
humanae voluniates bumanorum operuin caosas sunt* 
Atque ila qui omBCS rerumcausaapraescivit, pmfocto 

(a) A bndufere omnes scripUnres v^teres derlvant,.sed 
variis modls. < Quod oonstiUiunt Parc» fando , * inqiiit xajl- 
ro» de Lingua Laiioa^ lib. 6» § !^ 



i 



iSl DE CIVITATE DEI. S. AOGUSTINi 

m eis ciiitsis elfam noslras voluntales ignorare non 
potult, c^nas nostrorum opernm causas esse praescivit. 
4. Nam et illud quod Idem Cicero concedit * nibil 
fleri si c:iusa efficiens non prxcedat {Libro de Fato^ 
eap, iO, e/ teqq,)^ satis est ad eum In hac quxstioiio 
rcdarguendiim. Quid tfnim eum adjuvat, qiod dicit, 
nihil quidem fieri sine causa, sed non omnem cau- 
sam esse fatilein ; quia est causa fortuita, est natura- 
lis, estvoUintai^a? Sufficit quia omne quod fit, non- 
nisi causa prxcedente fierl confitetur. Nos enim eas 
cnusas, qux dicunlur fortuitae» unde etiam fortuna 
nomen accepit,non esse dicimus nollas, sedlalentes; 
easquc tribuiinus vel Dei Teri, vel quorumlibet spiri- 
luum Yoluntati : ipsasque naiufales nequaquam ab il- 
lius voluntate se}ungimuSy qui est aucior omnis con- 
ditorqiio naiunc. Jam vero causae voluntarit^e aut 
Dei sunt» aut Angelorum, aut bominum, aut quorum- 
qiie animalium : si (amen appellandse suiit voluntaies 

aninialium' rationis experiium motiis illi, quibus ali- 

qua faciunt secuiidum naturam suam, cum quid vel 

appetunt', vel evitant. Angelorum autem voluntaies 

dico, sive bonorom, quos Angelos Dei dicimus ; sive 

malorum, quos angelos diaboli vei eliaro dsemones 

appeliamus : sic et bominum bonorum scilicet et ma- 

loruni. Ac per hoc colligiiur, non esse causas efficien- 

les omnium quao fiunl, nisi voluntarias, illius naturae 

scilicet quo: spiritus vitas est. Nam et aer iste seu 

ventus, dicitur spiritus : sed quoniam corpus est, non 

est spiriius vitae. Spiritus ergo vitx, qui vivificat om- 

nia, creatorque est omnis corporis et omnis creati 

spirilus, ipse est Deus, spiritus utique non creatus. !n 

ejus voluniate summa potestas est, quae ^ creaiorum 

spiriiuum voluntates bonas adjuvat, malas judicat, 

oinnes ordinat ; et quibusdam tribuit potestates', qul- 

busdain non iribuit. Sicut enim omuium nalurarum 

crealor est, iia omnium poiesiaium dator, non volunta- 

tum.Malx quippevoluntatesab illo non sunt ; quoniam 

coiilra naturam sunt, quae ab illu est. Corpora igilur 

inagis subjaccnt voluntatibus ; quxdam nostris, id est 

omnlum aniinantium mortalium, et magis hominum 

quam bestiarum ; quaedam vero angelorum : sed om- 

nia maxime Dei volunlati subdita sunt ; cui etiam vo- 

luntates omnes subjiciuntur» quia non habent pote- 

staiem nisi quam ille concedit. Causa itaque reriim 

quae facit, nec fit, Deus est. Aliae vero causae et fa- 

ciunt, et fiunt; sicut sunt omnes creali splritus, 

maxime rationales. Corporales autem causae, quae 

magis fiunt, quam faciuut, non sunt inter causas ef- 

llcientes aniiumerandae ; quoniam hoc possunt, quod 

ex ipsis faciunt spirituiim voluntates. Quomodo igitur 

ordo causaruin, qui praescienti certus est Deo, id effi- 

clt, ut niiiil sit in noslra voluntate, cum in ipso cau- 

sarum ordine magnuin habeant locum nosirae volun- 

tates ? Conicndat ergo Cicero cum eis, qui hunc cau- 



sarom ordinem dicnnt esse hialem, vel polios i|Xiiini 
fati nomine appellant {Libro de Fato^ eajpp, 11, 12); 
quod nos abhorremus, ptraecipoe propter voeabolum, 
qood non in re vera consoevit inteliigi. Qood vero ne- 
gat ordinem omnium causarom esse certlssimom et 
Det praescieniiae notissimum, plus enm qoaro Stoid 
detestamur. Aut enim Deum esse negat, qood qoldein 
indocta aUerius persona in libris de Deorom Natura 
feeere molitos est : aot si esse confltetor Deom, qooin 
degat praescium futurorom, etiam sic dicit nihil aliod* 
qoam qood IUe dixit in$ipien$ in corde iuo, Non eii 
Deui {PtaL xiii, 1). Qui enim non est praescios om- 
Aiom futororoin, non est otiqoe Deos. Qoapropter et 
tolontates nostrae tantum valent, quantum Deos eas 
▼alere voluit aique praescivit : et ideo qoidqold va- 
leot, certissime valent; etqood facturae sont, ipsa 
omnino facturae sunt : quia valituras atqoe factMrat 
llie praescivit, cujus praescientia falli non potest. 
Quapropter si mUu fati nomen alicui rel adhiheiidom 
placeret, magis dicerem fatom esse inftrmiorls, poteo- 
tioris voluntatem, qui eom habet in potestate, qoa.ii 
illo causarum ordine, quem non usitato, sed soo more 
Stoici fatom appellant, arbitriom nostrae volontatis 
auferri. 

CAPUT X. — An voluntatibu$ hominum aliqua donu- 

netur necesutas. 



* vind. Ain. Er., contendii. 
' lloc loou Mss., animarum. 



* sola edilio Lov., cum quid boni maHoe vet appetunt. 
^ sic vind. Er. et plures Hss. At Lov., qui. Konnulli e 



Mtf., qua, 
> Ua iii Mss. in editis vero, poteMem. 



1. (Jnde nec illa necessitas formidaiida est, quam 
formidando Stoici laboraverunt causas rerom ita dis- 
tingucre, ut quasdam subtraherent necessitali, qoas- 
dam subderent : atqne in his quas esse sub necessitaia 
noluerunt, posuerunt etiam nostras voluntates, ne 
videlicet non esseiit liberae, si subderentur necessi* 
tati. Si enim necessius nostra illa dicenda est, qoaa 
non est In nostra potestaie, sed, etiamsi nolimoi, e^ 
ficit quod potest, sicut est iieccssitas mortis ; mani- 
festum est voluntates nostras, quibos recte vel perpe- 
ram vivitur, sub taU necessiiate non esse. Multa enlm 
fecimus, quae, si nollemus, non utique faceremns. 
Quo primitus pertinet ipsum velle : nam, si volomos, 
est; si nolumus, non est : non enim veliemos, si noU 
lemus. Si autem illa definitur esse necessitas, seeon- 
dum quaqn dicimus neccsse esse ut ita sit aliqoid, 
vel Ita fiat ; iiescio cur eam timeamus, ne nobis liber- 
tatem auferat volontatis. Neque enim et vitam Dei et 
praescientiam Dei sub necessitate ponimos, si dica- 
nios necesse esse Deoin semper vivere, et concta 
praescire : sicut nec potestas ejos mlnoitor, com di- 
citur mori fallique non posse. Sic enim hoc non po- 
test, ut poiius, si posset, minoris csset otique pola- 
stalis. Recte quippe omnipotens dicitor, qoi tamen 
mori et falli non poiest. Dicitur enim omnipoleiK 
faciendo quod vult, non patiendo quod non vult : quod 
ei si accideret, nequaquam essct omnipotens. Undo 
propterea quaedam non poiest, quia omnipotens csi. 
Sic etiam, cum dicimus necesse csse ui, cum volu- 
mus, libero velimus arbitrio ; ct verum procul dubio 
dicimus, et non ideo ipsom liberum arbitrium neces- 
siuti subjiciimis, quae adimit iiberUtem. Sunt igitur 



UBER QUIMTUS. 



m 



roluntates» et ipsae raciunl quidquid volendo 

» quod non fieret, si nollemus. Quidquid au< 

Hrum hominum voluntate nolens quisque pa- 

tiam sic voluntas Talet ; etsi non illius tamen 

. Tolunlas, sed polestas Dei '. Nam si voluntas 

esset, nec posset quod vellel, potentiore vo- 

impediretur : nec sic tamen volontas» nisi vo- 

iiset ; nec aUerius, sed ejus esset, qui vellet, 

1 posset implere i]uod vellet. Unde quidqoid 

saam voluntatem palilur homo, non dehet 

B humanis vel angelicis vel cujusqnan creati 

I voluntatlbus , sed ejus potlus» qui dat potO' 

volentibos. 

on ergo propierea nihil est in nostra voluntate, 

eus praescivit qiiid futurum csset in noslra 

ile : non enim qui hoc pnescivit, nihil pnesci- 

rro sl ille, qui prxscivii qiiid futurum esset in 

voluntate , non utique nihil, sed aliquid prx- 

profecto et illopraesclente est aliquid in noira 

ile. Qoocirca nullo modo cogimur, aut retcnia 

eolia Dei tollere voluntatis arbiiriuro, aut re- 

roluntatis arbitrio Deum (quod nefas est) negare 

mn fiiturorum : sed utrunique amplectimur, 

loe fideliter et veraciter confiiemur ; ilUid, ot 

redamus; hoc, ut bene vivamus. Mate autem 

\ si de Deo non bene creditur. Unde absii a 

ejus negare praescientiam» ut liberi esse veli- 

quo adjuvanie sumus liberi, vel erimus. Proin- 

frustra sunt leges, objurgationes,exbortationes, 

; et vituperationes : qiiia et ipsas futuras esse 

ivit, et valent plurimum, quantnm eas valituras 

raescivit ; et preces valent ad ea impetranda, 

e precantibus concessurum esse praescivit : et 

praemia bonis factis, et peccatis supplicia con- 

I sunt. Neque enim ideo peccat homo *, quia 

ilium peccatuniin esse prxscivit : imo ideo non 

itur ipstim peccare, cum peccat, quia ille, cujut 

ientia falli non potest, non fatum, non forlu- 

non aliquid aliud, sed ipsum peccaturum esse 

ivit. Qui si noUl, wtique noii peccsit: sed si 

re noluerit, eliam hoc ille pnescivit. 

JT XI. — De univenali ftrovidentia D«, eujui 

legibM omnia eonlinenlur, 

iis itaque summus et verus cum Yerbo suo et 

Lu saiicto, quse tria unum suiit, Deus unus om- 

ens, creator et factor omnis animae atque omiiis 

iris : cujus sunt parlicipatione felices, quicum- 

snnt veritate, non vanilate felices : qui fecit 

inem raiionale animal ex anima et corpore ; qui 

peccantcm nec impuniium esse permisit, nec 

mlsericordia dereliquit ; qui boiiis et malis es- 

am eiiam cum lapidibus , viiam seminalem 

I eumarbonbus, vilam sensualem etiara cum 

ribus, vitam intellectualem cuni solis Ange- 

edit: a quo est omnis modus, omnis species, 

is ordo ; a quo cst mcnsura, iiiimcrus, pondus; a 

jdT., Dei esi. verbo, ett, carenl libri caeleri. 
Mmes prope Mss., ul libere veHmus. 
I*iures urolKenotse Mss., Paureasis, Gorbelensis,etc. 
» enUn ideo non peccui Imw, Gervasianus, N«c peccal 

K 



quo est qnidquid naturaliter est, cujuscumqiie gene- 
ris est« eujuslibel aestlroationis est ; a quo sunt se- 
mina formarum, form» seminum, motns seminum 
atque formarum : qiii dedit et carni originem, pul- 
chriludmemyvaletudinem» propagationis fecunditaiem, 
membromm disposiiionem , salutem concordiae : 
qui et animai irrationali dedit memoriamy sensom, 
appelitum ; rationali autem inauper mcntem, lntelli« 
gentiam» volnntatem : qui non solum coelnm et ter- 
ram, nec solum angelum et hominem ; sed nec eiigui 
et contemptibilis animantis viscera, nec avts pen- 
nulam S nec herbse flosculuro, nec arboris folium 
sioe suaron» partium couvenientia, et quadain vduli 
pace dereliquit : nullo modo esl credendus regna ho- 
minum eorumque dominationes et servitutes a suae 
providentiae legibus alienas esse voluisse. 
GAPUT XII. — Quilms moribut anliqui Romani meru€' 
rinl ui Deus verus , quamvis non eum eolerent , eo- 
rum augerel imperium. 

i . Promde videamus quos Romanorum mores , et 
quam ob causam Deus verus ad augendum imperium 
adjuvare dignatns est, in cnjus potestaie suntetiam 
regna terrena. Quod ut absolutius disserere posse- 
mus 9 ad hoc pertinentero et superiorem librum coih 
scripsunns , quod in hac re potestas nulla sit eorum 
deorum , quos etiam rebus iiugaloriis colendos puu- 
runt ; et praesentis voluminis partes superiores , quas 
huc usque perduximus , de faii quassiione lollenda : 
ne quisquam , cui jam persuasum esset non illorum 
deorum cultu Romanum imperium propagaiuni aique 
servatnm , nescio cui faio polius id tribueret , quam 
Dei summi potentissimae volunlaii. Veieres igitur 
primique Romani , quaiitum corum docet et com- 
mendat historia , quamvis ul aliae gcntes, cxcepta 
una populi nebraeonim , deos falsos colereni , ei noii 
Deo victimas, sed daemoniis immolarent , taroen /flu- 
dii fltWI, pecunite tiberales erant , ghriam ingentem , 
iitntiat honestas volebant {Sallusi. in CatiL, eap. 7) : 
hanc ardeniissime dilexeninl , propter banc viverc 
volucront, pro liac emori non dubitavenmt «.Cieieras 
cupidilates hojus unins ingcnli cupWitale presseruiit. 
Ipsam denique patriam suam , quoniam servire vide- 
batur inglorium , dominari vero atque imperare glo- 
riosnm , prius omni studlo liberam , deinde domlnam 
esse concupierunt. Hinc est quod regalemdoniinalio- 
nem non ferenlcs , annua imperia binosqne impera- 
tores sibi fecerunt , qui consules appellati sunt a 
consttlendo , non regcs aut domini a rcgnando atqiie 
dominando : cum et reges ulique a regeiido dicii mc 
liiisvideantur,ul regnum a regibus , reges auiein, 
ut dictum esl, a regcndo ; sed fasius regius nr n disci^ 
pliiia pulala esl regcnlis.vel benevolenlia coosu^ 
lenlis, sed superbia dominanlis. Expulso iuque rege 
Tarquinio, et consulibus instUutis, scculum est 
quod idein aucior in Romanorum laudibus posuit , 
quod etvitas , incredibile memoratu est , adepta liber- 
tale quantum brevi ereverit , tanta cupido glorim infe*- 

« Nosori Mss., ptimiilam. M. ^ -, ^ w i^ 

» rhires Mss., vincere voluermL '^ tm n., pro <•« « 




m DS CIYITATE DEI, 

$€rai {Saliuit. tn Catil. cap, 7). Ista ergo laudis aviditas 

el cupido glortae nmltai illa miranda fecit , laadabilia 

scilicet atque gloriosa secuudum honiinum exisUma- 

lionem. 

S. Laudat idem Sallustius temporibus suis magnos 

el prsedaros viros , Marcum Gatonem et Caiuni Ca»- 

sarem , dicens quod diu illa respublica non habnit 

quemquam virtute magnum , sed sua memoria fuisse 

illos duos ingenli viVtuie , diversis moribus. In laudi* 

bus autcm Gasaris posuit » quod slbi magnum Impe' 

rium, exercitum, bellum novum exoptabat, ubi virtus 

enitescere possel {Ibid. , capp. 53 , 54). lu fiebat * 

in votis virorum virtute magnorum, ut excitaret 

iu bellum miseras gentes , et flagello agitaret Dellona 

aanguinco, ut esset ubi virtus eorum enitesceret. 

Uoc illa profecio laudis aviditas et glorise cupido fa- 

ciebat. Amore itaque primiius libertatis , post etiam 

dominationis , et cupiditate laudis et gloriae , mulia 

magna fecerunt. Reddit eis utriusque rei testimonium 

etiam pocta insignis illorum : inde quippe ait , 

Kccuon Tarquinium ejedum Porsenna Jubebat, 
Accipere, iiu^entique urbem obsidione premebal : 
iEneadae in lerrum pro liherlate ruebaut. 

( yirgil, jEneid. Ub, 8, ven. 646-648.) 

Tunc itaque niagnum illis fuit aut fortiier emort , 

aut liheros vivere. Sed cum esset adepta libertas , 

tanta cupido glorix incesserat , iit parum esset sola 

libertas , nisi et dominatio qua*rcretur, dum pro 

magno haberctur qiiod , velut loquente Jove , idcin 

poeta dicit, 

Quin aspera Juno. 
Qux mare nunc terrasquo melu ca^lumque laligat , 
coiisilia in nielius retcret, niecumque fovebit 
Komanos reruin dominos genterauue togatam. 
Sic placitum. veniel luslris lal)enttbus setas, 
Cnm domus Assaraci Pbtbiam cJarasque Myceoas 
Servitio preniet, ac victis dominabitur Argis. 
(«inetd. Ub, i, vers. 279-285.) 

Qwe quidem Virgiiiiis , Jovem inducens tanquam fu- 

tura prxdiceiitem, ipse jam facta recolebat , cerne- 

batque pnescntia : vcrum propierea conimemorare 

illa volui , ut ostcndcrem dominatioiiem post liberta- 

lem sic habuisse Romanos , ut in eorum magnis lau- 

dibiis poiicretur. Uinc est et iilud ejusdem poetx , 

quod , cuin aliariim geniiuin artibiis eas ipsas pro- 

prias Romanoriim artes regnandi atque imperandi et 

subigendi ac debellundi populos aiiteponcret , ait , 

Excudent alii spirantia molUus aera : 
Qredo equidem , vivos ducent de marmore vultus : 
Orabunt causas inelius ; coelique meaius 
Descrilieiit radio, et surgentia * sidera dicent. 
Tu regcre iin|)erio populos, Romane, memenU). 
Uae tibi erunt artes, pacique * impooere morem, 
Parcere subjectis, et debellare superbos. 
( ji^neid, lib. 6, vers, Sil-m.) 

5. Has artes illi tanto peritios exercebant , quanio 

minus se voluptatibus dabant , et eiiervationi animi 

ot corporis in concupiscendis et aiigendis divitiis , et 

mort ifon dubitavenmt. sic eliam Cdd. 9(^1 et 2053; at 
Ms. 2(K8, propter hanc et mori non dubitaverunt, Cd. 2030, 
vrapter fumc vtvere voluenmLt propter hanc vincere volue' 
nmt^ profler hanc emori non dnbuaverunt, Lectionem Ms. 
766 secuti sumus. M. 

* Editi. fidebat. CasUgantur auctoriiate veterum manu- 
criptorum. 

• Ms. 766, futgentia. M. 

' LOf.f pmsqut, Editi alii eum manuscriptis, pacique. 



S. AVGUSTINI |S5 

pcr illas moribus corrumpendis , raplendo r..iscris 
clvibus , largiendo scenicis turpibus. Unde qni talcs 
Jam morum labes * snperabant atque abundabant , 
quando scribebat isla Sa1lustius,canebatque Virgilius, 
non illis artibus ad honores et gloriam , sed dolis 
atque fallaciis ambiebnnt. Unde idem dicit : Sed pri* 
mo magii mnbitio quam avaritia animos hominum exer' 
cebat , quod tamen vitium propius virtutem * erat. Nam 
gtoriamf honorem , imperium bonus et ignavns teque sibi 
exoptant : sed t7/e, inquit, vera via nititur ; huic qui4 
bowB artes desunt^ dolis atque fallacHs contendit {Sqlluti* 
in CMtiL, c. ii). H2e.^unt illae boiixartes,pervirtutem 
scilicet , non per fallacem ambiiioncm ad honorem 
et gloriam et imperiiim pervenire ; quae tainen bonus 
et ignavus aeqiie sibi exoptant : sed ille, id est bonus, 
vera via nitilur. Via virtus est, qua niiiiur tanquam 
ad possessionis finem, id est ad gloriam , honorem , 
imperium. Hoc insiium habuisse Romanos, eliani deo- 
rum apud illos a;dcs indicant, quas conjunctissimas 
constitucrunt, Viriutis et llonoris (a), pro diis baben- 
tes qu(£ danlur a Dco. Unde intcliigi potest quem A- 
nein volebant esse viriutis , et quo earo refereluinl » 
qiii i>oni erant , ad honorem scilicet : nam mali nec 
hal>eban( eam , quamvis honorem habcre cuperent , 
quem malis arlibus conabantur adipisci , id est dolis 
atque fallaciis. 

4. Melius laudatus est (^io. De iilo qiiippc ait, Quo 
minus petebat gloriam , eo illum magis sequebatur (b) 
(i6fd., cap. 54). Quandoquidem gloria cst , cujiis Uli 
cupiditate flagrabant, judicium hominum bene de 
homiiiibus opinantium. Et ideo melior est virtus , 
qiiae humano tcstimonio ' contcnta non est , nisi 
conscicntiae sux. Uiide dicil Apostolus, iVani gioria 
nostra hosc est, testimonium conscienlias nostrte (II Cor. 
I , i2). El alio loco , Opus autem suum probel «nifs- 
quisquCf et tunc in semetipso Itantum gioriam hakebit , 
el non in altero {Galat. vi, 4j. Glonam ergo et hoDO« 
rem et imperium , qux sibi exoptabant , et qiio boois 
artibus pervcnire nitebantur boni , non debet sequi 
virtus , sed ipsa virtutem. Neque enim est vcra vir- 
tus, nisiqiiae ad eum fincm tendit, ubi est bonnir. 
honiinis • qno meliiis non est. Unde el honores quos 
petivitCato, peterc nondebuit, sed eos civitas ob 
ejus virtutem iton petenii dare (c). 

5. Sed cuin illa inemoria duo Romani essenl vir- 
lute magni, Clsesar et Cato , longe virtus Catoois ve- 
ritati videtur propinquior fuisse, quam Caesaris. Pro- 

1 Konniilli Mss., labe : librarionim solemni vltio omissa 
liltera extrema, quia eadem est prinui subsequentis voca- 
buli, iuquodarius sonabat prooiuitiante lectore.Panloante 
legcndum forsitao, quia tates ; aut certe, tabes morum hic 
ipsi appellantur homines vitiosi ; quomodo a Plauto in Pem, 
act. 3, scen. 3, vers. 4, dicitur hoiiio, t labes popli ; » et a 
dcerone, Orat , pro Sext. cap. 8, t Habeo quod opponara 
c labi iili et coeno. — Kostri Mss., labe. sic leglt Mord, 
Element. Critic, pag. 280 : undique ttAesfam morum tabo» 
superabant atque abundabant, quando scnbebat ista saUu" 
smsy canebatque riryUitis, M. 

• Editi, propius virtuti, At Mss., propius virtutem, F.t sie 
in antiquis exemplaribiissallosiU. 

• Ms.766,iiidtcJo. M. 

(a) Liv., lib. S7, cap. 2S. 

(b) ADud sailusilom, eo maois iltam assequebmr-^ 
Ib) \U. Plutarch. in catone miuore. 



IBI 



LIBER QULNTUS. 



itt 



iiicleqoalisesset illo lempore civiiAs , el antea qnalit 
fuisset , viJeamtis in ipsa scnteniia Catoiiis : NolUe^ 
iiiquil , exfsftmare, majore$ noilrot armit rempubUcam 
€X parva magnam feci$u. Si i(a enel , muiio puUheP' 
limam eam no$ haberemu$. Quippe $ociorum aique 
eiviwn , prasterea armorum el equorum major copia 
notii quam illi$ e$L Sed alia fuere qu<B illo$ magnet 
fecerum , quce nobi$ nulla $unt ; donu indu$lria , fori$ 
iu$ium imperium , animu$ in con$ulendo liber , neque 
delicto neqne tibidini obnoxiu$. Pro hi$ no$ habenme 
luxuriam atque avaritiam , publice ege$tatem , privatim 
opulentiam : laudamu$ divitia$f $equimur inertiam : 
inter bono$ et malo$ di$crimen nullum ; omnia virtuti» 
pramia ambitio po$$idet, Neque mirum : ubi vo$ sepo- 
ratim $ibi qui$que con$itium capiti$ , ii6t domi volupta^ 
tibut , hic pecunite aut gratioB $erviti$, eo fU ut impetus 
fiat m vaeuam rempttbticam{Saltu$t. inCatilin., c. 52)« 
6. Qui audit hxc Catonis verba sive Sallustii, 
piitat quales laudantur Romani veteres , omnes eo6 
tales tunc fuisse , vel plures. Non ita esi : alioquin 
vera non essent quae ipse item scribit , ea quae coin- 
memoravi in secundo libro hujus operis(Cap. 18), 
ubi dicit , injurias validiorum , et ob eas discessio- 
nem plebis a pairibus , aliasque dissensiones domi 
futsse jain inde a principio , neque amplius xquo ct 
modesto jure actum , quam expulsis regibus , quam 
ditt metus a Tarquinio fuit , donec bellum grave , 
quod propter ipsam cum Etruria susceptum fueral , 
linireliir : postea vero servili imperio palres exer- 

m 

cuisse plebem, regio niore verberasse, agro pepulissc, 
et , caeteris expertibus , solos egissc in imperio ; qur.« 
rum discordianim , dum illi dominari vcllent, ilii 
servire nollent, fiiicin fuisse bellum Punicum secun* 
dum ^ : quia rursus gravis metus coepit urgere, aique 
ab iilis periurbaiionibus , aiia majore cura cohibcre 
inimos inquietos, et ad concordiam revocare civi- 
lem. Sed per quosdam paucos , qui pro suo inodo 
boni erant , magna administrabaniur , atque , illis 
toleratis ac temperaiis malis , paucoruro bonorum 
provideulia res illa crcscebat , sicut idem bistoriciis 
dicit , multa sibi legenii et audienli , qux populus 
Romanus domi iniliUxque , mari aique terra prae- 
clara facinora feceril, libuisse se atlendere quae 
res maxime taiita negotia sustinuisset; quoniam scie- 
liat saepenumero pnrva manu cum magnis legionibus 
hostium conteiidisse Romanos, cognoverat parvis 
copiis bella gesla cum opulentis regibus; sibique 
multa agitanti constare dixit , pauconim civium egre- 
fiam virtutem cuncta pairavisse , eoque faclum ut 
divitias pauperias,multiludinem paucitas superaret. 
8ea poelquam luxu atque de$idia , iiiquit , civita$ cor- 
rupta e$t , rur$u$ re$publica magniiudine $ui tttipera- 
tertim atque magi$tratuum vitia $u$tentabai. Paucorum 
igitur virtus ad gloriam , honorem , iinperium , vera 
▼ia , id est viriute ipsa , niientium , etiam a Gatone 
laudata est. Uinc erat doini industria, quam coinme- 
moravit Cato , ut aerarium esset opuleniuin , tenues 

« Mss. 706, WO, 9(K8 et ms, finem fui$$e belto pumco 
90cun4o. M. 



res privai». Unde comiptls morihos Titium e con* 
trario posuit, publice egestaiem, privatim opo* 

lentiam. 

t 

CAPUT Xni. — De amore laudi$ , qui eum $it vitium^ 
ob hoe virtui putatur^ quia per ip$um vitia majont 
cohibentur. 

Quamobrem cum diu fuissent regna Orientis iilti- 
stria (d), voluit Deus et occideniale tleri, quod tem- 
pore esset posterius, sed imperii laiitudine et magnl« 
tudine illustrius. Idque talibus potissimum concesslt 
bomiiiibus ad domanda gravia mala multarum gen- 
tium, qui causa honoris, laudis et glorine coiisnluenmt 
patriae , in qua ipsam gloriam rcquirel)ant, salulem- 
que cjus saluti sux praeponere non dubitaverunt , pro 
isio uno vitio , id est amore hudis , pecuniae cupidi- 
tatem et mulu alia viiia comprimenies. [XIII.] Nam 
saniusvidet, qui ct ainorem laudis vitium esse co- 
gnoscit : quod nec poelain fiicit lloralium, qui ait : 

l^udis amore tumes, sunt certa piacula quae te 
Ter pure leclo i^oterqnt recreare libello. 

( Epi$tolarum lib. i, epi$t. i, ver$. 36, 57. 

Idemque in carmiiie lyrico , ad reprimendam domi- 
nandi libidinem ita cecinit : 

Latios regncs avidum domando * 
Spiritum, quam si Ubyam remotis 
Gadibus juugas, et uterque Po^aus (b) 
Serviat uoi 

( carmin. lib. 2, carm. % ver$. 9-13.) 

Yerumtamcn qiii libidines turpiores, fide pietatls 
impelrato Spirilu sancto , et amore intelligibili^ pul- 
cliriiudinis non refrenanl, melius saltem cupiditata 
hiimanae laudis et gloriae, non quidem jam sancil, fbcd 
minus turpes sunt. Eliam Tullius hinc dissiiniilare 
non poluit ', in eisdem iibris quos de Republica 8cri« 
psit , ubi loquitur de instituendo principe civitatis , 
quem dicit alendum esse gloria; et consequenter 
commemorat majores soos multa mira atque prxclara 
gioriae cupiditate fecisse. Huic ergo vitio iion solmA 
non resistebant, vcrum etiam id excitandum et accen- 
dendum esse censebant , putantes hoc utile esse rei- 
publicae. Quanquam nec in ipsis philosophise libria 
Tullius ab hac peste dissimulet, obi eam lucc clarins 
confiletur, Cum cniin dc studiis talibus loqueretur, 
qux iiiique sectanda sunt fine veri boni , mm vento- 
sitate laudis humanae, hanc intulit univcrsalcm gene- 
ralemqiie sententiam : Hono$ alit arte$ omne$que or- 
cenduntur ad $tudia gloria , jacentque ea $emper qum 
apud quosque improbanlur {Tu$cui. QucM. lib. I , 
eap, 2). 

CAPUT XIV. — De reucando amore laudi$ humam, 
quoniamju$torum gloria omni$ in Deo $it. 

Huic igitur cuptditati nielius resistitur sine dubita- 
tione , quam cediiur. Tanto enim quisque est Deo 
simiiior, quanto est ab hac immunditia mundior. 

> Ms., 766, iMtium regne$ avidum dominando. M. 

s vind. Am. Er.: Etiam rulthu inde $ilere non potmi. Koa 
male. 

(a) Assyriorom scUicet, Medorum» Persanun, etc., de qnii^ 
Ym sopra, iib. 4, caii. 7. 

(b\ Libycua ttGactttaous» interpreie Por|*hF* 



i^ DE aVITATE DEf, S. AUGUSTINI 

Qtt» in bac fiU eUi iiiMi ruiHliUis eradicalur ex cordc, 

quia eiiain beiic pruiicieiiles animos lentare noii 

cessai ; salieai cupidiias gloriae supcreiiur dilecUone 

Juslilias^ : ut si aliculu jacent, quse apud quosque 

iiuprobanlur» si bona, si recta suni, etiam ipse amor 

buiuanai laudis erul>escat , et cedal amori veriutis. 

Tam euim est boc vitium iuimicum piae fidei» si major 

in corde sit cupidius glori» quam bei timor ycI 

ainor, ut Domiuus diceret» Quomodo poieuii credere , 

gloriam ab invicem extpectantes , et gtoriam qua a solo 

Deo e»t non qucBrentes (Joan, v, 44) ? Item de quibus» 

dHiii 9 qui in eum crediderant , et verelMintur palam 

coufiteri , ait EVangelisU : Dilexerunt gloriam /romi- 

titim magis qt^am Dei {Id. xii , 43). Quod sancii Apo- 

stoli non fecerunt : qui cum iii bis iocis pnedicarenl 

Cbristi nomeii, ubi non soium improbabaiur (sicut ilie 

ait y Jacentque ea semper^ quce apud quosque improban" 

fiir), veruiu etiam summae delcsutiunis babebaiur ; 

tenentes quud audierant a bono Hagislro eodemque 

medico nieiitium, Si quis me negaverit coram homim" 

bfus^ negabo ewu coram Patre meo , qui in codis est , el 

caram* Angelis Dei {Matth. x, 33; £mc, xii, 9); uiier 

maledicU et opprobria» iiiter gravissimas persecutio- 

nes crudeles<iue poenas non sunt deterriti a pnedica- 

tione salulis bumauje Uuto fremitu ofieiisiouis bu- 

manae. Et quod eos divina facientes alque dicentes 

4iivineque viventes, debellatis quodammodo cordibus 
4uri8» atque introducu pace jiisiitiaey ingens in Eccle- 

sia Gbristi gloria cousecuU est ; non m ea tanquam 
in 8iue virtutis fiiie quieveruiii : sed eam quoque 
ipsam ad Dei gloriam referentes , ciijus gratia Ules 
eranty isto quoque fomite eos, quibus consulebant, 
ad amorem ilbus, a quo et ipsi tales ficrcnt» accen- 
debant. Namque iie propter bumaiiam gloriam t>oni 
essenl» docuerat eos Magister iliorum, diceiis : Cavete 
Oicere justitiam vestram coram hominibus , ut videamini 
etb eis ; alioquin mercedem non habebilis apud Patrem 
vistrum^ qui in ccslis est (Matth. vi, 1). Sed rursus ne 
hoc perverse Intelligenies liominibus placere metue- 
rent » miiiusqiie prodesseiit lateiidu quod ix>iii sunt , 
demonstrans quo fine innotcscere deberenl, Luceant^ 
inquil, opera vestra coram homimbus , ut videant bona 
facta vestra , et glorificent tatrem veslrum^ qui in caslis 
est (id. V, 16). Noii ergo, til videaniini ab eis, id est 
Jmc intentione ut eos ad vos couverii velitis , quia 
1100 per vos abqvid tstis : sed ut glorificent Patrem 
vestrumt qui in ccslis est^ ad quein couversi fianl quod 
estis '• ilos secuti sunt marlyres, qui Scxvolas, et 
Cuitios, et Decios, non sibi infereudo poenas, sed 
illuuis ferendo, et virtute vera, quoniam vera pietate, 
et innumerabili muitiludine superarunL Sed cuin 
iUi esseut iii civiute terrcna, quibu3 propositus erat 
omnium pro ilia officiorum ibiis, incolumiias ejus, 
et regnuiu non in coelo , sed in terra ; noii in vita 
aeteriia ; sed iii decessione morientium et successione 
moriturorum : quid aliud amarent quam gloriam. 



IfO 

qua vokbaiit eitaro post mortem tanquani irivcrc io 
ore laiidantium? 

CAPUT XV. — De mercede temporati , quam Deus 
reddidit bonis moribus Romanorum» 
Quibus ergo non erat Deus daiurus vium aoemaui 
ciunsanclis Angelis suis in civiute sua ccelestl, ad 
cujus socieutem pietas yerd perducit, qux non exbi- 
bct servitutem rellgionis , quam jjxrpiiM Gneci vo- 
caut , nisi uni vero Deo ; si neque banc eis lerrenam 
gloriam excellentissimi unperii coucedcrel, non red- 
deretur merces bouis artibus eorum, id est virtutibus, 
quibus ad lanum gioriam pervenire nitcbantur. Ue 
lalibus euim , qui propter boc boni aiiquid facere 
videutur, ut glorificeiilur ab bominibus, etiam Do- 
minus ait, Amen dico vobis , perceperunt mercedan 
suam(Matth. vi,2). Sic el isti privatas rcs suas pro ro 
communi , boc est repubbca, et pro ejus aerario cou- 
tcinpseruot, avariti» rcsiiierunt, consuiucrunt pa- 
triae consilio libcro ; neque delicio secuudum suas 
leges, ncque Ubidiui obnoxii : bis omnibus artibus 
Unquam vera via iiisi sunt ad bonores, imperium, 
gloriam : honoraU suiit in omnibus ferc geutibiis ; 
imperii sui leges imposuerunt multis genilbus ; bo- 
dieque litteris et bistoria gioriosi sont peiie iii omni« 
bus gentibus. Non est quod dcsummi et veri Dui 
justitia comiucrantur : perceperunt mercedem suam. 

CAPUT XVI.— Dc mercede sanctorum civium dvitalii 
aftema , quibus utilia sunl Ronuaiorum exempiavir- 
tutum, 

Merces autcm saiiclorum longe alia est etiam hic 
opprobria sustiiientium pro civiute * Dei, qu;e mundi 
hujus dilectoribus odiosa est. llla civitas sempiterua 
est : ibi nullus oritur, quia nullus moritur: ibi est 
vera et plena felicitas, non dea, sed donum Dei : Inde 
fidei pignus accepimus , quamdiu peregrinantes ejus 
puicbritudiiii suspiramus : ibi iion oritur sol siiper 
bonos et malos (Matth. v, 43) , sed sol justitix solos 
protegit bonos : ibi non erit magna industria, diure 
uirarium publicum privatis rebusangustis, ubi tbcsau^ 
nis comoiunis cst veritatis. Proinde non soluin ut 
Ulis merces lalibus bomlnibus redderetur, Romanuni 
iniperiuin ad bumauamgloriaindilautum est ; veruiu 
etiain ut cives a:terna) illius civiuiis , quamdiu bic 
percgrinantur ( il Cor. v, 6. ), diligenter et sobrie ilbi 
iutucaiitur exenipla , et videant quanU dilectio dc- 
beatur superuas patriae propter viUm aeternam , si 
Untum a suis civibus temna dilecta est propicr 
bomuium gloriam. 



* KonnuUi vaamscriyii^ superetwr deiectatione jusiitiw, 

* Kostri luauuscripti, vel corcm. H. 

* icditi : Hoc. At Mss. : iioi ; id esi, \*>oitoics» de quibus 



CAPUT XVll. — Quo fructu Romani beUa gesserint, 
et quantum his quos vicere , contulerini. 

l.Quanlum enim pertinet ad bancvitam inorUlium« 
qiue paucis diebus ducitur et finitur, quid interesi 
sub cujus impcrio vivat boino moritnnis , si illt qai 
impcrant , ad impia et iniqua non cogaiit ? Aut vero 
aliqiiid nocuerunt ilomaiii gentibus, quibus subjiigalU 



autca. 



' Mss. roagno consensu, pro vcritate. 



161 



LIBER <)1}INTUS. 



IG2 



imposnernnt leses snts , nisl quia Id raclum esl iai- 
genii sirige bellonim ? Quod si concordiier fieiiel , 
kiipsum fieret meliore saccessu : sed nulla essel glo- 
ria triumphantium. Nequeenim et Romani non vive- 
bani sub legibussuis, quas cacterisimponebanl. Uoc si 
fieret sine Marte et Bellona S ut nec victoria locum 
baberei, nemine vincente ubi nemo pugnaverat, nonne 
liomanis et cacterisgenlibusuna essei eademque con- 
ditio ? pnesertim si mox fieret , quod postea gratissime 
aique bumanissime facium est , ui omnes ad Ruma- 
num imperium perlinentes socielatem acciperent 
civitatis el Romani cives essent ; ac sic esselomnium, 
quod erat ante paiicorum : tanium , quod plebs illa , 
qus siios agros non baberet, de publico viveret : qui 
pastus ejus per bouos administratores reipublicae 
gralius a concordibus pnesuretur , quain victis ex- 
torqueretur. 

2. (a) Nnmquid intersitadinoolumitatem tM)nosque 
mores , ipsas * cerie bominum dignitJtes , quod alii 
vlcerunt, alii vicli sunt , omnino non video , prster 
illum gloriae bumanae inanissimum fnstum , in quo 
pcroeperunt mercedem suam , qui ejus ingenti cupi- 
diiie arscrunt , et ardentia bdla gesserunt. Numquid 
enim illoruin agri tributa non solvunt? numquid eis 
licet discere, quod aliis non iicet ? nuroquid noiimulti 
•enatures sunt in aliis terris « qui Romam ne facie 
quidem norunt (b) ? Tolle jactantiam , et omnes bo- 
mines quid sunt nisi bomines ? Quod si pervcrsiias 
sa^culi admilieret , ut hoiioratiores esseni quique me- 
liores ; nec sic pro magno hiberi debuit honor buina- 
Rus , quia nullius est ponderis fumus. Sed uiamur 
etiam in his rebus beneficio Domiui Dei nostri : con- 
sideremus quanta contempserint , qux pertuierint, 
quas cupiditalcs subegerint pro bumana gloria , qui 
eam tanquam mercedem talium virtuium accipere 
meriierunt : et valeat nobis etiam hoc ad opprimen- 
dam superbiam ; ut cum iila civitas , in qua nobis 
regnare promissum est, tantum ab hac disiet , quan- 
tum distat coelum a tcrra , a teinporali laeiitia vila 
seterna, ab inanibus laudibus solida gloria , a socie- 
tate mortalium societas Angelorum, a lumine solis et 
IttiMe lumen ejus qui fecit solem et lunam , nihil sibi 
magnum fecisse videantur lantae patriae cives, si pro 
illa adipiscenda fecerint boni operis aliquid, vel mala 
aliqua sustinucrint ; cum ilii pro hac terrena jam 
adepta tanta fecerint, tanla perpessi sint. Prxsertim 
quia remissio peccatorum, quae cives ad aeiernam col- 
ligil patriam, habet aliquid, cui per umbram quamdam 
iimile fuit asylum illud Romuleum , quo multitudi- 
jiem , qua illa civitas condereiur , quorumlibet deli- 
ctorom congrcgavit impunitas. 



> slc verius Lov. et ilss. At Vind. Am. Er. : Hoc wffice' 
nn teMtHcm^ vm quia MarH et selUmie dtspUeebat. 

* EdiU, et tpsot. Expungendum, et, quod abest a ma- 
Buscripiis : ut seosus sit, booos mores esse ipsas bominum 
diguiiaies. 

{(i) Hic incipit caput 17 in Mss. 

{b) nonatiscivitaie multis gentibus, etlam in senatnm ex 
illis (ilures sunt adscripti, luerunlque scnatores, tametsi 
Romaiu DiUKiuam venissent, ut cives alii, qui Bomam Aun- 
quam videruui. Usd. \ivbs. 



CAPUT XVIII. — Qimm alieni a jactantia eue debeani 
ChrittiaHi^ daliquid (eceriut pro dUectione teternm 
patrioB, cum tanta Romani ge$$erint pro humana gh^ 
ria et civitate terrena, 

!• Qoid ergo magnum esl pro illa xlerna cQelesli- 
que patria, ciiiicta sfleculi biijus quamljbet jucunda 
blaudimenta conieroiiere , si pro hac temporaii atque 
lerrena filiosBnilus potiiitet ocddere (a), quod iila fa* 
cere neminem cogit ? Sed oerie difficilius est filioi 
inierimcre, quam quod pro ist:^ faciendum est, ea qum 
filiis congreganda videbantur aique servanda , vel 
douare pauperibus , vei , si existat teatatio qua id 
pro fide atque justilia fieri compell^t^ amittere. Fell- 
lices enim vel nos vel filios.nostros non diyitiae ter- 
renae faciunt , aut nobis viveiitibus amittendae , aut , 
nobis mortuis, a quibus nescimus, vel forte a quibus 
nolumus, possidends : sed Deus /elices facit, qui eal 
roeiitium vera opulentia. Brutoaut^m, quia filios oo- 
cidit , inreiiciiatis perbibc^ testimonium etiam poeta 
laudator. Ait enim : 

Natosque pater nova bella moventes 
Ad poeoaui pulchra pro libertate VQpabit, 
Infelix, uicuinque rerent ea focta nainores 

Sed versu sequcnti cohsolatus est infelicem 

vindtamor patriae laudumque immensa cupido. 
( jEneid. tib. 6. vers. 820^. ) 

Hnnc simt duo illa, libertas et copiditas laudis buma- 
nae , quae .id facta compulere *■ mirauda Rom.inos* 81 
ergo pro libertaie moriturorum ct cupiditate laudum» 
qiio! a monalibus expetuntur •, occidi filii a patre po- 
tueniut ; quid magnum est, si pro vera liberlate , 
quae nos ab iniquitalis el mortis et diaboli doiuinalii 
liberos facit, nec ciipiditaie humanaruni lautluni, sed 
chariiate rtbcrandorum bominmn , non a Tarquiiuo 
rcge, sed a daemonibus et daemonum principe, non 
filii occiduntur, sedChristi pauperes Inter filios coni- 
putantur? 

2. Si alios etiain Rpmanus princeps , cognomine 
Torquatus , filium , non quia conira patriam, sed 
etiam pro patria, tanien quia contra imperium suum» 
id est contra quod imperaverat patcr imperalor , ab 
hoste provocatus juvenili ardore pugnaverat , licei 
vicisBct, ocddit ; ne plus maii essct in exemplo im- 
perii contempti, qiiam boni in gloria hostis occisi (b): 
utquid se jactent, qui pro immortalis patriae legibus 
omnia, quae multo minus quam filii diliguntur , booa 
terrena eontemnunt? Si Furius Camillus etiam ingra- 
tam patriam, a cujus cervicibus acerrimoium hostium 
\eientium jugum depulerat, daronatusque ab aemulis 
fuerat , a Gallis iterum liberavit , quia non habebal 
potiorem ubi posset vivere gloriosus * {c) : cur ex- 
tollatur velut grande aliquid fecerit, qui forie in Ec- 
clesia ab inimicis carnalibus gravissimam exhonora- 
tionispassusinjuriam, nohsead ejushostesbaeretieos 



1 Gallicani omnes Mss., computit, 

* sola editio Ix)?., gtoriosius. 

(a) ^arrat Urius, lib. 2, cap. 5. 

{bS Gonfer supra ad lib 1 , cap. 25. 

(c) vide supra, lib. 2,^ \7 ; et fib. 4» cap. t. 



i 



165 



DE CIVITATE DEI, S. AUGUSTIM 



m 



transtullt » aat aliqnam contra illam ipse haeresim 
condidit, sed eam potios quantom Taluit ab linreti- 
corum pemiciosissima praviute * dcfendit ; cum alia 
non 8it, non ubi vivatur in hominum gioria , sed ubi 
vita acquiraturaetema?Si Mucius (a), ut curo Porsen- 
na rege pax fieret , qui graTissimo bello Romanos 
premebal , qnia Porsennam ipsum occidere non po« 
fnit, et pro eo alteram deceptus occidit, in ardenlem 
aram anie oculos ejus dexteramextendit, dicens mol- 
t06 tales, qualem illum videret, in ejus exitium con- 
jurasse ; cujus ille fortitudinem et conjuralionem 
talium perhorrescens » sine ulla dilaiione * se ab illo 
bello facta pace compescuit : qnis regno coeloram im* 
potaturus est merita sua , si pro illo non unam ma- 
num , neque hoc sibi ultro faciens , sed persequente 
aliquo paiiens, totum flanimis corpus impenderit ? Si 
Curtius armatus equo concito in abraplum hiatum 
teme se praecipitem dedit , deoram suoram oraculis 
aerviens, quoniam jusserant ul illuc id, quod Roma- 
ni haberenl optimum, roilierclur, necaliud intelligere 
potuerunt,quam viris armtsque se excellere, undevi- 
delicetoportebat ul deonim jussis in illum intcritum vir 
praecipitarelur.armatus {b) : quid se magnum pro 
acterna patria fecisse diclurus est, qui aliquero fidei suae 
passus inimicmn , non se ultro in talem mortem mii- 
tens, sed ab illo missus obierit ; quandoqoidcm a Do- 
mino suo eodemque rege patrix suae certius oracu- 
lum accepit , Nciite timere eos qui corfm occidurU , 
«njmom autem non fmtunt ocddere (Matth. x , 28) ? 
Si 80 occidendos certis verbis quodammodo conse- 
crantes Decii devoverunt , ul iliis cadentibus et iram 
deorum sanguine suo placantibus Romanus liberare- 
iur exercitus (c) ; nullo modo superbient * sancti mar- 
tyres tanquam dignum aliquld pro illius patriae par- 
ticipatione ^ fecerint, ubi .'cierna est et vera felicitas, 
ai usque ad sui sanguinis effusionem, non solum suos 
fratres pro quibus fundebatur ((/), verum et ipsos ini* 
micos, a quibus fundebatur, sicut eis prxceplum est, 
diligentes, charitatis fide et fidei charitate certaruul ? 
Si Mareus Pulvillus dedicans aedem Jovis , Junonis , 
Minervae, falso sibi ab invidis morte filii nuntiaui, ut 
illo nuntio peKurbatus abscederet , atque ita dedica- 
tionis gloriam collega ejus consequeretur , ita con- 
lempsit,nt eum etiam projici insepultum jubei^t (e) ; 
et sic in ejus corde orbitalis doloretn gloriae cupidi- 
tas vicerat : quid magnum se pro Evangelii sancli prae- 
dicalione , Qua cives supernae patri» de diversis ii- 
berantur el colliguntur erroribus, fecisse dicluras est, 
cul Domlnus de sepullura patris sul soUicito ait , Se- 

> Aliquot Ifss., vamtote.— Mss. 766 et 9055, fframUOe. M. 

* m Mss., dttbiuaione. 

* Editi, superbianl. At maDoscripti, tuperlneni. 
^ Genrasianus codex, perceptione, 

(a) Mudus qui scevola dicUis a dade dextraemanus. liv., 
Vb. % cap. 12, 13, et Plutarch. in Publicola. 

(b) CorUus.videUvium, I.7,c.6.vaier. Maxim. i. 5, c.5. 
\c) Ut. Ub. 8 et 10. 

{0} lYo quibui fundebatur; non quidem ad redenmtio- 
nem, ut fusus est chrisU sanguls, sed ad exemplnm Rirti- 
tndiois. De fortitudine pdekuaH^ faimiii ueo, episL alias 83, 
wuic 97, exempta nata mnl pe/igmK^ wm dmmJutiUue. 

LaOlf ABD COQI7JR7S. 

te) sie Flmithiiii : at Urhis cadarer efferri jufeuase 
soribit. 



^ere me • e( rine mortuoe upelire mortuos am { Id. 
VIII, 22) ? Sl M. Regubis, ne crndelisslmos iiostes ju- 
rtndo falleret , ad eoe ab ipsa Roma reversua eat , 
quoniam , sicut Romanls eum tenere volentibua re- 
spondisse fertur , posteaquam Afris servierat , digni- 
tatem illic konesU civis babere non-posset; cumqne 
Cartbaginenses , quoniam contra eos In Romano ae- 
natu egerat , gravissimis suppliclis necaveriint (a) : 
qui craciatus non sunt pro fide iUius patriae conte- 
mnendi, ad cujusbeatitudinem fldes ipsa perducit T aut 
quid relribuetur Domino pro omnibus qiue retribuit 
(Psal. Gxv, 12), si pro Gde quae illl debetur talia fue 
rit liomo passus , qualia pro iide quam peraiciosissl- 
mls inimicis debebal passus est Regulus ? Quomodo 
autem * se audebit exlollere de voluntaria poupertate 
cliristianus , ut in htijus vitae percgrinaUone expedi- 
tior ambulet viam, qux perducit ad patriam, ubi ve- 
rae diviUae ipse Deus est, cum audiat vel Icgat L. Ya- 
lerlum , qui tn sno defunctus est consulatu , usque 
adeo fuisse pauperem , ut nummis a populo collaUs 
ejus sepultura curarelur (b) ? audiat vel legat Quln- 
tium Cincinnatum , cum quatuor jiigera pos>ideret , 
ct ea suis manibus coleret, ab aratro esse abdiictom % 
ut dictator fierct , major uUque honore quam con- 
sul ; victisque hostibus ingentem gloriam consecutum 
in eadem paupertate mansisse (c) ? Aut quid se ma- 
gnum fecisse praedicabit , quod nullo praemlo mmidi 
hujus fucrit ab actern.i! illius patriae socielate sedu- 
ctus , cum Fabricium dldicerit tanUs inuneribos Pyr- 
rhi , regis Epirotaram , promissa eUam quaru parte 
regiii , a Romana civitate non potuisse divelll , ibi- 
que in sua paupertato privatum manere malui8se? 
Nam illud quod rempublicam, id est rem populi, rem 
patriae , rem commonero , cum haberonl opulentisei- 
mam atque diUssimam, sic ipsi in snis domibus pau- 
peres erant , ut quidam eorum , qui jam bis consul 
fuisset , ex illo senatu pauperum hominum pellcretur 
notatione censoria, quod decem pondo argenU in va- 
sis habere compertus est (d) ; ita * iidem ipst paupe- 
res erant , quoram triumphis publicum ditabatur acra- 
rium : nonne omnes ChrisUani , qul excellentlore 
proposito diviUas siias communes faciunt , secundum 
id quod scriptum esl in Actibus Apostoloruin, ut dis- 
tribuatur unicuique , sicut cuique opus est ; ei ne- 
mo dicat aliquid proprium , sed sinl illis omiiia com- 
munia ( Act. ii , 45 ; env , 32 ) ; intelligunt 8e nulla 
ob hoc venUlari oportere jactantia , Id faciendo pro 
obUnenda societate Angeloram , cum pcne tale ali- 
quid illi fecerint pro cc.nservanda gloriaRomanoram ? 



1 vox, aiutem^ abest a nostris codidbus. M. 

* In B., adductum. M. 

> Lov.,.ntla. Abest, a a cxleris libris. 

(a) Supra, lil). 1, cap. 15, 24. 

(b) Errauim est in pnenooiine Vim* 1 et hi oMtitt 

dlcebetur eoim, noo Uieii» sed PubKns, valerins PuL , 

el nonin soo quarto, oonsnlatn obiit, sed anno post, vergi- 
nio el cassk) consuUbus, sexto anno post expulsos reges, 
Uvius, lib. 2, cap. 10, Dionysius lib. 5. 



(c) Uvius, lib. 5, cap. 26 ; valer. Maxim., lib. i, cap. ^i 

(d) CoraeVnnn Rnffiiiura intclUgii de quo valer. Haxm: 
yb. i cap. 9; ▲. Gel., kib. 4, eap. 8; UvhK» Hb. li. 



m 



LIBER QU1NTI3S. 



m 



5. fbtc ei ilia , si fim bujuscemodi reperiuiiiur in 

ritteris eoruro, quando sic innoteicerent* quando tan- 

u fama praBdicarentur, nisi Romanum imperiuni ioiK 

ge lateque porrecuim, magnificis aucceaaibus aogere- 

lur ? Proinde per illnd imperium tam latum tainqoe 

diutumum , virorumqne tantArum virtuUkHis pRCcli- 

rum aique gloriosum , et ilioruro intentioni merees 

quam quxreliaiil est reddiia » ct nolMS proposlta ne- 

cessaric commoiiiiionis exempla : ut si viriuteSt qua- 

ram isue utcumque suni similes » quas isti pro civila- 

tis terrens gloria teiiuerunt , pro Dei glcriosissima 

civitate non tenuerimus , pudore pungamur ; si te- 

nuerimns, superbia non extollamur : qiioiiiam, sicut 

dicit Apostolus , indiynm sicnf paaiones hujut Umpo- 

ris ad fuluram gloriam,quw revelabiiur in nobit (Rom. 

viii , 18 ). Ad bumanaro vero gloriam prucseniisqiie 

temporis saiis digna vita a:stiinabatur illorum. Unde 

etiam Juda*i, qui Christum occiderunt, revelante Te- 

staroeiito Novo, quod in Veterc velaium fuit, ut non 

pro terrenis et temporalibus beneficiis , quae diviiia 

providentia permixte bonis malisqueconcedil, sed pio 

:etema vita muneribusque perpetuis et ipsius supernai 

civitatis socieiate colaiur Deus unus et verus , rectis- 

sime istoroin gloris donati sunt ; ut bi qui qualibus- 

cnmque virlulibus terrenam glurinm qiiassierunt et 

acquisiverunl , vincerent eos qui magnis vitiis dato- 

rem verae glori» et civitatis xternx occiderunl atque 

respuoriint. 

GAPUT XIX. — Qtio inUr $e differant cupidHat gloriw, 
et cupidilas dominationis, 

Interest sane inier cupiditaiem liiimanx glorix , et 

cupiditatem dominaliouis. Nain licet proclive sit , ut 

qui humana gloria niniium dclcclalur , eiiam domi- 

nari ardenter affectet ; liimen qui veram iicet huina- 

nanim laudum gioriam concupiscunt , dant operam 

bene jiidicantibus non displicere. Sunt enim muita in 

moribus bona, de quibus multi bene judicant, quam- 

vvis ea muUi non nabcant : pcr ea ^ l>ona morum ni- 

Uintur ad gloriam et imperiiiro vel doroinationem, de 

^nibiis ait Sallusiius , Sed ille vera via niUtwr. Quls- 

%nh autem sine cupiditate gloriae , qua veretur bomo 

benejudicantibus displicere, dominari atque imperarc 

teiderat, etiam per apertissima scclera quaerit plerum- 

4|ueobtinere quod diligit. Proinde qui gloriam concupi- 

icit, aut vera via nititur, aut certe dolis atque falladis 

«ontendit , volens bonus videri esse *, quod non est 

;Sa//iis/. m CatiL) . Et ideo virtutes habenii magna virtus 

j-stcontemiiere gloriam; quia contemptus ejus inoon- 

ipectn Dei est , judicio autem non aperitur humano. 

iluidquid enim fecerit ad oculos hominum , quo glo- 

Hst contemptor appareat , ad majorem laudem , hoc 

est nd majorem gloriam , facere si credatur , non est 

?inde se suspicantiiim sensibus alitcr esse , qiiam su- 

^picantnr * ostendat. Sed qui contemnit judicia lau- 

:iantium,contemnit etiam suspicantium temeritatem : 

quoram tamen, si vere bonus est, non coniemnit sa- 

iuiem ; quoniam tantae justitia est qui de Spiritu Dei 

* EditL et per ea, Abest, et, a inanuscripiis. 
« Edia, tMlert fuod wm eu; omisso, estr» qood babeot 
laoHKriplL 



Tirtutes babet , ul etiam ipsos dtligat inimicos ; et ito 

diligat , ut suos osores * tcI detractores velit corre* 

ctos habere consortes ; non iii terrena pairia, sed so« 

perna : in laudatoribus aotem suis quamvis parvipen* 

dal quod eum laudant , non tamen parvipendit qood 

amant ; nec eos vult fallere laudantes , ne deeipial 

diligentes : ideoque instat ardenter, ut poiius ille fain- 

detur , a quo babet hoino quidqoid in eo jurc lauda- 

tur. Qui aulein contemptor gloriae , dominationis est 

avidns , bcslias superat sive cnideiitatis viliis , si7a 

luxuriae. Tales quidam Romani fuerunt : non enim , 

cura existimationis amissa , dominalionis cupidilaia 

caruerunt. MtiUos tnles fuisse , prodit hisloria : sad 

\\u\m9, vitii summitatein et quasi arccm quaindam Na 

ro Ca^sar primus obtinuil ; cujus fuit tanla luxiiries , 

ut nihil ab eo putaretur virile metuendum ; tnnia cru- 

delitas , ut nihil molle habere crederetur , si nescira- 

tur. Etiam talibus tamen duminandi poiestas non da- 

tnr nisi sommi Dei providentia , quando res humanas 

judicat talibus dominis dignas. Apcrta de bac re vox 

divina est , loqnente lk\ sapienlia : Per me reges re- 

gnant, et tyranni per me tenent terram {Prov. viii, 15). 

Scd ne tyranni non pessimi atque improbi reges, sed 

vetcre nomine fories dicii cxistimcnlur , nnde ait 

Tirgilius , 

Pars mihi pacts erit, dextram teligjsse lyranni : 

( j&ieid, Ub,l, vers. 266. ) 

apertissime alio loco de Deo dictum est, Qui regnare 

facit hominem hypoerilam propter perversitatem po- 

puii (Job xxxiv, 30). Quamobrem , quamvis , ut polui, 

satis exposuerim qua causa Deus unus vcrus et lO- 

stus Romanos secundum quamdam furinam tcrranas 

civitatis bonos adjuverit ad lanti imperii gloriam con- 

sequendam : potest tamen et alia causa esse laten- 

tior, propter diversa merila geiieris humani, Deo ma- 

gis nola quam nobis ; dum illud constct inter omnes 

veraciter pios, iieininem sine vera pietate, id est veri 

Dei vero culiu, veram posse habere virtutem (a) ; nee 

eam veram esse, quando gloriae servit humanne. Cos 

tamcn qui ctves non sint civitatis aelernx, quaB in n- 

cris Lttteris nostris dicitur civilas Dei (Psal. xlv, 5; 

et XLvii, 3 et 9, etc.)^ utiliores esse tcrrenae civitati, 

quando habent virtutem vel ipsam, quaro si nee 

ipsam. llli autem qui vera pietate prscditi l>eii6 vi- 

vunt, si babent scientiam rcgendi populos, niiiil 

est felicius rebus humanis, qiiam si Deo miseranto 

habeant potestatem. Tales autem homines virtutes 

siias, quantascumqiie in hac vita possunt babere^ non 

tribuunt nisi grati;e Dei, quod eas volentibus, cre- 

dentibus, petentibus dedent; simulque intelligunl, 

quantum sibi desit ad pcrrcctionem Justiiix, qiaiif 

est in illoruin sanctorum Angelorum socieiate, cui se 

niluntur aptare. Quantomlibet atttcm latideiur aiqoe 

praedicetur virtus, qtiae sine vera pietate servit homi- 

num gloriae, nequaquam sanctorum exiguis initiia 

com|iaranda esi, quoram spcs posita est in gratia ct 

misericordia veri Dei. 

* Sie Mod. Am. Er. et plcriqnc ilss. At Lov., ut susurr^^ 

(a) Vlde infra, lib. 19, cap. t5. 



itn DE civrrATE dei, 

GAPUT XX. -— Tam Uarfnier unire tbrtntii kmmnue 
gbriiBf quam corporis voluptaU. 

Solent philosopbi, qul finem boni bumani in ipca 
f irlute consliluunt* ad ingerendum pudorem quibus* 
dam philosopbis» qui virlutes quidem probant, sed 
eas Yoluptaiis corporalis fine metiuntur, et iilam per 
seipsam putant appetendam, isUs propter ipsaro» la- 
bulam quamdam verbis pingere, ubi Toluptas in sella 
regali quasi delicata quaedam regiiia considat; eique 
virtutes famulx subjiciantur, observanles ejus nutumy 
ut facianl quod illa imperaverit : qua; prudentije ju* 
beat, utvigiianler inquirat, quomodo voluptas regnet, 
et salva sit; justitiae jubeat, ut prxstet beneficia quae 
potest ad comparandas amicitias curporalibus com- 
modis necessarias ; nulli faciat injuriain, ne offensis 
lcgibus volupias vivere secura non possit ; fortitudini 
Jubeat, uly si dolor corpori accideril, qui non coinpel* 
lat in mortem, teneai dominam suam, id est volu- 
putem, fortiter in animi cogiiaiione, ut per prislina- 
ruin deliciarum suarum recordationem miliget prx- 
seniis doloris aculeos ; teniperantiae jubeat» ut untum 
capiat alimentorum, et, si qua delectant, nc per im- 
moderationem noxium aliquid valetudinem turbet, et 
voluptas, quam etiam in corporis saniute Epicurei 
inaximam ponunt, graviler offendalur. lU virtutes 
cum toU sux glorkc digniute ' Uiiquam iinperiosae 
cuidam et inhonestae rouiierculai servient voluptaii. 
Nihil bac piaura dicunl esse ignoroiniosius et de- 
formius, et quod minus ferre bonorum possii aspc- 
cuis : ct verum dicunt. Sed noii existiuio salis de- 
bitl decoris esse picturam, si etiam ulis fingatur, 
iibi virtutes human» gioriae serviant. Licet enim isu 
gloria delicau inulier non sit, inflau umen est, et 
multum inaniutis habet. Unde non ci digiie servit so- 
Uditasquaedam finnitasque virtutum, ut nihil provi- 
deat prudentia, nihil disiribttat justitia, nihil toleret 
fortitudo, nihil temperantia moderetur, nisi unde pb- 
ceatur hominibus et ventosae giori» serviatur. Ncc 
illi se ab isu foadiute defenderint, qui, cum aliena 
•pernant judicia velut gioriae conteinptores, sibi sa- 
pientes videntur et sibi placent. Nam eorum virtus, 
•i umen ulla est, alio modo quodam 1ium;inae subdi- 
lar laudi : neque cnim ipse qui sibi placet, bomo non 
est. Qui autem vera pieute in Deum, quem diligit, 
credit et sperat, plus intendit in ea, in quibus sibi 
diaplicet, quam in ea, si qua in illo suiit, qux non 
um ipsi quam veriuti placent : neque id trtbuii, unde 
jam potestpiacere, nisi ejus misericordiae, cui metuit 

displicere; de his sanatis gratiaa agens, de iilis sa- 

nandis preces fundeos* 

CAPUT XXI. — Romanum regnum a Deo vere e$se 
diipodtum, a quo e$t onmi* pofettoi, et cujus provt- 
dentia reguntur univena, 

Quae cou iu siut, non Irlbuamus dandl regni aique 

smporil potestatem, nisi Deo vero, qui dat feliciutem 

in regno coelonim solis piis ; regiium vero tenrenum 

el piis et impiis, sicot ei placet, cui iiihil injiiste pb- 

cet. Quamvis enim aliqnid dixerimus, quod apcrinm 

« Alkroot prob» notae Mss., ernn untamm ghria digmtor 
tis. — sic Ms. 766. At Ms. i053, cumtatasua gloria digni' 
uais. M. 



S. AUGUSTINI 



m 



nobis esse volull ; taiDen multmn est ad nos, et valde 

snperat vires nostras, bominuro oceolu dlscotere, et 

liquido examine meriu dljndicare regnomm. Illc igi- 

lur onua vems Deos, qui nec judicio, nec adjutorio 

deserit genus bnmanum, quando voluit, el quanliiffl 

voluit, Romanis regnom dedlttqoi dedit Assyriis, 

vel etlam Persis, a quibus soles duos deos coli, tmum 

bonmn , aiterom malom continent litterae istonun : 

ot uceam de populo Hebraeo, de quo jam dixi, qmii- 

tuin satis visum est, qni praeter unum Deum non oo» 

luit et quando regnavit. Qni ergo Persis dedlt segelcs 

sine cultu deae Segeli», qui alia dona terrarmn sine 

Gullu tot deoruin, quos isti rebus singulis slngulos, 

vel etiam rebos singolis plnres praeposuerunt ; ipae 

etiam regnum dedit sine cultu eorum, per quorom 

cultum se isii regnasse credidemnt. Sic etiani lioml- 

nibus; qui Mario, ipse Gaio Caesari; qiil Augosto, 

ipse et Neroni (a) ; qui Yespasianis, vel pairi vel filio, 

suavissimis imperatoribns, ipse et Domitiano cmde- 

lissimo : et ne per singulos ire necesse sit, qul 

Consiantino christiano, ipse aposutae Juliano : cujos 

egregiam indolem deceplt amore dominnnd*. sacrilega 

et detesianda curiosiias, cujus vanis dediius oraculis 

crat, quando fretus securiute victoriae, naves, qnibus 

victus necessarius portabator, Incendit ; dcinde fer- 

vide insuns immodicis ansibus, etmox mcrito teineri- 

Utisoccisiis , in locis hostilibus egenam reliqnit cxer- 

citum, ut aliter inde non posset evadi, nisi contra illud 

auspicium dei Termiiii, de quo superiorelibrodiximHs 

(Cap, 29), Romani imperii termini nioverentur. Ges- 

sit enim Terminus deus necessiuii, qni non cesserat 

Jovi. Haec plane Deus unus et verus regitet gubernat 

ut placet : et si occultis causis, numquid injuslis? 

GAPUT XXII. — Tempora exitu$que bellorum ex Dd 

penaere judieio, 
Sic etiam teropora ipsa i>ellorum, sicut in ejua ar- 

bitrio est justoque judicio et misericordia, vd aite- 

rere, vel consolari genus humanumy ut alia citius, 

alia urdius finiantur. Bellum PiraUrum a Pompeio (fr), 

bellum Punicum tertium a Scipione incredibili cdle- 

ritate et temporis breviute(c) confecu sunt. Bellam 

quoque fugitivorum gladiatomm , quamvis multis 

Romants ducibus et duobus consuiibus victis, lulia- 

que horriblliter contriu atque vastata, tertto Umen 

anno post mulu consumpia consumpium est ^ 

Picentcs, Marsi et Peligni, gentes non exterae, aed 

lulicse, post diuturnam et devotissimam sub Romano 

jngo servitutem, in liberutem caput erigere tenuve- 

runt, jam multis nationibus Romano imperio subju-* 

gatis , deleUque Gartbagine (d) : in qoo bello luiico 

Romanis saspissime victis, uhi et duo consules perie- 

mnt, et alii nobiiissimi seuatores : non diutumo U- 

« sic vlnd. Aro. et Mss. At Er. et Lov., cotuimmianoiietf. 

(a) Bioos coojuogit, alterom bonum, tlteram malnn: 
crudelis Marius, cieinentissimus C. Qrsar ; opiiroos iviuoeps 
AuinisUis, jpessirous Nero. 

ft) guadragesimo die postqnam Rrondusio aolvll rom* 
peiiui, termiuatQm est. Florus, i. 3 ; Cicero |iro lege Mani Ja. 

(c) intra qnintum annum quam erat cceplum^ consiwmuf 
tmn oiimino «1, ait iirius l. 49. At Florusl. i; (^ntadricwda 
muratum scrihii. 

(d) Lour. Uvium, hbb. 79-76, et 05, 96. 



m 



LIBER QDINTUS. 



m 



tiieii tempore tndnm est lioe malum ; nam qiiintiia 

maniius fitiem dedlt. Sed iMlIum Puiiieum secun* 

dtmi cum maximis deirimenlls et calamitatd reifm-' 

blicre per annos decem et octo (a) Romanas vircsexte» 

iraavii, et peneconsumpsit : duobus prnerrts {b) ferme 

septuagiiiU Romanorum millia ceciderunt. Bellom 

Riinicnmprimum perviginti et tresannos peraclum (c) 

est : bellum Mithridaticum quadraginU annis {d). Ac 

nequisqnam arbitreiur rudimenu Romnnorum fuisse 

fortiora ad bella dtius peragenda, superioribus tem- 

poribos, multom In omni virtute laudaiis, bellum 

Samnitlcum annis tractum est fermequinqiiaginta(e): 

in quo bello lU Romani victi sunt, ut sub jugum etiam 

mitterentur. Sed quia non diligebant gloriam propter 

Jusiltiam, sed jitstitlam propler glorkm diligere vide- 

bantar, pacem facum foedusque ruperunt(/). Haec ideo 

Gommemoro, quoniam multi praeteriurum rerum igna* 

ri, quidam etiam dissimulatores sus scientiae, si tem- 

poribus christianis aliquod bellum paulo dlutius trahi 

Tident, iilieo in nostram religionem protervisslme insU 

liunt, exdamantesv quod, si ipsa non esset, et yetere 

ritu nomina colerentur, jam Romana illa virtuie, quae 

adjovanteMarte etBelioiia Unia celeriter bella confe- 

dt, id quoqoe celerrime finlreiur. Recolant igiiur qui 

legerunt quamdiutuma bella, quam variis eventisS 

qiiam luetuosiscladibus a veteribus sint gesu Romanis, 

tieut solet orbts terrarum velut proceliosissimum pe* 

lagus varia Ulium malorum tempestate jaciari : et, 

quodnolunt,aliqoando fateantur, nec insanis adversua 

Denm Itnguis se interimant, et decipiant imperitos. 

CAPUT XXitl. — De heUo in quo Rhadaqainu rex 
Goikorum , dcsmonum cuUor^ uno die cum mgentilniM 
€opm sm$ vicm e$i, 

Quod Umen nostra memoria rcccntissimo lempore 

Deos mirabiliter et misericorditer fecii, non cum gra- 

tiarum actione commemorant ; sed quantum in ipsis 

est, omnittm, si fieri potest, liominum oblivione se- 

pelire conantur : quod a nobis si Ucebilur , similiier 

eri»us ingrati. Cuin Rhadagaisus rex Gothorum 

agmine ingenti et immani jam in Urbis vicinia con- 

stituttts, Romaniscervlcibus immineret, uiio die Unia 

celerlute sic victus est , ut ne uno quidem , non di- 

caro exstlncto , sed ' vulnerato Romanorum , multo 

amplius quam centum mlllium prosternereiur ejus 

exerdtus , aique ipse cum filiis * mox captos pceiia 

> Sic Mss. ; al ediii, e»entibu$, 

s Er. et Lov., sed nee. Abest particula, nec, ab aliis li- 
faria. — Abest eiiam a nostris Mss. M. 

• Ex Romanis et GaUicanis Mss., plures probae notae noa 
habent, cwn fUUs, — Nec nostri. M. 

(a) Sufliragatur liTius lib. 30, el Floros 1. 3; at Pdybius 
1. 3, et Orosius 1. 4, c. W , notaot hujus beUi annos Un- 
tiBu septemdedm. 

(b) Altero praelio ad Thrasnnenom hM»m, ad Caipas 
commisso. livius 1. 22 ; Florus i. 2. 

{c) Augusaioconsentit Orosius. At roiybius 1.1, per vigioli 
etquatuor aniios peractum scriblt : quia videlicet aanos Ipse 
aboecasiooe iiiovendil>ellimimerat, alii vero ab ejus susoe- 
ptione. 

Jd) FUMros, lib. 3, cap. 8. 
$} Butropiiis et orosius annos qoadraginU novem U hoc 
lo numerant. Flonis ouinqua^u : nec plures sunt, si ad 
rabiam Gorgetem consulem fimlur. Attamen Appiaous octo- 
giou oompotat, ipsique saoinites in Li?ii lib. i5 dicunt m per 
oenium prope annos cwn populo RooKino belium gessisse. 
tf) Vide Ijvium, Bb. 9. 

Sakct. Augdst. VII. 



debiu necaretnr (a). Nam sl illc Um impias cnm uii- 
tis et Um Impiis coplls Romam fbisset iiigressus« coi 
pepercisset? quibus honorem locls mnrtynim deiu« 
lisset? in qua persona Deum tlmeret? cujiis non 
sanguinem fiisum , cnjus pudlcitiam vellet iiiucum ? 
Qiuis autem isti pro dlls siiis voces haberent , quanu 
insolutione jacUrent , quod ille ideo victsset , idco 
tanla potulsset, quia qiiotidianis sacrificiis placntiaC 
atque iiiviubat deos, qtiod Romanos facere ehrlstiana 
religio non sinebat ? Nam propinquanie jam illo hia 
locis, ubi nuttt summae majesutis oppressus est, cum 
ejus (ama ubiquc crebresceret, nobis apud Garthaglnem 
dicebaiur, hoc credere, spargere, jacure Paganon, 
quod ille diis aniicis protegentibus et opiiokintibiis, 
qoibus immolare quotidie ferebotur, vinci omnino 
non posset ab eis , qui ulia diis Romanis sacra no« 
facerent, nec fieri a quoquam permitterent. Et noR 
agunt miseri gratiasuntae mlsericordiae Del, qul, cum 
sutuisset Imiptione barbarica graviora pati dignos* 
mores hominom castigare, indignationem soam unta 
mansuetudine temperavii, ut illum primo faceret mi- 
rabiliter vincl , ne ad Infirmorum animos evertendot 
gloria daretur daemonibus, quibus eum supplicare 
consUbai ; deinde * ab his Barbaris Roma caperetor, 
qoi contra omnem consuetudinem bellorum ante ge- 
storum ad loca saiicu confugientes christlanae religlo* 
nis reverentia tuerentur , Ipslsque daemonibus atque 
impionim sacrificiorum rltibKS « de qiiibus ille prae- 
aumpserat, sic adversarentur pro ' nomlne christlano» 
ot longe airocius beilum cnm eis quam cum homini* 
btts gerere viderentur : iu verus Dominos gobema- 
torque rerum et Romanos cum misericordia flagella- 
vit , et Um Incredibillter victis Sttpplicatoribus d3- 
monum, nec saluti rerum praesentlum necessarla esse 
sacrificia illa monstravlt ; ut ab his, qul non pervica* 
citer contenduni, sed prudenter attendunt, nec 
propter prxsentes necessiutes religio vera descra* 
tur, et magis aetemae viise fldelissima exspecutione 
teneatur. 

CAPUT XXIV. — Oiiaf tll clmtiinnorum imperatorum^ 

et quam vera felicitas, 

Neque enim nos christianos quosdam imperatorea 

ideo felices dicimiis, quia vel diutius Imperamnt, vel 

imperantes filios morte placida reliquemnt, vel hostes 

reipubllcae domuerunt, vel Inimicos cives adversus se 

insurgentes et cavere et opprimere potuemnt. H:re 

et alia vitae hujns aerumnosae vel inimera, vel solatia» 

quidam etiaro coltores daemonom accipere meruemiit, 

qoi non pertinent ad regnnm Dei, quo pertinent isti : 

et lioc ipsius miserlcordia factum est, ne ab lllo isu, 

qui In eum crederent, velutsumma bona desiderarent. 

Sed felices eos dlcimiis, si juste Imperant , si inier 

linguas sublimiter honorantium et obsequia nimis 

humiliter saluuniium non extolluntur, sed se horoi- 

1 Sic plures Mss. Alii quidam, qranora dimu»: omisso. 
polt. At editi; gronoTtf dtfgmof . 

* Editi, demde cum, Abest rtmt, a manuscriptls. 

• Mss. omiitunt pro, — Omiuuot etiam nostri omnes. V. 
(a) Plusqoam ducenU millia Golhorom fuisse feruntPao* 

luSiEmUius, hhto 1 Hisloriae Francorum; orosius, lib. I 
cap. ^, et aiii. l^ec Rhadagaisi clades sub RoDorio eomiffiL 
anno chnsa 406. vide AogasUni Sermonem 105, cap. 10. 

(Stx.J 



i 



I7t DE CIVITATE DEl» S. AUGUSTINI 

nes esse maninerani; si suam poiestaiem ad Dei 
coltom maume dilaUndum roajesuU ejus famulam 
faciant; si Deum timenl, diligunt, colunt; si plus 
amtnl illud regnum, ubi non limenlhabereconsorles; 
81 tardius vindicant, facile ignoscunt; si eamdem 
vindiciam pro necessiiaie regendae luendaeque rci- 
public» , non pro salurandis inimicitiarum odiis 
exserunl ^ ; si eamdem veniam non ad impuniutem 
iuiquiUlis , sed aU spem correclionis indulgent ; si, 
quod aspere coguuiur plerumque decernere , miseri- 
eordiae leuiUle el beiieiiciorum largiute compensanl; 
si iuxuria Unto eis esi castigalior, quanlo posset 
esse iiberiur ; si nialuiil cupidilalibus pravis , quam 
quibuslibel geniibus imperare : el si btcc omnia fa- 
ciunl^ non propler ardorem inanis gloriai, sed proptcr 
ckariutem feliciutis seiern» : si pro suis peccatis, 
bumiliUlis et miseralionis et oraiionis sacriricium Dco 
suo vero immolare non negligunt. Talcs christianos 
iinperatures dicimus Obse felices iiiterim spe, postita 
re ipsa futuros, cum id, quod exspecumus, ad- 
veiierit. 

CAPUT XXV. — De ffro$perilatibus, qua$ Constanlino 
imperalori chrisliano Deu$ contulit, 

Nam bonus Deus , ne bomincs , qui euin crederent 
propler xlernam vium coienduin , lias subliinitulcs 
ct regiia terrena existimarent posse neminem consc- 
qui, uisi dxmonibus supplicet, quod hi spirilus in 
ulibus muUum valcrent , CoiisUntinum iinperatorem 
iion supplicanlemdx^monibus, sed ipsum verum Deutn 
colentem, tantis terrenis iniplevit muneribus, quanU 
opUre nullus auderetrcui etiam condere civiutem (a) 
Romano iinperio sociam , velut ipsius Romae filiaiu, 
sed siue-aliquodxmonum teinplo simulacroque coii- 
cessit. Diu imperavit ( 6 ) , universum orliein Ro- 
manum unus Augustus tenuit et defendit ; in admini- 
strandis et gerendis bellis victoriosissimus fuit ; in 
tyraiinis opprimendis (c) per omnia prosperaius esi ; 
grandxvus acgritudine et senectute defunctus est ; Glios 
imperantes reliquit(d). Sed rursusne imperalor quis- 
quam ideo christianus esset , ut feliciutem ConsUii- 
tini mereretur , cum propter vium aeternam quisque 
debeat esse christianus ; Jovianum * mulio citius quain 
JoUanum abstulit ; Gratianum ferro tyrannico permi- 
tit Snterimi (e) ; longe quidem milius, quam Magnum 
Pompeium, colentem velui ' Romanos deos (/). Nam 
ille vmdicari a Catone non potuit , quera civilia belli 
quodammodo baeredem reliquerai : istc auiem, quam- 
vis piae animae solatia Ulia iion requirant , a Theodo- 



sio vindicatns est («), qnem regni participem fecerat, 
cum parvulum baberet fratrem {b) ; avidior fidae so- 
cieutis \ quam niiniae potesuUs* 
CAPUT XXVI.— De fide el jnetaU Theodomi Augwii. 
1. Unde et ille non solum vivo servavit quam de- 
bebat fidem, verum etiam post ejus morlem pulsum 
ab ejus inlerfectore Maximo Valentinianum » cjus par- 
vulum frairem, in sui partes imperii Unquam cbri- 
stianus excepit pupillum, paterno custodivit affectu, 
quem destiiutum omnibus opibus nuUo negoiio possel 
auferre, si latius regnandi cupiditaie magis quam be« 
ne faciendi chariute flagrarei: unde poiiuseum^ser- 
vau ejus imperatoria digniuie susceplum, ipsa huma- 
iiiute el graiia consolalus esL Deinde cum MaximuiH 
terribllem faceret ille successus, hic in angustiis cu* 
rarura suarum non est lapsus ad curiosiuies sacrUe- 
gas aiqiie illicius, sed ad Joannem in iGgypti ereuui 
constitiiium, quem Dei servum propheiaudi spiriiu 
praedilum fama crebrescente didicerat, misii; aU|ue ab 
eo numium victorias certissimum accepit. Mos tyranni 
Maximi exsiinctor Valentinianum puerum imperii sui 
partibusy unde fugntus fuerat, cum misericordissima 
venerailoiie resliiuit : eoque sive per msidias, sive quo 
alio pacU) vel casu proxiineexsiincto, alium tyraniiuia 
Eugenium, qui in illius impcraioris locum non legi- 
time fuerat subrogatus, acceplo rursus propbetico re- 
sponso, fidc certus opprcssit, contra cujus robuslissi- 
mum exercitum magis orando, quain feriendo pugua- 
vil. Miliies nobis, qui adcrant, relulerunl, extoru sfbi 
esse de maoibus quaccum(|uc jaculabantur^ •cum a 
Theodosii pariibus in adversarios vehemens ventos 
irel, et non solum, quaecumciue in eos jaciebaniir, 
concitaiissime raperel, verum eliam ipsorum teh m 
eorum corpora relorqueret. Unde et poeu' Claodla- 
niis, qiiamvis a Chrisii nomine alienus, in ejits Umen 
budibus dixil : 

O nimium dilectc Deo, cui fiiDdil ab aotris 

iEolus amiaus hlemcs * ; ciii mHlut aeiher, 

Et coQJuralt venlunt ad classitti venti ! 

( /fi pancgyrico de tertio Honoru coimUuu, vers. 96-96.) 



\ 



« Aliquoi Mss., exercettf. —Mss. 706, 205! et 9(K{3, exu- 
noil. !§• 

* Pauciores manuscripti cum edilis , Jomianum, — sic 
etiam nosiri omnes. M. 

• Editi, tUUlket, At oinncs 3iiss., veha. 

!a) CoDsianUnopoliin. 
b) Anoos triginla et unum imperasse prodit orosius, lib. 
7, cap. 26. 

(c) Maxeatio uiminim el iJduio. 

\d) Constantium, conslantimim et Constantem. 

{e) caesum videlicet ab Andragathio Maihni tyranni prac- 
fecto. ' 

U) Qol. ut scribit Floros, lib. 4, cap. 3, t in Pehisiaco 
c uuore, imperio vilissiml re^s Od est PtotenNei popilU), 
t comtiUiisapadonum, et ne quid inaU desit, septimil deser- 
t toris sui gladio urncidaitts, sub ocuHs uxorts sos Ubero- 
c nmM|ue maritur. t vlde Uv. lib. ifl ^ 



Viclor aulem, sicul crediderai ei pnedixerai, Jovissi- 
mulacra, qn:e Adversus eum fueraot nescio quibus ri* 
libtis velut consecrata, eiin Alpibus consUtuta, depn» 
suil : eorumqtie fulmina, quod aurea fuissenl, jocan^ 
libus (riuod illa laetiiia periniilebai) Cursoribus, ei se 
ab eis fulminari velle diceiilibus, hilariter benigneqtie 
donavil. Inimicorum suorum filios, quos non ipsius 
jiissus, sed belli absiulerat impeius *, eUam notiduni 
christianos ad ecclesiam confiigientes, christianos hae 
OGcasione fieri voluit, et christiana charitate dilexit ; 



1 In excusls legebatur, haberel et fratrem^ atidkr fid$ 
societatis, sed panicula, et, oon cst in mcllons noie muni- 
acri|iUs, quorum etiam audoritate emendamus, fide, 

* Mss. nosui omiituni, cuifmdit ab anim j£olu$armaUu 
tneme$, M. 

* Pleriqoe Mss., qno$ non ipm$ ju$$u ; et quidam prose- 
qaimiur, $ed belti abstulerat impetu$ ; omisso, sed, rorte 
legendiim, quo$ non ip$iu$^ $ed belti oHtuterut impetu», — 
Mss. 766, 2033et 90SS5, quo$ non ip$iu$ju$tUf beUiabUuk" 
nd impetu$, M. 

(g) Qui Theodosiiis Maxunum Aqnileiae agentemcepit el 
interemit. 

(h) valentinianuro sdUcetJiudoremi valentiniani senioris 
ex Justina Ulium, 



Ilgl, LIBER 

Me yrincitt rebns, et * auxii bonoribos. In nemlnem 
poc^ Hdortom prlvalas inimicliias yalere permisic. 
Bella civilMu Ma aicut Cinna et Marius ei Sylla et atil 
tates nec iiiilt imm foluerunt, sed magis doluit ex- 
(ria ooam euiqsam noeere Toluit terminata. Inter baec 
omnia ex Ipso Inltlo knperil sw non quievit justissi- 
mis et misericonlissimls legibiis adversus impios la- 
joranti Ecclesis subvenire» qoam Valens Iixrelicns 
jivens Arianis vebemenier aflUxerat : eu|us Ecclesiae 
se membrum esse magis quam in terrts regnare gau- 
debat. Simulacra GentHium ubique evertenda pnpce- 
pit, satis inlclligens nec terrena inunera in dxmonio- 
rum, sed in Dei veri esse posita poiestale. Quid autem 
fuit ejus religiosa bumilitate mirabilius, quando bi 
Thessaionicensium gravissimum scelus, cui jam, epi- 
scopis intercedeniibus, promiserat induigentiam, tii- 
nmiiu quorumdam, quiei cohxrebanl,vindicarecom- 
pulstts est, et ecclesiastica coercilus disciplina, sic 
egit pcenitentiam, ul imperaioriam celsiludinem pro 
illo populus orans magis flerei videndo prosiratam, 
quam peccando timeret iralam? Hxc ille secum, et si 
qua simtlia, quae commemorare longum est, bona 
opera tuiit, ex islo temporali vapore cujuslibet cuU 
minis et sublimitatis humanae; quorum operum mer- 
ces est aetema felicitas, cujus dator esl Deus solis * 
veraciter piis. Cxtera vero vitae hujus vel fastigia vel 
Sttbsidia, sicutipsum mundum, lucem, aurns, terras, 
aquas, fructus, ipsiusque honiinis a«)imaro, corpus, 
seostts, mentem, vilam, bonis malisque largitur : in 
quibus est etiam quaelibet imperii magniludo, quam 
pro temporum gubernalione dispensai'. 
2. — [XXVU. ] Proinde jam eliam illis respou'- 

* Sic nss. At edill, sed, 

* Koonulli Mss., soius, 

* Hic apud Am. Er. et lx>v. fiictom est caput ^igesimum 
scplimum et tiiulus isie additus : coiura tmndos invectio 
juffuttim^ qid scripserunt conlra editos jam Ubros. Sed id 
lcntiitnp) stne auctoriiale niaauscriptonun, et refraganle 
aBUquicre editione Vindeliniaua. 



SEXTUS. 174 

dendnm esse video , qui manifestissimis docu* 

mentis, quibus ostendltur quod ad isla lemporalia, 

qus sola stulti habere concupiscunt , nihil deomfli 

fiilsorum numerositas prosit, confutaii alqoe convkli 

conantur asserere, non propier vitae praesentis tttilip 

tatem, sed propter eam quse post mortem futura esi, 

colendos deos. Nam isiis qui propter amicitias mundi 

bujus volunt vana colere, ei non se permitii puerilibus 

sensibus conqueruntur, bis quinque libris satis arbl* 

tror esse responsum. Quorum tres priores cum edl» 

dissem, et in multorum manibus esse coepissent, aii« 

divi quosdam nescio quam adversus eos responsionem 

scribendo praeparare. Deinde ad me perUtum est, 

quod jam scripserint, scd lempus quaerant, quo sine 

periculo possinl edere. Qiios admoneo, non optenl 

quod eis non expedit. Facile esi eniin cuiquam viderl 

respondisse, qui tacere nolueril. Aut quid est loqna* 

cius vanitate? quae non ideo potestquod veritas, quia, 

si voluerit, etiam plus potest clamare quam veriuis. 

Sed considerent omnia diligenter : et si forte, sine stn- 

dio partium jodicanles, talia esse perspexerint, qu» 

potius cxagitari qiinm convelli possint garrulilate ini' 

pudcnttssiina et quasi satirica vei mimica ieviiaie, 

cohibeant suas nugas ; et potius a prudenlibus emen- 

dari, quam Inudari ab imprudentibus eligant. Nam sl 

non ad libcrtatem vera dicendi, sed ad licentiam ma* 

Icdicendi teiiipus exspectant, absit ut eis eveniat quo4 

ait TuIIius dequodam, qui peccandi licentia felix appel« 

labalur: mi$crum,cui peccarelicebat(a) ! Undequls* 

quisesi, qui malcdicendi licentia fclicem se putat, mollo 

eritfeIicior,sihociHiomninononliceat : cum possit d^ 

posita inanitate jactantix etiam isto tempore, tanquani 

stucUo coiisulendi , quidquid voluerit , contradicere ; 

etquantum possunt ', abeis, quos consulit amica dispa* 

latione, honeste, graviter, libcrequod oponet audire* 

1 Editi, possit. verius Mss., f)ossunl : eos intellige qai 
consuluatur amica disputatione. 
(a)similequiUpiaiD<Je ciuaamTusc. Quaest. lib. S, cap.l9. 



LIBER SEXTirS. 

contra eos qni propter banc temporalem vitam ooleodos deos putaat : nnnc autem aaversns eos qui cnlumi 

Ipsis creduut propter vitam sternam exhibendum : quos Augustinus libris qumgue sequentibus oonfiitaturua, ostendlt 
bic hi primis CDinionem de diis quam abjectam habuerit ipsemet varro theologis gentilis scriptor commendatissimos. 
Affinrt tbeotogise isUus genera secundum eumdem tria, labulosum, naturale et civile : ac mox de Satbuioso et de dvltt 
demoostrati nihii hkc genera ad futurse vilae lelicitatem oonterre. 

contra omnem curantis industriam, non malo medici, 
sed aegrotl insanabilis , morbos invictus est. Hi vero 
qui ea quae legunt, vel sine ulla , vel nen cum magnn 
ac nimia veteris erroris obstinatione , intellecla et 
considerata perpendunt , faciliiis nos Isto nnniero 
terminatorum quinqne voluminum plus , qnam qmr- 
stionis ipsius necessitas postulabat, satisfecisse , 
quam minus disseruisse judicabunt ; totamque invi'- 
diam, quam christianae religioni de bujus vitse dadi- 
bus terrenammque contritione ac muiatione renin 
imperiti facere conanlur, non solum dissimulantibiis, 
sed contra suam conscientiam faventibus etiam do* 
ctis, quos impieus vesana possedit, omnino esse ina- 
nem reclx cogitationis atque rationls, ple namiiue lo- 



PRiEFATIO. 
Qttinque superioribus libris satis mihi adversus eos 
videor dispuuisse , qui mullos deos et falsos , quos 
esse inutilia slmulacra, vei immundos spiritus et per- 
niciosa dxmonia, vel certe creaturas, non Creatorem» 
veritas christiana convincit, propler \\tx bujus mor- 
talis remmque terrenarum utilitatem, eo ritu ac ser- 
vitttte, quae graece >«Tpf(0e dicitur, et uni vero Deo de« 
betur, venerandos et colcndos putant. Et nimiae qui- 
dem stultiti» vel pertinaci», nec istos quinque , nec 
uUos alios quanticumque numeri libros satis esse 
ppsse, quis nesciat? quando ea pulatur gloria vanita- 
tis, nullis cedere viribus veritatis ; In perniciem uli- 
quc cjus, cui viiium taro immane dominator. Nam et 



175 



DE CIVITATE DEI, S. AUGUSTINI 



▼issim» temcritalis ei peniiclosissimae animosiiaiis , 
dubiiare non poteront. 

CAPUT PRIMUM. — De hi$ qm dieunt deo$ a $e non 
fropier preeMenlem vitam coii^ sed propter mlermm. 

I. Nunc crgo qaoniam deinceps, ut promissus onlo 
expctit, etiam hi reretlendi el docendi sunt , qui non 
propter isUm vium, sed propter iilam qu» post mor- 
tem futura est, deos Geniium , quos cliristiana reli- 
gfo desiruit, colendos esse conlendunl; placet a veri- 
dico oraculo sancti Fsalmi sumere exordium dii^pu- 
tationis meae : Beaiut cujue est Dotmnut Deu$ $pe$ 
ip$hi$^ et non re$penl in vanitate$ et in$ania$ menda- 
ce$ {PuiL XXXIX, 5). Yerumumen in omnibus vaniu- 
tibus insaniisque mcndacibus longe tolerabilius phi- 
^osophi audiendi sunt , quibus displicuerunt islx opi- 
iiiones erroresque populorum : qui populi constiiue- 
mnt simulacra numinibus , muUaque de eis , quos 
deos immorules vocant, falsa atque indigna sive fin- 
xerunt, sive ficu crediderunt, et crediia eorum cultui 
sacronimque ritibus miscuerunt. Cum his hominibus, 
qui, eUi non libere prxdicando, saliem uicumque in 
dJspiiUdonibuE mussiundo, ulia se improbare testati 
Sttiit, non usque adeo inconvenienter quaestio isU 
tracUtur : utrum non unum Deum , qui fecit omnem 
spiritualein corporalemque creaturam, propter viiam 
qiUB post mortem futura est» coli oporteat ; sed mul- 
tos deos , quos ab illo uno factos et sublifriter collo- 
catos quidam eorumdeni philosophorum caeteris ex- 
oellentiores nobilioresque senserunt (a). 

S. Ca*terum quis ferat dici atque contendi , deos 
iUos, quorum in quarto libro quosdam commemo- 
ravi {Capp. 11 et 21) , quibus rerum exiguarum sin- 
gulis siiigula distribuuntur ofOcia, viuin setern.iiu 
cuiquam praesUre? An vero illi peritissimi et acutis- 
slwi viri, qui se pro magno benelicio conscripu do- 
cuisse gloriantur, ut scireiur quare cui(|ue deo 
supplicandum esset, quid a quoque esset petendum , 
iie absurdiute turpissima, qualis joculariier in mimo 
fleri solei, peierelura Libero aqua, aLymphis(6)vi- 
iHUii (c) ; auctores erunt cuipiam hominuin diis iui- 
morUlibus supplicanti , ut cum a Lymphis petierit 
viiium, cique responderint, Nos aquain habemus, hoc 
a Libero pete; possit recte dicere, Si viiium non ha- 
betis , saltem date mihi vitam xternam? Quid hac 
absurdiute mons trosius ' ? Nonne ili;» cachiniianies 
(solenienim essead risum f:iciles[d]) si non afTectent 
fallere ut dxmones, supplici respondebuiit, homo, 
puUsne in poiesute nos habere vium , quas aiidis 
non habere vel vitem? Impudentissiinae igitur siuiti- 
tiai est, viuni xternam a Ulibus diis peiere vel spe- 
rare , qui viia hujus xrumnosissim» atquc brcvissi- 
ime, et si qua ad eani pertinent adminiculandam at- 

< viDd. Am. Er. et plerique Uss., momlmofius. 

M rlato in Timso. 

{b) Edili, Nymphis ; at Mss. constanter, I.ymphls. MuUU 
blim est a UUinls littera a Grxco Domine, Numphi, quo ve- 
teres aquas vel aquarura deasanpeilabant. 

le\ vUe supra, lib. 4, cap. 22. 

((0 Alludit ad illud VirgiliK Eclog. 5, vers. 9 : t sed fiici- 
c les Nymphxrisere. » Tametsi eo lod fiiciles dictae intel- 
ligantur, non ad ridcudum, sed ad exaudiendum. 



176 



que fulcieiidam, iia singulas particulas tueri asscnin- 
tur, iit si id quod sub alterius tutela ac poteslatc est, 
peiatur ab altero, tam sit inconveniens et absurdum, 
ut mimicae Rcurriliuti videatur esse simillimum. Quod 
cum fii a scienlibus mimis, digne ridentur In theatro; ' 
cum vero a nescientibus stultis, dignlus irrideniur in ' 
/ mundo. Cui ergo deo vel deae, propter quid supplica- 
reiur, quantum ad illos deos attinet, quos instituerunt 
civiuies , a dociis solerler Inventum memori«qiio 
mandatum est; quid a Libero, verbi gratia, quid a 
Lymphis, quid a Vulcano, ac sic a cxteris, quos par- 
tim commemoravi in quario iibro, partim praetereuii. 
dos puUvi. Porro si a Cerere vinuin, a Libero pancm, 
a Vulcano aquam , a Lymphis ignein pelere errcris 
est; quanlo majoris deliramenti esse inteliigi debet, 
si cuiquam istorum pro viu supplicetur «terna? 

5. Quamobrem, si, cum de regno terreno quxrere- 
mus, quosnam illud deos vel deas hominibus crcden- 
dum esset posse conferre, discussis omnibus longe 
alienum a veriute monsiratum est , a quoquam isto- 
rum muliorum numinum atque falsorum saltem regiia 
terrena oxistimare constitui : nonne insanissimas ini- 
pieutis cst, si sierna viu, qux lerrenis omnibus re« 
giiis sine ulla dubiutione vel comparatione praefereiida 
est , ab Istorum quoquam dari cuiquam posse creda- 
tur?Neque enim propterea dii Ules vei terrenum 
regnuin dare non posse visi suiit, quia illi magni ec 
excelsi sunt, hoc quiddam parvum et abjectum, quod 
non digiiarentur in Unta subllmiute curare. Sed 
quantumlibet * vonsideratione fragiliutis humanae ca- 
ducos apices terreni regni merito quisquecontemnat; 
illi dii Ulcs apparueruni, nt indignissimi videreiiiur^ 
quibus danda atque servanda dcberent vel ista com- 
niitti. Ac per hoc , si ( ut superiora proximis duobus 
libris pcrtracuu docucruni) niillus deus ex illa lurba, 
vel qutisi plebeioruin , vel quasi procerum deorum , 
idoiieus cst regna morulia morUlibus dare , quiuto 
niinus potest immorlales ex morulibus facere? 

4. Huc accedit quia , si jam cum illis aginius , qiii 
non propier istam, scd propler vium q\ix post nior- 
tem fiiiiira est, existimant colendos deos ; jam nee 
propter illa saltem, qux deorum Ulium potesuti Un- 
quam dispartiu * et propria , non ratione veriutis , 
sed vaniuiis opiiiione tribuuntur, omnino colendi 
siint ; sicut creduiit hi qui cultum corum viue hujiis 
mortalis utilitaiibus nccessarium esse contendunt: 
contra quos jam quinque praecedentibus voluminibns 
satis, quantuin poiui, dispnUvi. Quae cum iu sint, si 
eorum qui colerent deam JuvenUtem , aeus fpsa flo- 
rerct insignius; contemptores auiem ejus, vel intrt 
aiinos occumbcrent juventuiis, vel in ea Unquam se- 
nili torpore ' fVigesccrent : si malas cultorum siiorum 
speciosius et festivius Fortuna barbau vestiret; a 
quibus autem spemcrctur, glabros aut male barbatos 
vidcremiis : eiiam sic rectissime diceremus , buc^us* 
que isUs deas siiigulas posse, suis ofOciis quodaro^ 

* Sic Mss. Editi vero, quantalibet, 
< Ms. 766, dUpertita, M. 

* Sic Mss. At editi, corpore. 



177 

modo limitaUis ^ ; ac per hoc ncc a Jiivenuiie Oftoriere 
peii viiani a^ternam , qu:c non darcl barbam ; nec a 
Fortuna barbata boni aliquid post banc vltain esse 
spemndum, cujus in hac vita potestas nulla esset, ut 
eamdem saliem astatem , qux barba induitur, ipsa 
prxstaret. Nniic vero, cum earum cultus ncc proptcr 
ista ipsa , quae putant eis subdita , sit necessariiis ; 
qiiia et mulli colentes Juveiilatem deam miniine in 
illa xtate viguerunt, et mulii non eam colentes gau- 
dent robore jnventnlis; iiemque multi Fortnnae bar« 
batae suppllces ad nullam vel deformem barbain per- 
Tcnire potuerunt, et si qui eam pro barba impetranda 
irenerantur, a barbatis ejus contemptoribus irridentur : 
itane desipit cor humanum, ut, quorum deorum cul- 
tum propter ista ipsa temporalia et cito prx*tcreunlia 
munera, qnibus singulis singuli prascsse perhibentiir, 
inancm ludibriosumquecognoscil, propter vitam xter- 
nam credai esse fructuosum? Ilaiic dare illos posse 
nec hi dicere aiisi sunt, qui eis, ul ab insipientibus 
popuiis colereiitur, ista opera temporalia , quoniam 
iiimls multos putaTCrnnt, ne quisquam eorum sederet 
otiosus, minutatim divisa tribuerunt. 
CAPUT II. — Quid Varronem de diis Genlium senfltic 
credendum tit, quorum talia et genera el sacra de* 
temt, ut reverentiut cum eis agerel, si de illis omnino 
reticeret, 

Quis Marco Yarrone curiosius ista quxsivit? quis 
invenit doctius? quis consideravit attentius? quisdis- 
tinsit acutius?quis diligcniius pleniusque * conscri« 
psit? Qoi tametsi miiios est suavis eloquio, doctrina 
tamen atque seiitentiis ita referiiis esi, ut in oiniii 
eruditione, qnam nos sxcularem, illi autem liberalem 
vocant, studiosum rerum tantum istc doceat, quantuin 
studiosum verborum Ciccro delectat. Denique et ipse 
Tullius buic tale testimonium perhibet, ut in libris 
Academicis {a) dicat eam, qiiae ibi vcrsatur, dispuia- 
llonem, se babuissc cum Marco Varrone, homine 
inqnii, omnium facile acutissimo, et sine uUa dubita^ 
tione doctisamo, Non ait, Eioquentlssimo, vel, facun- 
dissimo; qiioniam revera in hac facultaie miiltum iin« 
par est : sed, omutum, inquit, fadte aculissimo. Et in 
eis libris, id est Academicis, ubi cuiicta dubitanda 
esse contendit, addidit, sine utta dubitatione doctis^ 
mio, Profecto de hac re sic erat certus, ut aufcrret 
dubitationem, quam solet in omnibus adhibere, tan- 
quam de lioc uno etiam pro Academicorum dubita- 
tione disputaturus, se Academicum fuisset oblitus. In 
primo autem iibro cum ejusdem Varronis litieraria 
opera prxdicaret, Nos^ ln(|uit, in nostra urhe peregri' 
nantes errantesque^ tanquam hospites, tui libri quasi do" 
mum reduxeruntf ut possenms aliquando qni et ubi eS' 
MfiiMs agnoscere, Tu wtatem patrias^ tu descriptiones 
temporum^ tu sacrorum jura^ lu sacerdotum, tu dome' 
itkam, tu publicam* disciplinam, tu sedem^ re^onum^ 



1 Editl, posse suis officiis quodam modo timitari. Legen- 
dimi ciim Mss., limilatas : et verbum, possCf tccipieiiclmn 
ibi, pro eo uucid est vim habere. 

* Mss. 90jD, 2051 et 2052, planiusque. H . 

' Auud Ciceronem, beUicam. 

^ Fiiiti, sedium. At Mss. plerique etapud ciccronem, sedem. 

(a) Desideratur in libns qm supcrsuut dc Qua.nii. AcaJ. 



LIBER SEXTUS. 178 

locorum^ tu omnium divinanan humanarumque femfn 
nomina^ genera^ officia^ cantas aperuisti {Cicero tib, i , 
c. 3, de Queest. Acad.), Iste igitur vir tam iiisigiiis ek- 
eellentisque perilise, et quod de illo ctiam Terentia- 
nus elcgantissiino versiculo breviter ait, 

Tlr doctissimus undecumqtie varro ; 
( De metrist in sectione de versibus phatadis. ) 

qui tam mulla legit, ut aliquid ei scribere vacasHe 
inircmur; lam mulla scripsll, quain multa vix qiieio- 
quam legere potiiisse creflamus : iste, inqiiam, vir 
tantus ingenio, Untusqtie doctrina, si rcniin vclut di- 
vinarum, de quibus scrihit, oppngnalor esset alque 
destructor, easque non ad rcligionem, sed ad super- 
stiiionem diceret pertinere, ncscio utrum tam muHa 
in eis ridenda, contcmnenda, detcstanda conscrifte- 
rct. Gum vero Deos eosdem iia coluerit, colendosqne 
ccnsuerit, ut in eo ipso opere litleraruni suarum dl- 
cat se timere ne pcreant, non inciirsu liostili, sed 
civium negligenlia, de qua illos vclut ruina liberari a 
se dicit, et in memoria bonorum per bujusinodi libros 
recondi atque servari utiliore cura, qiiain Meieiliis do 
incendio sacra Vestalia, et iEneas de Trojano excidio 
penates libcrasse pnedicantur ; et lamen ea legenda 
sa^culis prodit, quae a sapientibus et insipieiitibus nie- 
rito abjicienda, et yeritali religionis inimicissiina ju- 
dicentur : quid exislimare debemus, nisi hominem 
acerrimum ac periiissimum, non tamen sancto Spiritu 
libcrum, oppressum fuisse suae civilalis consueludiiie 
ac legibus ; et tamen ea, quibus movebatur, sub spe« 
cie commendandx religiouis tacere noluisse? 
CAPUT l\\. — Quw sit partilio yarronislibrorumsut^ 

rum, quos de Antiquilatibus rerum hwmnarum divir 

narumque composuit» 

Qiiadraginta et unum libros scripsit Antiquitamm : 

bos in res bumaiias divinasque divisit, rebus buma- 

nis viginti quinque , divinis sedecim tribuit : istao» 

secuius in ea partitione ralionem, ui rerum buniana- 

rum iibros senos quatuor partibus dareU liitendift 

eiiim qui agant, nbi agant, quando agant, quid agaot. 

In sex itaque primis de hominibus scripsit, in secia^- 

dis sex de locis, sex tertios dc teinporibus, sex quar- 

tos eosdemque postremos de rebus absolvit. Quater 

autem seni, viginti et quatuor fiunt. Sed uiiuni sin- 

giiiarem, qui communiler prius de omnibus loquere- 

tur, in capite posuit. In divinis identidem rebus ea- 

dem ab ilio divisionis forma servata esl, quantvn 

attinet ad ea quse diis exbibenda sunt : exhibeDtnr 

eiiim ab hominibus in locis et temporibos sacra. IIjqc 

quatiior, quae dixi, iibris compiexiis est tenils : nwn ^ 

trcs priores de hominibus scripsit, sequenles delaeit, 

teriios de temporibus, quarlos de sacris ; eliam hic 

qui exhibeant, ubi exhibeant, qiiando exhibcant, qM 

exhibeant, sublilissinia dlstinctione comroendans. Sed 

quia oportebat dicere, et raaxime id cxspectabatMr, 

quibus cxhibeant, de ipsis quoque diis ires conscri- 

psit extremos, ut quinquies lerni quindecim ficrent. 

Sunt aulcm omiies, ut dixin.ns, sedeciin : quia c! 

istorum cxordio unum siogularcm, qui prius dc oiuiu* 



|19 DE CIVITATE DEI, 

bns loqucrctiir, «pposait : quo absolulo, consequcnier 
ex ilU quinqucpartiia distributione tres pReceden- 
tcs, qui ad homines pertineni, ita subdivisit, ut pri- 
inus sit de pontificibus, secundos de auguribus, ter- 
tins de qaindecimvirii sacrorum (a). Secundos tres 
ad loca pcrtinenles ; ita ut in uno eorum de sacellis, 
altero de sacris xdibus diceret, tcrtio de locis reli- 
iposis. Tres porro qui istos sequunlur, et ad tempora 
pertinent, id est ad dies festos ; ita ut unum eorum 
faeeret de feriis, alieruni dc ludiscircensibus, de sce- 
yicis tertium. Quartorum triimi ad sacra pertinentium 
tini dedit consecrationes, alleri sacra privata, ultimo 
piiblica. Hanc vclut ponipam obsequiorum in tribus, 
qul rest-ini, dii ipsi sequuntur extrcmi, quibus iste 
miiversos cultus impensus est : in primo dii cerii, in 
•ecundo incertl, in teriio cunctorum novissimo dii 
praccipui aique selecti. 

CVPUT lY. — Quod ex dhputalione Varrom$ apud 
enkores deorum amiquiores res human<g quam dlvi- 
na reperiantur, 

1. In hac tota serie pulcberrimae ac suhtilissimac 
distributionis et disiinciionis vilam aeternam frusira 
qiupri et sperari impudentissime vel opiari, ex his 
qaaejam diximus, et qiixdeinceps dicenda sunt, ciii- 
vis liominum, qui corde ohstinato sibi non fucrit ini - 
micus, faciHime apparct. Vel hominum enim sunt 
ista instituta, vel dxmonum : non qunles vocaiit illi 
dannones bonos; scd, ut loquar apcrtius, inimundo- 
rain spirituum et sinc conlrovcrsia malignorum, qui 
noxias opiniones, quibus anima humana ni.igis inagis- 
qne vanescat, et incommutabili acternarque veritati 
coaptari alque iobxrerc non possit, invidenli.i inira- 
bill et occulie inseruiil cogiiationibus impionnn, et 
«perte allqiiando ingemnl sensfhus, el qua possuiit 
fellaci atlestalione confirmanl. Iste ipse Vnrro pro- 
pterea se priiis de rebns honianis, de divtnis auteni 
postea scripsisse testatur, quod prius exstiterint civi- 
laies, deinde ab eis bapc instituta sint. Vera uutem 
religio non a tcrrena aliqua civiiate instiiuta est ; sed 
plane ccelestem Ipsa instituit civitatem : eam vero in- 
spirat et doeet verus Deus, dator vitae aetemae, veris 
cullorihiis suis. 

2. [IV.] Varronis igiiar, confitentis ideo se prius 
de rebiis kiimanis scripsisse, postea de divinis, quia 
divinao istae ab bominibus institutae sunt, hvc^ ratio 
est : Sicut priof ei/, iii(|uit, piclor quam tahula picta, 
prior faber quam wdificium; ita priores wnt rtrj/afet, 
quam ea qum a cioitatihLi $unt insdtuta . Dicit aiitem 
M prioi seripturam fuisse de diis, posiea dc homini* 
bus, sl deomiii naiura deorum scrilieret. Quasi hicde 
aliqua scribat, et non de omni; aut vero etiam ali- 
qoa, licet non omnis, deorum natura non prior debeat 
esse, qiuim hominum? Quid quod in illis tribus novis* 
iituis lihris, deos certos ct incertos et selecios dili- 

(a) Duumvin sacrorum a Tarquinio Superbo instituli fiio- 
rant, ut scribit Dionysius Hal. Anliq. hb. 4, cap. 62, qui 
aacris libris iegendis carnMaibusque sibylix et falis Roinani 
populi interprelandis prxessent. cuui \Aohs deinde ox suis 
cr<*ari iostaret, aucto nuinero laai sunt deoem. Uis denrom 
addui quinqucy qul numcrus postca inansii. 



S. AUGUSTINI 180 

genter explicans, nullam deoruro nataram praBtermii- 

tere vldetur ? Quid esl ergo quod ail» Si de omni iia- 

tura deorum et liominnm scriberemus, prius diviaa 

absolvissemus, qaam humana attigissemos ? Aatenim 

de omni naiura deorum scribit, aut de aliqaa, aot 

omniiio de nalla. Si de omni, prspoDcnda est otlqoe 

rebus humanis : sl de aliqua, cur non etiam ipsa res 

prxcedat homanas? an indigna est praeferri etiaui 

universae naturae hominnm pars aliqoa deorum ? Quod 

si miiltum est ut aliqua pars divina praepoiiator oni- 

versis rcbus humanis, saltem digna est vel Rooiaiiis: 

rerum quippe humanarum libros, non quantum ad 

orbein terrarom, sed qoantum ad solam Horoaro per- 

tinet, scripsit. Quos tamen rerum divinarom libris se 

dixit scribendi ordine meriio prjctulisse, sicut picto- 

rem tahulae pictae, sicut rabnim a:dificio ; aperthisinie 

coiifitens quod etiam istae res divinae, sicut pictiira, 

sicut structura, ab hominibus institutae sint. Restat 

ut de nulla deonim naiura scripsisse iiitelligatnr; ne- 

que linc aperte dicere voliiisse, sed iutclligentibos re* 

liquisse. Ubi eniin dicitur, Non omnis, usitate qvi- 

dcm intelligitur aliqoa : sed potesl intelligi et nolhi; 

quoniam quae nulla est, nec omnis, nec aliqua est. 

Nain, ut ipse dicit, si omnis esset natura deonmi de 

qiia scriberet, scribcndi ordine rebus humauis prae* 

ponenda essct : ut autcm et ipso tacente veritas da* 

lu.nt, pncponenda esset certe rebus Ilomanis, etiam si 

non oiiinis, sed saltem aliqua esset : recte autem 

postponiiur; ergo nulln est. Non itaque rebos divinis 

anteferre voluit res humanas, sed rebus veris noloit 

:uiicrerrc res Talsas. In his enim, quae scripsit de re- 

bii^ hunianis, secutus est historiain rcrum gestarum : 

qu:u auiem de his, quas divinas vocat, quid nisi opi* 

niunes rerum vanarum? Iloc est nimirom, qoodvo* 

Itiit sublili significatioiie monstrare; non solutn scri- 

Itens (le his poslcrius quam de illis, sed etiam ratio- 

neni reddens cur id fecerit. Quam si ucuisset, aliter 

hoc factum ejus ab aliis forusse defenderetur. In ea 

voro ipsa raiione, quam reddidit, nec aliis qtiidqnam 

reliquit pro arbitrio suspicari, el satis probavit boroi- 

nes se prxposuissc insiiiuiis bominum, non naturam 

honiinum naturae deorum. lia se libros rcrum divina- 

rum, non de veritate quae pertiiiet ad naioram, sed 

de ralsiiate quae perlinct ad errorem, scripsisse coo- 

fessus est. Quod aperlius altbi posuit, sicut in qoarto 

iibro commcmoravi (Cflp. 51, n. 1), ex natorae kf» 

iniila se scriplurum fuissc, si novam ipse conderet 

civilatem ; qiiia vero jam velcrein invenerat, oon se 

poiuisse nisi ejus consuetudinem sequi. 

CAPUT V. — De tribu$ generibu$ theologiiB $ecuMdum 

Varronem^ $cUicet uno fabulo^o^ altero naiundi^ 

tertioque dvili. 

i . Deinde illud quale est, quod tria genera theolo- 
gi:c dicit esse, id est rationis quae de diis explicatar, 
eorumque unum mythicon appellari \ altemro phy- 
sicon, tcrtium civile? Latine si usus adinitteret, genus 
quod priinum posult, fabulare appellaremus ; sed la* 
bulosum dicamus : a fabulis enim myihicon dictum 

• Ms. 766 omitlit, appeUari, M. 



fSI 



esi ; qaoniam /tv9o« graece fabala dicilur. Secandum 
autem ut naiurale dicatur , jam et consuetudo locu- 
tkNiis admiuil. Tertium etiaro ipse latine enuntiavit , 
i|tiod ctTile appelialur. Deinde ait : Mythicon appellant, 
qu0 mawim ntnntwr poetw ; phyricon , quo phihsophi ; 
dmU^ fmo populi, Primum^ inquit» quod dixi^ in eo 
nuu nmlta coiUra dipdUiUm ei naiuram immorlahum 
ficia, In hoc emm ett , ut deus aiiui ex capite , aliu$ ex 
(emore $it , aliui ex gutti$ $angmni$ tiatui : in hoc , iU 
dii (uraA nnt , ul aduitera^erint « ut servierint homim : 
demqgLO in hoe omnia diis ^ attribuuntur, quas non modo 
in hominem^ $ed etiam qua in contemptiuimum hominem 
cadere po$$unt. Hic certe jubi polutt, ubi ausus est, 
ubi impunitum putavit , quanta mendacissimis Tabulis 
natur» dcorum fieret injuria, sine caligine ullius am- 
biguilatis expressit. Loqoebaiur enim, non de Daiiirali 
tlieologia, non de civili, sed de fabulosa, quam libere 
a se putavjt esse culpandam. 

2« Videamos quid de aliera dicat. Secundum genu$ 
a$if inquit, quod demonstravi, de quo multos Ubros phi" 
io$ophi reiiquerunt : in quibu$ e$tt dii qui $int, ubi^ quod 
genu$t quaie ; a quodam tempore^ an a sempilerno (ueriut 
4H; ex igne rint *, ut credit lieraclitus; anex numeris, 
Mi P^thagora$ ; an ex alomis^ ut ait Epicurus, Sic atia, 
quas (adlius intra parietes in schola, quani extra in (oro 
ferre po$$unt aure$, Niliii in hoc gcnere culpavit, quod 
pbysicon vocaiit, ct ad pliiiosoplios pertinet : lantum 
quod eornin intor se coiitroversias commcmoravit » 
per quos facta est dissidcntlum inuliitudo secfanim» 
Aemovit tamcn hoc genus a foro , id est a popiilis ; 
ikdiolis vero et parielibus clausii : illud autem primum 
mendacissimum atque turpissimum a civitatibus non 
removit. religiosas aures populares, atque in bis 
etiam Romanas! Quod de diis immortalibus philoso- 
pbi disputant, fcrre non possunl : quod vero poet;e 
cauunt , et histriones aguiit , qitia contra digniiatem 
ac naturam immortalium ficta sunt, quia noii modo in 
JiQuiinem , sed etiaui iii contcmpiissiinuin honiinem 
cadere possunt, non solnni rerunt, scd etiain libcnter 
audiunt. Neque id tantum , scd diis quoque ipsis harc 
placere, et per hx*c cos placandos efse dccernunt. 

5. Dixerit aliquis , Haec duci gcnera , mylhicon et 
pbysicoo , id est fabulosum aique nalurale , disccrna- 
mus ab boc civili , dc quo nunc agitur ; unde illa et 
ipse discrevit : jamque ipsum civile videamus qualitcr 
expiicet. Video quidein , cur debeat disceriii fabulo- 
ftum : quia falsuni, quia turpe, quia indignuin est. Na- 
turale autem a civili vclle discernerc, quid est aliud, 
quam etiam ipsum civile fateri esse mendosum ? Si 
enim illud iiaiurale est, quid liabet reprehensionis, ui 
excludaiur? si aiitein hoc quod civile diciiur, naiurale 
uon est, quid habct meriii, ut admiltatur? H.tc nem- 
pe illa causa est, quarc prius scripierit de rebus hu- 
luanis, posteritis de divinis ; quoniam in divinis rebus 
non naturam', sed hominum insiituta secutus est* 

i I Ms. 766 oraittit verba, m hoc, et, diis. M. 

* sic nostri maniiscripli. in B., a quonam tmpore^ an a 
$tnvpiurno (uerint, an ex igne sint. II. 

' Rr. ei ii>v., non naiuram deorvm. Abest, deorum^ ab 
9dilis aliis et a maiiu:scriiftis. 



LIBKR SCXTUS. 183 

Intiieamur sane et civilem thcologlam. Tertium genu$ 
esl, inqutt, quod in urbibu$ cive$, nuudme $acerdote$^ 
nos$e atque administrare debent. /n quo est , quos deos 
publice colere^ [9"«?] $acra ac $aeri(icia (acere quemt^ 
que par $it *. Adhnc quod sequitur attendamus. Pritna^ 
inquit, theoiogia moMme accommodata e$t ad theatrum^ 
$eeunda ad mundnm, tertia ad urbem. Quis noirvideat« 
cur (lalmam dederit? Ulique secnnd:e, quain supra 
dixit esse philosophoruin. Hanc enim pertinere testa- 
tur ad muudura , qtio isti nihil esse excellentius opi* 
nanturin rebus. Duas vero illas tbeologias, primaro 
et tertiam , iheatri scilicet aique urbis , distinxil , an 
junxit*? Videmus enim iion continuo quod est urbi^ 
periiiicre posse ei ad mundum ; quamvis urbes esse 
videamus in mundo : lieri enim potest ut in urbe, so* 
cundum falsas opiniones, ea colantur et ea credantur» 
quorum in mundo vei extra mundum natura sit nus- 
quam : iheatrum vero ubi est, nisi in urbe? quis tliea^ 
trum instituit, nisi civiias? propter quid instituit, nisi 
propter Indos scenicos? ubi suiil ludi scenici, nisi in 
rebus divinis, de quibus hl libri tanta solertia coiiscrt- 
buntur? 



CAPUT VI. — De theologia mythica, id e$l (abuio^a. 
et de civilij contra Varronem. 

4. Marce Varro, cum sis bomo omnium acutis* 
siinus ct sine ulla dubitatione doctissimus, sed taincn 
homo, non Detis, nec Spiritu Dei ad videnda ct ati- 
nunlianda divina in veritatem rtbertaiemque buhve* 
ctus, cernis quidem quam sint res divinse ab hiimanis 
niigis atque niendaciis dirimendut : sed vitiosissimas 
populoruin opjniones et consuetudincs in superstitio^ 
iiibus publicis vercris olTcndere , quas a deorum na« 
tiira abhorrere , vel talium , quales in hujus mundi 
clementis liumani animi susplcattir infirmitas, el sen* 
tis ipse , cum eas usquequaque consideras , et ornttis 
vestra litleratura circunisonal. Quid hic agit huma- 
num quamvis cxcellentissimum ingenium ? quid tibi 
humana licet multiplex ingensque doctrina in his an« 
gusiiis stifTragalur? Naturales deos colere cupis, civifes 
cogerts : invenisti allos fabitlosos , in qnos liberius 
quod sentis evomas (a), unde et istos civiles veiis uo- 
lisve perfundas. Oicis qiiippe fabulosos accommodalos 
essc ad theatriim , naturaies ad mundum , civiles ad 
urbem : ciim miindus opus sit divinum, urbes vcro el 
theaira opera sint hominum ; nec alii dii rideantur in 
thcatris , qnam qui adorantur in templis ; nec aliis 
ludos cxhibcatis , qttam qtiibus victimas iminoiaiis. 
Quanto liberius subtiliusque ista divideres, diccns 
alios essc dcos naturales, alios ab honiinibus institu* 

^ Onmes Gallicani Mss. cimi aliquot Ronianis,babent sic : 
inquoest quos deo$ pubtice sacra ac sacrilicia cotere ef /b- 
cere quemque par sU. 

* Ijov., ac sejunxit. verius Er. el melioris noiae Mss.,im 
junxU ? Nerope quas distributione i|)sa dislinxit tbeologias, 
pnmam et tertiam, fabulosam et dvilem, easdem junxiSM 
Varro videuir, alteram ad url)em, alieram ad Uieatnim, 
quod ipsius urbis est , pertinere dooens. — Gd. 20SM), di$» 
tmxU et adjunxit, M. 

(a) Quare TertuUianus in ApologeticO) cap. i4, varreoera 
vocat Qrutcum ivonumum. coqujrjs. 



«B 



DE CIYITATE DEI, S. AUGUSTIN1 



m 



Kh ; sed de inMiftitis aliiid habere liiteras poelarum, 
sliiid •acerdoiiiin ; ulrasque Unnen ila esse iiiler se 
aiulcas coosortio falsilatiSy at grats sinl utKequc 
diPmoiiibuSy quibus inimica esi doctrina veritatis? 

2. Sf queslraia igilur paululiim tlieologia, quam na- 
luralem vocant, de qiia posiea disserenduni est, pla- 
retne tandem vitam xternam peti aut sperari a diis 
poeticis, tlieatricis» liidicris, scenicis? Absit: imo 
a vertat Deus verus tam Immanem sacrilegamque de- 
meniiam. Quid, ab eis diis S quibus hxcplacent, el quos 
IkTC placanty cum eorum illic crimina frequententur» 
vitaxterna poscenda esi?Nemo, iit arbitror, usqiie ad 
tantum prjBcipilium fiiriosissimar: impietatis insniiit.Nec 
fabiilosa igitur, nec civili tbeologia sempilcrnam quis- 
qnam adipiscitiir vilam. llla cnim de diis turpia fingendo 
tcminat, hxn ravendomeiit : illa inendacia spargit, barc 
colligit : illa rcs divinas falsis crimiiiibus inscctatur, 
}iu*e eoruni criminum ludos in divinis rebus ample- 
ctitur : illa de diis nefanda figmenta hominum carmi- 
nibus personat, hxc ea deorum ipsorum festivitatibus 
consecrat : faciuora et flagitia numinum illa cantat , 
liar^c amat : illa prodit, aut fingit ; bxc autem aut at^ 
testatur veris, aut obleciatur et falsis. Amboe turpes , 
ambaeque daninabiles : sed illa, qux theatnca est , pu- 
blicam turpitudinem profitetur; ista, qux urbana est, 
illius turpitudioe omaiur. Hincciiie viia xierna spc- 
nbitur, unde ista brevis temporalisque polluitur? an 
vero vitam polluit consortiuin nefarionim hominum , 
si se inserant aflectiombus et assensionibus nostris , 
et vium non polluit societas dxmonum, qui coluniur 
criniinibus suis? Si veris, quam mali? si falsis, quam 

nald? 

5. Hxc cnm dicimus , videri Tortasse cuipiam nimis 
hanini rerum ignaro potest ea sola de diis talibus ma- 
jesuti indigua divinae , el ridicula , detesubilia cele- 
lirari , qua: poeticis cantaiitur carminibus , et ludis 
scenicis aetiuntur ; sacra vero illa, qux non histrio- 
iies, sed sacerdotes agunt, ab omni esse dedecore pur- 
gau et aliena. Hoc si iu esset, nunquam theatricas 
lurpitudincs in eorum honorem quisquam celebran- 
das csse ccnscret, nunquam eas ipsi dii pnEciperent 
sibimet exbiberi. Sed ideo nibil pudet ad obsef|uium 
deorum Ulia gerere in theatris, quia similia geruiitur 
In templis. Denique cum memoratus aucior civilem 
iheologiMn a fabulosa et natnrali , tcrtiam quamdam 
ftui generis, dislinguere coiiareiur, eam magis ex utra- 
qiie lemperaum, quam ab utraque separatain inteiligi 
voluit. Ait enim, ca qu» scribunt poeUe , niiiiiis esse 
quani ut populi sequi debeant; qii» auiem philosoplii, 
|4us quam ut ea vulgiim scruuri expediat. Qm $ic 
4ibhorrenl, inquit, ut tamen ex utroque genere ad dii7e« 
rationei OHumpta iint non pauca. Quare qum tunt 
communui cum poetis*^ una cum dvilibus scribemut : e 
quibus major iocietas debet eae nobit cum philosophii^ 
quam cnm poetis. Non ergo nulla cum poetis. Et umcn 
alio loco difil de geiierationibus deorun; magis ad poe- 
tas quam ad physicos fuissc populos inclinalos. Hic 



• Sic Mss. At editi : Numqmd ab eis diu. 
' vlod. Aui. Kr. et ms»., «ini propriis, — sic ciiam nosUn 
onmes. M. 



eniin dixit quid ficri deheai; ibi, q«*id fiat. Pl^rftieiift 
di&it utiliutis causa scripsisse; poetas^ deleciatioius. 
Ac per hoc ea qu» a poetis conscripU popuii seqiii 
non debent » crimina sunt deonim : quse umen dele- 
cunt et populos etdcos. DelecUtioniseiiiro ciusa, aic- 
utdicit« 8cribuntpoetae,non uliliutis : ea Unen seri- 
bnnt, quae dii expeunt, populi exbibeauU 
CAPUT VH. — De fabuloue el civili$ theologim «iimYJ- 

tudine atque eancordia. 

I. Rerocatur Igliur ad theologiam civilem thenlogia 
fabulosa, theatrica, scenica, indigniutis et turpitodinis 
plcna : et hxc tou, qo» mcriio culpanda et respoenda 
judicatur, pars hujus est, quic colenda ei obsen*anda 
censetur ; non saiie pars incongrua , sicut ostendere 
iiisiitui, et quse ab universo corpore aliena importinDe 
illi conncxa atque suspensa sit, sed omnino consona, 
et Uiiquam ejusdem corporis membrum conTenientlSr- 
sime copubiu. Quid enim aliud ostendont illa simu^ 
lacra, formse, aeutes , scxus , habitos deomm t mim- 
quid barbatum Jovem , imberbem Mcrcnrium poeiae 
liabent, pontifices non habcnt?numquid Priapo mhni, 
non etlam sacerdotes enormia pudcnda fecerunt? an 
aliter stat adorandiis in locis sacris , quam proccdit 
rideiidus intheatris? num Saturnus senei, Apolk> 
ephebus, iia personae sunt hisirioniim , m non sinC 
sutuae dclubrorum? cur Forculus, qui Foribos praeest, 
et Limenlinus, qui limini, dii sunl mascoli, atquc Inier 
lios Cardea femina est, quas cardiiiem servai?Nonii6 
isu in rerum divinarum libris reperiuntur, qoae gra- 
vcs poetae suis carminibus indigna duxehint?iiumqiiid 
Diana tbeatrica porut arma , ct urbana simplidter 
virgo csl? numquid scenicus Apollo cilharisla est, et 
ab bac arte Delphicus vacat? Sed haK: honestiora sunt 
in comparatioiie turpioruni. Quid de Ipso Jove sense- 
runt, qui ejiis nutricem in Capitolio posoerunt? Nonne 
aiiesuti sunt Euhemero , qui omnes Ules deos non 
fabulosagarruliute, sed hislorica diligentia homines 
fiiisse morulesque conscripsit? Epulones etiam deos, 
parasiU)S Jovis , ad ejiis roensam qui constiuiemnt, 
quid aliud quam mimica sacra esse voltterunt? Naro 
parasitos Jovis ad ejus convirium adhibitos si mimns 
dixisset, risum utique quiesisse viderctur. Varro dixit; 
non cum irrideret deos , sed cum commcndarct, hoc 
dixit : diviiianim , non humanarum renim libri , hoc 
eum scripsisse lestantur ; nec ubi ludos scenicos ex- 
ponebat, sed ubi Capitoliiia jura pandebat. Deniqne a 
talilius vincitur, el fatetur , sicut forma humana deos 
feccrunt, iu eos delecUri humanis voluplatibus credi- 

disse. 

4. Non enim et maligiii spiritus suo negoiio defne- 
mnt , ut has noxias opinionos biimatiaruni mentiam 
ludificatione firmarent. Unde eliam illod esi , qtiod 
Herculis aedituus otiosus atqtie feriatus lusit tesseris 
secum , utraque manu alteroaiite, in tina consiituens 
Herculem, iii allcra se ipsum ; sub ea conditione , ut, 
si ipse vicissel, de slipe templi sibi coenam pararet, 
aniicamqtic conduceret; si aulem victoria IterculU 
fieret , hoc idcm de pecunia siia voluptati Herctilis 
exliiberct : deinde cum a sc ipso u»quam ab Herciile 



*« UBCR 

mtns mel , debiuun coemMii et nobilissiiiiain mm- 
tricem Lareniiiuuii ^ deo Hercull dedit. At iiia cqhi 
donnivisset in templo, vidil in somDis lierculem fibi 
esee eommisliuD , tibique dixisse » quod inde disce* 
deot cui primum juveni obvia fteret, apnd illum esset 
ioTeniura mercedem , quam sibi credere deberet ab 
llercule persolntam. Ac sic abeunti cum primus juvO" 
nis ditissimus Tarulius occurrisset, eamque dilectani 
aecum diutiusbabuisset, illa baerede reiicia* defun* 
Gtusest. Quae ainplissimam adepta pecuniam, nedivin» 
mercedi videreiur ingrau, quod acceptlssimum putavii 
esse numinibus^ popuium Romanum etiam ipsa scri- 
psit baeredem ; aique illa non comparenie, inventum 
est lesiamentum : quibus ineriiis cam ferunt etiam 
bonores meruisse diviiios. 

3. llacc si poetae fingerent» si mimi agerent , ad fa« 
biilosain tbeologiam dicerentur procui dubio pertinere, 
et a civilis tlieoiogi.-e digniute separanda judicarcntur. 
Cum vero bxc dedecora , iion poetarum, sed populo- 
rum ; non mimorum, sed sacroruin ; iioii theatrorum, 
sed teinplorum ; id est non fabulosae, sed civilis tlieo* 
logias, a tanto auctore' produntur; non frusira hi- 
striones Ipdicris arlibus Hngunt deorum, qua^ laiila cst, 
turpiiudinem, sed plane frustra sacerdotes velut sacris 
Htibus conantur fingere deorum , quae nulla est , bo« 
nesuiem. 8:icra si^iit Juiionis , et linec in ejus dilecu 
insula Samo celebrantur ^, iibi nuptum dau cst Jovi, 
Sacni sunt Cereris » ubi a Plutone rapu Proserpina 
quxritur. Sacra sunt Yeiieris , ubi amalus ejus Ado- 
iiis aprino deiite exstinctus juvenis formosissimiis 
plangilur. Sacra sunt Matris deAm , ubi Atys pulcher 
adolescens ab ea dilectus et muliebri zelo abscisus , 
etiain bomlnum abscisorum , quos Gallus vocanl, in- 
leliciiate deploratur. llxc cum deformiora sint omni 
acenica foediute , quid est quod fabulosa de diis fig- 
ineiiu poelarum ad tbeatrum videlicet pertinentia 
velutsecemere nitunlur a civili tbeulogia, quam per- 
tinere ad urbem volunt , quasi ab honesiis et dignis 
indigna et turpia? luquepotius est unde gratias de- 
beantur histrionibus, qui oculis bominumpepercerunt, 
nec omnia specuculis nudaverunt , quaef sacrarum 
aedium parietibus occuluutur. Quld de sacris eoruin 
iM>ni senticndum est, quas tenebris operiuniur, cum 
tam sintdetesubilia, quae proferuniur in lucem? £t 
oerte quid in occulto agant per absclsos et molles, 
ipsi viderhit : eosdem Umen bomines infeliciler ac 
lurpiter enervatos atque corrupios minune occuiure 
potuerunt. Persuadeant cui possunt, se aliquid san- 
ctum per tales agere bomines ; quos inter sua sancU * 
mimerari aique versari negare non possunt. Nesci- 
mus quid agant , sed scimus per quales agant. Novi- 
mus entm quae agantur in scena , quo nunquam , vel 
in clioro meretricum, absclsus aut moUis intravit : et 

* Fxlitl, tjaurmmam. At poUores manuscripU, Larenti- 
nan. ua« l-aciant., insUt. lib. 1, cap 20, t Flora est, ciiius 
fesu Floralia. » «^ -— , --« 

* vox, relictat abest a manuscrlpUs. 

* M5. 766, doctare. M. 

* Mss. 766, 2050 el 2053, cetebrabantur. H. 

* Aliquol Mss., $ua tacra. Paulo posi ediU, quw mw- 
quam vet in ciioro nntretricum , quo nemo abscim etc 
Emcodaatur ex manuscrii^Us. 



SEXTUS. in^ 

lamenetiam ipsa turpet etinfanes agunt; neqneeniM 
ab bonestia agi debuerunL Qu» sunt ergo iUa sacra , 
quibos agendis taiea elegit sancUtas » quales iiee tUy« 
meiica in se admittit obseenius? 

> 

CAPUT VIII. — De interpreiationibM$ natwaimm 
rationum, qnoi doetorei pagani jnro dtts stiti ecnantntf 
atlendere. 

1. At enim bahent isU physiologicas quasdam,sic» 
nt aiunt, id est natiiraliuiii ratioiium, iiiterpretationes. 
Quasi vero nos in hac dispuUUone physiologiam quas- 
ramus, et non theologiam ; id est rationem, non na- 
turae, sed Dei. Quamvis enim qui verus Deiis est, non 
opinione, sed naiura sil Deus : non Umen omnls na- 
tura deiis est ; quin et hominis, el pecoris, el arboris, 
et lapidis utique natiira est, qiiorum nihil est Deus. 
Si autem interpretationis htijiis, qiiando ngiiur de sa- 
cris Matris dcQm , capiit est ccrte quod mater dcAm 
terra est, quid iiltra quserimus, quid caetera perscru- 
Umur? Quid evidentius suflragatur eis, qui dicunt, om- 
nes isios deos homines Tuisse? Sicut enim suntler- 
rigens, sic * eis maier est terra. In vera autem tlieo^' 
logta opus Dei est terrj, non mater. Verumumcn 
quoquomodo sacra ejus interpretentur, et referantad 
reruiii naturam ; viros muliebria paU, non est secun- 
dum iiaturam, sed contra naturam. Hic inorfous, lioe' 
crimen, hoc dedecus habet iiiter illa sacrn profcssio- 
nem, quod in viUosis hominum moribus vix hahet in- 
ter lormenU eoiifessionem. Deinde si isu sacra, qua$ 
scenicis turpitudinihus convincunlur esse foediora, 
hinc cxcusantur atque purgantur, quod habent Inter- 
preuiiones suas, quibus ostendantur rerum signifi- 
care naturam ; cur non etiam poetica similiter excu^ 
seniur alque purgentur? MuUi enlm et ipsa * ad 
eumdem moduni interpreuii snnt : usque adeo ut 
quod ab eis imtnanissimum et infandissimum dicltury 
Saturnum suos filios devorasse, iu iionnulli interpre- 
tenlur, qu(Hl longinquilas temporis , quae Satumi no- 
mine significatur, qiiidquid gignit ipsa consumat : vel, 
sicut idcm upinatur Varro , qiiod pertineat Saturnus 
ad semina , quae in terram, de qua oriuntur , iterum 
reciduiit. Itemque alii alio modo , et similiter caetera. 

2. £l Umen tbeologia fabulosa dicitur, et cum om- 
nibus hujuscemodi inierpreutionibus suis reprehendi- 
lur, abjicitur, improbainr ; nec solum a naturali, qua 
philosophorum est, verum eUam ab isu civili, de 
qtia agimus, qiue ad urbes populosque perUnere as- 
seritur, eo quod de diis indigna coiifinxerit, merito 
repudianda disoeruitur : eo niminun consilio, ut quo- 
niam acutissimi bomiiies atque docUssimi, a qutbna 
Isu conscripU sunt , ambas improbandas inlellige- 
bant, et illam scilicet fabulosam et isum civilem , 
illam vero audebant improbare, banc non audehant ; 
illam culpandain proposuerunt, banc ejiis similem 
eomparandam exposuemnt ; non ut haec prae ilUi te- 
nenda eligeretur, sed ut cum iila respuenda iniellige- 
retur; aiqueita sine periculo eonim quicivilem Uieo- 

1 omnes Mss., sic entnt stott terrigenw , sic eis maler ett 
tbrra. 
■ )iic vm. td*{i i^ * MtWaetmeiiptiL 



li: DE aviniE Dfii» 

Wghini reprebendere meiaebinty acraque eontem- 
l»ia, ea qoam naturalem yocanC, apod meliores animoa 
Inveniret locum. Nam et ciTilis et fabulosa ambae la- 
bii|^osae sunt ambxqoe dyiles : ambas inyeniet fabu^ 
losas qui yan(iates et obscenitates ambanim proden* 
ler iuspexerit; ambas ciyiles qui soenicos ludos 
pertinentes ad fabulosam in deorum ciyilium festtyi - 
tatibus ct in urbium divinis rebus adverierit. Quo- . 
inodo igitur \\Ub aetcriiae dandae potestas cuiquam 
deorum istorum tribuitur, quos sua siinulacra et sa« 
cra conyincunl , dlis fabulosis apertissime reprobatis 
esse simillimos formis, aeiatibus , scxu , babitu , con- 
i*>8"s» generatjonibus, riiibus , in quibus omnibus aut 
bomines fuisse intelligunlur , et pro uniuscujusque 
\ita yel morte sacra eis el solcmnia constituta, hunc 
errorem insinuaiitibus firmantibusque daemonibusy 
aul eerte ex qualibct occasione immundissimi spiritus 
fallendis bum:<nis meiitibns irrcpsisse ? 

CAPUT IX. — De ofidh nngulorum deorum, 
I. Quid ipsa numinum officia lam viliterminutaiim- 
que concisa, propter quod eis dicunt pro uniuscujus- 
qiie proprio muiiere supplicari oportere, unde iion 
quidem omnia, sed multa jani dixirous , nonne scur- 
rilitatl mimicx , qnam ^ divinae consonant dignitati ? 
8i doas quisquam nutrices adbiberet infanti, quarum 
vna nibil nisi escam, altera niliil nisi poiuni daret, 
sicol isti ad boc doas adhiboerunt deas, Educam et 
Potinam ; nempe desipere, et aliquid mimo simile 
in soa domo agere yideretur. Liberum a liberamenlo 
appellatom volont, quod mares in coeundo per ejiis 
lieneficium emissis semmibus liberentor : hoc idem in 
feminis agere Liberam, quam etiam Yenerem puiant, 
quod et ipsas * perhibeant semina emittere ; et ob 
hoc Libero eamdem yirilem corporis partem in tem- 
plo poui, femineam Libene. Ad haH^ addunt mulieres 
attributas Libero, et vinum propter libidinem conci- 
landam. Sic Baccbanalia summa celebrabantur ' insa- 
nia. Ubl Varro ipse confitetur a Bacchantibus talia 
lleri non potuisse, nisi mente commota. Hasc tamcn 
postea displicuerunt senatui saniori , et ea jussit au- 
ferri. Saltem hic taiidem forsitan senserunt quid im- 
mundi spiritus, dum pro diis habentur , in hominum 
possint inentibus. Ilaec certe non fierent in theatris. 
Lodont qnippe ibi , non funmt : quamvis deos 
babere, qoi etiam ludis talibus delectentur, simile sit 
furoris. ' 

!2. Qoale aolem Hlod esl, qood com religiosom a 
Boperstitioso ea dislinctione discernat, ot a supersti- 
tloso dicat timeri deoe, a religioso autem tantom ye« 
reri ut parentes, non ut hostes timeri ; atquo omnes 
ita lionos dical, ot fadlios sit eos nocentibos parcere, 
quam laedere qoemquam innocentem : tamen mulieri 
fetaB post partum tres deos custodes commemoral 
adhiberi, ne Silvanus deus per noclem ingreduitur ei 
yexet; eorumque custodum significandorum caosa 

1 Editi, magu quam. At manuscripti carent particoU, 
magi^i ; quae quidem aliU simillbus locis oaiitUtor saepe ab 
Aiigustiuo. 
* sic viod. Am. et Mss. At Er. Ijov.. ifuam, 
' sic nosui mttnnGnpii. in B^ ceiebrantur. M» 



S. AUGUSTINI tl8 

ires homlnes noctu clrcumire limUit domos, ei 
primo llmcn secori ferire, postea pilo , lerllo dever- 
rere scopis, ot his datis eolHn*» signis, deoa Silyanot 
prohibeaior intrare ; qood neqoe arberes caBdonior 
ac potanlorslne ferro, neqoe farconficitor sine pijo, 
neqoe froges coaceryantor sine scopis ; ab bis aotem 
trlbos rebus tres nuncupatos deos, Intercidonam a 
securis interclsione, Pilumnum a pilo, Deverraro a 
seopis, quibus diis custodibus contra vim dei Silyaiii 
feta conscrvaretur? Iia contra dei nooentis saeyiliam 
non valeret custodia bononim, nisi plores essent ad* 
yersos onum, eique aspero, horrendo, Inculto, utpote 
silvestri, signis culturae tanquam contrariis repogna- 
rent. Itane isia est innocentia deorum , Ista concor- 
dia? ha:ccine suni numina salubria nrbhim, magis 
ridcnda qoam ludibria iheatromm ^ ? i 

5. Cum mas et femina coiijunguntur , adhibetor 
deus Jugatinus : sit hoc ferendum. Sed doroom esl 
ducendaquae nubit, adhibetur et dens Domiducos; 
ot in domo sit, adhibetur deus Domitios; ot maneai 
com viro , additur dea Mantunia. Qnid ultra qoaeri- 
tur? Parcaiur humanae vereciindiae : peragal cretera 
concupiscentia camis et sanguinis, procorato teereto 
pudoris. Quid impleior cobicolom torba nomlnom , 
qoando ct paranymphi inde ciiscedunl? El ad boc 
impletur, non ut eorum praesentia cogitaia major sil 
cura pudicitiae, sed ut feminae, sexu infirmae, novitaie 
pavidae , illis cooperaiitibus siiie uUa difficultate vir- 
ginitas auferatnr : adest enim dea Yirglniensis, el 
dcus pater Subigus, et dea mater Prema, el dea Per- 
liinda», et Venus, et Priapus (tf). Quidest hoc? Si 
omnino laborantem in illo opere virum ab diis adjo- 
vari oportebat, non sofficcret aliquis unus, aut aliqoa 
ona? Numquid Venus sola parom essel, qiiae ob hoc 
ctiam dicitur nuncupau, quod sine ejiisyl* femina 
yirgoessenoudesinat? Si ulla est frons In homi- 
nibus, quae non est in numinibus, nonne com credonl 
coiijugaii tot deos iitriusque sexus esse pResenles , 
et huic operi insUntes, iu pudore arficinnlor, ot al 
ille minos moveator, ei illa plos reluctetur ? Et ccrie 
si adest Virginiensis dea, ut virgini zona solvatur; si 
adest deus Subigus, ut viro subigaiur ; si adest dea 
Prema, ul subacu, ne se comnioveat, comprimniur ; 
dea Pertunda ibi quid facit? Erubescat, eat foras : 
agat aliquid et maritus. Valde inhonestum est , ui 
quod yocalor illa , impleat quisquam nisi illc. Sed 
forte ideo toleratur , quia dea dicitur esse, non dcus. 
Nam si masculos crcderetor, et Pertondos vocaretor« 
magis ^ contra eom pro oxoris pudicitia poscerel 
marilus anxilium , quam feU contra Silvanum. Sed 
quid boc dicam, cum ibi sii et Priapus nimios inascu- 
los ', soper cujus immanissimum et turpissimum 
fascinum sedere nova nupta jubebatur, more bouestis* 

* Sola editio Lov., quam tuditria poetarumet Uieairorum. 
s Sic Am. et Mss. At viud. Er. Lov., portunda : et infra, 
parumdu$; loco, pertundus. 
s Noslri manuscnpti, quod me m, omissa voce, eju$. lU 
^ Ijov. ct aliquot Mss., mqius. — Sic noslri. N. 
s sola editio tjov., mmts masculus, 
(a) Yldc Amob. Ub. 4 et LatlaDU lib. i» cap. 90. 



m 



LIBER 



ftiiiio et religloslsslmo matronainim * ? 

i. Eaiit adhuc , el clTilem ihcologiam a theologia 
(ibuiosa, urbes a iheatris, templa a scenis, sacra 
poiitificum a carminibus poeianim, velut rcs honestas 
a turpibus, veraces a fallacibus, graves a levibus, 
•crias a ludicris , appetendas a respucndis , qua pos- 
iunt qoasi conenlur subtililate discernere. Iiitelligimus 
quid agant : illam theatricam et rabulosain theologinm 
ab isu civili pendere noverunt , el ei de carmiiiibus 
poetaiuin Unquam de speculo resulure ; et ideo ista 
exposiu, quam damnare non audent, illam ejus ima- 
glnem liberius arguunt et reprehendunl, ut qui agno- 
scunt quid velint , et hanc ipsam faeicm , cujus illa 
imago est, detestentiir ; qiiani Umen dii ipsi Unquara 
in eodem speculo se iiiiiientes iu diligunt, ut qiii 
qualesque sint in utraque melius videantur. Unde 
cliam cukores suos terribilibus iniperiis compulerunt, 
ut immunditiam theologi.c fabulosx sibi dicarent , in 
suis soleniniutibus ponerent , in f ebus divinis habe- 
rent; atque iu et se ipsos imroundissimos spiritus 
nianifestius esse docuenmt, et hujus urbnnx theolo- 
px velut electae et probat-e illam theatricam , abje- 
ciam atque reprobauin , membrum pariemque fece- 
runl ; ut cum sit universa turpis et fallax, aique in sc 
contineat commentitios deos , una pars ejus sit in 
Ulteris sacerdoliun , altera in carminibus poeUrum. 
Utrum habeat et alias partes, alia quxstio est: nunc 
propter divisionem Varronis , et urbanam et theatri- 
cain theologiam ad unam civilem pertinere, saiis, ut 
opinor,ostendi.Uiide, quiasuntanibae similis turpitii- 
diniiK, absurditatis, indigniutis, falsiUtis, absit a viHs 
religiosis * at sive ab bac , sive ab illa viu speretur 
sctenia. 



5. Denique et ipse Varro commemorare et enume- 
rare deos ccEpit a conceplione hominis, quorum 
numcruin' exorsus cst a Jano; eamque seriem per- 
duxit usque ad decrepiti hominis niorlcm , Cl deos 
ad ipsum bominem pertinenies clausit ad Njeniam 
deam, quae in funeribus senum canUtur : deinde coepit 
deos alios ostendere, qui periinerent, non ad ipsum 
hominem , sed ad ea quae sunt hominis , sicuti est 
victtts , vestitus, et qusecumqiie alia huic vitae sunt 
necessaria ; ostendcns in omnibus quod sit cu- 
josque munus; et propter quid cuique debeat suppli- 
eari : in qua universa diligentia nullos demonstravit 
vel nominavit deos , a quibus viu seterna poscenda 
sil, propter quam unam proprie nos christiani sumus. 
Quis crgo usque adeo Urdus sit , ut non intelligal 
istom bominem civilem theologiam Um diligenter 
exponendo et aperiendo, eamque illi fabulosae, indi* 
gnas alque probrosae similem demonstrando , atque 
ipsam labulosaro partem esse bujus saiis evidenter 
docendo, nonnisi illi naturali, quam dicit ad philoso- 

> SicMss. 766. 2050 et 2053; atiQB.,se(/ereiiovamip<a 
iiAeatury more honeitissimo et reUgiosisnmo matronanm, 
skc etiam Uss. 9(KSi et 20S13. Biorel legit, sedere tuna nupta 
iubebatwr^ ore honestissimo et retigiosissimo matronarum, 
\ide Elem. Crit., pag. 136. ii. 

* rhiresMss., a veris religiosis. 

' vind. kuu el Lov^ luoiierof. Er. et aliqoot Hss.» m<- 



SEXTUS. 
phos pertinere, in animis hominom moHrl locum, ea 
subiiiitate, ut fabolosam reprehendat, civilem vero 
reprelienderc qoidem non aodeat, sed prodcndo rc- 
prehensibilem ostendai , atque lu utraque judicio 
recte intelligeniium reprobaU , sola natoralis rcma- 
neat eligenda? De qua suo loco in adjutorio Del verl 
diligentius disserendum est. 
CAPUT 1,—De libertaU Senecte^ qni vehementiui dw- 
lem theologiam reprehendit, qwm Varro fabulosam. 

I. Liberus sane, quae huic defuit, ne isiam urba- 
nam theologiam , theatric» simillimam , aperte sicut 
illam reprehendere auderet , Annxo Senecae , quem. 
nonnullis indiciis inveniinus Apostolorum nostrorum 
daruisse temporibus, non quidem ex toto, verum ex 
aliqua parte non defuit. Adfuit enim scribenti» 
vivenli defuit. Nam in eo libro quem contra supersti- 
tiones condidit (a), multo copiosius atqiie vchementius 
reprehendit ipse civilem isum et urbanam theolo- 
giam, quam Varro theatricam atque fabulosam. Cum 
enim de simulacris ageret, Sacros^ inquil, tmmor- 
tales, inviolabUes^ in materia mlis»ma atque immobilt 
dedicani , habiius iiiis hominum ferarumque et piscium^ 
guidam vero mixto sexu diversis corporibus induunt* : 
nnmina vocant^ quai si spiritu accepto subUo oecwrrerent^ 
monstra haberentur. Deinde aliquanlo posl, cum iheo- 
logiam nauiralem prxdicans, quorumdam pbilosopho^ 
niiii sententias digessisset, opposuit sibi quxstionem, 
et ait : Uoc loco dicit aliquis^ Credam ego ceelum et 
terram deos es$e, et supra lunam alios^ infra alios? Ego 
feram aut Platonem , aut Peripateticum Stralonem (6)« 
qtiorum alter fecit demn sine corpore, alter me animo? 
El ad boc respondens, Quid ergo tandem^ inquit, 
veriora tibi videntur T. TiOst, aut Romuli, aul TuUi 
Hosiiiii somnia? Cloacinam Tatius dedicavil deam^ 
Picum Tiberimmque Homulus, Hostilius Pavorem atque 
Pallorem teterrimos iiominum affeclus^ quorum alter 
mentis ttrrilm molM est, alter corporis^nec morbut qui- 
dem , sed color, H j^c numina i>otiiis credes , et coelo 
recipies? De ipsis vero rilibus crudellter tnrpibus 
quam libere scripsil? llie, inquit, viriles sibi parte$ 
ampulat, ille lacertos secat (c). Vbi iratos deos timent, 
qui sic propitios merentur? Dii autem nullo debent coli 
genere, si et hoc volunt. Tantus est perturbatm menti^ 
et Sidibussms pulsm furor.utsic dii pUtcentur , quem- 
admodum ne homines quidem saviunt leterrimi et in 
fabulas tradUm » crudeiitatis. Tyranm laceraverunt aii- 
quorum membra^ neminem sua lacerare jusserunt. In 
regi(B iibidinis voluptatem castrati sunt quidam : sed 

_•!.• ... ^:^ ^^^» ^..Aam«^ W/kMMM/t «uAntic f nluitl. 



nemo sibi, ne vir esset , jubmte domino , manos intutit. 
Se tpsi «II tempUs contruddant, vutneribus suis ac mi». 
^tne suppUcant. Si cui intueri vacet , quw faciunt^ 

» sic Mss. Edid vero, inviolairilesque deos. . .,. ,_ 
• Joaones Meursius lecendum puut, m matena vttissum 
ataue ignobiU dedicant, Tiabitus tUis hominum ferarmngue 
«1 pwcittm, quidam vero ndxtos sexus diveras corporilnu 

indutatt. 

» Editi, Iradfft*. Sed melios manuscripti, traditas. 

(a) Hic ipse liber a TerUiUiano ciiatur in Apologetie^ 
cap. 12 ; sed jam non exsUL 

(6) Vid. Diog. uert., lib. 5, § S8 et seqq. 

{€) Lactant.» lib. i instit.,cap. 21. 



"A 



DE CIVITATE DEI. S. AUGUSTINI 



101 

^Mwque pcdtififtif , itwemei tam indeeora honi$ti$ , tam 
f mif^ita liberis, tam diisimUia sanis , ut nemo fuerit 
dtUfitaturus furere eos^ si cum paudoribus furerent : 
uunc sanitatis patroeimum insanientium turba est. 

2. Jam illa quae in ipso Capilollo 6eri solere com- 
incmoral, el inlrepide omnino coarguit , quis credal 
MM ab irridentibus aul furentibus fleri ? Nam cuni in 
8.icris iEgypiiis Osirim logeri perditum , mox aulem 
inventum magno csse gaudio derisisset *, cum pcrdiiio 
ejtts inveniioque fingatur, dolor tamen ille atque ix- 
lilia ab eis, qui nihil perdiderunt nihilqiie invenerunt, 
^eraciler exprimatur, c Huic tamen, • inquit c furori 
cerlum tempus cst. Tolerabile csl, semelin anno 
insanire. In Capitolium perveni , pudebit publi- 
€ata5 demcnttae , quod sibi vanus furor altribuit of- 
ficii. Alius nomina * dco subjicit , alius horas Jovi 
nunliat; alius lictor est, alius unclor, qui vano 
moiu brachiorum imitatur ungentcm. Sunt quaeJu- 
iioniac Minerv» capillos disponanl , longe a tem- 
plo, non lanlum a simulacro stanles , digitos mo* 
veiit ornanliiim ntodo. Snnt qn» speeulum leneant: 
8unt qirne ad vadimonia sua deos advoceot : sont 
qui libellos oflerant , et illos caitsam suam doccanU 
Doctus archimirous , senex jaro decrepiius, quotidie 
in Capitolio mimum agebat, qtiasi dii libenler spe- 
ciarent ', quem illi homines desierant ^. Omne illic 
artiflcum genus operatum " diis immorUlibus desi« 
del. I El paiilo post : c Ui tamen, i inquit, c etiam- 
$i sopervacuum usum , non turpcm nec infamcm 
deo promittunt. Sedent quacdam in Capitolio , quae 
se a Jove amari pulant : ue Junonis quidem, si cre- 
dere poetis velis, iracundissim», respectu terrentiir. i 
3. llanc libertatem Varro non babuit : tantummodo 
poeticam theologiam reprehendere ausiis est ; civilem 
non ausus est , quam iste concidit. Sed si verum at- 
lendamus , delcriora sunt lempla ubi hxc aguntur, 
quam Iheatra ubi flnguntur. Unde in his sacris civilis 
tbeologise has parles poiius elegit Seneca sapienti, ut 
eas in animi religione non habeat , sed In actibus fln- 
gat. Ait enim : c Qiiae omnia sapiens servabit tan- 
quain legibus jussa, non tanquam diis grata. i Et 
paulo post : c Quid qiiod et matrimonia, i inquit, 
c deorum jungimus , et ne pie quidem , fratrum ac 
sororum ? Bellonam Marti coUocamus , Vulcano 
Tenerem , Neptuno Salaciam. Quosdam tamen cae- 
libes reliiiquimus , quasi conditio defecerit ; prae- 
scrtim cum quaedam viduae sint , ut Populonia, vel 
Fulgora , et diva Rumina * : quibus non miror peti- 
torem defuisse. Omnem istam ignobilem deorum 
turbam , quam longo aevo longa superstiiio coiiges- 
•it , sic , I inqnit , c adorabimus » ut meminerimus 

» Ediii, niox auiem de tnvento magnum fuisse gaudiitm 
derixtMet, At Mss., mox autem inventum magno esse gaudio 
derisisst^t 

« in B.,'n«mimi. Codices 766, 205! el 2083 secua sumus. 

tf. 

• vfnd. m. ctMss., exspeetarent, 

^ sic nostri omnes Mss. )n B., quem hondnes desierantf 
omisso, itlu ii. 
' fii B., operantium, Juxu Mss. 766 et 2033 ccNrreximus. 

H. 

• mbae notae Uss., Diearona. 



m 



cuitum ejus magis ad morem , quam ad rem perti- 
nere. i Nec legesergoillo;, nccmos In dyili theo- 
logla id insiiluerunt , quod dils gratum esset , vel ad 
rem pertineret. Sed isle, quem philosophia quati li- 
berum fecemt S lamen quia illustris populi Roinani 
Senator erat, colebat quod reprehendebaty ageliat 
quod arguebat , quod culpabat adorabat : quia vidc- 
licet magnum aliquid cum pliilosophia docueral , ne 
auperstiiiosus esset in mundo , sed propter leges ci- 
vium moresque hominum , non quidem ageret fin- 
gentem scenicum in theatro , sed imitaretur in tero- 
plo : eo damnabilius, quo illa, quae mendaciter agebal, 
stc agerei, uteum populus veraciter agere existimarei; 
scenicus autem ludendo potius delectaret , quam lal- 
lendo deciperet. 

CAPUT XI. — Qttia de Judms Seneea senserit. 

Hic inter alias civilis iheologim) superstilioiies re- 
prehendit eliam sacramenta Jadxorum 4 ct niaxime 
sabbata ; inutiliter eos facere affirmans , Quod per 
illos singulos septem inlerpositosdies, scpiimani lere 
partem aetalis suae perdant vacando , et mulu in tcin- 
pore urgdiitia non agendo lacdantur. Ghristianos ta- 
men jam tunc Jud^eis inimicissimos , in neutram 
partem coiiimemorare ausus est , ne vei laudaret con- 
tra sune pairiae veterem consuetudinem , vel repre- 
benderet contra propriam forsilan volontatem. De 
iliis sane Judaeis cum loqucretur, ait : c Cum interim 
usque eo soeleratissimae gentis consoetudo conva* 
luity ut per omnes jam terras recepu sit : victi 
victoribus leges dederunt. 1 Mirabatur haec dicens, 
et quid divinitus agereiur ignorans , subjecit plaiie 
sententiam , qua signiflcaret quid de iliorum sacra- 
mentorum ratione seniirct. Ait enim : c llli tamen 
causas ritus siiinoverunt; major pars populifacit, 
quod cur faciat ignorat. 1 Sed de sacramentis Judaeo- 
rum, vei cur, vel quatcnus in.stituia sint auctoriiale 
divina , ac postmodom a populo Dei, cui vitae aeternae 
mysterium reveiatum est , teinpore quo oporiuit ea- 
dem aucioritate sublata sint , et alias diximus, ma- 
xime cum adversus Hanichaeos ageremus (a), et in 
hoc opere loco opportuniore dicendiim est. 

CAPUT XII. — Qttod Gentilium deorum vanitate de- 
tecta , nequeat dubitari eeternam eos vitam netniu^ 
posse prmsiare^ qui nec ipsam adjuvent tempo^ 
ratem, 

Nunc propter tres theologias, quas Craeci dicunt 
mythicen , physicen , politicen , iatine autein dicl 
possunt , i^ulosa , naturalis , civilis ; quod neque 
de fabulosa, qiiam et ipsi muiiorum falsorumque diMi- 
rum cultores liberrime reprehenderunt , neque de 
civili , cujus iiia pars esse convincitur, ejiisque et 
ista simillima vei etiam deterior invenitur, speranda 
est aeterna vita ; si cui saiis non sunt quae in hoc vo- 
lumine dicia sunt, adjungat eliam illa quae in snpe- 
rioribus iibris , et maxime quarto dc feliciialis datore 
beo plurima dispulala sunt. Nam cui iiisi unl fciicl- 

1 Sic aliquot Mss. At edill, phitosophi quasi liberum fece^ 
runt, 
{a) vid. Ub. triginU treS cont. raust, Hanich., lon. 8. 



19$ LlfiER SEPTIMUS. 

tali propler SDiernam viiam consecrandi homines es- 
sent , si dea feliciias esset? Quia vero non dea , sed 
munas est Dei; cui Deo nisi datori feiicitatis conse* 
crandi somus , qui aitemam vitam , ubi vera est et 
plena reltdus, pia chariuie diligimus ? Non autem 
datorem esse relicitaiis qucmquam islorum deorum , 
qui tanta turpitudine coluntur, ct nisi ita colantur, 
multo turpius irascuntur, atqne ob hoc se spiritus 
Immundissimos confilentur, pulo ex his quae dicta 
sont 9 neminem dubilare oportere. Porro qui non dat 
felicitatem, vitam quomodo possit dare xternam ? eam 
quippe vitam xtemam dicimus , ubi est sine fine fe- 
Itcitas. Nam si anima in pcenis vivit aeternis , qui- 
bus et ipsi spiritus cruciabuntur immundi , mors est 
illa potius xterna , qnam vila. Nulla quippe major et 
pejor est niors , quam ubi non moritur mors. Sed 



{94 

quod animse natura , per id quod immorialis cre» a 
est , sine qualicutnque vita esse non potest , summa 
mors ejus est alienatio a viia Det in xierniiate sup- 
plicii. \itam igilur xtcrnam . id est sinc ullo fine fc- 
licemy solus ille dat, qui dat veram felicilaiem. Quam 
quoniam illi , qiios colit Ibeologia ista civilis , daro 
non posse convicti sunt; non solum propter ista iem« 
poralia atque terrena , quod superioribus quinque li- 
brisostendimiis, sed multo magis propter vitam acter- 
nam , qux posl morteni futura est , quod isto uiio 
etiam illis cooperanlibus egiinus , colendi non sunt. 
Sed quoniain velemos» consueludinls vis nimis in 
alto radices habel, si ciii de-isia civili Iheologia re- 
spueiida aique viianda pnrum videor disputassc, n 
aliud volumen , quod buic , opilulanie Dco, conjuii- 
gendum est, aiiimum inlendat. 



LIBER SEPTIMUS. 



De diis seleclis civirts iheologiae, Jaao, Jove, saturoo, et caeteris, quod nec eonim cultu perveniatur ad aetems vit» 

feUcitaieiu. 



PRiEFATlO. 

Diligentius me pravas et veieres opiniones , veri- 
talt pietatis inimicas , quas tenebrosis animis altius 
et lenacius diuturnus humani generis enror infikil , 
evellere at<]ue eistirpare conaniem , et illius gratiae , 
qui boc ut verus Deus potest , pro meo modulo in 
ejus adjutorio cooperanlem , ingenia celeriora atque 
meliora « quibus ad hanc rem superiores iibri satis 
euperque aulficiunt , patienter et aequanimiter ferre 
debebunt ; et propter alios non putare superfluum , 
quod jam sibi sentiunt non necessarium. Multum ma- 
gna res agitur , cum vera et vere sancta diviniias , 
qnamvis ab ea nobis etiam huic , quam nunc gerimus , 
fragilitati necessaria subsidia prxbeanlur, non ta- 
Men ^ pmptcr morialis viue iransitorium vaporem , 
sed propter viiam beatam , quo: nonnisi aetcrna est , 
quaerenda et coleiida proedicatur* 
CAPUT PRIMUM. — An , cum in theologia civiU 

deiialem non esse consliterii , in selectis diis eam t/.- 

veniH posse credendum «il. 

lianc diviiiiiaiem, vel, ut sic dixerim, deitatem ; nam 
et hoc verbo uti jam noslrosnon piget, ut de gra^co ex- 
pressius transferanl id quod illi Oc^tiitoc appellant : hanc 
crgo divinitatem sivedeilatem non esse in ea theologia, 
quaiD civiiem vocant, quae a Marco Yarroiie sedecim 
vdumioibusexplicata esl» idest, non perveniri ad acier- 
n« vitac felicitatem talium deorum cultu, quales acivi- 
tatibus qualilerque colendi instituti sunt, cui nondum 
persuasitsextusliber,quem proxime absolvinius, ciim 
istum forsitan legerit , quid de hac quaBSlioiie expe- 
dienda ullerius desideret , non hnbebil. Fieri enim 
polest ut sallem deos selectos alque prxcipuos , quos 
Varro volumine complexus esi ultimo, de qiiibus 
param diximus, quisquam colendos propter viiain 
beatam , quae nonnisi aeierna cst , opinelur. Qua in 
re non dico quod facelius ail lerlullianus fortasse 

^ viod. ctRr., non tanttaiL 



quam verius : Si dii seliguntur ul bulhi, ulique 
CKteri reprobi Judicantur («). Non hoc dico : video 
enim etiam ex selectis seligi aliquos ad aliqiild majiis 
atque pResUntius; sicut in militia , cum tirones 
elecii fuerint , ex his quoqne eltguntur ad opus ali- 
qiiod majus armoram. Et cum eliguntur in Ecclpita 
qui fiant praepositi , non ulique casteri rcprobanlur , 
cum omnes boni fideles electi merito nuncupenlur. 
Eliguntur in aedificio lapides angulares , non repro- 
batis cajteris , qui structurae partibus aliis ilepiitan- 
Uir. Eliguntur uvae «d vescendum , nec repmbantiir 
ali» , quas reiinquimus ad bibendum. Non opus esl 
mulla percurrere, cum res in aperio sit. Qnamob- 
rein non ex hoc , quod dii ex multis quidam selecti 
sunt , vcl is qiii scripsit , yel eoram cultores , vel 
dii ipsi vituperandi sunt : sed advertendum potius 
quinain isti sint , et ad qiiam rem selecli videaiitiir» 
CAPUT II. —Qui sint diiseiecti , et an ab oficiis »i7w- 
mm deorum habeantur excepli, 
Hos cerle deos sclectos Varro iinius libri contcxtio- 
ne commendat, Janum, Jovem, Saiurnum , Geniutn , 
Mercurium , Apolliitcm, Martem, Vulcanum , Ncptii- 
niim, Solem, Orcum, Libemm patrem, Tellurem, Cc- 
rerem, Junonem, Lunam, Dianam, Minervam , Vene- 
rem,Veslam : in quibus omnibus ferme viginti, duode* 
cim mnres, octo sunt fcminae. Hwc nitmina utrum pro- 
pter majores in mundo adminislraliones selecUi di- 
cnntur , an quod populis inagis irinotuerunt , niajor- 
que est eis cultus exhibitus ? Si propterea , quia ope- 
ra majora ad his adminislraniur in mundo , non eos 
invcnire debuimus inter illam quasi plebeiani numi- 
nnm multitudinem minutis opusculis deputatam. Nam 
•ipse primum Janus, cum puerperiom concipitur, 
unde cuncta opcra illa sumunt exordium , minutalitn 
miniitis disiributa niiminibus , aditum aperit reci- 
piciido scniiiii : ibi est et Saturnus propler ipsum 

{a) similc quldptam in Apologcticp, cap. 13. 



If5 DE CIYITATE D£l« S. AUGUSTINI 

semeD : Ibi Llber («), qui marem effoso semine libe- 
««I : ibi Libera » quam et Venerem volmit » qo» boc 
idem beneGcium oonferat femin», ot etiam ipsa 
emisso semine liberetur. Omnes lii ex illis sunt , qui 
selecti appellantur. Sed ibi est et dea Mena , quae 
menstruis fluoribus pramt, quamvis Jovis filia , 
tamen ignobilis. Et hanc provinciam * fluorum men- 
struorum in libro selectorum deorum ipsi Junoni 
idem auctor assignat , quae i» diis selectis etiam re- 
gina est : et hic tanquam Juno Lucina com eadem 
Mena , privigna sua , eidcm cruori prrnsidct. Ibi sunt 
et duo , nescio qui obscurissimi , Vilumnus et Senli- 
nus ; quorum alter vitam » alter sensus puerperio lar- 
giuntur. Et nimirum multo plus praestant, ciun 
sint ignobilissimi , quam tot illi proceres et selecll. 
Nam profecto sine vila et sensu , quid est illud to- 
tum , quod inuliebri ulero gerilur , nisi nescio quid 
abjpctissimum limo ac pulvcri comparanflom ? 
CAPUT III. — Quam nulla sit rath , quw de $eleclio» 
ne qttorumdaitt deomm ffossit oslendi , cum multii 
inferioribus excellentior administratio dcputetur. 
1 . Qiiae igllur causa lot selecios deos ad haec opera nii- 

nima compulit, ubi a Vitumno ct Seiitino, quos fama 

obsciira recondit, in btijus rounificenti» partitione s«- 

perentiir? Conlert eiiim selectus Janus aditum et 

quasi januam semini ; confert selecius Saturnus se- 

men ipsom ; confert selecius Liber ejusdem seminls 

efliissionem viris; confert hoc idero Libera, qu» 

Ceres seo Venus est feminis ; confert selecu Juno, 

ei bsBC non sola « sed cum Mena , filia Jovis , flnores 

menstmoe ad ejus , qnod conceptum est , incremen- 

tum : et confert Vitumnus obscunis et ignobilis vi- 

tam ; f«nfert Sentinos obscurus et ignobilis sensum : 

qoae duo tanto illis rebus pnestantiora sunt, qunuto 

et ipsa intcilecttt ac raiione vincuiitur. Sicut eniin 

qoae ratiocinantor et intelligunt, profccto potiora 

aunt his quae siiie intellectu atque ratione , ut pecora , 

Tivunt ei sentiont : ita et illa qu« vita sensoque sunt 

praediia , his quae nec vivunt nec seutiunt , merito 

praeferuntor. Inter sclectos itaqiie deos Vitumnus vivi- 

flcator et Sentinus sensificator magis haberi deboe- 

ront , quam Janus seminis admissor et Saturnus seroi- 

nis dator vcl saior , et Liber et Libera seminura com- 

inotores vel emissores; qoae semina iiidignom est 

cogiiare , nisi ad vitam sensumque pervenerint. Quae 

inunera seiecta non dantur a diis seleciis , sed a qui- 

busdam incognitis et prae istorum digniiale neglectis. 

Qiiod si respondetor , omnioro initioroin potestatem 

habere Janom , et ideo illi etiam qood aperitor con- 

ceptoi *, non imroerito attribui ; et omnium seminuin 

Satornom , et ideo seminationem quoqoe hoininis 

non posse ab ejos operatione sejungi ; omoiom semi- 

nom emiiteiidorom Liberom et Liberam , et ideo his 

eliam pracesse , qoae ad sobstitoendos homines perti- 

nent ; omnium purgandorum et pariendorum Juno- 

nem , et ideo eain non deesse porgationibus femina- 



ItC 



* Editi, ffromdenHam, Emendantur ex manoscriptis. 

* viod. Am. et Er., quod aperit coaceptum, 

(a) HuQC Ubenim Cicero, de Nat. Deor. lib. 2 , doodt 
lium ease a liiiero Baccho Jovis et semelis fiUo. 



nim et partubus hominum : quxrant quid retpmi- 
deant de Vitomno et Sentino , otrom et ipsos Telint 
habere omnium qoae vivunt et sentiont potestatem. 
Qood si concedunt , altendant qoam eos ioUiinius 
locaturi sint. Nam semmibus nasci , in terra et ex 
terra est ; vivere aoiem atqoc sentire etiam deos si- 
dereos opinantor. Si aotem dicont Vitomno atqoe 
Sentino haec sola attriboia , qoae in carne vivescont 
et sensibus adminicuhintur ; cur non deos ille, qiii 
flicit omnia vivere atque sentire » etiam cam! vitam 
praebet et sensum , universali opere hoc monus etiam 
partubus tribuens ? Et quid opus est Viturono atqne 
Sentino ? Quod si ab illo qiii vitae et sensibos univer- 
saliter praesidet , his quasi famuiis ista camalia velut 
extrema et ima coromissa sunt ; itanc sunt illi selccti 
destituti familia , ut non invenirent quibus etiam ipsi 
ista cominittercnt , sed cum tota sua nobilitate , qun 
visi sunt seligendi , opus facere cum ignobilibos co- 
gerentor ? Juno selecta et regina Jdvisque $oror et 
conjux , ha*c tamen Iterduca est pueris , et opus facit 
curo dcabus ignobilissimis Abcona et Adeona. Ibi 
posuerunt et Mentem deam , quae faciat pueris bonam 
mentem , et inter seleclos ista non ponitur , quasi 
qoidqoam majus praestari horoini possit : ponitur au' 
tero Juno , quia Iterduca est et Domiduca , qnasi qoid- 
quam prosit itercarpere et domum doci , si ment non 
est bona : ciijus muneris deam selectores isti imef 
selecta niimina miniroe posueront. Qoae proCBClo eC 
Minervae fuerat praeferenda , cni per ista minola open 
pncrorum memoriaro iribueront. Quls enim dobiloC 
nmlio esse melius hahere boiiam roentem , qmm me« 
moriaro quanionilibet iiigentem ? Nemo enim miliit 
est , qui boiiam habet mentem : qiiidam vero pesiimi 
memoria sunt mirabili , tanto pejores qoanto minoi 
possunt, quod roale cogiiant, oblivisci. Et tamcB 
Minerva est inter selectos deos ; Mentem aotera deam 
turba vilis operuit. Quid de Virtute dicam ? quid de 
FeiiciLite ? de quibiis in qtiarto iibro plora jam diii- 
mos (a) : quas cum deas haberent , nollom eis locam 
intcr selectos deos dare volueront, ubi dedenml 
Marti et Orco , oni effectori mortiom , alteri recepiori. 

2. Cuin igilur in his niinutis operibus, qoas ml- 
noiatim diis pluribus distribuia sunt , etiam ipsos ae- 
lectos videamus tanquam senatum cum plebe pariter 
operari ; et inveniamus a quibusdam diis, qoi neqoa- 
quani seligendi puiati sunt, roulto majora atqoe me- 
liora administrari , quam ab illis qui selecti Tocan- 
tor : restat arbitrari , non propier praestaniiores in 
rooiido administrationes, sed quia provenil eis ul 
popnlis magis innotesceretit , selectos eos et praeei- 
puos noncupatos. Unde dicit eiiam ipse Varro, qood 
diis quibusdam patribus et deabos matribus , sicul 
hominibos , ignobilitas accidisset. Si ergo FeliciUit 
ideo fortasse inier selectos deos esse non dcboit, 
qood ad istam nobilitaiem non roerilo, sed fortoito 
pervenerunt : saltem inter illos, vel potios prae illis 
Fortuna poneretur, quaro dicont deam non rationa- 



(c) Nempe capp. 31, 23. 



m 



UBER SEPnMUS. 



m 



MA * diBpoftiiione, sed, ut lemere acciderit, mu cui* 
qae doiia coiiferre. Hxc in diis seleciis tenere apieem 
debuit» in quibus niasime quid posset ostendit : 
quaiido eos viderous non prxcipua virtute, non ratio» 
uabili felicitate, sed temeraria, sicut eorum culiores 
de ilfai sentiunt, Fortuiis poiestate selecios. Nam et 
Tir disertissimus Sallusiius etiam ipsos deos fortassis 
atieodii» cum dicerel : c Sed profecto Fortuna in 
omni re dominatur; ea res cunctas ex Ubidine 
magis quam ex vero celebrat ol>8curatque (a). > 
Non enim possunt invenire causam cur celebrala sit 
Venus , et ebscuraia sit Virius ; ciuu aiubarum ab 
istis consecrala sint numina , nec comparanda sint 
Dieriia. Aut si boc nobiiiiari meruit, quod plures ap< 
))elunt; piures euiui Veuercm quam Virlulem(6); 
cur celeiM^ta est dea Mincrva, et obscurala esi dea 
Pecunia ? cum iii genere humano plures alliciat ava- 
ritia qiiam peritia ; et in eis ipsis qui suut arliliciosi, 
raro invenias hominem , qui iion habeat artem suaiu 
pecuiiiaria mercede venalem; plurisque pendalur sem- 
per propler quod aliquid lit, quam id quod propler 
aliud flu Si ergo insipienlis judicio nmltiiudinis racla 
esl deorum isia seleclio , cur dea Pecuuia Minerva 
prsiaia iioii est, cuiu propfer pecuiiiaiu siui ariifices 
iuuliiT Si auieui paucoruui sapieniium esl ista dis- 
tiiietio , cur ndn pr»iaia est Vencri Virtus, cum eain 
loii^ ratio prsclerat? Salleiii cerle, ul dixi, ipsaFur- 
luua, quu!, sicut puiant qui ei plurinium tribuunt, bi 
tmuii re doininaiur , et res cunclas ex libidine niagis 
quaia ex vero celebrat ohsciiraiqiie ; si tanlum et in 
«leoa valuit, ul temerario judicio suo quos veliet ce- 
lebraret«obscurareU|uequos vellet, pnecipuum iocum 
luiberot iu seieclis , quus in i|)sos quoque deos lam 
pra^ciptte esi potesuiis. Au ut iliic esse noii posset, 
iiibii aliud eliam ipsa Foriuiia, nisi adversain puunda 
est luibuisse rortunaiu? Sibi ergo adversaia est, qu;e 
alios nobiles faciens uobilitaia uon esu 

C%P1)T IV. — Metiui adum cum dii$ inferioribus , 
tfiil nuUi$ infameniur opftpobrii$, quam cum sHectit^ 
l/norum tantw lurfHtudinet celebreniur, 

Grali>iarelur autem diis isiis selectis qiilsquam iio- 
bilitatis et clariludinis appelilor , et eos dicerel for- 
lunalos» si non eos magis ad injurias quain ad ho- 
nores seleclos videret. Nam illain intimam lurbain 
ipsa ignobiliias texit,ne obruereiur opprobriis. Ri- 
demiis quidem, cum eos videmus figmentis hiimana- 
mm opinionom partiiis inier se operibus distributos, 
tanquam minuscuiarios* vectigaliumconductores, vel 
tanquam opifices In vico argentario (c), ubi unum 
vasculum ot pcrfeclnni exeai, per mulios ariifices 
transll, cum ab uno perfeclo perfici possei. Scd aiiter 

1 Lov., nm irratimudnU, Melius ediii alii, mm ratknabiti : 
Mdfragaatibiis maauscriptis, qui paulo post ioco, acciderU ; 
nal ^n li accedeteU 

• Lov., itionaiiiariot. vind. Am. Rr. et aliquot Hss., mti- 
mucHtarun. Alii velcres iibri, hic el mfra, cap. 11, muuur 
ctdoriot. 

ifl) lu Bello caiiiinx, cap. 8. 

tb) sulMudi, appetimt, 

{c) i)esiit'naiiir hic vicus urbis quem incoicbant fabn ar- 
geularii. M. 



non putaiom est operantium maltitudini eonsulen- 
dum , nisi ut singuhis artis partes ciio ac facile di- 
scerent singuli, ue omnes in arteuna tarde ac diflicile 
oogerentur esse perfecti. Verumtamen vix quisquam 
reperilur deorum non selectorum, qui aliquo crimine 
famam traxit infamem ; vix aotem selectorum qnis- 
plam , qui non in se notam conlumeiiaB insignis ae* 
ceperit. Illi ad isiorum humilia opera descenderoat , 
isti in illonim sublimia crimina non venerunU De 
Jaiio quidem non mibi faciie quidquam occurrit, 
quod ad probrum periineal : et fortasse taiis fuerit, 
innocenlius vixerit et a facinoribus flagitiisque re- 
roolius. Saiurnum fugientem benignus excepit : cum 
hospiie pariiius est rcgnum , ut eiiam civitates sin- 
gulas conderent (a) ; isle Janiculum, ille Satumiam. 
Sed isli in culiu deorum oranis dedecoris appetito- 
rcs, cujus viiam minus turpem invenerunl, eum si« 
rouiacri monslrosa deformilaie turpanint ; nunc eum 
bifroniem, nunc eliam quadrifrontem , tanquam ge- 
roinum , facieiites. An forte voluerunl , ul, qaonlam 
plurimi dii selecti erubescenda perpetrando amise- 
rani froniem, quanto iste innocenlior esset, tanto 
fron losior appareret ? 

GAPUT V. — De Paganorum tecretiore doetrina pky* 

mcisque rationibuu 

Sed ipsorom polius interprelaliones physicas aodia- 
rous , quibus lurpiludinem miserrimi erroris , velut 
aliioris doclrin» specie , colorare conanlur. Primons 
cas inlcrprelaliones sic Varro commendat , ut dicat 
antiquos simulacra deorum et insignia omatusque 
finxisse; qux ciim oculis animadverlissent hi qui 
adissent doctrinse mysteria , possent animam roundi 
ac partes ejus , id cst deos veros , animo videre : 
quorum qui siroulacra specie horoinis fecerunt , hoe 
videri seculos quod roorlaiium animus qui est In 
corpore humano, simillimus est immortalis animl (b): 
tanquam si vasa ponereiitur causa notandorum deo- 
rum , ei in Liberi «de (Bnopborum sisteretur, quod 
signiUcaret vinnro , per id quod continet id quod coih*. 
iinetur:ita p<r simulacrum quod formam liaberel 
hiimannm , significari animam ralionalem , quod eo 
velut vase natura isui soleat coiitineri , cujus naiur» 
deum volunt essc , vel deos. Hxc sunt roysteria do- 
clriii» , quae isle vir doctissimiis peneiraverat, onde 
iii iucem ista proferreU Sed, o homo aculissime, 
num in istis doclrinae niysteriis illam prudeniiani 
perdidisli , qua libi sobrie visum est , quod hl qui 
primi populis simuiacra constiluerunt , et roelum 
dempserunl civibus suis, el errorem addiderunt, ca- 
stiusque deos sine simulacris veteres ol)servasse Ro- 
manos? hi enim tibi fuerunt auctores, ul haec conlra 
posieriores Bomanos dicere auderes. Nam si et illi 
anliquissimi simulacra coluissent, fortassis toiuin 
istum sensum de simulacris non consiituendis , in- 
terim verum S timoris silentio premeres, et in hu- 

> Edlli, veri, Gorriguntur ex roaaosMplis. 
(n) virgil., Hb. 8 .«neid,, vers. 357, 388. 
Ib) vkJ. Ucer., Tuscul. Quant. Ub. 9| cap. 13. 



fW 



Jiiscemodi pernieiMis ▼anisque flgmenlis mysterta 
ista doctrin» loqaaeN» et ebtius prsBdicares. Anima 
lamen tna tam deeia et Ingeniosa (nbi te mullnro dole- 
nus) per hsbc mTSteria docirin» ad Deum sunm S id 
eet a quo focta est , non cum quo facta est ; nec cu- 
jtts portlo» sed cnjiis conditio est ; iiec qni est omnium 
anima , sed qui fecit omnem animam , quo solo illu- 
strante Hl anima beata, si ejos grati.-e noii sit ingraia, 
millo modo potoit pervenire. Verum ista mysteria 
doctrins qiiaMa sint , quantiqne pendenda , quse se- 
qirontiir osteiident. Fatetur interim vir iste doctlssi- 
rovs , aoimam mundi ac partes ejus esse veros deos : 
untfe intelligitnr totam ejus tbcologiam , eam ipsam 
•eilicet natoralem , cul plurimuin tribnit, usque ad 
animn rationalis noturam se eitendere potuisse. De 
naiurali enim paucissima pnploqoitur in hoc libro : 
in quo videbimus uirum per interpretationes physio- 
legicas ad hanc natiiRilem possit referre civilem , 
quam de diis selectis uliimam scripsit. Quod si po- 
tnerit , loia natnralis erit : et qnid opus erat ab ea 
civilein tanta cura distinctionis adjungere? Si autem 
redo discrimine separata esi ; quando nec ista vera 
est qiias illi naturalis placet ; pervenit enim iisqiie ad 
animani , non usque ad verum Deum qui fecit et ani- 
mam : qiianio est abjecUor et falsior isia civilis , 
qu:e maxime circa corpomm est occupaia naturam ; 
sicul ips» inierpretationes ejus , ex qiiibiis qunpdam 
necessario * commemorare nie oporlel, tanta ab ipsis 
exqiiisita! ct enocleat» diligentia demonsirabunt? 

CAPUT YI. — De opinione Varronii, qua arbitratui 
€9t Deum animam e$ie mundt , qui tamen in partibui 
9uii habeat animai mullai^ quarum divina nalura sJI. 

Didl* ergo idem Varro adbuc de naturali tlieologia 
praBloqueiis, deum se arbitrari esse animam miuidi, 
qoem Gr^ vocant xov/m^ , et buiic ipsiim muiidua 
esse deuro : sed sicut bominem sapicntem , cnm sit 
ex corpore et aniino, lamen ab animo dici sapientem ; 
iia munduni deum did ab animo , cum sit ex animo 
et corpore. Ilic videlnr qnoqiio modo confiieri unum 
Dcum ; sed ut pliires eliam inlroducat, adjungit mun- 
dum dividi in duas parles , cobIuui et terram ; et cob- 
lum bifariam , in aslbera et aera ; terram vero in 
aquam el bumuro : o quibus summum esse sethera , 
secuiKliim acra , tertiaro aqiiaro , innmaro lerrain : 
quas omiies partes quntuor aniinarum esse plenas , in 
sthere el aere iroroortaliuin , in aqiia el terra mor- 
taliuro ; ab suroroo auicro circuitu coeli ad circuluro 
lunse stliercas animas esse aslra ac stellas , eos ' 
aelestes deos non modo intelligi esse, sed etiaro 
videri : inlcr lunae vero gymro et nimbomm ac ven- 
lomm cacumina aereas esse animas , sed eas animo , 
iimi oculis vldcri ; el vocari heroas , ei iares, el ge- 
iiios. ii.Tc est videlicel breviter in ista prxlocuiicme 
proposita theologia naluralis , qux non huic lantum , 
sed muUis philosopbis placuil : de qua tunc diligeii- 

1 Slc vind. Am. et uss. At Er. ei fjov.« ad Deum sum 
ininit. 

* viod. Am. Er. et Mss.. neeatarta, 

* £diU, easque* At plcnque iiS8.| rat. 



DE CIVITATE DBI, S. AUGUSTINI 

tius disserenduro est , ctim dc civili , qnantum ad 
deos selecios aiiinei , opiiulanic Deo vero^ quod iW 
sLil implevcro. 

CAPUT VII. ~ An rationabile fuerit , Janum ef Ter* 
minum in duo numina ieparari» 
Janus igitur, a quo sunipsil exordium , qiurro 
qoisiiam sil? Rcspondetur, Mundiis esl. Brevis hstn 
plane est aique aperta responsio. Cur ergo ad euni 
dicuiitur rcrum iiiilia pertinere , fines vero ad alte* 
rum , quero Terroinum vocant ? Naro propler iiiiUa 
et fines duobus istis diis duos menses periiibent de- 
dicalos (a), prailer illos decem quibus usqne ad De- 
oembrero capul est llarUus; Jannarittm Jano, Fe 
bniarium Termino. Ideo Terminalia eodem .roeii»a 
Februario celebrari dicunt , com fit sacram purgato- 
riom , quod vocant Febrauro ^ ; nnde mensis nomen 
accepit (b). Numquid crgo ad mundum» qoi Janns 
est , IniUa rerum perUnent , et fines non periineni , 
iH alter illis deuspneficeretur? Nonne omnia quae in 
hoc mundo fieri dicunt, in hoc ctiam mundo teraii- 
nari falehliir? Qu» est ista vanitas,in opere illi 
dare potesiatem dimidiaro , in siroulacro faciem du- 
plaro ? Nonne islum bifroniero roullo elegantius in- 
lerpretarentur, si eumdero ei Januro el Terminnm 
dicerent ; alque iiiiUis unam faciem , iUiibos alteram 
dareni ? quoniam qui operatur, ulramque deliei in* 
tendere. In omni eniro rootu acUoiiis su« qui ikmi 
respicil iniUuro , non prospicii finem. Unde necesse 
cst a mcmoria respiciente prospicieiis * oonneetalur 
inienUo. Naro cui exciderit quod cosperil, quoinodo 
finial non inveniel. Quod si vitaro beaiam in hoe 
mundo Inclioari puurenl , exlra miindiiro perflci , et 
ideo Jano, id esi roundo , solaro initioruro triboerent 
poiesiatero; profecio ci praeponerenl Terroiiiom, 
euinque a diis selecUs non allenarent. Qiianquam 
eUam nunc cum in isiis duobus diis iniiia reram tem- 
poralium finesque Iraclanlur, Tennino dari delMii^ 
plus honoris. Ilajnr enim lastiUa esi, cum res qna- 
que perficitur : sollidiudiuis aulcm pleiia suiil cospla, 
doiiec perducantur ad liiiein , qiiein qui aliquid Inei* 
pit, niaxiroe appeUt, inlendit, exspectai , exopui ; 
iiec do re inchoau , iiisi icrniinetur, exsulut. 



CAPUT VIII. — Ob quam camam eultorei Jani bifroih 
; tem imaginem iptiui finxerint^ quam tamen etiam 
quadrifrontem videri volunt, 

Sed jam bifroniis simulacri inierpreiaiio lurofera- 
tur. Duas eum facies ante el retro habere dicunt, quod 
hiatns noster, cum os apcrimiis, mundo siniilts vi* 
deatiir : unde et palaium Grxci evpcey^ appellanl ; ei 
nonnulli, iiiquit, poelae Latini coelum vocaverant |ia- 
laluro : a quo hiatu oris, ei foras esse adilum ad deii* 

* Pinres et optims nots roanuscriptf cum vM. Am. et 
Er., Februm, Noo inale fortassis, tametsi apud Varronem, 
lil). 5 de lalina Linj^a l^iur : Februmn SoSMt punUh 
meuntm, et in sacru nostriu verbum. 

* sic ouiDeb manuscriiHi, quorom unus Umen loco «ro» 
spicienit babel, pros}ricientu, At editi, neceae ett ut me- 
moruB respicientiprospiriem^ etc. 

(n) liuurch. in Nuiua. 
(6) rlutaixh. ibid. 



m 



LIBER SEPTiMliS. 



m 



tes versus, et inlrorsus ad faucesXa)- Ecce quo pcr- 

duclus est mundus propter palaii noslri Yocabulum, 

vel grxcum, vel poeticum. Quid auiem boc ad aui- 

mam, quid ad vitam aetemam? Propter solas saiivas 

colatur bic deus, quibus pariim giuliendis» partim 

exspoendis, sub coelo palati utraque panditur janua. 

Quid est porro absurdius, quam in ipso mundo non 

invenire duas januas ex adverso sitas» per quas vel 

admiltat ad se aliquid intro, vel emittat a se foras ; 

ei de nostro ore et gutiure, quorum similitudinem 

mundus non liabet, velle mundi simulacrum compo- 

nere in Jano» propier solum palatum, cujus siiniiitu- 

dinem Janus non babet? Cum vero eum faciunt qua- 

drifrontem et Janum geminum appellant, ad quaiuor 

Diundi partes boc interpretantur, quasi aliquid spectct 

mundus foras, sicut per omnes facies Janus. Deinde, 

si Janus est mundus, ct mundus quaiuor partibus 

constat, ralsuffl est simulacrum Jani bifrontis ^ : aut 

si propterea verum est, quia etiam nomine Orieuiis 

et Occidentis toius solet muiidus inlelligl, numquid 

cum duas partes alias iiominamus Sepiemirionis et 

Austri, sicut illum quadrifroniem dicunt geminuni 

ianum, iia quisquam geminum dicturus est muudum ? 

Non babeni oinnino undeqiuituorjanuas,qwB iiitran- 

tfbus et exeuNtibus pateant, interpretentur ad muiidi 

similitudiiiem ; sicui de bifronte quod dicerent saiteni 

in ore buminis invenerunt ; nisi Neptuiius forie sub- 

veiiiat et ptirrigat piscem, cui prx*ter biatuin oris et 

gutturis etiain dextra et sinisira fauces paieiit. Et la- 

inenbancvaniialem per tot januas nulla effugit aniina» 

nisi qos audii Veriiatem dicentem, Ego sumjanua *. 

{Joan, X, 9). 

CAPUT IX. — De Jovis poietiate^ atque ejuidem cum 

Jano comparatione, 

I. Jovem aulem, qui eiiam Jupiter dicitur (6), 

qiiem velint intelligi, exponaiit. Deus est, inquiunt, 

habens potestalem causarum, quibus aliquid fit in 

mundo. Hoc quam magnum sit, nobilissimus Virgilii 

versus ille tesiaiur : 

Velix qui potuit rerum cognoscere causas. 

( Georg. Ub, % veri . 480. } 

Sed cur ei pneponitur Janus, boc nobis vir ille acu • 

tissimus dociissimusque respondeat. Quomam pene$ 

Janum , Inquit, gunl prima , penes Jovem tumma, 

Merito ergo rex omnium Jupiter habetur.Primaenim 

wneuntur a gummit : qwa licet prhna proecedanl 

impwt^ panma iuperant dignitate. Sed recte boc 

dicereUir, si factorum prima discernerentur et summa: 

sieul initium facti est proficisci, summum pervenire ; 

intiium facti incQepiio discendi, summum perceptio 

doctrinae: ac sic in omnibus prima sunt initin, sum* 

mique sunt * fines. Sed jam boc negotium inter Ja- 

num Terminumque discussum est. Caus» autem qiite 

dantur Jovi, eflicientia sunt, iton efTecta : neqoe ullo 

* Editi ppst, Jani IfifrontUt addimt, quia Janm eui qua- 
drifau legitury nunqtum tanten quadrijanm innenitur ; quod 
a njaiiuscriptis abest. 

* Sic Mss. Editi vero, mmmaque sunt, 

la) vid. RiiDium apud cicerooem, bb. 3 de Nat deor. 

{b) Joms et Jupiter perinde in reclo dicebatur : sed iisus 
detiium obtiuuit, ut in obliquo Jovti, in recto Jupiter dicere- 
uir. 

Sanct. August. VII. 



modo fieri potest, ut vel lempore praeveniantur a fa • 
ctis initiisve factorum.Sempereiiim prior est res qu:D 
facit, quam illa qu« fit. Qiiapropter si ad Janum per- 
tinent initia faciorum, non ideo priora sunt efUcien- 
tibus causis, quas Jovi tribuunt. Sicut enim nibii fit, 
ita nibil incboatnr ut fiat, qiiod non faciens causa 
prjecesserit. liunc sane deum, penes quein sunt om- 
nes caus» factarum omnium naturamm naturalium* 
que rerum, si Jovem populi appellant, et untis con- 
tumeliis Umque scelestis criminationibus eolunt , 
tetriore sacrilegio sese obstringunt, quam si prorsut 
nuilum puUrent deum. Unde satius esset eis aliuiu 
aliquem Jovis nomine nuncupare, dignum turpibiii 
et Ungitiosisi bonoribus, supposiio vano figmeuto quoil 
polius blaspbemarent(sicutSaturnodicitur suppositu^ 
lapis, quem pro fllio devoraret), quam istum deuni 
dicere et toiiantem et adulterantem, et lotum mun^ 
dum regentem etper tot sujpra diffiuentem, ^l natu* 
rarum omnium naturaliumque rerum causas summas 
Iiabentem et suas causas bonas non babentem. 

2. I>einde quxro, quem jam locum inier deos buic 
Jovi tribuant, si Janus est mundus. Deos enim veros 
animaro mundi ac paries ejus iste definivit : ac per 
boc quidquid hoc non est, non est utique secundim 
islos verus deus. Num igitur iu dicturi sunt Joveni 
animam mundi, iit Janiis sit corpus ejus, id est iste 
visibilis mundus? Hoc si dicunt, non erit qiiemadroo- 
dum Janum deum dicant ; quoniam mundi corpub noii 
est deus vel secundum ipsos, sed anima mundi ac 
partes ejus. Unde apertissime idem dicit, deum se 
arbitrari esse aiiimam mundi, et bunc ipsum muii- 
dum esse deum : sed sicut bominem sapientem, cum 
sit ex animo et corpore, lamen ex animo dici sapien- 
tem ; iu mundum deum dici ab animo, cum sit ex 
animo et corpore. Solum iuque mundi corpus non 
est deus : sed aut sola anima ejus, aut simul corpus 
et animus ; iu umen ut non sit a corpore, sed ab 
animo deus. Si ergo Janus est mundus, et deus est 
Janus, numquid Jovem ut deus esse possit, aliquam 
pariem Jani esse dicturi siint ? Magis euim Jovi uui- 
versum solent tribuere : unde est, 

Jovis omnia plena (a). 

Ergo et Jovem, ut deus sit, et maxime rex deomm, 
non alium possnnt existimare quam mundum ; ut diis 
cxteris secundum istos suis partibus regnet. In hanc 
sententiam etiam quosdam versus Valerii Sorani (b) 
exponit idem Varro, in eo libro quem seorsum ab 
istis de cultu deorum scripsit ; qui versus bi sunt * 

Juppiter omntpotens, regum rerumque deAmque * 
Progenitor, geQitrixqiie de(Un, deus unus, et omnes. 

Exponuntur autem in eodem libro, iu ut cum marem 
existimarent, qui semen emitteret, feminam qus ae- 
ciperet ; Jovemque esse mnndum, et eum onrnia se- 
mina ex se emittere, et m se recipere : Qua causa^ 

i vind. Am. et Er., regum rex ipse deusifu^ 
(a) Hunc vcrsum Yirgilius in Ecloga 3, vers 60, ex priii- 
cipio Pbaiuomenorum Araii transtulil. uixit vero Aralus Ji^ 
tisomniu plena esse, ex sioicorummente, qui intelligelNiirt 
aoimam mundi universum boc permeare. Larciuui. 

{b) vid. cicer., lib. 3 4e ont., cap. 11 ; Hin., iib. 3 Hi4« 
nat., cap. 5, al. 9. 

(Sept.J 



905 DE CIVITATC DEI, 

inquit, ierifml Soranut^ Jufriter ffrogemtor genitriX' 
que : nec minut cum cau$a unum et omnia idem eue ; 
mundtt» enim unu»^ el in eo nno omnia $unt, 
l CXPUT X. — An Jani et Javi» recta dhctetio «tf. 

Gum ergo et Janus mnndus sit, et Jupiter mun« 
dus sit, unusque sil muiidus» quare duo dii sunt , 
Janus et Jupiter? quare seorsus habenl templa, seor- 
sus aras, diversa sacra , dissimilia simulacra? Si 
propterea quod alia vis est primordiorum, alia causa- 
rum, el illa Jani, illa Jovis nomen accepit ; numquid 
si unus homo in diversis rebus duas habeat potestalos 
aiil duns arles, quia singularum diversa vis est, ideo 
duo judices aut duo dicunlur arlifices? Sic crgo et 
iinus Deus, cum ipse babeat potestatcm primordio- 
ruin, ipse causarum, num propterea irium duos deos 
esse neccsse esl piilari, qnia primordia causacque re« 
dux sunt ? Quod si lioc juslum putant, eiiam ipsum 
Jovem tot deos esse dicant, quoiquot ei cognomina 
propler mulias poteslates dederunt : quoniam res 
omnes, ex quibus illa cngnomina sunl adhibila, niulue 
atque diversx sunt ; ex quibus pauca commemoro. 

CAPUT XI. — De cognominibu» Jovis , quas non ad 
mmtto» deo» , »ed ad unum eumdemque referuntur. 

Dixerunt eum Yictorem , Invictum , Opilulum , 
Impulsorem , Sialorem , Cenlumpcdam , Supinalem, 
Tigillum , Almom , ^ , Buminiim , et alia quae 
perscqui longura est (a). Ilaec autem cognomina 
Imposuerunt uni deo propter causas poteslatesque 
diversas, non tamen propter lot res eiiam toldeos 
eum esse coegerunt: quod omnia vinceret, quod 
a nemine vinceretur , quod opem indigenlibus fcrret, 
qood haberet impellendi, staluendi, subiliendi, 
resupinandi polesutem , quod tanquam tigilius mun- 
duin contineret ac susiincret , quod aleret omnia, 
quod ruma , id esl mamma , aleret animalia. In 
his, ut advertimus, quaedam magna sunt, qux- 
daro exigua; ei tamen unus utraque facere per- 
hibetur. Pulo inter se propinquiora esse causas 
rerum atqne primordia, propter quas res unum 
muiidnm duos deos esse volucrunt , Jovem atque 
Janum, quam continere mundum ' et mammam 
dare animalibus: nec tamen propter hxc dno 
opcra tam longe iiHer se vi et dignitate diversa, 
diio 4ii esse compulsi sunt; sed unus Jupiier, 
firopter illud Tigilhis, propier illud Ruminus ap- 
pellatus est. Nolo dicere , quod animalibus mam- 
maNn praebere iugeutibiis magis Juuonem potult 
defcre, qu:im Jovem : pracscriiin cuin esset etiam 
diva Uumina, quas ifi hoc opus adjutorium illi fiamula- 
lumve pra^beret. Cogito enim posse responderi , et 
ipsam Jononem nihil aliud esse quam Jovem , se* 
eundum illos Valerii Sorani versus , ubi dictum est : 

jnpptter omnipotens, regum reramqne deihnqae 
Frogeaitor, genitrixque deOm. 

^ Am. etcr.f 4tbnam* . 

• sob editio ix>v., qum condnere dicma mmdum, 
(a) vid. AtistoL, de maDdo^ cap. 7. ittec et ptarimi ala 
emuuerat Lud. Yives. 



S. AUGDSTINI M4 

Quare ergo dictus est et Ruminus , cum diligentius 
fortasse quaerentibus ipse inveniatur esse etiam illa 
diva Rumina. Si enim majeslate deorum recte vide- 
batur indignum , ut in una splca alter ad curam ge- 
niculi , altera * ad folliculi perlineret; quanto est in- 
dignius unam rem infimam, id est nt mammis alantur . 
animalia , duorum deorum potestate curari , quonmi 
slt unus Jupiter, rex ipse cunctonun ; et hoc agat non 
saltem cum conjuge sua , sed cum ignobili nescio 
qua Rumina , nisi quia ipse est eiiam ipsa Rumioa *; 
Ruminus fortasse pro sugentibus maribus , Rumina 
pro feniinis? Dicerem quippe nolnisse liios Jovi fe- 
miniuum nomen imponere , nisl et in illis versiiNis 
Progemtor genitrixque diceretur ; et inter alia ejiis 
cognomina legerem , quod etiam Pecunia vocaretur, 
quam deam iiiter illos minuscularios invenimus, et in 
quario libro commemoravimus {cap. 21). Sed cum et 
mares et feminae habeant pecuniam , cur non et Pe- 
cunia et Pecuniiis appellatus sit, sicnt Aumlna et 
Riiminus, ipsi viderint. 

CAPUT Xli. — QuodJupiteretiam Pecunianu^eupeiur. 

Quam veroeleganterrationem hnjus nominia reddi- 
derunt ! Et Pecunia , inquiunt, vocalur, quod ejos 
sunl omnia (a). magnam rationem divini nomuiis ! 
Imo vero ille, cujus sunt omnia, vilissime et con- 
tumeliosissime Pecunia nuncupatur. Ad omnia enim , 
quse coelo et terra continentur , quid est pecunb in 
omnibus omnino rebus , quae ab hominibus nomiue 
pecuniae possideniur? Sed iiimirum hoc avaritia Jovi 
nomen imposuit , ut quisqiiis amat pecuniam , non 
quemlibet deum, sed ipsum regem omnium sibi 
amare Tideaiur. Longe autem aliud esset , si divitiae 
vocarelor : aliud namqiie sunt divitiae, aliud pecunia. 
Nam dicimus dtvites, sapientes, justos, l>onos, qui- 
bus pecunia vel nulla , vel parva est ; magis enim 
sunt virtulibus divites , per quas eis etiam in ipais 
corporalium rerum necessitatibus sat est quod adest : 
pauperes vero avaros , semper inbiantes et egentes ; 
quamlibet enim magnas pecuiiias hal)ere possunt, 
sed in earum quaiiucumque abundantia non egere 
nonpossunt. Et Deum ipsum verum recte dlcimiis 
divitem , non Umen pecuuia, sed omnipotentia. Di- 
cuntur iUque etdiviies pecuniosi; sed mterius egeni, 
si cupidi. Item dicuntur pauperes pecunia carenles ; 
sed interius diviles , si sapientes. Qualis ergo IsU 
tbeologia debet esse sapienti , ubi rex deorum ejus 
rei nomeo accepit , quam nemo »apien» coneuf^t (6)f 
Quanto enim facilius , si aliquid hac doctrina qnod 
ad viUro perlineret xtemam salubriter disceretur , 
deus mundi rector non ab eis pecunia , sed sapieniia 
vocaretur, cujus amor purgat a sordibus avaritiap , 
hoc est ab amore pecuu 



. i 



1 Rditi hoc etiamlooo. tdier. At Mss., aUera ; sdlicet, ra- 
/Mtfrwi. vide supra, lib. i, cap. a 
• Hic in editis addittir, ip»e Ruminu»; quod a manuseri- 

p(i8ai>est. 

^) De verbo, pecmAh vkl. August., de DiscipL dvisL, 

^ (¥) lallMt. in GMil., c p. ii. 



905 ^IREIR SEPTIMUS. 

CAPUT XIII. — Quod dum exponilur quid Salurnut , 
quidve »t i^emus^ uterque unug Jufnter esse doceatur, 

Sed quid de hoc Jove plnra, ad qiiem forlasse c^- 
leri referendi sunt , ut innnis remaneat deoram opi- 
nio plurimorum , cum hic ipse sit omnes ' ; sive 
quando partes ejus vel potesiates exisiimantur, sive 
cum vis animae , quam putant per cuncta diffusam , 
ex partibus molis bujns, iu quas visibilis mundus isie 
consurgit, et muUipIici administratione naturae, 
quasl plurium deornm iiomina accepit? Quid est 
enini et Saturnus ? Unui , inquit , de fmncipibtu deus^ 
penes quem salionum omnium dondnatus est. Nonne cx« 
positio versuum illorum Valerii Sorani sic se habet » 
Jovein esse miindum , et cum omnia semina ex se 
emittere, et in se recipere? ipse est igiiur penes 
qiiem sationum omnium dominaius est. Quid est Ge- 
nius ? Deus , inquit , qui proepositus est ac vim habet 
rnnnium rerum gignendarum. Quem alium hanc vini 
habcre credunt, qiiam mundum, cui diclum est, Ju- 
piter progenitor genitrixque ? Et cum alio loco Genium 
dicit esse uniuscujusque animum rationalem , ei ideo 
esse singulos singulorum , talem aiitem mundi nni- 
mum deum esse ; ad hoc idem utlque revocat , ut 
tanquam universalis genius ipse mundi anirous osse 
oredatiir. Ilic est igitur quem appellant Jovem. Nam 
si omnis genius deus, et omnis viri animus geniiis , 
seqnitur ut sit oronis viri animus deus : quod si et 
ipsos abhorrere absiirdilas ipsa compellit , resut ut 
eum singulariler et excellenter dicant deum genium, 
quem dicunt mundi animum , ac per hoc Jovem. 
CAPUT XIV. — De Mercurii et Martis officiis. 

Mercurium vero et Martem quomodo referrent ad 
aliquas partes mundi et opera Dei , quse sunt in ele- 
mentis , non invenerunt ; et ideo eos saltem operibus 
bominum pneposuerunt , sermocinandi et bellige- 
randi administros *. Quorum Mercurius si sermonis 
etiam deorum potesuicm gerit, ipsi quoque regi 
deorum doroinaiur, si secuudum ejus arbitrium Ju- 
piter loquitur, aut loquendi ab illo accepit faculta- 
tem : quod utique absurduro est. Si aulem illi humani 
tantum serroonis postestas tribuu perhibetur, non 
est credibile ad lacUndos mamma , non solum pue- 
ros , sed eiiam pecora , unde Ruminus cognoroinatus 
est, Jovem descendere volulsse, et curam nostri 
sermonis , quo pecoribus antecellimus , ad se perti- 
nere noluisse : ac per hoc idem ipse est Jovis atque 
Mercurius. Quod si sermo ipse dicitur esse Mercu- 
rius, sicut ea quae de illo interpreuutur, ostendunt : 
(nam ideo Mercurius , quasi medius currens dicitur 
appellatus , quod sermo currat inter homines me- 
dius (a) ; ideo ipt^^i graece , quod sermo vel inter- 
preiatio, quae utiquc ad sermonem perlinet , kpfiritgfa 
dicitur; ideo ct mercibus praeesse, quia inlcr ven- 
dentes et ementes sermo fit medius ; alas ejus in ca- 
pite et pedibus significare * volucrem ferri per aera 



sermonem ; nunlium dictum, quoniam pcr serinonein 
omiiia cogitaia cnunliantur) : si ergo Mercurius ipse 
sermo esi , cliani ipsis cotifitcntibus , deus non est. 
Sed cnm sibi deos facinnt eos , qui nec ^ daemonea 
sunt, immundis siipplicando spiritibus, possidentur ab 
eis qiii non dii , sed daemones sunt. Item quia nec 
MartJ aliquod olcmentum vel partem mundi invenire 
potuerant , ubi ageret opera qualiacumque natunc , 
deum belli essc dixerunt, quod opus est hominnm, 
et opUbile eis non est. Si ergo pacem perpetnam Fe- 
licitas daret , Mnrs quid agcret non haberel. Si autcm 
ipsum belhun esi Mars , sicut sermo Mercurius ; uii- 
nam qiiam m.inifcsttim est quod iion sit deus , Uni 
non sit et bellnm quod vel falso vocetur deus. 

CAPUT XV. — De stellis quibusdam , qtuu Pagani 
deorum suonmi nominibus nuncuparunt. 

Nisi forte ilhe stellae sunt hi dii, quas eonun appeU 
lavere nominibus : nam stellam quamdam vocantMer- 
ciirium« quamdam iiidem Martem. Sed ibi est et illa 
qiiam vocant Jovem;etUmen eis mundusest Jovis: ibi 
qnam vocant Saiurnum ; et Umen ei praeterea * dant 
nonparvam subsianiiam, oroniuro videlicetseminum: 
ibi est et illa omnium clarissima , qux ab eis appel- 
latur Venus ; et Umen eamdem Venerem esse etiam 
Lunam volunt : quamvis de illo fulgentissimo sidere 
apud eos unquam de malo aureo Juno Venusque con- 
tendaut. Lucifenim enim quidam Veneris , quidam 
dicunt esse Junonis : sed, utsolet, Venus vincit. Nam 
multo plures eam stellam Veneri tribuunt , iu ut vis 
eoram quisquaro reperiator, qui aliiid opiiietur. Quis 
autem non rideat, cum regem oronium Jovein dicant« 
quod* stella ejus ab stella Veneris UnU vincitur da- 
ritate ? Unto enim esse debuit caeteris illa fulgentior, 
quanto est ipse potentior. Respondent ideo sic videri »• 
quia illa quae putatur obscurior, superior est atque a 
terrislonge remotior. Si ergo superiorem locum ma- 
jor dignius meruit , quare Saturnus ibi est Jove su* 
perior? an vanit:)S i;ibulse, quse regem Jovem facit, 
non potuit usque ad sidera perveuire ; et quod non 
valuit Satiirnus in rcgno suo, neque in Gapitolio (a)» 
saltem est permissus obtinere in coelo? Quare auten 
Janus non acccpit aliquam siellam? Si propterea quia 
mundos est,et omnes in illo sunt; et Jovismundus 
est , et babet umen. An iste causam suam composoii 
ut potuit , et pro una stella quam non babet inte^ 
sidera , tot facies accepit in terra? Deinde si propter. 
solas stellas Mercurium et Martem partes mundi pu- 
Unt , ut eos deos habere possint , quia utique serano 
etbellum iion sunt paries mundi, sed actus homt* 
num ; cur Arieti et Tauro et Cancro et Sctirpionl 
cxterisqne bnjusmodi , quae coelestia signa numerant • 
et slellis non singulis , sed singula pluribus consunt , 



* plures Mss., ipsi sint ontnes. 

• sic MSB. Ai editi, mimstros. _ . . ^l. ^ 
s Sic Mss. At editi : ideo alaseim capiU et pedi^ po- 

mml, volemes simdlUare. ^ ^ ... _ ^^^ ^j.,^ 
(a) Apod Aroob. conuaGent. kb. 3, ^fiiMi memeum 



1 particula, nec^ ab Er. et Lov. omissa hic (Viit : restitiii- 
*ur ex vind. Am. etMss. 

• sic Mss. Rditi vero, prceter eam. 

* sola editio Lov. pro, qttod, babet, cum, 

(a) ivofi vattnt satumus in regno stio^ qui videUcet e Qreu 
pulsiis a filio Jove dicitur : neque m capiioHOt quia cum in*- 
ooluisset onllem Capitormum, nbi saturnia coudiu . erat» 
postea oollis ille saccr fuit Jbvl. 



S07 



supcriusque istis* in summo ccelo perhibentcoliocata, 

ubi constanlior motos inerrabilem meatum sideribus 

pncbet , nollas aras» nulla sacra,nul!a templa fece- 

runt ; nec deos , non dico inter hos selectos , sed ne 

inter illos quidem quasi plebeios habuerunt ? 

CAPUT XVl. — De ApoUine et Diana emleri$qut 

seleciii diii , quo$ parles mundi esse votuerunU 

Apollinem quamvis divinntorem et medicum velint, 

lamen ut in aliqua parte mundi staiuereni^ ipsum 

etiamsoiemessedi?ieriini;Dianamque germanam ejus 

similiter lunam et vianimprxsidem.Undeetvirginem 

volunt, quod via nihil pariai* :et ideo ambos sagitias 

habere , quod ipsa duo sidera de c€elo radins terras 

usque pertendant. Vulcanum volunt ignem mundi , 

r^cptunum aquas mundi^ Ditem patrem, hoc est Or- 

cum , terrenam et inflmam partem mundi. Libcntm 

et Gererem praeponunt seminibus , vel illum mascu- 

linis , ilkim femininis ; ve! illum liquori , illam vero 

aridiiati seminum (a). Et hoc ulique totum referiur 

ad mundum, idesi ad Jovem, qui proplerea dictus 

•est Progenitor geniirixquey quod omnia semiiia ex se 

emitieret,et in se recipcret. Quandoquldem etiam 

Mairem magnam eamdem Cerereni volunt, quam 

nihil aliud dicnnt esse quara terram , eamque per- 

hibent et Jiinonem. Et Ideo ei secundas causasrerura 

4ribuunt: cum tainen Jovi sit diclum, Progenitor ge- 

mtrixque deHm : qula secundum eos totus ipse mun- 

4w est Jovis. Minervam etiam , qnia eam homanis 

^rtibiis 'pratposuerunt, nec invenerunt vel stellam 

■bi eam ponerent , earodem vel summum aethera vd 

^iam lunam esse dixerunt (6). Vestam quoqoe ipsam 

propierea dearum maximam putavenint , quod ipsa 

8it terra ; quamvis igiiem mundi leviorein qui perii- 

net ad usus hominum faciles, non violentiorem qua« 

lis Vulcani est, ei depuUndiim esse crediderunt (c). Ac 

per lioe omnes istos selectos deos Imnc esse mundum 

▼olunt , in qiiibusdam iiniversum, in quibusdaro par- 

les ejus : universum sicut Jovem ; partes ejus , ut 

Genium, uiMatrem magnam, ut Solem et Lnnam, vel 

polius ^ Apollinem ei Dianam. £t aliqiiando unum 

deum res plures, tliquando unam rem deos 

^ores faciunt Nam unus deiis res plures sunt, 

sieut ipse Jupiter : et mundus enim toius Jupiter, et 

Mium coelum Jupiter, et sola stella Jupiier faabetur et 

xlicitur. Itemque Juno secundarum causarum domina, 

et Juno aer, et Juno lerra , et si Venerem vineeret*, 

Juiio sleila. Similiter Minerva sumnius aether, et Mi- 

nerva itidem luna, quam esse in aetheris infimo li- 

anite existimant. Unam vero rem deos plnres ita 

* Lov., i$ta : dissenUentibus edilis aliis et manuscri- 

* In scda editione Uxv., quia nUnl pariat : omisso verbo. 

« Ms. 2050, meniihw. M. 

* Mss., ul solem velumam; m potius, eic. 

■ Fmceret, puta in ooatentioDe de Lucirero sldere, quod, 
«ti eapite superioreobscrvat, quidam dicuot esse Juno- 
nis. 

(a) vid. Varronem, de Ung. lal. llb. 3, «06. 88. 

{b) conf. Euseblum, mraepar. Evang. lib.Tj, cap. H, gsA- 

nce a nobls translatum, Dimonstraiions hanaiiitms . 
lom. f. M. ^^^^w^^ 

ic} vid. uctant., lib. i VasMu^ cv>. 12. 



DE GIYlTATfi DEI, S. AUGdSTINI 908 

faciunt. Et Janus est mtindus, et lupiter : sic d Juno 
est terra, et Mater magna, et Ceres« 

CAPDT XVU. — (^ etiam ipse Varro opmtonei 
suas de diis fnronuntiark ambiguas. 
Et sicul haec, qos exempli graUa commemoniTi , 
ita castera non explicant, sed poUus implicant ; sicut 
impetus errabundae opinionis impulerit» ita huc 
atque illuc, hinc atque illinc insiliuntet resiliunt : ut 
ipse Varro de omnibus dubiure, quam aliqaid affir- 
mare maluerit. Nam trium extremorum primum cum 
de diis certis absolvisset librum , in altero de diis 
incertis dicere ingressus, alt : Ctim in h^e libeUo du^ 
bias de diis opimones posuero, reprehendi non debeo. 
Quienim putabit judicari oportere el posse, cum oMdmii^ 
faciet ipse : ego ciiius perduci possum, ui in primo Ubro 
qum dixi in dubitationem revocem^ quam in koe qum 
perscribam omfua ut ad aliquam dirigam summamK 
Ita non solum istum de diis incertis , sed etiam illum 
decertisfecttincertum. In tertio porro isto de diis 
selectis, posteaquam praelociitus estquod ex naiurali 
theologia prailoqiiendum pulavit, ingressurus hujus 
civilis theologiie vaniiates et insanias meudaces («), 
ubi eum non solum non ducebat rerum veritas, sed 
eiiam majorum premebat aiicioritas : De diis, inquit, 
popuU Romani pubUcis , quibus csdes dedicaveruni , 
eosque pluribus signis ornatos notaverunt, in hoe libro 
scribam; sed ^ ut Xenophanes Colophonius scribii^ 
quid putem^ non quid contendam, ponam, Bominis est 
enim hm opinari^ Dei sdre. Rerum igitur non com- 
prehensarum, nec firmissime creditarum, sed opuia- 
larum et duliiiandarumsermonemtrepiduspollicetur, 
diciuruseaquaeabhominibusinstituU sunL Neque 
enim, sicut sciebat esse mundum, esse coelum ei lei^ 
ram , ccelum sideribus fulgidum , ten^m seminibus 
feriilem, atque hujusmodi caetera , sicut hane totam 
molem aique naturam vi quadam invisibili ac pnepo- 
tenii regi atque administrari ceru animi subiliute 
credebat; iu poterat afDrmare de Jano, quodmundus 
ipse essct ; aut de Satumo invenire, quomodoet Jovis 
pater esset et Jovi regnanti» subditus factus essei, et 
caeiera ulia. 



CAPUT XVin. — Quw credibiUor causa sii.quaer- 
ror Paganitatis inoleverit. 

De quibus credibilior redditiir ratio , cum perhi- 
bentur homines fuisse, et unicuiqiie eorum ab his 
qui eos adolando deos essevoluerunt, ex ejos' kige- 
iiio, moribns, actibus, casibus, sacra et soleronia 
consUtuu , atque haec paulatim per animas horoiniim 
daemonibos similes et ludicrarum rerum avidas irre* 
pendo,longe laleque vulgau \ ornantibus ea roen- 
daciis poetarum , et ad ea fallacibus spiritibus sedu- 
centibus. Facilius enim fieri potuit, ut Juvenb !m* 

\^-, pra^scribam onmia^ ut aUquam dbrigam summanu 
Oimsso, ad. 

•sicnostricodd.lnB.,elr«ymmii;omla8avoce,Jow. m. 
» Er. et Lov., ex eorum. At Mss. exejus, qood refertur ad. 
Wttcuique.^ 
^ Editi. VHtgartmt. Eroendamur a Mss. 
(a) Alludit ad Psal. xxxix, >. 5. 



UBER SEPTIMUS. 



21(^ 



pius Td ab impio patre interfld metuens et avidos 
regni patrem pelleret regno , quam id , quod iste in- 
terpretatur, ideo Satumum patrem a Jove Glio supe- 
ratum » quod ante est causa quae pertinet ad Jovem , 
qoam semen quod pertinet ad Saturnum. Si enim 
hoc ita esset , nunquam Satumus prior fuisset , nec 
paier lovis esset. Semper enim semen causa prsece- 
dit » nec onquam generatur ex semine. Sed cum co- 
nantur vanissimas fabulas sive hominum res gestas 
Telut naturalibus interpretaiionibus honorare , eiiam 
liomines acutissimi tantas patiuntur angusiias, ut 
eonim quoque vanitatem dolere cogarour. 

CAPUT XIX. — De ittterpretationibut , quibut coleniii 
Saturni ratio concinnaiur *. 

Satnrnwii, inquit, dixeront, qux naia ex eo es- 
sent» solitum devorare ; quod eo semina , unde na- 
scereniur, redirent. £t quod illi pro Jove gieba ob- 
jecta est devoranda , signilicat , inquit , manibus hu- 
manis obriii coeptas serendo fmges , anteqiiam uli- 
litas amndi esset inventa. Saturniis ei^o dici debutt 
ipsa terra, non semina : ipsa enim qnodammodo 
devorat quae geiiuerit , cum ex ea naia semina in eam 
rursus recipienda redicrint. El quod pro Jovc acce- 
pisse dicilur glebam, quid hoc ad idv.ilcl, quod 
niaiiibus hominum semen gleba coopertum est ? Num- 
quid ideo non est , ut caetera , devoratum , quod 
gleba coopertum est ? Iia enim hoc dictum est , qua- 
siquiglebam npposuit, semen abslulerit, sicut Sa- 
turno perhibent oblata gleba ablatum Jovem ; ac non 
potius gleba semen operiendo fecerit illud diligentius 
devorari. Deinde isto modo seinen e^tJupiter, lion 
seminis causa, quod paulo anle dicebaCur. Sed quid 
faciant homines, qui ciiro res stuhas interpretantur, 
iion iiiveiiiunt quid sapienter dicatur? Falcem habet, 
inquit, propter agriculturam. Certe illo regnante 
nondum enit agriculiura, et ideo priora ejus tempora 
perbibcniur, sicut idem ipse fabellas iiiterpreutur» 
quia primi homines ex his vivebant seminibus , quae 
tcrra sponte gignebat. An falceni sceplro perdito ac- 
«e^it, ut, qui primis temporibus rcx fuerat otiosos , 
filio regnante fieret operarius laboriosus? Deinde 
ideo dicit a quibusdam pueros ei solitos iramolari , 
sicui a Poenis(a), et a quibusdam eiiam majores, 
sicul a Callis , quia omnium seminum oplimum est 
genushumanum. De hac crudelissima vanitate quid 
opusestplura dicere? llocpotius advertamus atqne 
teneamus , has interpretaiiones non referri ad verum 
Deum , vivam , incorpoream , incommutabilemque 
naturam, a quo vita in aeternum beata poscenda est; 
sed earam esse flnes in rebus corporalibus , tempo- 
ralibus, mutabilibus aique mortalibus. Quod Coelum, 
inquit, patrem Satnrnuscastrassein fabulis dicilur , 
hoc signiflcat penes Satumum , non penes Coelum , 
semen esse divinum. Hoc propterea , quantum inteU 
ligi datur, quia nibil in coelo de seminlbus nascitur. 
Sed ecce , Saturnus si Coeli est filius , Jovis est filius. 

* in edilis : satumi cautam ratiocinantwr : corrupte. 
(a) conf. Kuseb. Praepar. evaug. lib. 4, cap. 16, Di- 
nmttraiions h^ang^tiquet, tom. i. • u. 



Coelum enim esse Jovem , innumerabinier ' et dili'- 
genter aflirmant (a). Ita isia , quai a veriiate non ve- 
niuiit , plerumque et nullo impcllenie se ipsa subver^ 
tunt. Kp^vov appellatum dicit, quod graeco voca* 
bulo significat temporis spaiium : sine qiio semen , 
inqiiit, non potest esse fecundum. Haec et alia de 
Satnrno multa dicuniur, et ad semen omnia referon- 
tur. Sed saltem Saiurniis seminibus cum tania isia 
potestate sufficeret : quid ad Ikcc dii alii requirunlur, 
maxime Liber et Libcra , id est Ceres ? De quibus 
rursus , qiiod ad semcn attinet , tanta dicit , quasl 
de Saturno nihil dixeril. 

CAPUT XX. — De merit Cererit Eleunnw. 

hi Ccreris aulem sacris prxdicantur illa Eleusi- 
nia *, qux npud Athcnicnses nobilissima fuerunt. De 
quibiis isle iiibil interpretatur, nisi quod attinet ad- 
frumentum , quod Ccres invenil , et ad Proscrpinam , 
quam rapicnie Orco perdidit. Et hanc ipsam dicit 
signincare fecunditalem semimim : quoe cum defuis- 
set quodam lemporc , eademque slerilitale lerra moe- 
rerct , cxorlam esse opinionem , quod filiam Cereris, 
id est ipsam fecundilatem , qux a proserpendo Pro- 
serpina dicia essei , Orcus abslulerat, et apud iiife- 
ros detinuerat : quae res cum fuisset luclu publico 
celebraia, quia rursus eadem fecundiias rediit, Pro- 
serpina reddita exorlam esse laeiitiain, el cx hoc so- 
lemnia constiluU. Dicit deinde multa in mysteriifr* 
cjus (radi, quse nisi ad frugum inventionem non per- 
tineant. 

CAPUT XXI. — De turffUudine taerorum, quee Ubero 

cekbrabantur, 

Jam vero Liberi sacra, qucm liqnidis scminibus, ac 
per hoc non soltim liquoribus frucluum, quorum 
quodammodo primatum vinum tenet, verum etiam 
seminibus animalium pnpfecerunt, ad (|uantam tur- 
pitudinem pervenerint, piget quidem dicere, propter 
sermoiiis longitudinem ; sed propler superbam isto- 
rom bebeludinem non piget. Inicr caeiera quas prse- 
teimiltere, quoniammulia sunt, cogor; in Italiaecom* 
pitis quaedam dicii sacra Libcri celebrala cum tanU 
licentia turpitudinis, ut in ejus honorem pudcnda vi- 
rilia colerentur ; non saltem aliqiiantum verecundiore 
secreto^ sed in propaiulo exsuliante nequitia. Naro 
hoc turpe membrum per Liberi dies festos cum ho- 
nore magno plostellis impositum, prius rure in com- 
pitis, et usque in urbem poslea vectabatur. In oppido 
autem Lavinio» uni Libero tolus mensis tribueba- 
tur, cujus diebus omnes verbis flagitiosissimis ute- 
rentur, donec illud membrum pcr forum transvecturti 
esset, alque in loco suo quiesceret. Cui membre in- 



* Lov., inunutabHiter ; dissenlienlibus editis ahis et ma- 

nuscriptis. 

* Sic Kr. et lAss. At vind. Am. ct Lov., Eleutma. 

» Aliquot Mss., ijomo, sed longe piures probae notae, 
umvino. An forte pro, umiivino, Nam aqro imuvino legere 
est in Horatii Carminum Bbro 3, ode 2^, vers. 3. De Ubu- 
\ii et Lavinii oppidi diircreQlia dicit Si^onius in Livium» 
Uh. 8, cap. 14. 

(fl) vid. Euseb., loc. cit., hb. 3rcapp. 3, 10. M. 



i 



21! 



DE aVlTATE DEI, S. AUGUSTINl 



212 



honesio malreinfainUias lionesiissimam palam coro* 
nam necesse erat imponere. Sic videlicet Liber deus 
placandus fuerat proveniibus seminum* : sicabagris 
fascinatio repellenda, ut mairona facere cogereiur in 
publicOy quod nec meretrix, si matronse spectarent, 
permitti debuit ia tbeatro. Propter haec Saturnus so- 
lus creditus non est sufQcere posse seminibus, ut oc- 
casiones multiplicandorum deorum immunda anima 
reperiret, et ab uno vero Deo meriio immunditix de- 
stituta,ac per multos falsosaviditaie majoris immun-' 
ditise proslituta, ista sacrilegia sacra nominaret, sese- 
que spurcorum dauuonum turbis conviolandam pol- 
luendamque pneberet. 

CAPUT XXII. — De Neptuno, et Saiacia, ac Venilia. 

Jam uiique habebai Salaciam Neplunus uxorem , 

quam inferiorem aquam maris esse dixerunt ; utquid 

illi adjuncta est et Venilia , nisi ut sine ulla causa ne- 

eessariorum sacrorum, sola libidine animse prostitutae, 

multiplicaretur invitatio daemoniorum?Sed proferatur 

interpretaiio praeclarae tbeologiae, quae nos ab ista re- 

prehensione reddita ratione compescat. Venilia, inquit, 

unda est, quae ad littus venit ; Salacia , quae in salum 

redit (a). Cur ergo deae flunt duae, cum sit una unda 

quae venitet redit? Nempe ipsa est exaestuans in multa 

Dumina libido vesana. Quamvis enim aqua non gemi- 

netur quae it et redit ; bujus tamen occasione vanila- 

tis, duobus daemoniis invitatis, amplius anima comma- 

culalur, qus i(, et non redit. Quaesote,Varro, vel vos, 

qui tam doctorum hominum talia scripta legistis , et 

aliquid magnum vos didicisse jactatis , interpretamini 

hoc, nolo dicere secundum illam aeiernam incommu- 

tabilemque naiuram , qui solus est Deus ; sed saltem 

secundum animam mundi , et partes ejus , quos deos 

veros esse exisiimatis. Partem animae mundi , quae 

mare permcai, deum vobis fecisse Neptunum , uicum- 

que tolerabilioris est erroris. Itane uiida ad littus ve- 

niens et in salum rediens , duae sunt partes mundi , 

aut duae partes animae mundi ? Quis vestrum ita desi- 

piat, ut hoc sapiat? Cur ergo vobisduas deas fece- 

mnt, nisi quia provisum est a sapientibus majoribus 

vestris, noo ut dii plures vos regercnt, sed ut ea quae 

istis vanitatibus et falsitatibus gaudeni, plura vos dae- 

monia possidercnt? Cur autem illa Salacia per hanc 

interpretationero inferiorem maris pariem , qua viro 

erat subdita, perdidit? namque illam modo, cum re- 

ilventem fluctum esse perhibetis, in superflcie po- 

soistis. An quia Veniliam pellicem accepit, iraia suum 

maritum de supernis maris exdusit? 

GAPUT XXm. — De Terra , quam Varro deam eue 
eonfirmaif eo quod iUe ammus mnndi, quem ofrinaiur 
deum , etiam hanc corpori$ nU infimam partem per- 
meei^ eique trim didnam impertiat, 

i. Nempeuna est terra, quam quidem plenam vide- 
mus animalibus suis; verumtamen ipsam magnum 
corpus in elementis mundique inflmam partem , cur 
eam volunt deam ? An quia fecunda est? Cur ergo non 

* viDd. Am. Er. ct quidam Mss., pro eveniibus seminum. 
(a) Alludit ad rsal. lxxtu, 30. 



magis homines dii sunt, qui esim feciindiorem faciunt 
excolendo ; sed cum arant , non cum adorant ? Sed 
pars animae niundi, inquiunt, qua; per illam permeaf , 
deam facit. Quasi non evidentior sit in hominibus ani- 
ma, quae utrum sit, nulla fitquaestio ; et tamen homines 
dii uon habeniur : et quod est graviter dolendum, his, 
qui dii non sunt, et quibus ipsi meliores sunt, colendis 
et adorandis mirabili et miserabili errore subdunlur. 
Et cerle idem Varro in eodem de diis scleciis libro, 
tres esse affirmat animae gradus in omni universaque 
natura : unum, qui omnes partes corporis quae vivunt, 
transit, et noh habet sensum, sed tanlum ad vivendum 
valetudinem : hanc vim in nostro corpore permanare 
dicil in ossa, ungues, capillos: sicut in mundo arbores 
sine sensu aluntur et crescuiit , et modo qnodam suo 
vivunt. Secundum gradum aiiimae, in quo sensus est : 
hanc vim pervenire in oculos , aures , nares , 06 , ta- 
ctum. Tertium gradum animae esse summum » qnod 
vocaturanimus *, in quo intelligentia praeeminet : hoc 
praeter hominem omnes carere mortales * : hanc partem 
animae mundi dicit deum , in nobis autem Genium 
vocari. Esse autem in mundo lapides ac terram, quam 
videmus , quo non permanat sensus , ut ossa , ut un- 
gues dci : solem vero, lunam, stellas, quae sentimns, 
quibusque ipse sentit, sensus esse ejus. iGthera porro 
animum ejus : ex cujus vi , quae pervenit in astra , 
ipsam quoque facere deos ; et per ea quod in terram 
permeat, deam Tellurem ; quod autem inde permeat in 
marc atque oceanum, deiim csse Neptunum '. 

2. Redeat ergo ab hac , quam theologiam natura- 
lem pulat, quo velut requiescendi causa ab his amba- 
gibus atque anfractibus fatigatus egressus est. Redeat, 
inquam , redeat ad civilem : hic eum adhuc teneo , 
tantisper de hac ago. Nondum dico, si terra et lapides 
nostris sunt ossibus et unguibus similes, similiter eos 
intelligentiam non habcre , sicut sensu carent ; aut sl 
idcirco habere dicuniur ossa et ungues nostri intelli- 
gentiam , quia in homine sunt qiii habet inteHigen- 
tiam , tam stultum esse qui hos deos in moiido di- 
cit, quam slultus est qui in nobis ossa et ungues ho- 
mines dicit. Sed haec cum philosopliis fortassisagenda 
sunt : nunc autem istnm adhiic politicum ^ volo. Fieri 
enim potest , ut, licet in illam naturalis theologiae vc- 
luti libertatem caput erigere paululnm voluisse videa- 
tur, adhuc tamen hunc librum versans , et se in illo 
versari cogitans , eum etiam inde respexerit ; et hoc 
proptcrea dixerit, ne majores cjos, sive aliae civitates, 



1 lia nosU'! Mss. m B., qid vocatur aninm. M. 

* Hic editf adduot, m qua quoniam honunes Deo videniur 
CMte male&'; quod abest a Mss. 

s IQ ante eaitis | ost, qenium vocari, ita legebatur : sic 
ergo ef tn aittma mundi tre$ qradus inuUuen$f vnam pariem 
efu$ tapides e$$e dicii ac ligna , et kanc ierram quam vide' 
mu$t quo non pemumat $en$u$ : atiam vero quam $en$um 
vocat ^*t», ut (etkera : iertiam porro^ quam ei animam ^$ 
nuncupal, qum $cUicet pervenit tn a$tra ; eam quoque astf- 
rit facere deos^ et per eam^ quando in terrain permanat^ 
detm TeUwem ; quod milem inde pertneat in mare atque 
oceanwn, deum e$se Nepttotum, Lcciio alia, quam nos pne- 
tulimus, omnium est aut inclions notae manuscriptorum. 

^ Uic edili addunt, id est ciinleni. Glosscnia qitod abest a 
manuscriptis. 



tis 



IJBER SEFnHUS. 



«» 



TeUareD» aique Meptimum ioAiiiter coluisse credtn- 
Uir. Sed hoc dico» pars aniini mundani qns per ter- 
mm permeat^ sicul una est terra, cur non etiaiQ unam 
fecit deam» quam dicit esse Tellurem ? Quod si ita fe- 
cit, ttti erit Orcus, frater Jovis atque Neptuni , quem 
Dttem patrem vocant (a) T ubi ejus conjuz Proserpina» 
quae secundum aliam in eisdem libris positam opinio- 
nem, non terrae fecunditas, sed pars iiiferior perhibe- 
tur (b) ? Quod si dicunt, animi mnndaiii paiiem, cum 
permeat lerrae partem superiorem, Ditcm patrem fa» 
cere deum ; cum vero infcriorem, Proserpinam deam ; 
Telius illa quid erit? Ita enim totum, quod ipsa erat, 
10 duas istas partes deosquedivisum est, ut ipsa tcrtia 
qvat sil, aut ubi sit^ inveniri non possii : nisi quis di« 
cat simul istos deos Orcuin atque Proserpinam, unam 
deam esse Teliurem ; et non esse jam ires , sed aut 
unam, aut duos : et tamen tres dicuntur» tres habeii- 
tur, tres eoiuntur aris suis , deiubris suis , sacris , si- 
mulacris, sacerdoiibus suis, et per haec eiiam fallaci- 
hus prostitulam animam constuprantibus dxmonibus 
suis. Adhuc rcspondeatur, quam partem terrae per- 
meet pars mundani animi, ut deum faciat Tellumonem. 
Non, inquit, sed una eademque terra habet geminam 
viin, et niasculinam, quod semina producat ; ei femi- 
ninam , qiiod recipiat atque enuiriat : inde a vi femi- 
nina diciam esse Tellurem, a mascuiina Teliumonem. 
Cnr ergo ponliflces , ul ipse indicat , addilis quoque 
aiiis duobus, quatuor diis faciiint rem diviiiam, Tel- 
luii, Telluinoni , Allori , Rusori? De Teiiure et Tei- 
Juinone jam dictum est : Altori quare? Quod ex terra, 
inquit , alunlur omnia quae nata sunt. Rusori quare ? 
Quod nirsus, inquit, cuncta eodem revolvunlur. 

CAPUT XXiV. — De Tellurit cognomnibu$ eorumque 
rignificatiombutf quoe etiami erant multaruni rerum 
indices^ non debuerunt multorum deorum firmare opi- 
nionei, 

i. Debuit ergo nna terra propter istam quadrige- 
minam vim ' quatuor habere cognomina, non quaiuor 
lacere deos : sicul tot cognominibus uniis Jupiter, et 
tot cognominibus una Juno ; in quibus omnibus vis 
multiplex esse dicitur ad unum deum vel unam deam 
pertinens, non multitudo cognominum, deorum etiam 
moltitudinem faciens. Sed profecto sicut aliqaando 
etiam ipsas vilissimas feminas earum , quas libidine 
quaesierunt, taedet pceniietque turbarum : sic animam 
▼ilem factam et immuiidis spiritibus prostitutam deos 
sibi multiplicare, quibus contaminanda prosternere- 
tur, sicut plurimnm libuit , sic aliquando et pigiiit. 
Nam et ipse Varro quasi de ipsa turlKi verecundatns, 
unam deam vult esse Tellurem. Eamdem , inquit, dt* 
eunt Matrem magnam^ quod tympanum habeat^ tigmfir 
eariesuorbem terrce : quod turree tit cajnte^ opjrida : 
quod tedet finganlur circa eam, cum omnia moveaniur, 
iptam non moveri. Quod Galbt huic dece ut tervirent fe- 
cerunt, tigmfical qui temine indigeant^ terram tequi opor^ 

* Plerique et poUores Mss. vind. et Am., quaiergendnam 
vim» 



ia) Supra, cap. 16. 
b)lbldr ' ■•— 



vid, varronem, lib. 5 de Ling. lat., 1 68. 



tere;iH ea quippe omtda repeM. Qmdte apttd tam 
jaetant , prmdpitwr^ inqnit, qui Unem cakmi^ ne teie* 
ant ; temper enim ettequod agata. Cgmimhrmn fMHM» 
ferramentorum jactandorum * ae mamtum, et ejut rm ' 
crepitut, in colendo agro qui fii^ tignifieant : ideo OBre; ' 
quod eam antiqui cotebani cere , antequam ferrum ettei^ 
inventum. Leonem , inquil, adjunguni tolutum ac mak' 
tueium, ut ottendant ette nnllum genut ierrm tam re^ 
motum ac vehementer ferum , quod non tubigi coliquO' 
convetttoi. Deind^ adjungit et dieit, Teliurem matrem ar* 
nominibufrpiuribuBetcognominibosqaod nominaronl, 
deos eiistimatos esse complures. Tellurem^ inquit, pti*- 
iant etu Opem, quod opere fiat melior; Mairem^ quod plu* 
rima parial ; Magnam, quod cxbum paruU ; Proterpinam^ 
quod ex ea proterpant fruget ; Vettam quod vettiatur Aer- 
bit* Siealiatdeatf inquit, non abturde ad hanc revocani. 
Si ergo una dea est, quae quidem consulta veritate nec 
ipsa est , interim quid itur in multas? Unius sint ista 
multa nomina, non tam deoe multae quam nomina. Sed 
errantiiim majorum aiictoritas deprimil , et eumdem 
Varronem post banc seutentiam trepidare compciiit. 
Adjungit eiiim et dicit : Cttm 9111611« opinio majorum de 
hit deabut, quod pluret eat putarunt ette , non pugnat. 
Quomodo non pugnat, cum valde anud sit, unam deam. 
nomina habere muita, atiud, esse deas inultas? Scd po- 
test, inquit, fieri ut eadem res et una sit, et in ca quae- 
dam res sint plures. Concedo in uiio homine esse res 
ptures, numquid ideo et homines plures? sic in una dea 
esse res plures, numquid ideo et deas plures? Verum 
sicut volunt, dividant , conflent, mulliplicent , repli- 
cent, implicent. 

2. H.'BC sunt Telluris et Matris magnae praeclara 
mysteria, unde omnia rcferuntur ad moriaiia semina 
et ad exercendam agriculturam. Itane ad haec re- 
lata el hnnc finem habentia tympanum, turres, Galli, 
jactatio insana inembrorum, crepitus cymbalorum^ 
conficlio leonum, vitam cuiquam poUicentor aeter- 
nam ? iiane propterea Galli abscisi huic Magnae de»^ 
serviunt, ut significent qni semlne indigeant, terram 
sequi oporlere ; quasi non eos ipsa potius servitus se- 
mine faciat indigere? Utrum enim sequendo hMic 
deam, cum indigeant, semen acqoirmH ; an pothM^ 
seqoendo hanc deam, cum hal>eant, semen amittontt 
Hoc inlerpreuri est, an detestarl ? Nec atlenditar, 
quantum maKgnidaemones praevaluerlnt, qui nec ali«- 
qua magoa his sacris polltceri ausi suut, et tam cm- 
deliaexigere potuerunt. Si dea terra non esset, ma- 
nus ei homines operando inferrent, ut semina conse^- 
querentur per illani ; non eiiam sibi sseviendo ^ ut 
semina perderent prppter iilam. Si deik non>esset« ila 
fecunda fieret manibus aliehis, ut non cogeret komi- 
nem sterilem fieri manibus suis. Jam quod in Uberi 
sacris honesta matrona pudenda virilia coronabat, 
spectante multitudine, ubi rubens et sudans, si est 

« vind., ferrameniorum riiut jactandorum* Am. et Rr.« 
ferramenlarum ictutjactandorum, sex Mss., ferramentorum 

jactiwrum. 
• paulo iwst pleriquc Mss., qui fit^ tignificani. Locoa pc»» 

plexus et yiUaius. 



I 



915 



DE CIVITATE DEl, S. AOGUSTINI 



91« 



nlla froBS in honiftitlitt, aslabal forsiun et niariius; 
ei qiiod In cdebrallone napiiamni, super Priapl sca- 
pim no?a nnpu sedere jubebatur : longe contempti- 
liUioni aiqoe leviora sunt * prse Isu turpitodine cru- 
ddiasiina vel crudelliate turpissima, nbi daemoniacis 
artlbus* sic uterque sexus illudiiur, ut neuter suo 
▼nlnere perimatur. Ibi lascinatio timetur agrorom» 
liicmembroram aropuutio non timetor : ibi sic debo- 
nesiatur novae nuptae Terecundia, ut non solum fe- 
cnndlUs» sed nec vlrginius adimatur; bic iu ampo- 
Utnr virlJitas, ut nec conTcrUtor in feminam, nec 
Mt relinquatnr. 

GAPUT XXY* — Quam interpretationem de abicinone 
Atidk * GrcBcorum Mptentitf m doctrina repererit, 

Et Atys ^ ille non est commemoralus, nec ejus ab 
isto InterpreUtio reqoisiu est, in ciijus dilectionis 
niemoriam Gallus absciditur (a). Sed docti Grxci 
atque sapientes nequaquam rationem Uro sancuiin 
praeclaramque Ucuerunt. Propter vernalem quippe 
taciem terne, quae cxteris temporibus esl pulchrior, 
Porpbyrtus, pbilosophus nobilis, Aiyn flores signifi* 
etre perhibuit ; et ideo ahscisum, quia fios decidit 
ante fructum (/n libro de Ratione naturali deorum). 
Non ergo ipsum bomincm, vel quasi hominem, qui 
vocatus est Atys, sed virilia ejus fiori comparaverunt. 
Ipsa quippe illo vivente deciderunt : iroo vero non 
deciderunt, neque decerpta, sed plane discerpu sunt; 
nec illo flore amisso quisquam postca fructus, sed 
poiius sierilius consecuia est. Quid erRO ipse reli- 
quus? et quidquid remansit absciso, quid eo signifi- 
cari dicitur? quo refertur? quae interpreUlio inde 
proferlur ? an haec frusira moliendo nihilque invenien- 
do persuadcnt illud potius esse credenduro, quod de 
liomine castrato fama jaciavit, litierisque maudatum 
est? Merlto hinc aversatus est" Varro no^ster, neqiie 
hoc dicere voluit : non enim bominem doctissimum 
J.ituit. 

CAPUT XXVI. — De turpitudine Mcrorum Malrii 

magnoe, 

Itemque de mollibus eidem Matri magnae contra 
oiunero viromm muiierumque verecundiain consecra- 
tte, qul ttsque in besternum diem madidis capillis, 
facie dealbaU, flueniibus membris, inccssu femineo 
per plateas vicosqne Cartliaginis , eiiam a populis 
unde turplter viferent exigebant (6), nibit Varro di"^ 

* Vind. Am. et Er« atque confimbUiora sunt, Mious 
apte. 

* Plures MSB., ritUmi, Et quidam, retibui. 

* sic legeodiun ex siss. [^tyi.] 

^ In velerUNis libris plerisqiie cum duplid t scribitur, M- 
fii. De hi4u8 historia sive fiuMila servius in ^Eneid. lU). 9 : 
Amobiu8,lib.8,etc. 

■ Ediii, hulc advenatus ett. Emendantur a mamiscri« 
pUs. 

(a) Vide supra, lib. 2, cap. 7; et infra, lib. 6, cap. 7, 

B. 9. 

(6) Gallis lutris deOm licebat stipem a populo poscere 
lege a Metello bu, cujus meminit ovidius, Fastoniro lib. 4, 
vers. 350 seqq. Cicero, de LegttHis, Lb. S^ cap. 9 : Prmer 
idem irarr», ait, famutoe, eotque justii dieims, ne quii stU 
j)em ccgUo, Addiique, cap. 16 : stipem suitulimus^ mst eam 
qmmad pamcosdiesprojiniamidete Matris excepimus : vn- 
ftH enim superstiiione animos et exhaurit domos. vidc Ter- 
lUllianMm in Apolo^setioo, cao. 13. 



cere voloit, nec nspiam me leglsse commeinloi. Defe- 
cit interpreutioy erubuit ratlo, contioiit oratio* Ylcil 
Matris nuignae omnes deos filios, non numinis magnt* 
tudo, sed eriminis. Huic monstro nec lani monstrosi* 
tas comparatnr. llle In slmulacris habebat solara de- 
formlutem, Isu In sacrls deformem cmdeliutem ; Hk 
membra In lapidibus addiu, haec in hominibns perdlta. 
Hoc dedecos toc Jovls Ipslus et tanU stnpra non 
vincont : llle inter femineas corruptelas nno Gany- 
mede ccelum Infamavit ; isu tot moHibus professis et 
publicls et inquinavit terram, et ccelo fecit injuriam. 
Satumum forusse possemos huic in isto genere tur- 
pissimae crudellutis sive conferre, sive praeferre, qid 
patrem castrasse perhibetnr : sed- in Satarnl sacris 
horoines alienis manibus potius occldi, quam snis 
abscidi potuerunt. Devoravit ille filios, ut poetae 
ferunt, et physici ex hoc interpreUntur quod volunt ; 
ut autero historia prodit, necavit : sed qiiod ei Poeni 
8U08 filios sacriflcaverunt , non recepere Romani. 
At vero isU magna deorum Mater eliam Romanis 
templis castratos intulit, atque isum saevitiam mo- 
remque servavit; crediu vires adjuvare Romanorum, 
exsecando virilia viromm. Quid sunt ad hoc malum 
Mercurii furu, Veneris lascivia, stupra ac turpitudines 
caeteroruro, quae proferrerous de libris, nisi quotidie 
canurentur et salurentur in theatris ? sed hxc quid 
snnt ad Unturo malum, cujus magnitudo magnae 
Bfalri untummodo competebat ? praesertim quod illa 
dicunlur a poetis esse conflcu : quasi poetae id etiaui 
flnxerint, quod ea sint diis graU et accepU. Ut ergo 
canerentur vel scriberenlur, audacia sit vel petulan- 
tia poeurum : ut vero divinis rebus et honoribus 
eisdem iniperantibus et exlorquentibus numinlbus 
adderentur, quid est nisi crimen deorum ; imo vero 
conressio daemoniorum, et deceptio miseroram T Ve- 
ruin illud quod de abscisomm consecratione Mater 
deomm coli nieruit, non poetae conflnxerunt, sed 
horrere magis qiiam canere maluerunt. Oisne diis se- 
lectis quisquam consecrandus est, ut post mortem 
vivat beate, quibus consecratus ante mortem honesie 
non potest vivere, Um foedis supersiitionibus subditus 
et iromundis daemonihus obligatus ? Sed haec omnia, 
inquit, refemntur ad mundum. Videai ne potiiis ad 
immuiidum. Quid autem non potest refenri ad mun- 
diim, quod esse demonsiratur in mundo ^ ? Nos autem 
nniroum qusrimus, qui vera religione confisus, non 
lanquain deum suum adoret mundum, sed lanquam 
opus Dei pmpter Deum laudet roundum ; et mundanis 
sordibus expiatus, mundus perveniat ad Deum, qui 
condidit mundum. 



« Ediu vind. Am. et Rr. carenthac sententia : Quidautem 
non potest referri ad mundum quod esse denumstratur m 
mundo ; ejusque loco habeni : cui enim hic mundus est 
deuSf nec animo retiqiosus existit ; tiec haneitus vivet ittCt 
nec mundus, Nos autem ammum qwprimus, L^cUo haec, 
Uraetsi tudovico vives visa sit melior, venit profedo ex 
glossemate non boao ad illud quod pneccdil, fideat m po- 
tius ad immundum ;nbinihil sul>intelligere oportebat auud 
nisi, spiritum, id est daeinooero. 



fS7 



UBER SEPTUIUS* 



«8 



CAPUT XXVII. — De figmintk phytiologorum . qui 
nee veram dimniuaem coluHt ^neceo cuUu quo co* 
lenda e$t vera dimnitas, 

i. IsiM vero deos sdectos videmus quidem clarins 

iBnotuiMe quam caeieros ; non tamen ut eorum ilhi- 

ftirareulur merita, sed ne occuliarentur opprobria ; 

tinde magis eos homlnes fuisse credibile est ; sicot non ^ 

solom poeticx litterse , Terum etiam historicae tradi* 

dideniiit Nam quod Virgilius ait, 

Primus ab a^ereo venit satumus Olympo, 
Arma Jovis ftigiens^ et regnis exsul ademptis : 
{Aineid. Ub. 8, vers 319, 320). 

et quae ad lianc rem periinentia coiiseqnuntur, totam 

de hoc Euhemerus ' pandit historiam , quam Eniiiiis 

in lalinum vertit eloquium : unde quia plurima posue- 

runt, qui contra hnjusmodi errores antc nos vel 

greco sermone vel latino scripseront, non in eo 

mihi placuit immorari. 

2. [XXVII.] Ipsas physiologias cum considero, 

fpiibiis docti et acuti homines has res hnmanas co- 

nantur vertere in res divinas, nihil video iiisi ad 

lemporalia terrenaque opera naturamque corpoream, 

vel etiamsi invisibilem, tamen mulabilem potuisse re- 

vocari : quod nullo modo est verus Deus. Hoc auteir. 

s! saltem religfositati congrois significalionibus age- 

retor, esset quidem dolendum , non his w>rum Deum 

annuntiari atque praedicari ; tamen aliquo modo fe- 

rendum tam roeda et tiirpia non fieri nec juberi : at 

nonc cum pro Deo vero, quo soio anima se inhabi- 

tantesit felix, nefas sit colere aut corpus aut ani- 

nam ; quanto magis nefarium est ista sic colerc , ut 

nec salutem, nec decus humanum corpus aut anima 

colentis obtineai? Quamobrem si templo, sacerdote, 

sacrifieio, quod vero Deodebetur, colatiir aliquod 

elementum mundi, vel creatus aliquis spiritus, 

etiamsi non immundus et malus; non ideo malum 

est, quia ilb mala sunt quibus colitur ; sed quia illa 

sunt talia, quibus solus ilie colendus sit, cui talis cul* 

tas servitusque debetur. Si autem stolidiiate vel 

monstrositate simulacrorum, sacrificiis bomicidiorum, 

coronaiione viriiium pudendorum , mercede stupro- 

rom, seclione membrorum , abscisione genitalium , 

consecratione moUium , festis impurorum obsceno- 

rumque ludorum , unum verum Deum , id est omnis 

animae corporisque creatorem, colere se quisque 

coiitcndat ; non ideo peccat , quia iion est colendus 

qiiem oolit ; sed quia colendum, iion ut colendus est , 

colii. Qui vero etrebus lalibus, id cst turpibus etsce- 

lostis, et non Deum verum, id est animae corporisque 

lactorem, sed creaturam quamvis non vitiosam colit, 

sive illa sit anima, sive corpus , sive anima simul et 

corpos, bis peccat in Deum , quod et pro ipso colit, 

quod non est ipse ; et talibus rebus colit , qualibus 

nec ipse colendus est, nec non ipse. Sed hi quonam 

modo, id est qiiam turpiter nefarieque, coluerint, in 

promptu est. Quid autem vel quos coluerint, esset 

obscunim , nisi eorum testaretur historia , ea ipsa 

* vhMl. Am. et aiiquot Mss., Homerus, sed verius caeteri 
lihri, Eithemerw, Hic cnim scripsit saqam historiam. \ide 
sopra, lib. 6, cap. 7, n. 1. 



quae foeda et torpia confitcntuir numinibus lerribiliter 
exigentibus reddita. Unde remotis conslal ambagi- 
bus , nefarios dacmones atque immundissimos spir 
rilus bac omni civili theologia in visendis siolidis 
imaginibus , et per eas possidendis etiam stultis cor- 
dibus, invitatos (a). 

CAPUT XXVm. ^ Quod doctrina Varroms de theologia 
in nulla ^bi parte concordet. 

Quid igilur valet , quod vir doctissimus et acutis- 
siiiiiis Varro velui subtili disputatione hos omnes deos 
iii coelum et in terrani redigere ac refcrre conaiurt 
Non polest^ : fluunt de manibus, resiliunt, labuntur 
et decidunt. Dicturus enim dc feminis, hoc esl den- 
bus : f Quoniam, > inquit, i ut in primo libro dixi de 
locis , duo sunt priiicipia deorum animadversa dc 
ccelo el terra , a quo dii partim dicuntur coelestes , 
partim terrestres : ut in superioribus initium fe- 
cimus coelo , cum dixiinus de Jano, quem alii coe- 
him, alii dixerunt esse mundum; sic de fcminis 
initium scribendi facimus a Tellure. > Sentio 
quantam roolesiiam tale ac tantum paiiatur ingc- 
nium. Duciltir enim quadam ratione verisimili, coe* 
lum esse quod faciat, terram qiiae patiatnr; et ideo 
illi masculinam vim tribuit, huic femininam : et non 
aitendit eum potius esse qui hsc facit, qui cirumque 
fecit. llinc etiam Samothracum nobilia mysteria in 
superioro libro sic interpretatur , eaque se quae nec 
suis notasunt scribendo expositurum eisque missurum 
quasi religiosissime pollicetur (6). Dicit enim se ibi 
multis indiciis collegisse in simulacris aliud signili- 
care ccelum, aliud terram, aliud exempla rcrum, quas 
Plato appellat ideas : coelum Jovem, terram Juno- 
nem , ideas llinervam vuU intelligi : coelum a quo 
iiat aliquid, terram de qua fiat, exemplum secundum 
quod fial. Qua in re omillo dicere , quod Plaio illas 
ideas taiitam vim habere dicit (c), ut secuiidiim cas 
non coelum aliquid fecerit, sed ctiam ccelum fa- 
tum sit. Hoc dico, isiuin in hoc libro selectorum 
deoriim, rationem illam trium deorum, quibus 
quasi cuncta complexus esi, perdidisse. Coclo 
enim tribuit masculos deos, feminas terrae : inter 
quas posuit Minervam , quam supra ipsum coelum 
ante posuerat. Deinde masculus dcus Nepiunus in 
mari est, quod ad lerram potius quam ad coehim 
pertinet. Dispater * postremo , qui gra^ce n>ouTwy di- 
citur , etiam ipse masciilus frater amborum, lerreniis 
deus esse perhibetur ; superiorem terram tenens , in 
inferiore habens Proserpinam conjugem. Quomodo 
ergo deos ad coelum , deas ad terram referre conan- 
tur*?Quid solidum, quid constans, quid sobrium, 

* ita in Mss. At in editisprava bic fuitinlerpunctio, atque 
addita particula copolativa sic, ac referre ccnatwr et non 
potest ? Fluunt, eic. 

* Plures manuscripli, Ditis pater. Alii, Diispater. 

— Ms. 766, DUspaUr. Uss. 2050, 2052 et 2053, rts- 
pater. M. 

* Editi vind. et Am. : Quomodo erqo deotinccetOf deasm 
terra esse perhibent , qui rursus deos ad terram^ deas ad 
ccelum reftrre conantur ? 

(a) Conf. Epist. 103, n. 20. 

(b) vid. Jib. 5 de Ung. bt., § 58. 

(c) in TiuiuM) ei Parmcnide. 



fl9 DE CIYITATE DEl, 

qaid defiaitain habet haec dispulatio ? Illa aatem est 
Tellot initium dearum, Mater scilicet magna» apud 
q«am moUlom et absctaorum aeseqttc aecantium at- 
que jacianlium iosana perOrepit tarpitado : quid 
eai ergo quod dicitur caput deorum Janus, capul dca- 
rum Tellus? Nec ibi facit unum caput error» nec bic 
aaiium furor (a). Cur baec frustra referre niluntur ad 
munduro ? Quod etsi )K)6sent, pro Dco vero mundum 
nemo pius colit * : et tamen eos nec boc posse» 
veritas aperta convincil. Beferani haec polius ad bo- 
mines mortuos , ct ad daemones pessimos , et nulla 
qnaestio remanebit. 

CAPUT XXIX. — Quod omnia qute pkynologi ad 
mundum partnque iptha reluUruntf ad unum verum 
Deum referre debuerint, 

Namque omnia quae abeisex istorum deorum tbeo« 
logia velul pbyslcis raiionibus referuntur ad mundum, 
quaro sine ullo scrupulo sacrilegae opinionis Deo 
potius vero, qui fecit mundum, oronis aniroae et om- 
nis corporis conditori iribuaniury advertamua boc 
modo : Nos Deum colimus, non coelum et terraro , 
quibus duabus pariibus mundus hic constat : nec 
animam ycI animas per vivenlia quaecumque diffusas; 
sed Deum qui fecii coeluro et terram el omnia quae 
in eis snnt : qui fecit omncm animam , sive quo- 
cumquc modo vivenlem et sensus ac inlionis ex- 
pertem , sive etiam senlientem , sive etiam in- 
telligcntem. 

CAPUT XXX. — Qua pietate discematur a creaturi$ 
Creator, ne pro uno tot dii colantur^ quot tunt opera 
uniui auctorii. 

Et jam ul incipiaro illa unius el veri Dei opera per- 
currere, propter quae isii sibi dum quasi bonesle 
conantur sacramenta turpissima et scelestissima in- 
terpreiari, deos mulios falsosque fecerunt : illum 
Deum colimus, qui naluris a se creatis et subsisteiidi 
et movendi iniiia finesque constituit; qui renimcau- 
sas babei , novit atque disponit ; qui vim seminum 
condidit; qui ralionalem animam, quod dicitur ani- 
mus *, quibus voluit viventibus indidit ; qui sermonis 
facultaiem asumque donavit ; qui munus fulura di- 
cendi , quibus placuit spiriiibus impertivit, et per 
quos placel ipse futura praedicit, et per quos placet 
malas valetudines pcllit; qui bellorum ^uoque 
ipsonwi , cum sic emendanduro et castigandum est 
genus humanum , exordiis,progre8sibus, finibusque 
moderatur; qui bujuaroundi ignem vebementissimuro 
et violentissimum pro immensae naturae lempera- 
mento et creavit et regit ; qui universarum aquarum 
creaior et gubernator est ; qui solem fecit corpora- 
lium clarissinium iuminuro. eique vim congruam 
ct motam dedit; qui ipais Otiam inferia domina- 
tionem suain potesiatuiiique non sabtrabit; qui se- 



* Sic M8S. At editi, quati pomt pro vero Deo mundus vel 
opu» moiacttire coH. 

* Sic viod. Er. et mss. — Su 
dicitur tadnm, M . 



Sic etiam nosuri Mss. In B., i^tia; 



(«) Brror scilicet in Jano bicipite, fwroir autem in sacer- 
dctiDaB insaoiis Nauris magnae. 



8. AOGUSTINl »3 

mina et alimenta mortaliam , aive trida alve lU 
qaida, Daturis oompetentibos attribvla MbitHait; 
qai lerram fandat * atqoe fecondat; qoi fraelas ejus 
aBimalibus bomimbusque largiiar; qai caaaaa noii 
soluro principales, sed etiaro subsequentea novit ac- 
que ordinat; qui lunae siatuit motam suiim*; qui 
vias coelesies atqae terrestres locorum muiationibus 
praei)et; qui humanis Ingeniis, qo» creavit, etiam 
scientias arlium varianim ad adjavandam vitam na- 
taramque concessit; qni conjunctionem maria et fe- 
minas ad adjutorium propagandae prolis inslitait ; qui 
hominum coelibus , quem focis et luminibas adhibe- 
rent, ad facillimos usus munus terreni ignis indulsit. 
Isla sunt certe, quae diisselectis, per nescio quaa 
pbysicas interpretationes vir acutissirous atque doc- 
tissimus Varro , sivc quse aliunde accepit , sive qaas 
ipse conjecil, dislribuere laboraTit. [XXX.] Hxc 
autem facit atque ngit unus verus Deus ; sed sictit 
Deus, id est ubique totus ', nullis inclusus locis, nuliis 
viuculis alligalus , in nullas partes seciilis , ex oidla 
parle mutabilis, iroplens coeluro et terraro praesente 
poienlia, non indigente^ natura. Sic itaque admini- 
strat omiiia quae creavit, ui etiam ipsa proprios exer- 
ccre ' et agere molus sinat (a). Quamvis enim uibil 
esse possint sine ipso, non sunt quod ipse *• Agitau- 
tem multa etiam per Angelos : sed non nisi ex se 
ipso beatificat Angelos. Ita quamvis propter aliquas 
causas bominibus Angelos mitiat : non tamen ex An- 
geiis bomines , sed ex se ipso , sicut Angelos , l>eati- 
ficat. Ab boc uno et vero Deo vitam speramus 
aeternam. 

CAPUT XXXi. — Omi^m* proprie beneficn* Dd^ 
excepta generali largitate^ sectatore* veritatii utantur. 

Haberous enim ab illo , praeter hujuscemodi bene- 
ficia , quae ex hac , de qua nonnulla diximua , admi- 
nistralione naturae bonis malisque largitur, magnum 
et bonorum proprium magnae dilectionis indicium. 
Quanquam enim , quod sumus , quod vivimus , quod 
coelum terramque conspicirous , quod halieraus men- 
tem atque rationero , qua euro ipsum , qui baec omnia 
condidit , inquiramus , nequaquam valeamus actionl 
sufficere gratiarum : tamen quod nos oneratoa obro- 
tosque peccatis , et a contemplaiione siiae lucis aver- 
sos , ac tenebrarum , id est iniquitalis , dilectione 
caecatos « non omnino deseruit, misitque nobis Ver« 
iHim suum , qui est ejus unicus Filius , quo pro nobis 
assumpta came nato atque passo , quanti Deos Ikh 
mhiem penderet nosceremus , atque ilio sacrificio 
singulari a peccalis omnibos mundaremnr, ejosque 
Spiritu in cordibus nosiris dilectione diffusa, omnibus 
difficultatibus superatis in aeternam requiem et con- 

> Am. Er. et Ijov., fimdaml. vind. et Mss., fUndat. 

* viod. Am. et probae notse niaouscripti, modHm smrm. 
^Sic etiam codices 766, 9ff» et 9033. m lls. 206! abest 
lioc pliraseos membrum. M. 

s Editi : sed ticul idem DeuSf ubique totui. Gorrignntur a 
manuscriptis. 
^ Edili, nonabsente. At omncs mannscri|)ti,nofi indtgenle. 
" Plerique Mss., exserere. — sic uUaiii nostri Mss. M. 

• sic Mss. AtEdiii, nihU eite potsit sine ipso^ tm tamcn 
ftml ulta mnod tnse. , 

(a) Goni. iib. 5cont. Juiian., n.St 



LIBER SEPTINOS. 



m 



lenplaiioiils ejos IbeiEdHieiii dulcedinem Teniremiis, 
qiuBeonto»quotlliiguaBadageBdas ei graltaB saiia 
eonteiiderintT 



CAPUT XXXII. — Quod taeramentum redmptionk 
Chrisd mtltk reiro temporilnu defuerit , $emperque tit 
ifmfrstt tigmfieadonlbus prmdicatum. 

Hoc mysteriom Titae xtemae jam inde ab exordio 
generis humani per quaedam signa et sacramenta tem- 
poribos congnia, quibus oporiuit, per Angelos prae- 
dicainm est (a). Deinde populus Hebneus in unam 
quamdam rempublicam» qux boc sacraroentum age- 
ret , oongregatus est ; ubi per quosdam scientes, per 
qoosdam nesdentes , id quod ex adventu Christi us- 
qoe noiic et deinceps agitur, praenuntiaretur esse 
yentorom : sparsa eliam postea eadem gente ^ per 
genles propter testimonium Scripturarum , quibus 
«lema salus iu Ghristo fulura praedicta est. Omnes 
enlm non solum propbeiiae , quae in verbis sunt ; nec 
tantnm praecepta vitae , qux mores pietatemque con- 
formant', atque iUis litieris continenlur; verum 
etlam sacra , sacerdotia , tabemaculum, sive tem- 
plom , altaria , sacriBcia , cerimoniae , dies resii , et 
qoidquid aliud ad eam servilulero pertinel, quas Deo 
debetur , et gnece proprie Xccrpiia, dicitur , ea signi- 
ficavemnt etpraenuniiaveruiil* quae, propler aeiemam 
vitam fldelium in Christo et iropleta credimus , et 
impleri cemimus, et implenda confidimus (6). 

CAPUT XXXIII. — Quod per tolam christianam reti" 
gionem manifetlari potuerit fallada tpuiluum maH" 
gnontm , de hominum errore gaudeniium. 

Per hanc ergo religionem unam et veram poluit 
aperiri , deos Gentium esse imroundissimos daemones, 
sub defunctarum occasionibus aniroamm vel creatu- 
ranimspeciemundanarumdeos se putari cupientes, et 
quasi divinis bonoribus eisdemque scelestis ac turpi- 
bus rebus superba inipuritaie laetantes , atque ad ve- 
mro Deuro conversionero humanis animis invidentes. 
Ex quoruro iromanissiroo et iropiissiroo doroinatu 
horoo iiberatur, curo credit in euro qui praebuit ad 
exsurgenduro tantae huroilitaiis exempluro, quanta illi 
superbia ceciderunt. Hincsuntnon soluro illi, dequibus 
mulujarodiximus,et alii atque aliisiroilescateraram 
gentium alque terramin; sedetiam hi, de quibus nunc 
agimus , tanquaro in sciiaturo deomro selecti ; sed 
plane selecti nobilitate criroiiium , non dignitate vir- 
tulum. Quorum sacra Varro dum quasi ad naturales 
rationcs referre conatur, quaerens honestare res tur« 
pes» quomodo his quadret et consonet, non potest 
invenire : quoniam non sunt ipsae illoram sacromm 
caosae quas putat , vel potius vult puuri. Nam si non 

> Sic nostri recte Mss. In B., potf eociem ^enl^. m. 

* Aliquot Mss., cofi/imuvtf. — Sic etiam Ms. 766. M. 

• In antiquioiibus edJtioaibus viod. Am. Er. lc^tur, ea 
tignifcata et pramunUata twu. sic etiam in onmibos ma- 
nuscrfptis. Lofanienses tamen oorrexeraDt requirente, ut 
ahmt, sensu, ea tiqnificarvaa et prcemaiHacerunt. 

(a) Conf. lib. 9 dfe Gen. ad liu., n. 54-36. 
(6) De his plura habet August. passim infra, a lib. 17. 
oonler etiam Ilb. 4 conira FausUun, cap. 2, et lib. ^ cap. 



solum ipsae, veram etiam quaelibet allae hufns generis 
essent , quarovis nibil ad Deuro veram vitamque »ter- 
iiam , quae in religione qiuerenda est , periinerent ; 
tamen qualicumque de reram natura reddita ratione, 
aliquantulum miligarent offiensionem , quam iion in- 
tcllecta in sacris aliqua velut turpitudo aut absurdiias 
fccerat ; sicut in quibusdaro theatroram fabulis vel 
delubromm mysteriis faoere conatus est : ubi non 
theatra delubromm sunilitudine absolvit , sed thea- 
tromro potius siroililudine delubra damnavit ; tamen 
utcumque coiiatus est , ut sensum horribilibus rebus 
offeiisuro velut naturaliuro causarum ratione reddiia 
deliuiret ^ 

GAPUT XXXIV. — De librit Numm PompilH , quo$ 
tenatut , ne tacrorum cautm^ qualet in eit habeban" 
tur^ innotetcerent , ;icMtl incendi» 

Sed contra invenirous , sicut ipse vir doctissiroos 
prodidit , de Nuroae Poropilii libris redditas sacromm 
causas nullo modo potuisse tolerari , nec dignas ha- 
bitas , quae non solum lectae innotescerent religiosis, 
sed saltem scriptae reconderentur in tenebris. Jam 
enim dicam , quod in tertio hujus operis libro me suo 
loco diciumm esse promiseram {Cap, ix). Nam, sicut 
apud eumdem Varronem legitur in libro de Cultu deo« 
mro, I Terentius quidaro curo haberet ' ad Janiculum 
funduro , et bubulcus ejus juxu sepulcruro Nuroae 
Poropilil tnijiciens araimro emisset ex lcrra libros 
ejns, ubi sacromro institutomro scriptx crant causae, 
in Urbero pertulit ad praclorero. At ille curo inspe- 
xisset principia, rem tantaro detulit ad senatum. 
Ubi cum prinmres quasdam causas legissent , cur 
quidque in sacris fuerit institutum , Nuroae roortuo 
senatus assensusest, eosque libros tanquam reli- 
giosi patres conscripti , praetor ut corobureret, cen- 
suerunt > (a). Gredat quisque quod puUt : imo vero 
dicatqiiod dicenduro suggesserit vesana contentio , 
quilibct lantae iropietatis defensor egregius. Me ad- 
monere sufficiat , sacromro causas a rege Pompilio , 
Roroanomro sacromro instiiutore , conscriptas , nee 
populo , nec senatui , nec ;saltem ipsis sacerdotibus 
innotescere debuisse , ipsumque Nuroam Poropilium 
curiositate illicita ad ea dxroonuni pervenisse secreta> 
quae ipse quidem scriberet , ut haberet unde Icgendo 
'comrooneretur : sed ea taroen , curo rex esset , qui 
roinime quemquaro metueret , nec docere aliquem , 
nec delendo vel quoquo modo consuroendo perdere 
auderet ; ita quod scire neminero voluit , ne horoines 
nefaria doceret , violare autero tirouit , ne daeroonea 
iratos haberot, obmit ubi tutmn putavit, sepulcro 
suo propinquare aratram posse noii credens. Senatos 
autero cum religioncs formidarot damnare majoram, 
et ideo Numae assentiri cogeretur ; illos lamen librot 
um peroiciosos esse judicavlt, ut nee obrai' rarsus 
juberot, ne humana curiosius roulto vehemenlios 
rero jaro proditam quaereret, sed flarorois aboleri ne- 

* Mss., ralto reddita delmiret. 

* Quidam Mss., araret. — Nostri oodices, haberet. M. 
(a) vid. Uv. lib. 40, cap. 29; valer. lib. i, cap. 1 ; Plin. 

llb. 13, cap. 13, al. 27 ; Fest. et Plutardi. in iviofia ; Lict. 
lib. 1 UisUt., cap. Vt. « 




DE aVlTATE DBI. 

fauda monumenta : nt , quui jam neoeflse esse exisli* 
inabant sacra illa iacere, lolerabilios erraretur causis 
eoruui ignoratis , quam cognitis civiias turbaretur. 

CAPUT XXIV. — De fufdramantia, per quam Nwna, 
vim qmhudam dmumam hmginibuif ludifieabaiMr, 

Nam et ipse Numa, ad quem nullua Dei propbeta, 

finltus sanctus angdus mittebatur, bydromantiam 

facere compulsus esi, ut iii aqua Tideret imagines deo- 

min, vel pollus ludiflcationes dacmoniim, a quibus au- 

diret qiiid in sacris constituere atque observare de- 

beret. Quod gcnus divinailonis idem Varro a Persis 

dicit altatum , quo * et ipsum Niimam , et postea Py- 

Ihagoram philosuphura usum fuisse commemorat : 

iibi adbibiio sanguine etiam inferos perhibet scisei- 

lari * ; et vtxfOfM^Ucv graece dicit Tocari : quae sive 

liydromaiiiiay sive necroniantia dicatur , idipsum est, 

ubi videnlur mortui divinare. Quibus hsec ariibus 

fiaiil, ipsi viderint. Nolo enim dicere bas artes etiam 

ante noslri Salvatoris advenium in ipsis civitaiibus 

Geniium legibus solere probiberi , et pcena severis- 

sima vindicari. Nolo, inquam, hoc dicere : forlassis 

enim talia lunc licebant. llis lainen artibus dicii sacra 

illa Pompilius, quorum sacrorum Tacta prodidil, cau^ 

sas obruil ; ita timuit et ipse quod didicit : quarum 

.causarum proditos libros senatus incendit. Quid mihi 

ergo Varro illorum sacrorum alias nescio quas cau- 

sas velut physicas interprelatur ; quales si libri illi 

babuisseut, non utique arsissent ; aut et islos Varro- 

nis ad Caesarcm ponlificem scriptos (a) atque edilos 

patres conscripii simiiiter incendissent ? Quod ergo 

aquain egesserit, idestexportavcrit, Numa Pompilius, 

uiidc bydromantiam faccret, ideo nympbam Egeriam 

conjugem dicitur habuisse, quemadinodam in supra- 

dicto libro Varronis exponiiur (6). lia enim soleni res 

gestx aspersione mcndaciorum in fabulas verti. In 

» MS. 766, qua. M. 

* Am. Er. et aliquot Mss, itucUari : moxque nonnulli co- 
dices, et necromanteian. 

* Ui Dostris Mss., excepto 20i!(0, absunt voces, sive Ity- 
dronumtia. Ms. 2051 fert, iti^cromaii/uf. M. 

{a) vid. UctaDt. lib. i inslit., cap. 6. 

Kb) Uvius, lib. 1, cap. 19; ovidius, lib.SFast., vers.275, 
376. 



5. AU6UST1NI 

iHa igitur hydromanth curiosissimtts ille rex Roiiia* 
Bus el sacra didicit» qu» in libris suis poutifices 
baberent ; et eorum causas, quas praeter se neuinem 
acire voluit. Itaque eas seorsum scriptas securo quo- 
dammodo mori fecit, quando ita sublrahendas bomi- 
num notitiae sepeliendasque curaviu Aul ergo dxmo^ 
num illic tam sordidse et noxi» cupiditales erant 
eonscripix, ul ez his lota illa ibeolog^Ji civitis eliam 
apud tales bomines ezsecrabilis apparerel, qui tam 
multa in ipsis sacris erubescenda susoeperanl aul illi 
omnes niliil aliud quam bomines mortui prodebaiiliir, 
quos tara prolixi ' teinporis vetustale fere omnes po- 
puii Gefelium deos immortalcs esse credideranl : com 
et Uilibus sacris iidein ilU dxmones olileclareiilur» 
qui se colendos pro ipsis morluis» quos deos putari 
ieceranl quibusdam falladum miraculorum ailcstalio- 
nibus, supponebanl. Sed occulta Dei veri providen« 
lia factum est, ut et Pompilio amico suo illis cond- 
liati arlibus, quibus Iiydromantia fieri poluit, cuncta 
iila confiteri permitterenlur ; etl amen ut morilimis 
incenderel ea poiius, quam obrueret , admonere non 
permiiierentur : qui ne innotescerent, nec arairo, 
quo sunt eruta, obsistere potuerunt, nec stilo Varro- 
nis, quo ea qiue de hac re gesta sunt, in nostram me- 
rooriam pervenerunt. Non enim possunt quod boq 
sinuntur eflicerc : sinuntur autem aito Dd summi 
justoque judicio pro meritis eorum , quos ab eis vel 
afQigi tantum, vel etiam subjid ac dedpi justum esl . 
Quain vero perniciosa; vel a cultu verae diTinitatis 
alienx illx litlerx judicatae sint, biiic intelligi potesl, 
quod eas maluil senatus incendere , quas Pompilius 
occultavit, quam timere quod timuii qui hoc * audere 
non poiuit. Qui ergo viiam nec modo habere vull 
piam, talibus sacris quserai aeternam *. Qui autem 
cum malignis daemonibus non vult habere societatem, 
non sof»ersiitionem, qua coluntur , noxiam pertime- 
scat : sed veram religionem, qua produntur^etvincm- 

lur, agnoscat. 

* Km. et Mss., tam protixa. — Sic etiam nosui Mss. 

* Ms. 766, heec. M. 

* Sic onmes Mss. At editi : Qtd ergo nec felicem in fuiuro 
vHam^ nec modo habere vult piani^ talibus $acris mortem 
qwerat aternam. 



LWER OCTAVUS. 

Venit ad tertium genus theologi:r, qw.v dicilur naturalis,deque diis co i^erUacntibus qujftjlioneni, aii istomm videlicetdeo- 
rum cultus prosit ad conse(iiiciulauivitambeaum, quae post mortem lulura est, discuUeodam susdpitcum Platonicis,qu 
caeteronim philosophoruin suiit facile |:riDcipes et ad ndei christtanae verilatem propius accedeates. Atque hic prinMun 
refellit Apuleium et quicum |ue alii cultum daemonibus Umquam internuntiis et interpretil)us inter deos et homines 
impcndi vohint ; ostendeiis ifraos daemones quos vitiis obnoxios esse, et quse probi pnidentesque hombies aversan- 
tur et damnaut , id est , sacrilega poeUriim figmenUi , ludUtria theau^ica , magicanira arUum maleficia et scelera 
importasse, iisqae omniuo favere et delecuu'! couipertum est, nulla posse ratione diis boois homines coodliare. 

«nrinnnnnnmn> 



CAPUT PBIMUN. — De qutntione naturalis theoto- 
girn cum phitoscplUs excelientioris sdentiw discu^ 
Henda, 

Nunc intentiore nobis opus est animo multo quam 
eratin sup^^riorum solutioncquaestioniim elexplicatione 
librorum. De Ibeologia quippe , quam natoralem vo- 
canl, non cum quibuslibet hominibus ( non enim fa- 
buloia cst vd dvilis, hoc est vel theatrica vd urbana ; 



quarum altera jacliut deorum crimina , altera indicat 
deorum desideria criminosiora , ac per hoc maligno- 
rum polius daemonum qnam deomm); sed ouro 
philosophis est babenda collatio : qnorum ipsum no- 
men si latine interpretemur, amorem sapientiae pro- 
fitctur (a). Porro si sapientia Deus est, per quem 

(a) vid. Cicer. lib. 2 de Offic., cap. 3. 



UBER OGTAYCS. 



ficta smit omnia , sicnt divina auetorias Teritasqiie.' 

monstravit {Sap. ¥11, «4-47 ; et Hebr, i, «, 5) , ▼ems 

phllosophus est amaior Dei. Sed quia res ipsa , cnjus 

hoc nooien est , non est tn omnibus qui hoc nomine 

gloriantnr (neque enim continuo verae sspienliae sunt 

amatores, quicumque appcllanior pbilosophi) (a) : 

profecto ex omnibos, quorum sententias et iiiteris 

-nosse potnimus, eligendi suiil cum quibus non indi- 

gne quaestio isia tracieiur. Neque enim hoc opere 

omnes omnium philosophorum vanas opiniones re- 

fniare siiscepi , sed eas lantum qu» ad theologiam 

pertineni, quo verbo graeco signiQcari intelligimus de 

■divinitaierationem sive sermonem : nec eas omnium, 

sed eorum tanium, qui cum et esse diviniiatem et 

•hiimana curare consenliaiit, iion lamen suilicere 

unius incommulabilis Dci cullum ad vilam adipisccn- 

dam, etiam post moriem , beatam , scd multos, ab 

illo sane uno condilos atque instilutos, ob eam cau- 

sam colendos putant. Ili jam etiam Varronis opinio- 

nem veriialis propinquilaie transc^ndunt : siquidem 

ilie totam theologiam naturalem usque ad mundum 

Istum vel ejus animam cxtendere poluit : isli vero 

«upra omnem animae naturam confiienlur Deum, qui 

non solum mundum istum visibilem, qui sxpe coeli 

et teme nomine nuncupatur, sed etiam omnem om- 

«iiio animam feceril ; et qui rationalem ei intclle- 

ciualem, cujus generis anima humana esl, parlicipa- 

tione sui luminis incommutabilisel incorporci beatam 

facil. Hos philosopbos Platonicos appellalos , a Pla- 

tone doctore vocahulo derivalo, nulitih qui hxc vel 

tenuiter audivii, ignorat. De hoc igilur Platone , quae 

necessaria prxsenti quaestioni existimo , breviier at- 

tingam, prius illos commemorans, qui eum in eodem 

genere liderarum tempore pnecesserunt. 

CAPUT H. — De duobus phibsophorum generibut^ id 
est^ Ilalico et lordco, eortmtque auctoribut^ 

Quantum enim attinet ad litteras gruecas, qiue lin- 
gua intercacleras gentium clarior habctur (6), duo 
philosophorum gcnera traduntur ; unum Italicum, ex 
en parle Italix, quae quondam niagna Gnecia nuncu- 
pata est ; alierum lonicnm, in eis lerris, ubl ei nunc 
Grxcia nominaiur. Italicum genus auctorem babuit 



soccessores etiam propogaret, remm natoram scni- 
tatus soasque dispataiiones lilteris maiKlans eminuil ; 
maximeque admirabilis exsliUt, quod astrologiae nu- 
nieris coroprehensis, defectus solis et Innae etiam prav 
dicere potuit (a). Aquam tamen putavit rerum esse 
principium, et hinc omnia elemenU mundl ipsumque 
mundum, et qu» in eo gignuniur, exisiere. Nihil aii- 
tem huic operi , quod mnndo consideralo tam admi- 
rabile aspicimus, ex divina menie prsposuit. Huic 
successit Anaximander, ejiis auditor, mutavitque dc 
rerum natura opinionem. Non enim ex una re , sicut 
Thales ex humore, sed ex suis propriis principiis 
qiiasque res nasci piilavil. Qua; rerum principia sin- 
gularum esse credidit infinita, el innumerabiles niun- 
dos gignere, et quxcumque in cis orjunlur; eosque 
mundos niodo dissolvi, modo iierum gigni existimavii, 
quanta quisque xlalc sua manere potuerit ; nec ipse 
aliquid diviuae meiiti in his rerum operibus Iribueiis. 
Iste Anaximcnem ^ discipulum et successorem reli- 
qull : qui omnes rerum causas Infiniio aeri dedil : nec 
deos ncgavii , aul lacuil ; non lanien ab ipsis aercin 
factum , sed ipsos ex aere orlos credidii. Anaxagoras 
vero, ejiis auditor, harum rerum omnium, quas vidc- 
mus, effectorem divinum animnm sensil; ei dixil ex 
infinita maieria, quaj consiaret similibus* inter se 
particuliSy rerum omnium genera pro modulis et spe- 
ciebus propriis singula fieri ", sed animo faciente di- 
vino. Diogenes qiioque (6), Anaximenis alter audilor, 
aerem qnidem dixii rerum esse matcriam, de qua 
omnia fierent; sed cum csse compolcm divinae ratio- 
nis, sine qua nihil ex eo fieri possei. Anaxagorae suc< 
cessit aiidilor ejuS Arclielaus : etiam ipse de particulis 
inter se similibiis, qiiibus singula quaHpie fierent, iti 
puuvil conslare omnia , ut iiiesse eiiam menlem di- 
ceret , quae corpora alerna » , id est illas particulas » 
conjungendo et dissipando agerei omnia. Socraies 
hujus discipuins fuisse perhibelur, magister Phitoiiis, 
propler quem breviier cuncia isia recolui. 

^ CAPUT Hl. — De Socraiica diiciplina. 

Socraies ergo primus universam philosophiam ad 
corrigendos componendosque mores flexisse meroo- 
ratur; cum ante illum omnes magis pbysicis, id esi. 



PyUiagoram Samiuni, a quo eliam ferunt ipsum phi- ' naturalibtis , rebus perscrutandis operam maximam 



losophix nomen exortum. Nam cum antea Sapientes 
appellarenliir , qui modo quodam laudabilis vilae aliis 
pnrstare videbanlur; isle inlerrogatus , quid profile- 
reiur, Philosophum se esse respondii, id est studiosum 
vel amalorem sapientiae : quoniam sapientem profi- 
teri , arrogantissimum videb:Uur (c). lonici vero ge- 
neris princeps fuil Thales Milesius, unus illonim se- 
ptem qui appellali sunt Sapientes (d). Sed illi sex vitae 
genere dislinguebantur » et quibusdam praeceplis ad 
bene vivendum accommodatis : isie aulem Tbales, ut 

(a^S lactaQt. lib. 5. 

ibS vid. quaesl. 37 in Judic., tom. 3. 

iri Clcero, Ilb. 5 Tuacul. Qu?est., cap. 3. 

(tf)Hlc Romulo regnante vixissediatiir infira,lib. f&cap. 
^. .€quales ipsius sex alii Sapieotes suut C juu i JiceauiuiL- 
ttius, littacus Bfitylenfleus, Bias Prieoania, cl obulus Uiidiua. 
Pariaoder corinthlusi et solon Alheoieosis» 



impenderent (c). Non mihi autem videlur posse ad 
liquidum colligi, utrum Socrates, ul boc facerei, un- 
dio renim obscurarum et incertarom ad aliquid aper- 
tum et certum reperiendum animum intenderit, quod 
esset beat» vitae necessariu.m ; propter quam unani 
omnium pbilosophorum invigilasse ac laborasse vide- 

< vfaid. Am. Er., dissimUibuu sic rursus Infira kx», sinil' 
Sbus. 

* omnes pmpe Mss., rerum ommum quibus suis et pro- 
nriis singula fieri, CyglraDnensis Ms., rerum ommum ^m- 
busque suis et proprmsiwiulafieri.-^-Vss, noslri legunt, fie» 
rentt pro, fieri, ei caetera sieiU plerique PP. Bened&inonim 
oodices. M. 

* viDd. Ain. et Er., dissmiiita, 

(a) vide ciceronem, de DivinaUone, llb. 1, cap. 48. 

(b) Diogenes ille, boo Cynicus, sed Apolloniates, de quo 
Cicero, Ub. 1 de Natura deorum, cap. i%. 

f (c) dcero, lib. i Academ. Qoaest., cap. 4; Toseol. Qnssl» 
^lib. 5, cap. 4. ^ 



S27 DE CIVITATE DEI, 

tur iiidusiria : an vero , sicut de iilo quidani bene- 
voleniius suspicanlurS noleUU imniundos lerrenis 
cupidiuUbus animos se extendere in divina conari *. 
Quandoquidem ab eis.eausas rerum videbat inquiri, 
quas primas aique summas nonnisi in onius ac summi 
Dei * voluntate esse credebat : unde non eas puiabat 
nisi mundata menie posse comprehendi ; et ideo pur- 
gandoe bonis moribus vilae censebat instandum , ut 
deprimentibus libidinibus exoneratus animus naturali 
vigore in aetema se attoileret, naturamque incorporei 
et incommuubilis luminis , ubi causae omnium facia- 
rum naturarum stabiliter vivunt , inielligentiae pori- 
tate consplceret (a). Consut eum umen imperitorum 
stultitiam scire se aliquid opinantium , ctiam in ipsis 
moralibus quxstionibus, quo totum animum iiitendisse 
videbatur, vel confessa ignorantia sua, vel dissimulau 
scientia , lepore mirabiii disserendi et acutissima ur- 
baniute agiiasse aique versasse. Unde et conciiatis 
inimicitiis calumniosa criminatione damnatus, morte 
mulcutus est. Sed eum postea illa ipsa, quae publice 
damnaverat, Athenicnsium civius publice luxit, in 
duos accnsatores ejus (6) usque adeo popuU indigna- 
tione conversa , nt unus eorum oppressus vi multitu- 
dlnis interiret , exsilio autem voluntario atque perpe- 
tuo pcenam similem alter evaderet. Tam pneclara 
igitur viue mortisque fama Socrates reliquit plurimos 
sux philosophiae secutores, quorum cerUtim studium 
fuit in qua^tionum moraliifm disceputione versari , 
ubi agitur de summo bono, quo fieri homo beatus po- 
test ^. Quod in Socratis dispuutionibus , duin omnia 
movet, asserit, destruit, quoniam non evidenter ap« 
paruit ; quod cuique placuit, fnde sumpserunt, et ubi 
cuique visum est, constituerunt finem boni. Finis 
autem boni appellatur, quo quisque cum pervenerit , 
beatus est. Sic autem diversas inier se Socralici de 
isto fine senteniias habuerunt , ut (quod vix credibile 
est, unius magistri potuisse facere secUlores) qiiidam 
suromum bonum esse dicerent voluputem, sicut Ari- 
stippus ; quidam virtutem , sicut Antisthenes. Sic alii 
atque alii aliud atque aliud opinati simt : quos comme- 
morare longum est (c). . 

CAPUT lY. — De ffraeifmo inter SocraHi diidfmla» 
Plalone , qui omnem pkilo$ojHttam trioUei oarHtione 
lUttinxit, 

Sed inter discipulos Socratis , non qoidcm imme- 
rilo , excellentissima gloria claruit , qui ' omnino cae- 
teros ol)SCuraret , Plato. Qui cum esset Atheniensis , 
bonesto apud suos loco natus, et ingenio mirabili lon- 
ge Sttos condiscipulos anteiret ; parum Umen puUns 
perficiend» philosopbiae sufQcere se ipsum tc Socra- 

1 Ms. 768, tttSfneatur. M. 

* Unus et alter BAs., et eonari. 

s Editi, unirn veri ac «ummt Dei. Abest, veri, a manu- 
scriptts. 

^ Er. et Lov., tine quo fieri homo beatut non fniett, Editi 
alii, et manuscripti omittunt, tine ; et, non, 

> Manuscripti, quce, Ex nostris Mss. 766 et 20£»5, qu(B; 
90iSO et 2052, qid. M. 

(a) Apud Platonem, in pfaaedone. 

{b) Melitum et Anytom inteUigit, qnorum file multatns 
niorte , Anvtusvero exsulare coMtus est. riato in Apo- 
iQria Socratb, et uert. In Socrate. 

(c) videcioefonemy Ub. Sde rinibas. 



S. AUGUSTINI 

ticam disciplinam, qiuim longe lateque potoii pere- 
grinatiis est, quaquaversum eum alici^us nobiliute 
scientiae percipiend^ fama rapielKit. luque et iii iEgy- 
pto didicit quaecumqiie illic magna babebaiiUir atqae 
docelMintur , et inde in eas lulis parCes venieoa obi 
Pythagoraeomm fama celebrabatur , quidquid Italica 
pbilosophias tunc florebat, auditis emineniioribus in 
ea doctoribus facillime comprehendit. Et quia magl- 
strum Socratem singulariter diligebat, eum loquentem 
fere in omnibus sermonibus suis faciens, etiam illa 
quae vel ab aliis didicerat, vel ipse quanu potoerat 
intelligentia viderat , cum illius lepore et moralibus 
disputationibus temperavit. luque cum studium sa- 
pientiae in actione et contemplatione versetur, unde 
una pars ejus activa, altera contemplativa dici potest; 
quarum activa ad agendam vium, id est, ad mores 
instituendos , pertinet, coniemplativa auiem ad con- 
spiciendas naturae causas et sincerissimam veriutem : 
Socrates in activa excelluisse memoratiir; Pythagoras 
vero magis contemplaiivae, quibus poluit intelligenti» 
viribus , institisse (a). Proinde Plato utrumque jun- 
gendo philosophiam perfecisse laudatur, quam in trea 
partes distribuit : unam moralem , quae maxime in 
actione versatur ; alteram naturalem, quae contempla- 
tioni deputau est; tertiam raaonalem, qna veram 
disterminatur a falso : quae licet utrique, id est actioni 
et contemplationi, sit necessaria, maxime Umen oon- 
temphitio perspeciionem sibi vindicat veriutis. Ideo 
baec iripartitio non est contraria illi distinctioni, qua 
intelligitur omne studium sapientiae in actione et cor- 
templaiione consistere. Quid autem in bis vel de bis 
singulis partibus Plato senserit, id est, ubi finem 
omnium actionum, ubi causam omnium naturaruro, 
ubi lumen omnium rationum esse cognoverit vel cre- 
diderit, disserendo explicare et longum esse arbitror. 
ei temere affirmandum esse non arbitror. Cum enim 
magistri sui Socratis , quem facit in suis voluminibus 
disputantem, notissimum morero dissimulandae scien- 
tiae vel opinionis suae servare aflecUt, quia et illi ipse 
mos placuit, factum est ut etiam ipsius Platonis de 
rebus magnis sententiae non facile perspici possint. 
Ex his tamen quae apud eum leguntur, sive quae dixit \ 
sive quae ab aliis dicu esse narravit atque conscripsit, 
quje sibi placiu viderentur, qunedam commemorari el 
fauic operi inseri oportet a nobis , vel ubi suffragatur 
religioni verae, quam fides nostra suscipit ac defendit, 
vel ubi ei videtur esse contrarius, quantum ad isUm 
de uno Deo et pluribus pertinet quaestionem, propter 
vium, qu» post mortem futura est, veraciter beaUm*. 
ForUssis enim qui Platonem caeteris philosophis gen- 
tium longe recteque praelatum acutius atque veraciiis 
intellexisse atque secuti esse fanui celebriore laudan- 
tur, atiquid ule de Deo sentiunt, ut in illo inveniatur 
et causa subsistendi, et ratio intelligendi, et ordo vi- 

^ In B. omissa verba, iive qua dixit, M. 

* sic veteres libri. At impressi, qumtum ad ittam de una 
J)eo et pbmlnu perHnet qua*htwnem, qu^ propur ettom, 
qum post mortem futura est, verndter beatmn . cot* n twn 
etee eathoHcm reliaiottit atterU ditcipHna, Fortatm^ etc 

(a) Qmf. Ub. t oe oons. Evang ,n. 12. 



LIBER OCTAVUS. 

Yoidi : qttoruni triiim , imufn ad nalunilem » alterum 
ad niioiialem, terlium ad moralem partem intelligitur 
pertinere. Si enim liomo iia creatus est , ut per id 
qood in eo prsceilit, attingat illud, quod cuncta prs- 
cellity id est, nniim verum optimum Deum, sine quo 
nttHa natura subsistit, nulla doctrina instruit, nullus 
asos expedit : ipse quaeratur , ubi nobis secura ^ sunt 
onnia; ipse cematur, ubi nobis certa sunt omnia; 
ipse diligatur, ubi nobis recta sunt omnia. 

CAPUT V. — Quod de theobgiaeum Platonidt poth^ 
umMm dkceptandum nt, quorum ophdofd ommum 
pkUooophorum pottponenda mt dogmata. 

Si ergo Plato Dei hujus imitalorem, cognitorem, 
amatorem dixit esse sapientem, cujus participatione 
sit beatus, quid opus est excutere ca^teros? NuUi no- 
bis» quam isti, propius accesserunt (a). Cedat eis igi- 
tor non solum theologia illa fabulosa deorum crimi- 
nibtts oMecians auimos impiorum ; nec solum etiam 
ilU civilis, ubi impuri dxmones terrestribus gaudiis 
deditos populos deorum nomine seducentes, bumanos 
errores tanquam suos divinos honores habere Tolue- 
nint, ad spectandos suorum criminum ludos cultores 
suos lanqiiam ad suum cultum studiis immundissimis 
excilantes *, et sibi delectabiliores ludos de ipsis spe- 
ctatoribus exhibentes : ubi si qua velut bonesta geiun- 
tur in templis, conjuncta sibi thealrorum obscenitate 
turpantur: et quxcumque turpia geruntur in theatris, 
comparata sibi templorum fodditate laudantur. Et ea 
qns Varro ex liis sacris, quasi ad coelum et terram 
rerumqiie.mortalium semina et actus interpreiatusest; 
quia nec ipsa illis ritibus significantur, quae ipse insi- 
iiuare conatur; et ideo yeritas conantem non sequi- 
tur. et si ipsa essent, tamen animae raiionali ea,quaB 
infra ilkim naturali ordineconstilutasunt, pro deo suo 
colenda non essent ; nec sibi pneferre debuit, tanquam 
deos, eas res, quibus ipsam pneiulit verus Deus. Et 
ea, quae Numa Pompilius revera ad sacra ejusmodi 
pertinentia secum sepeliendo curavit abscondi, et ara« 
tro eruta senatus jussit incendi. In eo genere sunt 
etiam illa, ut aliquid de Numa mitius suspicemur, qam 
Alexander Macedo scribit ad matrem, sibi a magno 
aniistite sacrorum .^gyptiorum quodam Leone pate- 
facta (b) : ubi non Picus et Faunus et .^neas et Ro- 
imilus, vel etiam Hercules et ifisculapius et Liber So- 
mela ^ natus, et Tyndaridae fratres, et si quos alios ex 
mortalibus pro diis habent, sed ipsi etiam majorum " 
gentium dii, quos Cicero in Tusculanis tacitis nomi- 



959 



* Looo, iecura^ qukiam Hss. habent, diterta. GolbertSnus, 
interta. Alii plerique, certa : quod verbum altero nihilomi- 
nus locorepetuat post, ipte cematur. KulliUvero iiivenimus 
lectioaem, quam veterum manuscriptorum esse didt tudo- 
vicus vives, sdiicet : ipte quosratwr^ uti nolrit certa tuU 
onmia' xpte cematur, ubi notnt vera twu omitta, etc. 

s E(uU, habere volueruni ; utd ad tpeckmdot tuorum iri- 
ndnum ludott cuUoret tuot tanquam tuos vamuait admtni" 
stratoret hahuerunt : uki per eot ad tuum cultum ttudHs 
immundittimit aUot exdtantet, etc. CaaUgantur ex veteri- 
bosKbris. 

* vind. ABU et Er., nu^et. Melius Lov. etnss., majO' 
fwn. liam iu Cicero in citato loco, iib. 1 Acad. Qusst. 

8) De vera Relig., n. 7. 
) vid. infira, in fioe hqius libri, et lib. i% cap. 10, n. S; 
ticmcfpriani» de idolorum Vanitate. 



nibusvidetur atUngere {Lib, i, eap. \Z), Jupiter, Ju- 
no, Satumus, Vulcanus, Vesta, et alii plurimi, quo» 
Varro conatur ad mundi partes sive deineiita trans- 
ferre, bomines fuisse produntur. Timens enim et ille 
quasi revelata mysteria, petens admonet Aleiandrnm, 
ut cum ea matri oonscripta insinuaverit, flammis ju» 
beat concremari. Non solum ergo ista, quae duae theo- 
logiae, fabulosa continet et civihs, Platonicis philoso- 
phis cedant, qoi verum Deum, et rerum auctorem, et 
▼eritaUs illustratorem, et beaUtudinis largiiorem esse 
dixerunt : sed alii quoque philosophi, qui corporalia 
nalurae principia corpori dediiis menUbus opinaU 
sunt, cedanthis tantis et tanU Dei cogiiiloribus virisS 
ut Thales ui humore, Anaximeiies in aere, Stoici ia 
igiie, Epicurus in atomis, hoc est minutissimis cor- 
pusciilis, quae nec dividi nec senUri queunl, ei qui- 
cumque alii, quorum enumeraUoni immorari non est 
necesse, sive simplicia, sive conjuncta corpora, sivc 
vita carentia, sive vivenUa, sed tamen corpora, cau- 
sam principiumque rerurj isse dixerunt. Nam quidam 
eorum a rebus non vivis res vivas fieri posse credide- 
runt, sicut Epicurei : quidam vero a vivenie quidem et 
viventia et non viventia, sed tamen a corpore corpo- 
ra. Nam Stoici ignem, id estcorpus unum ex hisqua- 
tuorelementis, quibus vbibilis mundus hic constat, ei 
viventem, et sapientem, et ipsius mondi fabricatorem 
atquo omnium quae in eo sunt, eumqiie omnino ignem 
deum esse putaverunt. Hi et caeteri similes eorum id 
solum cogitare potuerunt, quod cum eis corda eorum 
obstricta carnis sensibus fabukita sunt. In se quippe 
habebant quod non videbant, et apud se iinaginaban- 
tur quod foris viderant, etiam qiiando non videbant» 
sed taniummodo cogitabant. Hoc autem iu conspectu 
talls cogitaUonis jam non est corpus» sed similitudo 
corporis. Ulud autem unde videtur in animo haec si- 
militudo corporis, nec corpus est, nec similitudo cor- 
poris ; et unde videtur, atque utrum pulchra an de- 
formis sit judicaiur, profecto est melius quam ipsa 
quae judicatur. H;ec mens hominis et * rationalis ani- 
maenatura est. quae utique corpus non est ; si jam iila 
corporis similitudo, cum in animo cogitantis aspicitur 
atque judicatur, nec ipsa corpus est. Non est ergo nec 
terra, nec aqua, nec aer» nec ignis : quibus quatuor 
corpcribus, quae dicuntur quatiior elementa, mundnm 
corporeum videmus esse compactum. Porro si noster 
animus corpus non est, quomodo Deus creator animi 
corpus est? Cedant ergo et isU, ut dictum est Plato- 
nicis : cedant et illi, quos quidem puduit dicere Deuin 
corpus esse, verumtamen ejusdem natorae» cqjnt lOe 
esty animos nostros esse putaverunt. Ita non eos mo- 
vit tanta mutabilitas anunae, quam Dei naturae tri- 
buere nefas est. Sed dicunt, Corpore mutatur animm 
natura ; nam per se ipsam incommutabilis esL Pote- 
rant isU dicere, Corpore aliquo vuIiieraturcaro;nam 
per se ipsam invulnerabilis est. Prorsus quod mutari 
non potest, nuUa re potest : ac per hoc quod oorporo 



« vind. Am. et Gr., verif. 

« EdiU yCtipta. Aliest, ipta, a Mss. 



^t 



DE GIVITATE DEI, S. AUGUSTINl 



S9i 



muLiri potest, aliqiia re potest, et idco incommuta- 
bile recie dici non potest. 

CAPUT VI. — De Platonkorum seniu in ea parte phi- 
loioplueBf qwB phytica nominatur. 

Viderunt ergo isti philosopbi, quos caeteris non im- 
roerito fama atque gloria prxlatos videffius, nullum 
corpus esse Deum : et ideo cuncia corpora transcen • 
derunt quaerentes Deum. Viderunt quidquid mutabile 
est, non esse summum Deum : et ideo omnem ani- 
mam muiabilesque omnes spiritus transcenderunt, 
quaerentes summum Deum. Deinde viderunt omnem 
apeciem in re quacumque mutabiii, qua est quidquid 
illud est, quoquo modo et qualiscumque natura est, 
Bon esse posse nisi ab iilo qui vere est, quia incom- 
routabiliier est. Ac per hoc sive universi mundi cor- 
pus, figuras, qualitates, ordinatumque motum, et ele- 
roenta disposita a coelo usque ad terram, et quaecuin- 
que corpora in eis sunt; sive omnem vitam, vel quae 
nutrit ct continet, qualts est in arboribus; vei qux 
et hoc habet et sentit, qualis est in pecoribus ; vel 
qu9e et haec habet et intelligit, qualis est in homini- 
bas; vel quae nutritorio subsidio non indiget, sed 
tantum coniinet, sentit, intelligii, qiialis est in Ange- 
lis, nisi ab illo esse non posse qui simpliciier est : 
quia non aliud illi est esse, aliud vivere, quasi possit 
esse non vivens ; nec aliud ilii est vivere, aliud intel- 
ligere, quasi possit vivere non inteiligens; nec aliud 
llli est inielligere, aliud beatum esse, quasi possit in- 
telligere et non beaius esse ; sed quod est illi vivere» 
fntelligere, beatum esse, hoc est illi esse. Propter 
hanc incommutabilitatem et simplicitatem intellexe- 
rnnt eum et omnia isu recisse, et ipsum a nullo fieri 
potuisse. Consideraverunt enim, quidquid est, vel 
corpus esse, vel vitam; meliusque aliquid vitam esse» 
quam corpus ; speciemque eorporis esse sensibilem, 
Intelligibilem vit». Proinde intelligibilem speciem 
sensibili pnetulerunt. Sensibilia dicimus, quae visu 
tactuque corporis senliri queunt : intelligibilia, quae 
eonspectu mentis inielligi possunt^ NuUaest enim 
pulchritudo corporalis, sive in statu corporis, sicut 
est figura, sive in motu, sicut est cantilena, de qiia 
non animus judicet. Quod profecto non posset, nisi 
roelior In illo esset haec species, sine tumore molis, 
slne strepitu vocis, sine spatio vel loci vel temporis. 
Sed ibi quoque nisi motabilis esset, non aliiis alio me- 
lius de specie sensibili judicaret : melius ingeniosior 
qiiam tardior, melius peritior quam imperitior, me- 
lius exercitatior quain minus exercitatus, et idem 
ipae unus cum proficit, melius utique posteaquam 
prlus. Qaod autem recipit magis" et minos, sine du- 
bitatione mutabile est. Unde ingeniosi et docti et in 
his exercitati homines facile collegerunt, non esse in 
eis rebits primam speciem, ubi mutabilis esse convin- 
citur. Cum igitur in eorum conspectu et corpus et 
animus magis minusque speciosa essent, et si 
omni specie carere possent, omnino nulla essent, vi- 
denint esse aliquid ubi prima esset et incommotabi- 

t Tsosin Mss., excepto 9(KS2, omittUQt verham, pomnt. M. 
• sic IIS8. At editi, mqfm. 



lis (a), et ideo nec comparabilis : atque ibi esse reniin 
principium rectissime crediderunt, quod factum non 
esset, et ex quo facta cuncta essent. Ita quod notum 
est Dei, ipse manifestavit eis, cum ab eis invisibiUa 
ejus, per ea quae facta sunt inteliecta conspecta sunt; 
sempiterna quoque virtus ejus et divinitas (Rom. i, 
19, 20) : a quo etiam visibilia et temporalia cuncta 
creata sunt^ Haec de illaparte quam physicam, idest 
naturalem, niincupani, dicta sint. 

CAPUT VII. — Quanto exeellentiores cneterU in logiea^ 
idest rationali phUosophia^ Ptatomd tint habendi. 

Quod autem attinet ad doctrinam, ubi altera pars 
versatur, quae ab eis iogica,id estrationaIi8,vocatur; 
absit ut his comparandi videantur, qui posuermit 
judicium veritalis in sensibus corporis , eorumque 
inftdis et fallacibus regulis omnia quae discuntur me- 
tienda esse censucrunt, ut Epicurei', et qutcunique 
alii tales; ut etiam ipsi Stoici, qui cum vehementer 
amaverint solerliam dbputandi, quam dialecUcam 
nominant, a corporis sensibus eam ducendain puta^ 
rnnt ; hinc asseverantes animum concipere notioiies, 
quas appellant h^oUn earum rerum scilicet quas de- 
liniendo explicant; hinc propagari atque connecti 
totam diseendi docendique rationem. Ubi ego multuin 
mirari soleo, cum pulchros dicant non esse nisi 
aapientes , quibus sensibus corporis isiam piilcbri- 
tiidlnem viderint, qualibus oculis carnis formam sa- 
pientiae decusque conspexerint. Hi vero, quos 
merito caeteris anteponimus , discreverunt ea quas 
mente conspiciuntur,abiisquae sensibus attingun- 
tur; nec sensihus adimentes quod possunt, nec eis 
dantes ultra quam possont. Lumen autem mentium 
esse dixerunt ad discenda omnia , eumdem ipeoin 
Deiim a quo facta sunt omnia. 

CAPUT VIII. — Quod eliam in morali phHotopMaPUk- 
tonici oblineant principaium, 

Reliqua est pars moralis , quam gncco vocabulo 
dicunt <0ixiiv , ubi quaeritur de summo bono , quo 
referentes omnia quae agiinus, et quod non propter 
aliud, sed propter se ipsum appetenteSt idque adipi- 
scentes, nihil quo beati simus, ulterius requiramos. 
Ideo quippe et finis est dictus , quia propter hunc 
caetera volumus, ipsum autem nonnisi propter ipsum. 
Hoc ergo beatificum bonum aliia corpore,aliiabanimo, 
alil ab utroque in bomine esse dixerunt'. Videbanl 
quippe ipsiun hominem constare ex animo et corpore, 
et ideo ab alterutro istorum dufim , aut ab utroquo 
bene sibi esse posse credebant, finaii qaodara bono, 
qoo beaii essent, quo cuncta quae agebant referrent, 
atque id * quo referendum esset non ultra quaererent. 
Unde illi qui dicuntur addidisse tertinm genus bono- 
rum, quod appellatur extrinsecus» sicuti est bonor. 



* Manuacripti plures looo, tiMUa^ habent, « 
Quidam vero atrumque sic: aquo etiam inmibiUa et wi 
^amclaerearatiml. --118. 766, tftoui^t^. M. 

> Godices 766, 2080, i05l et 9055, aln ab utroque homim 
este dixerunt. M. 

* H&c.in soUs editis addfiumi est, cicm fiKrent adeptu 
(a) supple, tpedet. 



N 



WSS} 



UBEU OCTAVUS. 



2U 



gloria, pecunia, et si quid hujusmodi, non sic addl« 
denint, ut finale esset, id est propter se ipsum appe- 
tendttm , sed propter aliud ; bonumque esset lioc 
genas lionisS malum aulem malis. Ita bonum homi- 
iiiSy qui Yel ab animo, Tel a corpore, vel ab ulroque 
cxpetif erunt, nihil aliud quam ab bomine expclcndum 
esse putayerunt. Sed qui id appetiverunt a corpore, a 
parte hominis deteriore ; qui vero ab nnimo, a parle 
meliore; qui aotem ab ulroque, a toto bomine. Sivo 
ergoaparte qualibet, sive a toio, non nisi ab homine. 
Nec Uts diflerentix, quoniam trcs sunt, ideo tres, 
sed multas dissensiones pbilosophorum scctasque 
feceront : quia et de bono corporis , ct dc bono 
animi,etde bono utriusquc divcrsi divcrsa opinali 
5unl (a). Cedant igilur bi omnes illis philosophis, 
qoi non dixerunt bealum csse hominem frucntcm 
jcorpore , vel frueutem aniino, sed fruentcm Deo : 
non sicut corpore vel se ipso animus,aul sicutamico 
amicus, sed sicut luce oculus ; si aiiquid ab liis ad illa 
similitudiuis afleremlum csi*, qnod qualc sit, si 
Deus ipse ndjuverit , n'io looo, qiinntum pcr nos 
fieri poterit, appnrebii. [IX*] ^^'"^ ^^^i^ sitcomme» 
iiiorare, Platonein dcicrniin:issc fincm boni esse, 
secundum virtuticm vivere, et ei soli cvcnire possBf 
qm notitiam Dci hnbeal ci imilniionem ; nec esse 
aliam ob causam bealum. Idcoqnc non dubiiat hoc 
esse philosopbari , amare Dcum; cnjiis natura sit 
incorporalis. Unde uliqiic colligihir, tunc forc bea- 
|um sludiosum sapieiili^B ( id cniin esiphilosophiis), 
cum Deo fnii coRperit.Quamvis enim non continuo bca- 
tus sil , qui eo fruilur quod nmat ; iniilli enim amnndo 
ea quae amanda non siinl, niiscri sunt, et miseriores 
lcumfruuniur:uemo Limen bealus est,qiii eo quod 
amat non fruilur. Nam et ipsi qui rcs iion amandas 
amant, non se beaios amando putniit, sed frucndo. 
Uuisqiiis ergo fruilur co qiiod amat, veriimqiie ct sum-^ 
mum Ixmum amat, quis eum bcntum nisi miserrimus 
negat? ipsum autem verum nc summum bonum Plato 
dicit Deuin, nndc vult cssc philosophum amatorem 
Dei, ut, quoiiiam philosophin ad beatam vitam tendit 
fruens Dco sit l)ealus qui Doum amaverit. 

CAPUT IX. — De ea philosoplna qtice ad veritatem fidei 
christiana: propius accessit. 

Quicumquc igitur phi^psopbi de Dco summo et ycro 
]sta senserunt, quod ct rerum creatariim sit cffecior, 
et lumcn cognoso.cndarum , ct bonum agendarum; 
qiiod ab illo nobis sit ct principium naturne, ct vcri- 
tns doctrina', et relicilas \\lx; sive Plnlonici nccom- 
niodalius uuncupentur.sive quodlibct aliud scclx*suae 
;iomen iinponant; sive laiilummodo lonici generis, 
qni in cis prn^cipui fiierunt, isla scnserint, sicul ideia 
Plato, et qiii euin bene iniellexeriint ; sive eliani 
italici, propier Pylhagoram et PyibAgorxos, et si 
qiii Xorie alii ejusdcin sentcntisc idenlidem fuerunt ; 
sive aliarum qiioque genlium,qui sapientcs vel philo- 

* sic Blss. At odili, sed propler atiud tontmt, quo esset hoc 
gemts buman bonis, elc. 

* Editi, ad illas sunititudines afferendwn est, Emendan- 
^r ex manuscriptui. 

f,a) vide hi.ra, lU). 19, cap. 2. 

Sanct. August. VII. 



sophi habiti sunt, Atlantici Libyci^ ^gyptii, Indi, 
Persx, Chaldxi, Scythx, Galli, Ilispani aliiquc rcpe- 
riuntiir, qui hoc viderint ac docuerint, eos omnes 
cxteris antcponimus, eosque nobis propinquiores 
faicmur. 

CAPUT X. — QucB sit tnter philosophicas artes re/t- 
giosi excellentia christiani, 

i. Quamvis cnim homo christianus litteris tantom 
ecclcslaslicis crudilus, Plaionicorum forte nomen 
ignoret, nec utrum duo genera philosophorum exsti- 
terint ingrxca lingua, lonicorum et Italiconim, sciat; 
non tamen ita surdiis est in rcbus humanis, utnesciat 
philosophos vel sludium sapientix, vel ipsam sapien- 
tiam profiicri. Cavct cos tamcn , qui sccundum ele- 
mcnta hujus mundi philosophantur, non sccundiim 
Deum, a quo ipsc faclus est mundus. Admonctur 
cnim pra&ccpto apostolico, ndclilerque audit quod 
dictiim cst : Cavete ne quis vos decipiat per philoso^ 
phiam et inanem seductionem , secundum clemenia 
mundi (Coloss. ii, 8). Dcinde nc oinncs Ules csse ar- 
bilretur, audit ab eodem aposiolo dici de quibusdam, 
Quia quod notum est Deif manifestum est in Hli$ : 
Deus enim iltis manifestavit. Invisibilia enim ejus , a 
constiiutione mundi , per ea qum facta sunt , intetleela 
conspiciuntur ; sempiterna quoque virtus ejus et divini^ 
tas(Rom. i, 19, 20). Et uhi Alhenicnsibus loquens, 
cum rcm magnam de Dco dixisset , ct quai a paiicis 
possit intelligi, quod in illo vivimus^ movemur ei 
sumus; adjccit ct ait, Sicut et vestri quidam dixeruni 
(Act, XVII, 28). Novit sane ciiam ipsos, in qiiibus cr- 
rant, cavcrc. Ubi cnini dictiim est quod per ea qiiai 
facta sunt, Deus illis manifestavii intelleciu conspi« 
cienda invisibilia siia ; ibi eiinm dicium est, non illos 
ipsuin Deum reclc coluisse, quia et aliis rebiis, qui- 
bus non oportcbat, divinos honores illi uni tantum 
debilos delulcrunt : Quoniam cognoscentes Deum, ntm 
sicut Deum glorificaverunt , aut gratias egerunt ; sed 
evanuerunt in cogitalionibus suis^ et obscuratum est m- 
sipiens cor eorum. Dicentes enim se esae sapiente» 
stulti facti sunt^ et immutaverunt gloriam incorruptibi' 
lis Dei in similitudinem imeginis eorruptibilis hominU . 
et volucrunu et quadrupedum^ et serpentium (Rom. i, 
21-25). Ubi et Romanos, et Grxcos, et iEgyptios, 
qni de sapientisc iiomine gloriati sunt, fecit intelligi. 
Sed de hoc cuni istis postmodum disputabimus. la 
quo aulem nobis consentiunt de uno Deo hujus uni« 
versilatis auctore , qui non solum supcr omnia cor- 
pora cst incorporcus , verum ctiam siipor omncs ani- 
mas iiicorruplibilis , principiuni noslrum , lumen 
nosirum, bonum nostrum, in hoc eos cxteris ante- 
ponimus. 

2. [X.] Ncc, si litleras corum chrislianus igno- 
rnns, vorbis quoc non didicit in disputatione non uti • 
tur, ut vel naluralcm laliiie, vel physicam grsM» 



* plerique manuscripli, Libyes. Paud cum editis, Libya. 
nos l.eonardum Coquxum seculi miiiime disUnguimus ab 
Allanlicis, quos illc ol)servat dictos Lybicos, quod, ut Laer- 
tius uradil, Lvbicus fuissc Ailas re\ ille Maurilanisc, qi^ 
cursum soLis, luiix ac sidcium primus Invcsiigasso dicitur. 

(nuifj 



235 



DE CIYITATE DEf, S. AUGUSTINI 



appcllet dam partem in qiia de inquisitionc naturx 
tractatur, et rationalem sive logicnni , in qua quxri- 
lur qoonam modo verilas percipi possit, et moralcm 
▼el ethicam, in qua de moribus ngitur bonorumque 
finibus appetendis malorumqiie viiandis, ideo nescit 
nb uiio vero Dco alqiie optimo, et naturam nobis 
csse, qua facli ad cjus imaginem sumus, et doctri- 
nam , qua eum nosquc novcrimus, ct gratiam , qua 
llli cohserendo beali simus. IIocc itaque causa cst cur 
islos cxteris prxrernmus; quia cum alii pliilosophi 
Ingcnia sua studiaqiic contriverint in requirendis 
rerum causis , et quinani esset modus discendi atquc 
vivendi ; isli Deo cognito rcpercrunl ubi essel caiisa 
consiiliitx universitatis, et lux percipieiidx veritaiis, 
et fons bibcnd»i felicitatis. Sivc ergo isti Platonici , 
sive qiiicumquc alii quarumlibet genlium philosophi 
de Deo ista sentiunt, nobiscum senliunt. Scd ideo 
cum Platonieis magis placoit haiic causam agcre, 
qoia eorum suiit littcrx noliores. Nam et Groeci, 
«[uorum lingua in geniibus pra?eminet, eas magna 
praedicatione celebrarunt ; et Latini permoti earum 
vel f xcellenlia, vel gloria ^ ipsas libentius didice- 
runt, atque in nostrum eloqulum transferendo nobi- 
liores clarioresquc feceruni. 

CAPUT XI. — Unde Plato eam intelligentiam polue- 
rit acquirere, quu chriiiiame scientice propinquavit. 

Mirantur autein quidam nobis in Christi gratia 
sociati, cum audiunl vel lcgunt Plaionem de Dco isit 
sensisse, qu;c niiillum congruere vcritati noslnc reli- 
gionis aguoscimt. Unde nonnulli putavenint eiira, 
quando perrexit in i£gyplum, Jeremiam audisse pro- 
pneiam, vel Scripturas propheticas in eadcm peregri- 
natione legisse : quorum quidcm opinionem in qui- 
busdam libris meis posui (a). Sed diligenter supputata 
lemporum ratio, qux chronica hisioria continehir, 
Piatonem indicat a tcmporequo prophetavit Jcrcmias, 
centtim ferme aniios postea nalum fuisse (b) : qui 
cum ucloginta et iinum vixisset, ab anno m^rtis ejiis 
iisque ad id tempus, quo Ptolemxus rex iCgypti 
Soripturas propheticas geniis Hebrseoriim dc Judana 
poposcit, el per septuaginla viros Hebraos, qui 
eiiam grxcam linguam noveraiit, interprclandas ha- 
I)cndasque curavil, anni ferroe rcperiunlur sexagin- 
la (c). Quaproptcr in illa peregrinatione sua Plato iicc 
Jeremiam videre potuit tanto anle defiinctum , nec 
easdem Scripturas legere, qune nondum fuerant in 
graecam linguam translatac , qua ille poUebat : nisi 
^orte, quia fuit acerrimi studii, sicut vflgyptias, ita et 
istas per interpretem didicit, non ut scribcndo trans- 
ferrety quod Ptolemaeus pro ingeiui beneficio, qtii 
regia potesute etiam timevi poieral , mcruisse per- 

» Tres editiones, Vlnd. Am. Er. addiint, vel gratia, 

(a) libro sciUcet de Doctrina chrisUaoa secundo, n. 43. 
Vide lib. 2 Reiracl., cap. 4, n. 2. , , . 

{b) Euscbius in chronico valiclaium Jeremise ad alympia- 
dcm 37 et 38 refert : Platonis autcm ortum ad ohmpiadis 
88 annum quarium. Est igitur ille eLapsis a Jcremiai vatici- 
nio phis ecntum et se|)tuaginia annis nalus. 

(c) Obiit Flato aono primo olympiadis 109. Ptolemieusau- 
tem rhiladelphus sacras Litteras ex helirxo iuGrxcum ver- 
icodas curavit olympiade W. 



hibelur, sed ot colloqneiido, quid continerent, qiian- 
tiim capcrc posset, addisccret (a). Hoc ut existimetur, 
illa suadere videntur indicia, quod liber Geneseos sle 
incipit : In principio fecit Deus calum et terram, Terra 
autem erat inmibilit et incompotita , et tenebrm erant 
tuper abyssumf et Spiritus Dei superferebatur super 
aquam (Gen, i, 1, 2). In Timseo aulem Plato, quem 
librum dc niundi constitutione conscripsit, Deura 
dicil in illo opere lerram primo ignemque junxisse 
(Cap. 5 translat, Cicer.) : manifestum est autem quod 
jgni tribuat coeli lociim *■ : habet ergo baec scntentia 
quamdam illius similitudinem, qua dictom est, In 
principio fecit Deus calum et terram, Deinde ilia duo 
media, qiiibus intcrpositts sibimet haec extrema copu* 
Jarenliir, aquam dicit et aerem {Ibidem) : undc puta- 
lur sic intellexisso quod scriptum est, Spirilut Dei 
tuperferebatur super aquanu Parum quippe atlendens 
quo more soleat illa Scriptura appellare Spiritum Dci, 
quoniam etaer spiritus dicitiir, quatuor opinatus ele- 
menta loco illo commemorala videri potest. Dcinde 
quod Plato dicit amatorcm Dei esse philosopbum» 
nihil sic in illis sacris Litteris flagrat : et maxime 
illud, quod et me plurimum adducit , ut peiie assen* 
tiar Platonem illorum Librorum expertem non fuisse, 
quod cum ad sanctum Moysen iia vcrba Dei per an» 
gelum perferantur, ut quxrenli quod sit nomen ejus, 
qui eiim pergere pnEcipicbat ad populum llebncum 
ex ^gyplo liberandum, respondeatur, Ego tum qid 
tnm ; et dices filiit Israel^ Qui ett^ mtstl me ad vom 
(Excd. lU, 14) ; tanquam in ejus comparaiione qui 
vere cst quia incommutabilis est , ea qux mutabilia 
facta suiit non sint : yehementer hoc Plato tenuit» et 
diligentissime commendavit (b). Et nescio utrum boc 
uspiani reperiatur in libris eorum qui ante Platoneni 
iiierunt, nisi ubi diclium est, Ego tumqui tum; et dt- 
cet eit, Qui ett, mitit me ad vot, 

CAPUT XII. — Quod eliam Platonici^ McetdeuHO 
vero Deo bene senserint, multit tamen diit tacra fa» 
cienda censuerint. 

Scd undecumque illc isla didicerit, sive prxcedeii- 
tibus cuiii veterum Ubris, sive potius quomodo dieit 
Apostolus, quia quod notum est Dei, manifettum eti tn 
ilUs ; Deut enim illit manifestavit : invitibiUa enhn ^ut^ 
a conttilutione mundi, per ea qua facta mnl, intelleeia 
eonspiciuntur ; temj^terna quoque ejut virtut et divini- 
tat ( Rom. I, 49, 20 ) : ntinc non immerito me Plato- 
nicos philosop^os elegisse eum quibus agam, qiiod in 
ista qiiaestione, quam modo suscepimus, agitur de iia- 
turali theologia, utruin propler felieitatem, quae posl 

1 Hic apud Lov. addiUjr, terrte vero iptam terram ; quod 
abesl a ca^teris editis et Mss. 

(a) Plaionem ex sacris Hcbrsorum librishauslsse et tran^ 
scripsissc quam plurima,afiirmaDt Justinus martyr. inorat* 
parsenetica ad Genies ; Origen., contra Celsum, lib. 6; Clemens 
Alexand. lib. 1 Slromatum, cap, 22, § ISO, ei Oraiioiie ex*. 
horutoria ad Geiile^ lib. % cap. i ; Eusebius, lib. ii de 
Pra;i>aralione cvangelica, cap. 9 ; Ambrosius, serm. i8 in 
psal. 118. At coDira l^cUiiUus, lib. 4 de vera Sapieniiat 
cap. 2, ipsum dicit indagandae vcrilatis amore percgnnan- 

«tein ad Judx(*s non accessissc. 

(b) rrxscrtini in Parmenid. et sopbist. dialo^. 



m 

nioricm fuiura est, uni Dco, an pluribus sacra facere 
oporteat *, salis, ul exislimo. exposui. [XII. 1 rdeo 
^ppe koft potissimum elcgi, quoniam de uno Deo, 
qut feeilcceluiii et lemm« quanlo melius seiiserunl, 
laiito cxteris gloriosiores et illuslriores habeniur : 
in lantum aliis prxlali judicio posleroruM», ut cnm 
Aristoteles, Plalonis discipulus, vir excelienlis ingenii, 
ct eloquio Platoni quidem impar, sed multos facile 
superans, seclam Peripaiclicam condidisscl, quod 
deambulans dispulare consuevei-at , plurimosque di- 
scipulospneclarafamaexcellcns, yivo adhuc prasce- 
plore in suam haeresim congregasset, post morlem 
▼ero Platonis Speusippus », sororis ejus rilius, etXc- 
nocratcs, dilectus ejus discipulus, in scholam ejus, 
quae Academia vocabatur, eidem succcssissenl, alque 
Qb hoc et ipsi et eorum successorcs Acadeniici appel- 
larentur ; recentiores lamcn philosoplii nobilissiml, 
quibusPlato seciandus piacuil, iioIucrinlsediciPeri- 
paielicos, aut Academicos, sed Plalouicos (a).Kx 
jquibus suiit valde nobiiilali Gr»ci, Plolinus, lam- 
blichus, Porphyrius : in utraque aulem lingua, id est 
/cl grxca et laiina, Apulcius Afcr exsliiit Plaionicus 
jiobilis. Scd lii omnes, cl caleri ejusmodi, et ipse 
Plaio , diis plurimis esse sacra facicnda pulave- 

niiit. 

CAPOT XIU. — De sentenlia Platonis , qua rf«/l- 

mvit deot non esse nisi bonot amicosque virtutum. 

Quanquam ergo a npbis et iii aliis mullis rebus ma- 
gnisque dissenlianl, in hoc lamen quod modo posui, 
quia neque parva res csl, el inde hunc qua'Slio est, 
lirimum ab eis qusero, quibus diis islum cultum exhi- 
bendum arbitrenlur, uUrum bonis, an malis, anet bo- 
nis et malJs.Sed habemus seuieiiiiam PIaionis,dicen- 
4is oinnes deos bonos esse, nec esse omnino ullum 
deorum malum (Lib. 10 de Legibus , et de Re- 
fmblica, Hb. 2). Conseque/is est igiiur , ut bonis 
h»c exhibenda inlelliganlur : lunc cnim diis exhi- 
hcnlur ; quoniam nec dii eruot, si boni iion erunt. 
Iloc si ita esi, (ii^m de diis quid aliud decet credere?) 
illa profeclo vacuaturopinio, qua noi^nulli putant deos 
nialos s^ris placandos csse, nel;edant ; bonosautem, 
ul adjiivenl» invocandos (b). Mali enim nalli sunt dii : 
bonis porro debitus, ut dicuiit, lionor sacrorum cst 
deferendus. Qui sunt ergo iiliqui ludos scenicosamant, 
eosqne diviiiis rebus adjungi et suis honoribus fla- 
gitant exhiberi ? quorum vis non cos indicat nullos, 
sed iste aHecius himiruni indicat malos. Quid enim 
de ludis scenicis Plaio senserit, notum est ; cumpoc- 
tas ipsos, quod tam indigna deorum majeslaie atque 
bonitate * carmina coniposuennl, censel civiiaie pel- 
lendas(c). Qui sunt igiiur isii dii, qui de scenicis lu- 
discuni ipso Platoiie contcndunt ? Illc quippe non pa- 



> m editis ))ost verbum, opoitcat , inseria baec fucrunt : 
ecam ulrum unus Deusj an plures prqpter hujus vikB ^ 
bona coiendi. Sed his verbis carent velieres libn. 

* Plures et probae noiae manuscripii, Xeuappus, 

* Aliquot Hss., alque bemqniiute. 

(a) Conf. Eiiseb. lib. ii Prae|»ar. evanjj., capp. 4, 5. 

Ib) Poribyr. hb. 2 de Alisliueniia ammaiorumyCapp.SOy 

(c) Supra, lib. % cap. 44. 



LIBER OCTAVUS. 258 

liliir dcos falsis crlmiiiibus inramari : Isti eisdcm cri- 
minibus suos honores celebrari jubent. Denique isii 
cum eosdem ludos inslaurari pneciperent, poscentcs 
turpia, etiam maligna gcsserunt, Tito Laiinio aufe- 
rentcs filium, et immillentes morbum, quod eorum 
abnuisset imperium, eumque morbum retrahentes, 
com jussa complesset (a) : iste auiem illos iicc tam 
malos timendos puiat, sed suae senleiitioe roburcon-' 
stantissime retinens, omnes poelarum sacrilegas nu- 
gas, quibus illi immunditiai societate *■ oblcciantur, 
a populobene insiiiulo removere non dubitai. llunc 
autem Plalonem, qnod jam in secundo librocomme- 
moravi (Cap. 14 ), inlcr semideos Labeo ponil. Qui 
Labeo numina mala viclimis crucnlis atque hujusmo* 
disupplicalionibusplacariexislimat, bona vero ludis, 
et lalibus quasi ad Ireiiiiam pertinenlibus rebus. Quld 
cst ergo quod semideus Plaio non semideis, sed deis, 
et hoc bonis, illa obleciamenta, quia judicat turpia, 
tam conslanter audct auferre? Quisane dii rerellont 
sententiam Labeonis : nam se in Latinio non lascivos 
tanlum atque ludibundos, sed etiain sxvos tcrribilcs- 
quemonslrarunt. Cxponant ergo nobis isla Plato- 
nici *, qui omnes deos secundum aucloris sui sentcu- 
tiam bonos ct honesios et virlutibus sapicntium esse 
socios arbitranlur, aliterque de ullo deorum seiitiri 
nefas habent. Ejiponimus , inquiunt. Allente igitur 
aiidiamus. 

CAPUT XI Y. — De opinione eorum qm rationales 
anfmas irium generum esse dixerunt, id est, in diis 
coelestibm, in dwmonibus aeriis ^ et in hominibus 
terrenis. 

\. Omnium inquiunt, animaliuni, iii quibus est 
anima rationalis, tripartita divisi.o est, in deos, ho- 
mines, dxmones. Dii excelsissimum locom teuent, 
homines inlimum, dscmones medium. Nam deoriun 
sedes in ccelo est, hominqm ip lerra, in aere dacmo- 
num. Sicut eis diversa dignitas est locorum, ita ctiam 
naturarum. Proindedii sunt hominibusdjcmonibusque 
poliores ; homines vero inrra dcos et dxmones con- 
stiiuli sunt , ut elemeniorum ordine, sic diiTereiitia 
merilorum. Pxmones igilur medii , quemadmodum 
diis, quibqs inferius habilant, posipoiicndi, ila liom|- 
nibus, quibus superius, prxferendi sunl. Habentenim 
cum diis communem immorialilalem corporum, ani- 
morum aulem cum hominibus passiones (b). Quapro- 
pter npn est mirum, inquiunt, [$i eliam ludorum ob- 
scenilatibus et poetarum iigmentis delectantiir ; 
q.uandoquidem humanis capiuntur aflfeclibus , a qui- 
bus dii longe absunt ct modis omnibus alieni sunt. 
Ex quo colligilur, Plalonem poctir^ delesiando vi 
prohibeiido figmenla, non deos, qui omnes boni vi 
cxcelsi sunt, privasse ludorum scenicorum voIuplali\ 
sed dxmones. 

2. Wxc si ita sunt, quoe licet apud nlios qiioque re- 
perianlur, Apuleius lamen Platonicus Madauicnsis 



> Sic Mss. At editi, per vnmunditiiB sodetatenu 

« sic 

(a) supra, 

ib) PlaioiD Kpinomide. 



c iiostri Mss. in B., Expommt isla nobis rlatonia. M, 
supra, Ub. 4, cap. 96. ' '' 



i 



239 DE CIMTATE DEf, 

ile hic re sola unum scripsit librum, cujus Utulum 
esseToluit, De deo Socrads : ubi disseril et exponit, 
ex quo genere numinum Socralcs *■ habebat adjun- ' 
ctum et amicitia quadam conciliatum, a quo perhi- 
betur solitus admoneri , ut desisieret ab agendo, 
quando id quod agere volebat, non prospere fuerat 
eventurum. Dicii enim apertissime, et copiosissime 
asserit, non ilium Deum fuisse, sed dxmoncm, dili- 
genti dispulalione pcrtracians islam Platonis de deo- 
rum sublimitate et hominum humilitaieet dxmonum 
medietate sententiam. Ilacc ergo si ita sunt, quo- 
nam roodo ausus esi Plato, etiamsi non diis, qiios ab 
omni humana conlagione semovii, cerie ipsis daenio- 
nibus, poeias urbe pellcndo, auferre iheairicas volu- 
ptates, nisi quia Iioc pacto admunuit animum huma- 
num, quamvis adhuc in his nioribundis membris po- 
situm, pro splendore honcstatis impura dxmonum 
jussa contemnere,eoruinqneiramundiliam delestari ? 
nam si Plato hxc honeslissime argnit et probibuit, 
profecto dxmones turpissime poposccrunt atque 
jusserunt.Aut ergo falUtur Apuleius, et non ex isto 
genere numinum habuit amiciim Socrales ; aut con- 
troria inter se senlil Plato, modo djcmones honoran- 
do, modo eorum delicias a civitatc hcne morala rc- 
movendo ; aut non esl Socraii amiciiia d:cmonis gra- 
tulanda, de qua usque adeo et ipse Apulcius erubuit, 
ut De deo Socraiis pracnotaret lihrutn, quem secun- 
dum suam dispuiationem, qua deos a djcmonibus tnm 
diligenter coploscque discernit, non appellare De dco, 
sed De dxmone Socralis dehuit. Maluit autem hoc in 
ipsa disputatione, quam in tiiulo lihri poncre. Ita 
enim per sanam doclrinam, qux humants rcbus illu- 
xit, omnes vel pene omnes dxmonum nomen exhor- 
rent, ut quisquis ante disputationem Apuleii, qua 
dacmoitnm dignitas commendatur, tilulum libri, De 
daemone Socratis legeret, neqtiaquam illiim iiominem 
sannm fuissesentiret. Quid autem etiam ipse Apulcius^ 
quod in dcemonibus laudaret, invenit, prxtcr siibtili- 
tatem et firmitatem corporum, et hahilationis allio- 
rem iocum? nam de moribus eorura, ctim de omnibus 
generaliter loqueretur, non solum nihil boni dixil, 
sed etiam plurimum mali. Denique lecto illo libro 
prorsus nemo miratur eos eliain scenicitni turpititdi- 
nem in rebus divinis haberc voluissc, et, cum deos se 
pulari velint, deoriim criminibits ohlcctari potuissc, 
et quidquid in eorum sacris ohsccna solomniiale scu 
larpi crudditate vel ridetur , vcl horrclur, eorum 
afTeciibus convenire. 

CAPUT XY. — Quod neque propler aeria corpora , 
neque propter superiora habiiacula domonet homi" 
nihM antecellant. 

1. Quamobrem absit ut ista considerans animus 
veraciter religiosus et vero Dco subdiius, ideo arbi- 
tretur dsemones se ipso essc meliores, qiiod habeant 
corpora meliora (a). Alioquin miiltas sibi ct bestias 

^ Editi, ex quo genere mtminum numcn sibi socrates. Ab- 
tst, numen sibi^ a uss. 

(a) Corpora da*nionihus ooncedit orij?encs. lib. 2 Perlar- 
dion, cap. 8;Tertulitaaus, lih. de caroe cUristi; aliique 
veteruffl plures : nec deucgat hic AugUdliiius, qui eosdcm 



S. AUGUSTINI 140 

prxlaturus est, quae nos et acrimonia scnsuiim, et 
motu facillimo atque celerrimo, et valentia virium, 
et annosissima firmitalc corporum vincunt. Quis h6- 
minuin videndo aBquahitur nquilis et vulluribus? quis 
odorando canibus? quis vclocitate leporibus, cervis, 
avihtts oinnibus ? quis multum valendo leonibus et 
elcphanlis? quis diu vivendo serpcntibus, qui etiam 
deposita tunica senectutem dcponere, atque in juven- 
tam redire perhihentur? Sed sicut his omuibus ratio- 
cinando et intelligendo meliores sumus, ita etiam 
dxmonibus bene aique honeste vivendo meliores esso 
dobeinus. Ob hoc enim et provideiitia divina eis, qui- 
bus nos constat esse putiores, data sunt (|iixdain po- 
tiora corporum muncra, ut illud quoeis pra^ponimur, 
etiatn isto modo nobis conimendarclur iiiulto raajore 
cura excoleiidum essc, quatn corpus ; ipsamque cx- 
ccllcntiam corporalem, quam d:cmoiies liahere nosse- 
mus, pra! bonitate vitx, qua illis anteponimur, con- 
temnere disceremus, habituri et nos immorialitatcm 
eorporum, non quam suppliciorum a^temitas torqueat« 
sed quam purilas proK^edat animorum. 

2. Jam vero de loci altitudiue, quod dxmones in 
aere, nos autem habitamus in tcrra, ita permoveri, 
ut hinc eos nobis esse pra^ponciidos existimemus , 
omnino ridiculum est. IIoc enim pacto nobis et oin- 
nia volatilia pra'ponimus. At eoim volatilia, cuin vo- 
lando fatigantur, vel reficiendum alimentis corpus 
habetit, terram repetunt, vel ad requiem, vel ad pa- 
slum ; quod daemones , inquiunt , non Daiciunt (a). 
Nuinquid crgo placet eis, ut volalilia nobis, dacmones 
aittem ctiam volaiilibus anteceliant?Quod si demcn- 
tissinmm est opinari, nihil est qiiod de habitatione 
superioris elemcnti dignos esse daemones cxistima- 
rous, quibiis nos religionis affectu subdere debeamus. 
Sicut enim fieri potuit ut acriac Tolucres terrestribua 
nobis non solum non praeferantur, yerum etiam subji- 
ciantur propter rationalis animae, qua^ in nobis est, 
dignitatem ; ita fieri potuit ut dxmones, quamvis ma« 
gis aerii sint, terrestrjbus uobis non idco meliores 
slnt, quia est aer quam terra superior ; sed ideo eis 
hoiiiines pracferendi sint, quoniam spei pioruin bonii- 
num nequaquam illorum despcratio compariinda est. 
Nam ct illa raiio Piatonis, qua elementa quaiuor pro- 
portiotic contexit atque ordinat, iia duobus extremis, 
igni mohilissimo et tcrrae immobili, media duo, aerem 
et aquam, inlersorens, ut quanto aer cst aquis et aere 
ignis, taiito et aqux superiores sint terris ; satis uos 
admonet animaiium merita non pro elementorum 
gradibus aetimare.Et ipse quippe Apuleius cum caeieris 
terrestre animal hominem dicit {De deo SocratU) qui 
tamenlonge pneponitur animalibus aquatilibus, cum 
ipsasaquas tcrris praeponai Piaio: ut intelligamus * noii 
eumdem ordinetn tenendum, cum agilur dc mcritis 
animarum, qui vidctur csse ordo in gradibus corpo- 

1 Nostri Mss., ut intelligant. U. 

animalia aeria et a^Lheria vocat, lib. i contra Academicr5, 
n. 20 ; episl. 9, q. o; et lib. 5 de Genesi ad Litl., cap. 10, 
nn. 14, 15, quomrnn^ uli postremo loco dicit, corporum 
aeriorum natnra viqent. 
(a) Ai uleii baec est excepUoin libro Dcdeo Socralis. 



tll LIBER OCTAVUS. 

nuB ; scd fieri possc at infcrius corpus anima melior 
inbabilety deteriorquc superius. 

CAPUT XVl. — Quid de moribus atque acUonibui 
deemonwn Ajmleius Platonicus seiiserit, 

De moribus ergo drcmonum cum idem Piatonicus 
loqueretur, dixit eos eisdcm quibus homines animt 
perturbationibus agiiari, inritari injuriis, obsequiis do- 
nisque placari, gaudere bonoribus, divcrsis sacrorum 
ritibus oblectari,elin eis si quid negleclum fuerit» com- 
moTeri {Dedeo Socratis), hiitr cxtera eliam dicit,ad 
eos pertinere divinationes augurum, aruspicum, valum, 
atque somniorum : abhis quoque esse miracula mago« 
ruin(iM(/«). Breviterauiem eosdenniens aii, dxmones 
esse genere animalia, animo passiva, mente raiiona- 
lia, corpore acria, tempore xlerna : horum vero quin- 
que tria priora iliis esse (a) quae nobis, quartum pro- 
prlom, quintum eos eum diis babcre commune {Ibid.). 
Sed iridco trinm superiorum quae nobiscum habent, 
doo etiam cum diis habcre. Animalia quippe esse di- 
cft ct deos, qui ' sua cuique elementa dislribucns, in 
terrestribns aninialibus nos posuit cum cocteris quar. in 
terra vivnnt et seniiunt, in aquatilibus pisccs ct alia 
Ratalilia, in acriis da;mones, in xtheriis deos (Ibid.), 
Ae per hoc, quod dxmones genere sunt animalin, non 
solum eiscum hominibus, verum etiam cum diis pe- 
eoribusque commnue est : quod mcnte rationalia, 
cum diis ct hominibus ; quod tempore xlerna, cum 
diis solis ; quod animo pnssiva, cum liominibns solis ; 
quod corpore aeria, ipsi sunt soli. Proinde quod ge- 
nere sunt animalia, non cst magnum ; quia hoc sunt 
et pecora : quod mente rationalia, non est supra not; 
quia sumus et- nos : quod tempore xierna, quid boni 
est, 81 non beata ? Melior est enim tcmiioralis felicl- 
tas, quam miscra xternitas. Qiiod animo passiva, 
quomodo supra nos est ; quando et uos hoc sumus, 
nec ita essel, nisi miseri csscmus ? Quod corpore ao- 
ria, quanti x'Slimundum est, cnm omni corpori praefe- 
rator animse qualiscumqne nai«ra * ; et ideo religio* 
nis culius, qui dehelur ex animo, ncqnafiuam debea- 
tur ei rci, qux inforior esl animo? Porro si inlcr illa, 
qo» dxmonum esse dicit, annumerarct 'virlutem , 
s.ipicntiam, feliciiatem, et bxc eosdiceret habere cum 
diis xtcrna atque communia, prorccto aliquid diceret 
exoptandum magnique pcndendmn : ncc sic eos ta* 
men propier hxc tanquam Deum colere deberemus, 
sed poii''8 ipsum, a quo haec illos accepisse nossemus. 
Quanlo luinus nunc honore divino aeria digna sunt 
animalia, ad hoc rationalia, ut misera esse posaint, 
ad hoc passiva, ut misera sint, ad hoc xterna, ut mi« 
seriam [inire non possint ? 
CAPUT XVIL — An dignum sil eos spiritus ab ho" 

mine eoli, a quorum viliis eum oporteat liberari. 

1. Quapropter, ut omittam cxtera, ct hoc solom 



m 



* Sic Er. et aliquot Hss. Mii quidam cum vind. et Am. 
omitiuntt quL Cujiis \ocf) noQDulli, quw : et postea pro, 
tlementa^ habent, etemeaxo : quam iectionem unmerito 
prxtuleront Lovaniense*. 

* sola edilio Er., omm corpori prceferatur anima quatism 
tumque naiurce, — cod. W!f% omm aeri prceferatur anmx 
tfuatucummie natura. m. 

{ai s«|i|)iei eudem» 



pertraclcm, quod nobiscom daemones dixK habere 
commune, id est animi passiones, 8i omnia qaatuor 
elementa suis animalibus plena sunt, immortaKhof^ 
ignis et aer, morlalibus aqua et terra ; qoxro ciir 
animi dasmonum passionum lurbellis et tempestatibns 
agiientur? Periurbaiio est enim, quae grxce tra0o$ di- 
citur: unde illa voluit vocare animo passiva; qiila 
verbum, de verbo iK&Bot^ passio diceretur* motn»' 
animi eantra ralionem (a). Cur ergo«unt ista m ani^ 
mis daemonum, quae in pecoribns non sunt? Qooniam»-^ 
sl quid in pecore simile apparet, non est pertorbatio ; 
quia non esi conlra rationem, qua pecora carent. la 
hominibus autem ut sint isue perturbationes, facit--' 
hoc stultitia, vel miseria. Nondum enim sumos in illa 
perfectione sapientlae beaii, quae nobis ab hac morta- 
litale liberatis in One promittitur. Deos vero ideo dl- 
cont istas perturbationes non perpeii, quia non solum - 
xtemi, verum etiam beati sunt. Easdem quippe ani- 
mas raiionales eiiam ipsos habere perhibenty sed ab 
oinni labe ac peste purissimas. Quamobrem si pro- 
pterea dii non perturbantur, quod animalia sont beata, 
non misera ; et propterea pecora non pertorbantor, 
quod animalia sunt, quas nec beata possunt esse, nec 
misera : restat ut dxniones sicut homines ideo per- 
turbeutur, quod animalia sunt non beata, sed misera. 
2. [XVII.] Qua igitur insipientia, vel polius amen- 
tia per aliquam reiigionem daemonibus sobdimor» 
cum pcr vcram rcligionem ab ea viiiositale, qua 
iliis snmos similes, liberemor? Ciim enim daemones» 
quod ei iste Apuleius, quamvis eis plurimum parcat, 
et divinis honoribos dignos censeat, tamen cogitur 
conOteri, ira instigentor ; nobis vera religio praecipit, 
ne ira instigemor, sed ei potios resistamos. Cum dae- 
mones donis invitentor, nobis vera religio praecipit, 
ne coiquam donorum acceptione faveamos. Ccun dae» 
mones honoribus mulceantur, nobis vera religio pra&- 
cipit, ut talibus nullo modo moveamur. Cum daemo- 
nes quorumdam hominum osores, qooromdam ama- 
lores sint» non prudenti tranquilloque judicio, sed ani- 
ino, iit appellat ipse, passivo ; nobis vera religio pra»- 
cipit,utinimicosnostros etiam diIigamus(lfiiilA.y,i4). 
Poslremo omnem motum cordis et salum mentis, 
omnesque turbellas et tempestates animi, quibus dae- 
mones aesluare atque fluctuare asserit, nos vera reli* 
gio deponere jubet. Quae igiiur caosa est, nisi 8tolti- 
lia errorqoe miserahilis *, ut ei le facias veneranda 
humilem, cui te cupias vivendo' dissimilem ; et reli- 
gione colas, quem iiniiari nolis, cum religionis summa 
sit imilari ouem colis ? 

CAPUT XVIII. — Qualis reUgio sit , in qua docetnf 
quod homines^ ut commendentur diis bonis , ddfmo- 
nibus uti debeant advocatis. 

Frustra igilur eis Apulcus, et qiiicumqoe ita 8en« 



» codex 2050 slc lcgit hunc locum : quia verbwn de 
terbo pathos passio dtd/ur, sed mebus perturbaiio dicere- 
lur, etc. M. 

• rlures Hss., mirabHis. 

(a) Cicero in lib. 4 Tuscul. Quaat., cap. 6 '-^ff^^,/?' 
nonis hwc defimtio, ut perlurbatio «I, quod pathos UU dicU^ 
aversa a rcda riome conira naturam amnn commono. 



tjunt y hunc delulit honorem , sic eos in aere mcdios, 
inter aelherium ccelum terramque consiituens , ut , 
quotttqm nuUus deus mikcelur homini (Verba ApuleH)^ 
quod Piatonem dixisse perhibetit , isti ad deos per- 
feraiit preccs hominum , et inde ad homines irope- 
irata qusc poscunt. Indignum enim pulaverunt qui 
isla crcdiderunl, misceri homines diis et deos homi- 
iiibus : dignum aulem misceri daemones et diis et 
homiiiibus , hinc petila qui allegent i inde concessa 
qui apportent : ut videlicet homo eastus » et ab ar- 
tium magicarum sceleribus alienus ^ eos patronos ad- 
hibeai , per quos illum dii exaudiant , qui haec amant, 
(|ux illc non amando fit dignior quem facilius et li- 
bentius cxaudire debeant. Amant quippe illi scenicas 
turpitudines, qiias non amai pudicitia : amant in ma-*> 
lenciis magorum mille nocendi artes^ytrj/t/., JEnnd. 
iib, 7 , ven, 358), quas non amat innocentia. Ergo 
et pudicilia et innocentia , si quid ab diis impetrare 
volucrit , non polerit suts merilis , nisi suis interve- 

ff 

nieniibiis inimicis. Non est quod iste poetica figmen- 
ta , ei iheairica ludibria jusiilicare coneiur. Habemus 
Gonlra isia magislriim eorum et tantx apud eos au- 
cioritatis Plnlonein ; si pudor humanus ita de se male 
mereiur, ut non solum dili(^t turpia ^ verum etiam 
divinitaii existiinet grata. 

CAPUT XIX. — De impieiate artis magicte , qute pa* 
trocinio nilitur spirituum malignorum, 

Porfo adversus magicas artes , de quibus quosdam 
nimis inrelices et nimis impioB eiiam gloriari libet, 
nonim Ipsam publicam lucem * testcm citabo ? Cur 
enim tam gravitcr ista plectuntuf s^vcritaie legum, 
si opera sunt numinum colendorum ? An forte istas 
leges Christiani insiituerunt, quibus arles magicae 
puniuntur ? SeCundum quem alium sensum, nisi quod 
hxc mateficia genei^i humano perniciosA esse noii 
dtibium est, ait polBta clari^Irous , 

Tcstor, chara, deos, el te, germana, tuumque 
Dulcecaput, magicas iavitam acdngier artes ? 

(nrgit., JEneid. tib, 4, ven. 492, 485.) 

IUud ethim , quod alio loco dc his artibus dicit , 

Atque satas alio vidi traducero meSses ; 

{Eclog. 8/ vers. 99. ) 

co quod hac pestifera sceleraiaque doctrina fructus 
ftlieni in alias terras transferri perhibentur : nonne 
in duodccim Tabulis , id est RomanorUm antiqoissi- 
mis legibus , Ciccro commemornt csse conscriptum , 
ei qui hoc fecerit supplicium constitutum (a)? Po* 
stremo ipse Apuleius numquid apud judices chrislia- 
nos de magicis artibus accusatus cst {b) ? Quas utique 
sibi objeclas, si divinas et pias esse novcrat, et di- 
vinarum poieslatum operibus congruas , non solum 
cas confiteri dcbuit , sed etiam profiieri , leges ciil- 

^ Sic mss. At cdiii, gloriari tibet in nomiiie dcemonumf 
ipsam publicam lucem, eic. 

(a) IQ duodecim Tabubrom fragmchtis est, Qui fruges 
excantasit. Qui malum cnrmenincantasit.... neu alienam 
segetem pelexeris. Uas leges memoral PliDius, lib. 28. 
llislorl» ualuralis, ca|>. 2; Seneca, lib. 4 Quaesiionum oa- 
turalium, cap. 7 ; Apuleius in Apolo^ia, et alii. 

{b) De magia postulatus fuii Apuleias apud Claudium 
AfricaD prxfectiim minimecbristianum. Yid. Episl. MaiCt 1- 
Ttni tl Augusi. to6. n i, et 158, nn. 18, 19. 



DE ClVtTATG DE1, S. AUGUSTINI 



241 



pans potius , qoibus bxc prohiberentur et damnanda 
putarentur, quae habcri miranda et veneranda opor- 
teret. Ita enim vel sententiam suam persuaderet ju- 
dicibus, vel , si illi secundum iniquas leges saperent, 
eumque lalia prxdicantem atque laudantem morto 
mulctarent , digna animx illius dxmones dcma re- 
penderent , pro quorum divinis operibus praedicandis 
humanam vitam sibi adimi non timeret. Sicut niar- 
tyres nostri , cum cis pro crimine objiceretur curi- 
stiana religio , qua noverant se fieri salvos et glorio- 
sissimos in aetcrnum , non eam ucgando temporales 
poenas evaderc delegeruiit ; sed potius confitendo , 
profiteiido , pra^dicando , et prd hac omnia fideiiter 
foriiterque tolerando , et ciim pia securiiate morien- 
do , ieges quibus prohibebatur, erubescere conipule- 
runt , mutarique fecerunt. Hujus autem philosophi 
Platouici copiosissima et disertissima exstat oratio , 
qua crtmen artium magicarum a se alienum esse de- 
fendit , seque aliter non yuit innocentem videri, nisK 
ea negando quae non possunt ab innocente committi. 
At omnia miracula magorum , quos recte sentit csse 
damnandos , doetrinis fiunt et operibus dxmonum ) 
quos viderit cur censeat honorandos» necessarios 
eos asserens perferendis ad deos no^tris precibus ^ 
quorum debemus opera devitare , si ad Deum verum 
preces nostras volumus pervenire. Deinde quaero , 
quales preces hominum diis bonis per dxmoues allc- 
gari putat , magicas , an licitas ? Si magicas , no- 
lunt tales : si licitas , nolunt per tales. Si autem pec- 
eator poenitens preces fundit, maxime si aliquid 
magicum admisit ; itane tandem illis intercedentibus 
accipit veniam , quibus impelleiitibus aut faventibas 
se cecidisse plangit in culpam ? An et ipsi dxmones 
ut possint poenitentibus mereri indulgeniiam , prio-^ 
res agunt^ quod cos deceperint, pcenitentiam ^f 
Hoc nemo unqfiam de daemonibus dixit : quia si ita 
esset , ncquaquam sibi auderent divinos honores cx- 
peterc , qut poenitendo^desiderarent ad gratiam veniae 
perveiiire *. Ibi enim cst detestaiida superbia , hic 
humilitas miseranda. 

CAPUT XX. — An credendum sit quod dii boni Uben^ 
tius dcemonibus quam hominibus miueantut. 

At enim iirgens causa et arctissitita cogit daemones 
mcdios inter deos et homines agere, ut ab hominibos 
offerant desidebata , el a diis referant impetrata. 
Quxnam tandem causa est ista, et quanta necessitas? 
Quia nulliis , inqiiiunl , Deus miscetur homini. Pra- 
clara igitur sanctilas Dei , qui non miscetur homini 
supplicanti , et miscctur dasmoni arroganti ; non mi- 
sceiur homini pceiiilenli , el miscclur d;rmoni deci- 
pienli ; non miscetbr hOmini confugienli ad divinita- 
lem , et miscctiir daemoni fingenti divinitatem ; non 
miscetur homini petenti indnlgcnliam , el miscelur 
dxmoiii suadenti ne<iuiliam ; non miscctur homiui 
per philosophicos libros poetas dc bene institiita ci- 
vitale pellcnli , ct miscelur dxmoiii a principibus el 

» Hic apud lx)v. additur, nt et ipd postea accipiant indu^ 
gentiam : quod ab editis aliis et a manu criptis abest. 
» Nosuri Mas., pertincre. M. 



845 

|MintificiI)iis civitaiis per scenicos ludos poetanim lu- 
dibria ie(|uirenti ; non miscelur liomini deorum cri- 
mina fingcre prohibenti , cl miscetur dxmoni se falsis 
deorum criiuinibus obleciaiiti ; non miscelur homini 
magomm scelera justis legibus punienli , et miscetur 
ilaemoni magicas aries docenii et implenti ; non mi- 
scetor homini imitationem daemonis fugicnti , et nii- 
scctar du^moni deceptionem hominis aucupanti ! 

€AP13T XXI. — - An dcBmonibut nuntiis et interpreti' 
bu$ dii ulantur^ fnllique $e ab m aut ignorent , aut 
velint. 



1. Sed nimirum tantse hujus absurditatis et indigni- 
liitis est magna necessitas , quod scilicet deos aetbe- 
rios humana curantes quid terresires homines agerent 
Dtique luteret , nisi dxmones aerii nuntiarent ; quo- 
niam sether longe a terra est alteque suspensus , aer 
vero setheri terra^que contlguus. mirabilem sapicn- 
llamtQuid aliud de diis isii sentiunt, quos omnes 
opiimos Tolunt , nisi eos e( bumana curare » nc cultu 
Vidcantur indigni, et propter elementorum distantiam 
fiumana nescire , ut credaniur d.xmones necessarii , 
ct ob hoc etiam ipsi putenlur colendi , per quos dii 
possint et quid in rebus humanis agalur addiscere et 
Qbi oportet homiiiibus subvenire ? Hoc si ita est , diis 
istis bonis magis nolus est dxmon pe.r corpus vici- 
num, quam iiomo per animum boniHn. multum do- 
Tenda necessilas , an potius irridenda vel deteslanda 
vanitas, nc sit vana divinilas! Si eniin animo ab ob- 
siaculo corporis libero animum nostrum videre dii 
possunt , non ad Iioc dxmonibus indigent nuntiis : si 
autem animoruin indicia corporalia , qualia sunt vul- 
Cns , locutio , moius , per corpus suum xtberii dii 
sentiunt , ct inde colligunt quid etiaro daemones nun- 
tlent , possunt et mendaciis dsemonum <)ecipi. Porro 
61 deorum divinilas a dxmonibus non potcst falli, ab ' 
eadem divinitnte,quod agimus, non poiestignorari '. 

2. Vellem autem mihi isti dicerent, utrum diis dx- 
inones nuntiavcrint de criminibus dcoruro poetica 
Platoni displiccre figmenla, et sibi ea plaecre celave- 
rint ; an ulrumque occultaverinl, deosque esse malue- 
rint totius rei hujus ignaros ; an utrumque indicave- 
rint , et religiusam erga dcos Platonis prudentiam, et 
in dcos injuriosam libidinem suam ; an sentcntiam 
quidem Platonis , qua noluit deos per impiam licen- 
cenliam poetarum falsis criminibus infamari, ignotara 
diis esse voluerint , sunm vero ncquitiam , qua ludos 
scenicos amant, quibus illa deorum dedecora cele- 
brantur, prodere non erubuerint vel timuerint. Horum 
qualuor , qux inlerrogando proposui , quodllbet eli- 
gnnl, et in quolibet corum quantum mali de diis bo- 
nis opiiientur, atiendant. Si enim primum elegerint, 
confessuri stint non licuisse diis bonis habitare cum 
bono Platonc, quando eorum injurias prohibebat, et 
hnbitasse cuiu da^nionibus malis, quando eorum inju- 
riis exsultabant ; cum dii boni homincm bonnm longe 
a se posiium nonnisi per malos da^moncs nossent , 



LIBER OCTAVUS. «^W 

quos vicinos * nosse non possent. Si autcm secundum 
elegerint, et utrumque occultatum a dxmonibus dixe* 
rint, ut dii omnino nescirent et Plalonis religiosiHsi^ 
mam legem et dsemonum sacrilegam deleciationem; 
quid in rebus humanis per internuntios daemoncs dii 
nosse uiiliter possunt , quando illa nesciunt , qua) in 
honorcm deorum bonorum religione bonorum homi- 
num contra libidinem malorum dxmonnm deceniuii- 
tur? Si vero tcriium el^erint, et non solum senlen- 
tiam Platonis deorum injurias prohibenlem, sed etiam 
djcmonum nequiiiam dcorum injuriisexsullaiitem, pcr 
eosdem dscmoncs nunlios diis innotuisse respoudc- 
rint; hoc nuntiarc est, an insultare? Et dii utrumqua 
sic audiunt, sic ulrumque cognoscunt , ut non solum 
malignos d;cmoncs deorum dignitaii et Plalonis reli- 
gioiii contraria cupienles alque facicnies a suo ac- 
cessu non arceant, vcrum ctiam pcr illos roalos pro- 
pinquos Platoni bono longinquo dona Iransmit- 
lant. Sic enim eos elcmeniorum qunsi caienata 
series colligavit , ut illls a qnibus criniinanlur , con- 
jungi possint; haic a quo defenduniur , non possint: 
uirumque scientes , sed acris et terrx pondcra trans- 
mutare non valentes. Jam quod rcliquum est, si quar- 
tum elegerint , pejus est cxteris. Quis enim ferat, si 
poetarum de diis immortalibus criminosa figmenta et 
theatrorum indigna ludibria, suamque in his omnibus 
ardentissimaro cupiditatem et suavissimam volnptatem 
diis dxmones nuntiaverunt , et , quod Plalo philoso- 
phica gravitate dc optima republica lixc omnia cen- 
suit removenda, tacuerunl ; ul jam dii boni per tales 
nuntios uosse cogantur mala pessiroorum, nec aliena, 
sed eorumdero nunlioruro , atque his contraria non 
sinantur nosse bona philosoplioruro , cum illa sint in 
injuriam, isla in honorcro ipsorum dcorum? 



l 



* Al)est, o^, in omnibus nosUis Nss. 
"^ Klc tnciiJt capnt 21 in iiss. 



M. 



CAPUT XXII. — De abjiciendo cultu dasnionum^ e&n^ 

tra Apuleium. 

Quia igiiur nihil istorum qualuor eligendum est, ne 
in quolibet eorum de diis tam male sentialur ; restat 
ut nullo modo credendum sit, quod Apuleius persua- 
dere nililur, el quicumque alii sunt cjusdem sententiae 
philosophi , ita esse medtos djcmones inter deos et 
homines tanquam Internunlios ct interpreles, qui 
hinc ferant petitiones nostras , inde referant deorum 
suppetias : sed esse spiritus noccndi cupidissimos , a 
justitia penitns alienos, supcrbia tumidos, invidentia 
lividos, fallacia callidos : qui in hoc quidem aere ha- 
bilanl, quia de cceli supcriorissublimiiatedejecti, me- 
rito irregressibilis transgressionis in hoc sibi congnio 
velut carcere pnedamnali snnt ; nec tamen qnia supra 
terras et aquas aeri • locus est, ideo el ipsi sunt mc- 
rilis superiorcs horoinihus , qui eos noii lerreno cor- 
pore, sed elccto in auxillum Dco vero, pia mente fo- 
cilliine supermi (o). Scd multis plane participatione 

» Edili, «1« vicinos, Abcst, «iW, a Mss. Forte legonduiu, 

quos, etsi vicinos, nosse non possent. 
» Sola edilio li)v., aereus, ,., » u i ^ 

(a) De loco daemonum plura p assim in hlsce Iibris naiict 

Augustiuus. confer etiam lib. dqj^Nat. Boni conlra Manick* 

n. 33, et dc Agonc dirisUano, n^ 3. 



iU7 DE CIVITATE DEI, 

^ ver£ religionis indigiiis , UDquani captis subditisquti 

dominantur : quorum maxim.% parti mirabilibus ct 

faliacibus signis sive factorum, sivc prxdictorum, 

deos se esse pcrsuaserunt. Quibusdam vero vitia 

J eorum aiiquanto attentius etdiligeutius intuenlibus, 

, iion potuerunt persuadere quod dii sint, atque inter 

' dcos et liomincs inlernuntios ac bencficiorum impe- 

tratores se esse iinxcrunt : si tamen non istum saltem 

honorem bomioes eis deferendum pularunl, qui illos 

nec deos esse credebant , quia malos videbant ; dcos 

autem omncs bonos volebant , nec audebant lamen 

omnino indignos dicere honore divino ; maxime ne 

offenderent populos , a quibus eis cemebant invete- 

rata sup^rstliione per tot sacra et templa serviri. 

CAPUT XXIII.— Quid Hermes Trimegism de idolola- 
tria scnserilf et unde scire potueril superstiliones 
jEgyptias auferendas. 

i. ]Nam diversa de illis Hermes ^gyplius, quem 
Trismcgislum vocant , sensit ct scripsit (a). Apuleins 
enim dcos quidem illos negat : scd cum dicit ita inter 
iiomincs dcosque quadam mediciaie versari , ut ho- 
miuibns apud ipsosdeos nccessarii videantur , culium 
eorum a supcn.orum deorum religione non scparat* 
llle autcm iEgyptius alios deos esse dicit a summo 
Deo fuctos, alios ab hominibus. Hoc qui audit, sicut 
a me posilum cst , putat dici de simuiacris , quia ^ 
opcra sunt manuum bominum : at ille visibilia etcon« 
trectabilia simulacra , velul corpora deorum esse as- 
scrit;inesse aulem his quosdam spiritus invilatos , 
qui valcant aliquid, siye ad nocendum, sive ad desi- 
deria corum nonnulla complenda , a qtiibus eis divini 
honores el cultus obsequia deferuntur. Hos ergo spi- 
ritus invisibiles per arlem quamdam visibilibus rebus 
corporalis matcricc copulare *, ut sint quasi animata 
corpora , illis spirilibus dicata et subdita simulacra , 
lioc csse dicit deos facere , camquc magnam ei mira- 
bilein deos faciendi accepisse homines potestatem. 
IIujus iEgyptii verba, sicut in noslram linguam inler* 
pretala sunt, ponam {b). Et quoniam de cognatione ^ 
inquit, et consortio liominum deorumque nobis indidtur 
sermOf poteslatem hominiSt 6 Asclepi, vimque cognosce. 
Dominus, inquit« cl Pater, vel quod esl summunit Deus, 
ut effector cst deorum ccelestium , ita liomo ficlor esi 
deorum qui in tempUs sunt liumuna proximitate con-^ 
tenti *. Et paulo post : Ita lunnanitas^ inquit, semper 
memor naturce et originis suce ^ in illa divinitatis imi- 
*atione perseverat; ut siculi Pater ac Dominus^ ut sui 

* IjOv., qwB : disseDtientibos cdilis alUs et manuscri- 
ptis. 

» Ms. 2050, copuian. M. 

* m dialogo Mercurii Asclepio, conjuncti. 

^ la Asclepio, sempcr vicina naturcB et origmi suos. Apud 
f jv., setnpcr memor hwnance naturos et origms suce. Abesl^ 
humaniB. a cu^teris editis ct a manuscriptis. 

(a) vid. Uct. lib. 1 insLit., cap. 6, et Cyrill. oont. Jullaiu 
lib. 1. 

(6) ()yix in^ra afrerl AugusUuiis, sunt ex dialogo Herroc- 
lis Asdei io, qiii ab Apulcio Madaurcnsi iu latinum conver- 
l sus prxMiulatur : sod Apulcii latinitas ibi desideratur ab eru- 
/ ditis — t Oralio planc sicca et exsanguis, > inquit larcber, 
« niliiUiuc similc liai)cus Apuleianx uberlali, Wouverium, 
^ Scriv«3riuin alios(iue niulies cruditos impulit, ut ex cjus 
V scriptii ciiccrcut. » Ji. 



S. A13GUSTINI 248 

stmiles essent , deos fecit wternos^ ita bumanitai deo$ 
suos ex sui vultus similitudine figuraret. Hic cum As- 
clepius, ad quem maxime loquebaiur, ei respondisset 
atque dixisset, Statuas dicis, o Trismegiste : tum ille, 
Statuas , inquit , o Asclepi, videsne * quatenus tu tpif 
diffidas? statuas animatas sensu et spiritu plenaSf lan* 
taque facientes et talia ; statuas futurorum prcescias , 
eaque sorte^ vate, somniis , mnltisque aliis rebus preedi' 
centes * ; imbeciilitates hominibus facientes , easque cu- 
rantes, tristitiam lcetitiamque ' pro meritis. An ignaras, 
Asclepi , quod ^gyptus imago sit cceli ; aut , quod 
est veriuSf translaiio aut descensio omnium quce gubcr-^ 
nantur atque exercenlur in ceelo ; ac si dicendum est 
verius terra nostra munditotius est temptum? Et tamen, 
quoniam prosscire cuncta prudentefn decet , istud vo$ 
ignorare fas non eH : Futurum tempus est , quo ap" 
pareat JSgyptios tncassum pia mente divinitatem sedula 
retigione servasse ^ et omnis eorum sancta veneratia 
in irritum casUra frustrabitur '. 

2. Deinde maltis verbis Ilermes liunc locum ex< 
sequitur , !n quo videtur hoc tempus pnedicere , qu0 
cbristiana religio, quanto tst veracior alque sanctior, 
taiito vchementius et liberius cuncta lallacia figmcnta 
subvertit ; ut gratla verissimi Salvatoris liberet homi- 
iiem ab eis diis quos facit homo , et ei Deo subdat a 
quo factus est homo. Sed Ilermes , cum ista prxdicit , 
veliit amicus eisdem ludificationibus dxmonum loqui* 
tur, nec christianum nomen evidenter exprimit; sed 
lanquam ea toUerentur atquedeleirentur, quorum obser- 
vatione coelestis similitudocustodireiur in iGgypto, ita 
haec futura deplorans, luctuosa quodammodo prxdica-' 
tione testatur. Erat enim de his, de quibus dicit Aposto» 
lus, quod cognoscentesDeum^ non sicut Deum glorificave' 
runt, aut gralias egerunt ; sed evanuerunt in cogilatio' 
nibus suis , et obscuratum est insipiens cor eorum : di^ 
centes enim se esse saptentes, stuUi facti sunt; et immu- 
taterunt gloriam incorrupti Dei in similitudinem imaginis 
corruptibilis hominis ( Rom. i, 21-25) : et cxtera, quae 
commemOrare longum est. MuUa quippe talia dicit do 
uno vero Deo rabricatore mundi, qiialia veritas habet : 
ct nescio quomodo illa obscuratione cordis ad ista de- 
labitur , ut diis quos confitelur ab hominibus fieri , 
sempcr velit homines subdi , et haec futuro tempore 
plangat aufcrri. Quasi quidquam sit infelicius homine, 
cui sua flgmenU dominantur : cum sit facilius , nt 
tanquam deos colendo, quos fecit, nec ipse sit homo * 

* Mss., vides, absque parUcula, ne; quae in excusis est et 
in AScIe|iio. 

* sic pbires et melioris nots Mss. At editi, ea qwB fom 
vates omnis ignoret, in multts et varOs rebus prasdicentes, 
Asclepius vero, easque forte vales omnes somniis, multtsaue 
aiiis rebus prcedicentes. Sed nostrorum manuscriptonim le* i 
ctioni favet alius iste Asdepii locus, quadam sortibus el 
divinationibtts prccdicentes. 

» vox, lcetittam, in Asdepio desideratur. — Koster A, 
twtitiamque afferentes. . 

* Sic plerique manuscriptl , quibus Asclcpius consentit. 
At editi, dinnitati sedulam religionem servasse. forte lo- 
genduiu, diiinitati seduta religione servisse. — Mss. 766 d 
m5, divinitate. M. .... 

* verba, et onrnis eorum sancta veneratw tn trrUum ca' 
sura fruztrabitur t Mcrcurii sunt in Asclepio, scd hic noil 
lialienlur in Mss. 

« Fdiii, cum sit facilius, fieri deos colendo quos feat^ itt 
tose str nomo. Ivmendantur ad veteres Htvos» 



219 



UBER OCTAVUS. 



850 



qnaiu ut perejus cullum dii possint esse, quos feeit 
bomo* Citius cnim fit ut bomo in honore positus |>e- 
toribus non intclligciis comparctur (Psal. xlvui, 43), 
|nam ut operi Dei ad cjiis iinagincm facto, id est ipsi 
bomini, opus hominis pra^feralur. Quapropter inerito 
homo deficit ab illo, qui euni fccil, cum stbi pra:licil 
ipse quod fecil. 

3. Uxc vana, dcccplOria , perniciosa, sacrilcga ^ 
Bermes iEgyptius, qiiia tcmpus quo auferrenlur ven- 
turum sciebat, dolebat : scd tam impudentcr dolcbat» 
quam imprudenler sciebat. Non enim hxc ci reveia- 
verat Spiritus sanctus, sicut Prophetis Sanctis, qui 
hxc pnevideiites cum exsuilationedicebaiit : Sifaciet 
homo deos, el ecce ipti non $unt dii {Jerem, xvi, 20). Et 
alio loco : Eril in illo die^ dicit Dominus, exterminabo 
fdomina timulacrorum a terra, et non jam eril eorum 
tnemoria (Zach. xiii, 2).Proprie vero de^Egypto, quod 
ad hanc rem attinel, iia sanctus Isaias prophetat : Et 
movebuntur manufacla Jilgyptia facie ejuSj etcor eorim 
tincetur * in eis {Isai. \ix, 1 ) : et cxtera hujusmodi. Ex 
quo gencre et illi eraiit, qui venturum quod sciebant, 
\enisse gaudcbaiit : qualis Simeon, qtialis Anna, qui 
inox naliim Jesum ; qiialis Elisabelh, qux eliam con« 
ccpluni in Spiritu agnovit (Luc, ii, 25-58; i, 41-45) : 
qiialis Petrus, rcvelante Paire dicens, Tu es Chrislut 
Filius Dei vivi (Maiih. xvi, lU). Iluic autem iEgyptio 
illi spiritus indicaverant futura tenipora perditionis 
6uae, qui eii.un prxsenti in carne Domino trementes 
dixeruiil, Quid venisli ante tempus perdere nos (Id. 
Viu, 29) ? sive quia subitum illis fuit, quod futurum 
tquidem, scd tardius opinabantur ; sive quia perditio* 
nem suam haiic ipsain dicebant, qua iiebat ut cognitl 
&pernerentur. Et hoc crat anle tempuSf id est ante 
lempus judicii, quo xterna damnatione puniendi 
fiunt cum omnibus ctiam hominibus, qui eorum so- 
cietate detinentur : sicut religio loquitur, quae nec 
fallit, nec iallitur ; non sicut iste quasi * omni vento 
doctrinse hinc aique inde perflatus (Ephes. iv, 14), et 
falsis vera pcrmiscens, dolet quasi periturain religio- 
ncm quam poslca conriteiur, crrorcm. 

CAPUT XXIV. — Quomodo Hermet patenter ^paren^ 
lum suorum sit confessus erroremyfjuem tamen doluerii 
destruendum, 

1. Post mnlta enim ad lioc ipsum redit, Ut iterum 
dicat de diis quos liomines fccerunt, ita loquens : 
Sed jam de talibus sint salis dlcla talia, Iterum, inquit, 
ad hominem ralionemque redeamus, e.x quo divino dono 
iiomo animal dictum est rationale. Minus enim miranda^ 
etii miranda sunt quce de liomine dicla sunt, Omnium 
enim mirabilium vicit admiralionem, quod homo divi' 
nam potuil invenire naturam^ eaitique efficere, Quoniam 
trgo proavi nostri muUum errabant circa deorum ra^ 
lionem increduli, et non animadvertentei ad cutlum r^- 
iigionenuiue divinam^ invenerunt artem qua efficerent 

^ Aliquot Mss., sacriiegia. 

* Ediii, vincietur. At Mss., virtcetur. isaias in Graeco habeti 
^lisUiesetai. 

* Lov., qui. Kditi autem alii et manuscripU, quasi, — ns* 
2(^, (pti quasi. M. 

^ Sic Viud. Am. Er. et omnes liss. — m B., quam. M. 

* Manuscriiiti non babem« paknter. 



deos. Cui intentie adjunxerunt vhrtutem ie mmtdi natura 
convenientem; eamque miscentetf quoniam ' anima^ facere 
non poterant, evocantesanimat lamionumvel angelorumt 
eas indiderunt imaginibus sanctis divinisque mysteriiSf 
per quas idola et bene faciendi, et niale^ vires habere po* 
tuissenl (Pag. 99). Nescio utrum sic conliterentuir 
ipsi dxmones adjuraii, quomodo Iste confcssus est. 
Quoniam, tnquil, prouvi noslri multum errabant circa 
dcorum rationem increduU, et non animadverientes ad 
culium religionewque divinam, invenerUnt artem qua </- 
ficerent deos. Numquidnam saltcm mediocriter eos 
dixit errasse, ui hauc artcm invenirent faciendi deos; 
aut contentus fuit dicer6> Errabaui, nisi adderet et 
diceret, Multum errabanl? Iste ergoinulius erroret 
incredulitas nod animadvertemium ad cultuin religio- 
nemqiie divinam, invenit artein qua efficerct deos. 
Et tamen quod inultus error et ihcredulitas et a culla 
ac religlone divina aversio artimi irtveiiiij ut honio 
arte facerei deos, hoc dolel vir sapiens tanquam rcH- 
gioncm divinam venturo certo tcmpore auferri. Vide 
si fion et vi diviiia majorum suorum errorem pncter- 
iluin prode.re , et vi diabolica* poenam d:cmonum 
futuram dolere compellitur. Si eiiim proavi eorum 
mullum errando circa dcorum raiionem incredulitat6 
ei aversione animi a cullu ac religione diviiia iiivenc- 
runt artem qua deos cfficerent ; quid miriimj si haee 
ars delestandaquidqiiid fecil aversa a religionedivina, 
aufertur religione divina, cum vcritas emendat erro- 
rem, fidcs redargiiit incrcdulitaicm, conversio 001*- 
rigit avcrsionem • ? 

2. Si enim laciiis causis dixisset. proavos suos in- 
Venisse arlem qua deos facercnt ; noslrum fuit uliqiic» 
si quid rectum piumque saperemus, atlendere et vi* 
dere nequaquam illos ad hanc arlcm pcrventuros 
fuisse, qua homo deos facit, si a verliate non aberra- 
reiit, si ca quae Deo digna sunt crcderent, si animum 
advertereiit ad cultum religionemque divinam. Et ta- 
mcn si causas artis hujus nos diceremus multum cr-»- 
forem homlnum ct incrediililatem el animi errantis 
otque infidelis a divina religione aversionem, ulcum- 
qiie ferenda esset impudcntia resistenlium veritali : 
cum vero idem ipse, qui potestatem hujus artis supef 
omiiia eietera miralur in homine, qrta illi deos facere 
concessum est, et dolet venturum esse lempus, quo IiaeC 
omnia deoruin figmenta ab hominibus instiluta, etiara 
legibus jubeantur auferri; confitetnr tamen aique 
exprimit causas, quare ad ista pervenluin sit, dicens 
proavos suos mulio errore et incredulitale, el animura 
non advertendo ad cultum religionemque divinam in* 
venisse hanc artera qua facerent dcOs : nos quid 
oporlct dicere vel potius qUid agcre, nisi quanlrt 
possumus gralias Domino Deo nostrb, qui hajc coA* 
trariis causis, quam instituta suiit, ahstulit? Nam 
qiiod insliluil muliiludo erroris, abstulit via verilaii» ; 
quod uisliluit incredulilas, abstulit fides ; quod insti- 

» In Asclepio,-^^ quoniam. 

«sicEr. etMss. AtLov., e/wwrfttidwwncii. 

» Ediii, cum veritas emendet crrorem, fides redarguainh 
credulitatemt conversio corrigat aversionem. M Mas., emen 
dat^ redargvU, corriqit. 



m 



DE GIVITATE DEI, S. AUGUSTINI 



!SS! 



tiiil a ciiltu dmn» ^ religionis aTersio, abstulit ad 
luiiim verum Deum sanctumque conversio : nec in 
soU iEgypto, quam solam in isto plangit dxmonum 
spirilus, sed in omni terra qux cantat Domino canti- 
citm novum ; sicut vere sacrae et vcre propheticae 
Lilterae praenuntiarunl, ubi scriptum est, Cantale 
Dotnino lanticum novum ; cantate Domino^ omnit tet' 
ta {PsnL xcvy i). Titulus quippe psalmi hujus est, 
Quando domui asdificabalur post cuptivitatem. iEdifica- 
tur enim domus Domino civitas Dei, qux est sancta 
Ecclesia, iii omni lcrra» posleam capliviialem, qua il- 
lo8 hoinines, de quibiis credeniibus inDeum tanquam 
lapidibus vivis domus aedincatur (IP^fr. ii» 5), captos 
dacmonia possidebant. Nequeenim quia homo deos fa- 
ciebat, idco non ab eis possidebalur ip>e qui fecerat, 
qnando in Cdriim sucieialcm coleiido traducebatur : 
sociciaicm dico, noii idolonim stolidoriim, sed versulo- 
rum d.Tmouiorum. Naiii iiuid siint idola, nisi quodea- 
dem Scriptura dicil, Ocuhs hatent, et nvn tident * (Pwi% 
cini, 5) : el quidquid lale de materiis licet aflabre efA- 
giatiS) tamen vila scnsuque Careniilius, dicendllim 
fuil(a)? Sed immiiiidi spiriius eisdein simulacris arte 
illa nefaria collignti, cuitonim liiioruin animas in suam 
societalein redigendo niiserabiliter captivaverant. Un- 
«le dicit Aposiolus I Sdmus^uia nihilest idolum; sed 
quas immolant Gentes^ damoniit immolant^ et non Deo : 
nolo vo$ socios fieri damoniorum (i Cor. x, 20) : Posl 
hanc crgo capiivitatem, qua homines a malignis da> 
monibus tenebanturi Dei doinus xdiricatiir in omni 
icrra : undc liliiluin ille psalmus accepit, ubi dicitur, 
"Cantate Domino caniicum novum; cantate Dffmino, 
vmnis terra, Cantate Domino, et henedicte nomen ejusi 
hene nuntiate diem ex die talutare ejus. Annuntiate in 
§entibus gloriam ^us^ in omnihut popuiit mirahitia 
ejus. Quoniam magnus Dominus, et taudabilis nimis^ 
terrihilis ett super omnes deos. Quia omnes dii Gentium 
dwmonia, Dominus autem coelos fecil (Psal. xev, 1-5). 

3. Qui crgo doluit venturum fuisse tcmpus^ quo 
aurerretiir cullus idolorum) et in eos qui colcrent 
doininntio dxmoniorum, inalo spirilu instigalus seni- 
per volebat islam capiivilalem manerc, qiia transacia 
Psalmus canil xdificari domum in oinni terra. Pr;e- 
nuiiliabai ilia Hermes dolcndo ; prxiiumiabat lix-c 
Prophela gaudendo. Et quia Sptrilus victor cst, qui 
ha!C per sancios Prophetas canebat ; eliam Hermes 
ipse ea qune nolebatet dolebat auferri, non a pruden- 
tibus ct fidelibus et religiosis, sed ab errnnlibus ct 
incredulis et a cuitu divinae religionis aversis esso 
instituta, miris modis coactus est conliteri. Qui quani- 
▼is eos appeilet deos, lamen cum dicit a talibus ho- 
minibus factos, quales esse utique non debemus, velit 
iiolit, ostendit colendos non esse ab eis qui talcs non 
sunt, quales fuerunt a quibus facti sunt ; hoc est a 
prudenUbus, Gdelibus, rcligiosis : simul ctiarn de- 
monstrans, ipsos homincs, qui eos recerunt, sibimct 
imporlasse, ut eos habereiit deos qiii dii iion crant. 

* nic Foia editio Lov., divino. 

• vuid. Er. et plures Mss., videlnmt. — Sic eliam Ms. 766. 



ta) Md. episl. 102, nn. 18, 19. 



M. 



Ycrum est quippe illud prophetlcum, Si (aciet homo 
deot, et ecce ipti non sunt dii {Jerem. xvi, 20). Deos 
ergo tales , talium deos, arte faclos a talibus, cuni 
appellasset Hermes ; id est, idolis daemones, per ar- 
tem nescio quam, cupiditatum suarum vinculis illiga - 
tos^ cum appellaret factos ab hominibus deos, non 
tamen eis dcdit, quod Platonicus Apuleius (unde sa- 
tis jam diximus, et quam sit inconveniens absurdum- 
que monstravimus), ut ipsi essent interpretes et inter- 
ee^ores inter deos quos fecit Deus, et homines quos 
idem fbcit Deus ; 4iinc airerentes yota, inde munera 
referentes. Nimls enim stultum est credere, deos 
quos fecerunt homines, plus Valere apud deos quos 
fecit Deus, quam vanciit ipsi homihes, quos idcm 
ipse fccit Deus. Dxmon quippe simulacro arte impia 
Coliigatus ab hominB, factiisestDisus; sedt^II bomini, 
non omni homttii. Qiialis est ergo fste deus, quem 
non (iicerei honro nisi crrans et incredulus et aversus 
a vero Deo ? Porfo si d.TnioOes qhi coluntur iii tem- 
plis, per ariem nescio quam imagmibus inditi, boc est 
visibilibus simulacris, ab eis hominibus qui hac arte 
feccrunt deos, ciim aberrarent averslque esseiit 
a eultir et religione divina, non sunt intemuntU 
iiec inierprctes inter homlhes et deos, et pro- 
pier suos pessiitios ac tuirpisshnos mores, et quod 
hominesS quamVis erfantes ct iiicreduli et aversi a 
cultu ac rciigione divina, tainen eis sinedubio melio-' 
res sunt, quos deos ipsi arie fecerunt : restat ui quod 
possuiit, lanquam dxmoncs possint» vel quasi benc 
ficia praesiando m^gis noceiitBS, quia magis decipien- 
tes; vel aperte malefaciendo. Ncc tainen quodlibet 
iforum, nisi quando et qitaiitum* permitiuntur alta et 
seCreta Dei providentia : non autein tanquam medit 
inter iiomines et deos per amicitiam deornin multunf 
apud homiiies valeant. Ili enim diis bonis, quoss.nn- 
Clos Angelt)s nos vocamus ralionalesqiic creatura^ 
sanotx coelesiis habitntionis *, sive Sedes, sive Domi- 
nationcs, sive Principatus, sive Potestaies, amici esse 
omnino non possunt; a qiiibus Liin longe absunt 
aniini afleciioiie, quam longeabsuiit a virtutibus vitia, 
et a bonitate malitia. 

CAPUT XXV. — De his qnw sanctis Angelit et homi- 
nibus possunt esse communia. 
Nullo moda igitur per daemonum qiiasi mediela- 
(em^ ambiciidum est ad benevolentinin scu iicnefi^ 
eenliam deorum, \cl poiius bonoruin Angelorum ; sed 
per bonx vnliintaiis simililudlnem, qua cum illis su- 
mus, et cum illis viviMus, et cum illis Deum qiiein 
colunt colimus, etsi eos carnalibns oculis vidcre non 
possumiis : in quantum autem dissimilitudine volun - 
tatis et fragilitntc innrmitatis miseri sumus, in tan- 
tum ab cis longe sumus vitrc merito, non corporis 
loco. Non eniin quia in terra coiiditioiie camis habi- 
tamus, sed si immunditia cordis ^ terrena sapimusi 

i Etiiii, et propter suos pessimos ac tnrpktimot moret^ 
ipsi etiam hoinmei. casligautur a inauuscriiais. 

* In Mss. non est, et qutmtum. 

* Probce notae Mss., calestet habitationes : minus rectc; 
nisi forte velis pro, Simclte , ic^erc, atque. 

^ Editi, sed si per immunduim co^dtr. U Uss.y letf Jl 
inimundiHa rordis. 



8S5 



LIBER OGTAVUS. 



254 



non eis jungimur. Cum vcro saaamur, ut qiiales ipsi 
suul, simus; flde inlerim illis propinquamus, si ab illo 
nos fieri beaios, a quo et ipsi facii sunt, etiam ipsis 
fof entibus credirous. 

GAPUT XXVI. — Quod amnit religio Paganorwn drca 
kominet mortuot fuerit impteta. 
i. Sane adverlenduni csl quomodo iste ;£gyptiu8y 
cum dulerel tempus esse venturum, quo illa auferren- 
ttar ex iEgypto, qu» fatctur a muitum crrantibus et 
incredulis, et a cultu divinae religionis aversis esse 
instituta, ait inter cxlera : Tunc terra itta tanctitrima 
gedet delubrorum atque templorum, tepulcrorum erit 
mortuorumque plenittima, Quasi vero, si illa non aufer» 
Heiitur, non essent bomines moriluri^ aut alibi esseut 
niortui ponendi quam in terfa : et utiqiie quanlo plus 
Tolvcreiur temporis et dieruni, tanio major esset nu'- 
merus sepulcrorum, propter majorenl numerum mor^ 
tuorum. Sed hoc videtur dolere, quod memorix mar^ 
lyrum nosirorum templis eorum delubrisque succe^ 
derent : ut videllcct qui haec leguni animo a nobis 
aferso atque perverso^ potent a Paganis deos cultos 
fuisse in templis, a nobis ^uiem coli mortuos in se- 
putcris. Tanta eniin honiines impii cxcitate in montes 
quodammodo oflendunt, resque ociilos suos ferientes 
tiolunt videre, ut non atiendant in omnibus litleris 
Paganorum aut non inveniri, aut vix invcniri deos, 
qui uon bomines fuerint, mortuisque divini honores 
delatisint^ Omitlo quod Varo dicii, omnes ab eis 
morluos existimari Manes deos, et probal per ea sa- 
Cra, quae omnibus fere morluis exhibeiilur, ubi et hi- 
dos commemoral funebrcs, tanquam hoc sil inaxiinum 
divinitatis indicium, quod non soleanl ludi nisi nUmi- 
nibus celebrari. 

2. Hcrmes ipse, de qiio nunc agilur, in ipso eodem 
libro ubi quasi futura praenuniiando deplorans ait, 
Tunc terra itta tanctitsima tedet delubrorum atque 
templorum^ tepulcrorum erit mortuorumque plenitsiina ; 
dcos i£gypii, honnnes morluos esse testatur. Cum 
enim dixissct proavos suos mullum errantes clrca 
dcoruiii ratioiiein, incredulos el non aniinadvortcntes 
ad culium rcligionemqne divinam, invenisse arlem 
qua crncerenl deos ; Cui invcniaSy iiiquit, adjunxerunt 
virlutem de mundi natura convenientem^ eamque mf- 
tcentet, quoniam ammas facere non poterant^ evocantet 
animat dwmonum tel angelorum^ eat indiderunt ima^ 
ginibut tanctit divinitque mysteriit, per quat idola et 
bene faciendi, et male, viret habere potuitsent : deinde 
seqiiilur tinqiiam hoc exemplis probaturus, el dicit, 
Avut enim tuut^ o Atclejn^ medicincB primut iftvcntor, 
cui lemplum contecratum ett in monte Libyas circa lit^ 
lu$ Crocodilorum^ in quo ejut jacet mundanut homo^ 
id ett corput : reliquut enim^ vei potiut totut, ti eti 
homo totut in tensu vitce, melior remeavit in ccelum, 
omnia etiam nunc hominibut adjumenta prcettant inpr^ 
nit numine nunc stio, quas ante tolebat medicince arte 

1 Ante (xliti sic bahent, qui non homines fuerint^ onmbue 
umien (tonures studeant exhibere divinos , quasi mhU im- 
:fnam htmutnitatis habuerint. Et pulo post, existimari vuh 
nes deotn c:meodatur ad veiores ubruk 



prcebere, Ecce dixit mortuum coli pro deo in eo loco 
ubi habebat sepulcrum : falsus ac fallens, quod re« 
mcavit in coclum. Adjungens deinde aliud : HermtUi 
inquit, cujut avitum mihi nomen ett^ ndnhe in ifM 
eognomine patria * eoneittent, omnet mortalet undiqus 
venientet adjuvat atque contervatf Hic enlm Hehmta 
raajor, id est Mercurius, quem dicit ayum suum 
fuisse, In Hermopoli, hoc est in sui nominis cifital«i 
esse perhibelur ". Ecce duos deos dicit bomines 
fuisse, Alsculapium et Mercurium. Sed de iEsculapio 
et Craeci et Latini hoc idem sentiunt ; Mercurium 
autem multi non putant fuisse mortalem, quem ti« 
men isie avum suum fuisse tesiatur. At eniin alins 
est ille, alius isie, quamvis eodem nomine nunciipen- 
tur. Non miiltum pugno, alius ille sit, alius iste : ve- 
rUm et iste, sicut ^sculapius, ex homine deus se- 
cundum testimonlum tanti apud suos viri, hiijus Tri- 
sroegisti, ncpotis suik 

3. Adhuc addit, et dicit : Itin tero uxorem * Otirie 
quam multa bona prcettare propitiamf quantit obette 
teimut iratam ? Deinde ut ostmderet ex boc genere 
esse deos, quos illa arte hoinines facitint : unde dat 
iiilelligi daemones se oplnari ct hominuih mOrtuonim 
animis exsiiiisse, qiios per artem, quam invenerunl 
homines muliiim errantes, incrediili et irneliglosi, ait 
inditos simulacris, quia hi qul talcs deos f:iciebant, 
animas facere non utique poterant : tum de Iside 
dixisset, quod commemoraVi, quantis ohesse scimus 
iratam, seciitus adjiinxit, Terrenit etenim diit atque 
mundanit facite ett iratci^ utpote qui tint ab hominibue 
ex utraque natura ^ facii atque compositi, Ex ulraque 
nalura dicit, cx anima el borpore : ut pro anima sil 
dxmon, pro cOk*pore simiilncruin. Unde eontigit^ in« 
quit, ab jEgyptiit hac tanctn animalia nuncupari^ coU'» 
que per tingulas civitatet eorum animas^ quorum sunt 
consecratCB viventes ', ita ut eorum tegibut incolantuff 
et eorum nominibus nunciipentur. Ubi est illa velut 
querela lucluosa, quod terra if!gyptii sanctissima 
sedes deIitl)rorUm aique leniplorum, sepulcrorum 
fiilura essct mortuoninique plenissimii ? Nempe spiri- 
tus fallax, cnjiis instinclu Hcrmes ista dicebat, per 
eum ipsum coactus est coiifucri jaiii tunc illam ter- 
rom SepuIcrorUm et moriuorum, quos pro diis cole- 
baiit, fuisse plcnissimam. Sed dolor dxmonum per 
eum loqucbaiur, qui suas futuras poenas apud sancto- 



* Sic Alss. Apud Er. autem el Lov., th cognominis sui va- 
tria. Servalur illic sensus : sed minime in Ascle|iio, qui hao 
bet, sibi cognomen patrium ; omissa pdrlicula, in. 

* In hoc vigesimo sexto capite verba noimulla remofi- 
inus, quae addita (ucrant in excusis, In quibiis ila legeha- 
lur : Fatsus ac fallens {^dicendo) quod remeavit in cauum , 
{omma etiam nunc hominibus aajumenta prasstans inprmit), 
Adjtmgens deinde aliud. Et paulo post : in sui nommit ci- 
vitate perhibetur etse ( sefntUus ). verbum, sepuUuSy et alia 
I^areuihesi iuclusa nou ibi habenlor in manuscrlplis. 

* vox, uxorem, abest a manuscriptis oeciwa ab Asd epio, 
in quo sic lcgitur : /nm vero et Osirim quani mutta tona 
prcestare propitia, tantmn obesse scimus irata. 

^ Mercurii Asclepius pro, ex utraque natura , babet, ex- 
traque naturam : comiptissime. 

> Sic Am. et maQUScripU cum Asclepio. At Lov., qui ea 
consecravere vivenlet. sic eliam Er. mutato soIuid^ ea^ iu, 



iSS DE GIYITATE DEI 

mm martyruni memorias imminere moerebant. In 
miiliis enim lalibus locis torquenlur et coiidientur, 
H de possessis liomiiium corporibus ejiciuiilur. 
C.APUT XXVII. — De modo honoris , quem Chrisliani 

marhjribus impendunt, 
1. Neciamen nos eisdem mariyribus templa, sa- 
cerdoiia , sacra et sacrificia conslituimus : quoniam 
non ipsi , sed Deus eorum nobis est Dcus. ilonora- 
mus sane memorias eorum tanquam sanctonim ho- 
roinum Dci, qui usque ad moriem corporum suorum 
pro veritate certarunt, ut innolesceret vera religio, 
falsis fictisque convictis : quod etiain si iiui antea 
sentiebant, timendo reprimebant. Quis autem audivit 
aliquaiido fidelium staniem sacerdotem ad altare etiam 
super sanctum corpus mariyris ad Dei bonorem cul- 
Inmque consiructum , dicere in precibus, Offero tibi 
kacriflcium, Petre.Vel Paule, vel Cypriane ; cum apud 
eoruin nicmorias ofTeralnr Deo, qtii eos et bomines 
et martyres fccil ; et sanciis suis Angelis coelcsti bo^ 
uore sociavil; ut ea celcbritntoet Dco vcrode iilonim 
Tictoriis gralias ngamus, el nos ad imiiatiimeni la* 
lium coronaruin atque palmarum eodcm invocalo 
\b auxiliuin ex illoruin incmoriae rcnovatione adhorle*- 
mur? Qu.xcuinquc igitur adhibcnlur rcligiosonini 
obsequia in iiiariyruni locis , ornamenta siint me- 
moriarum , noii sacra vcl sncriflcia mortuorum tan- 
quam dcorum (d). Quicumque eliam epulas suas 
eo defcrunt, quod qnideni a clirisiianis meiiori* 
busnon fil , et in plerisquc tcrrarum nulla lalis cst 
consueludo ; lainen quicumque id faciunt, qu^is cmn 
apposuerint, orant, eiauferunt» ut vescantur, vcl ex 
eis etiam indigeniibus largianlur, sanctificari sibi^ 
eas volunt per nicrila marlyrum in nomine Domini 
martyruin (6).Nonaulem esse ista sacrificia marlyrum 
novit qui novil unum, quod etiom * illic offertur, Sa<* 
crificium Clirislianorum. 
2. Nos iiaquc martyros noslros necdivinis lionori' 

* Sic Mss. Editi vero, ibi. 

* Rdill, Deo. Ai Mss., loco, /)eo, hahcnt, etiam, 
(a) Conf. lib. 20 contra Faustum, cap. 21. 

{b) vide lib. 6 coofess., cai). 2. 



, S. AUGUSTINI »• 

bus, nec humanis crimtnibus colimus, sicut colunt 
illi dcos suos : nec sacrificia illis ofiierimus, nec eo- 
ruin probra in eorum sacra convertimus. Nam da 
Isidc uxore Osiris ,' iEgyptia dea , et de parenlibiir 
eorum, qui omnes reges fuisse scribuntur, quibus 
pareniibus suis illa cum sacrificaret, invenit hordef 
segeiem, atque inde spicas marito regi et ejusconsi* 
liario Mercuriodemonstravit , unde eamdem et Cere- 
rem volunt , qux et quanta mala, non a poetis , sed 
mysticis corum litteris memoriae mandata sint, sicul, 
Leone sacerdote prodente , ad Olympiadem matrem 
scribit Alexander (a), lcganl qui volunt vel possunty 
et recolant qui legerunt ; et videant quibus horoini- 
bus mortuis, vel de quibus eoruin factis tanquam diis 
sacra Tuerint instiruta. Absit ui eos , quamvis deos 
habeant^ sanctis mariyribus noslris, quoslamen deos 
non habemiis, ulla ex parte audeant comparare* Sic 
enim non constituimus sacerdoies, nec offeriinus 
sacrificia martyribus uostris ; quia incongruum , in- 
debilum » illicitum est , atque uiii Deo tantuminodo 
debitum : ut nec criminibus suis, nec ludis eos tur- 
pissimis oblectemus , ubi vel flagilia isli cclebrant 
deorum suorum , si , cum homines essent , talia 
commiserunt ; vel conficla delectamcnta dxnionum 
noxiorum , si Iiomines non fueruiit. Ex isto genere 
dffimonum Socrates iioii habcret deum , si haberet 
Deum* ! sed foriasse hoinini ab illa arte faciendi deos 
Siiieno et innocenti , illi iinportaverint lalem deum , 
qui eadem arte excellere voluerunt. Quid ergo plura? 
Non esse spiritus isios colendos propter viiam bea* 
tam* qu£ post mortein futura est, nullus vel medio- 
criter prudcns ambigit. Sed forias.se dicluri sunt, 
deos quidcm esse omnes bonos , dxmonesauleoi aUos 
malos, alios bonos:eteos perquos ad vitam inxter- 
num beatam perveniamus colendos esse censebuntf 
quos bonos opinantur. Quod quale sit , jam in volu* 
mine scqucnti vidcndum est. 

1 verl)a,si liaberel Detim^ absunt a Blss. 766, 2050 el 
2053. M. 
(d) supra, cap. S. 



a*» 



M 



LIBER NONUS. 

t\)Stquam dixlt in SUperloTe libro de abjiciendo daemonum cultu, quippc ({ui s|;irilus matos se ipsi prodant tain multis ar^ 
guinentls ; in isto jam Hhro f is occurnt Augustimis, qui d:cmouuin dilTereuliain aOcruat aliorum malonim, aliorum bono- 
rum : qua i|se explosa differeatia probat uulli omuiuo diemooi) sed uni cbristo muuus mediatorisboimnumad beatitu* 
dinem posse competere. 



CAPUT PRiMUM. — A(f qn^n arfkuhm ditputalio 
prwmissa perVenerit^ et quid diuutiendum sil de resi- 
dua qucestione^ 

lEt bonos et malos deos esse quidam opinati sunt : 
quidam vero de diis meliora sentienles , tantum eis 
lionoris laudisque tribuerunt, ut nullum deorum 
inalum credere auderent. Sed illi qui deos quosdam 
lionios , quosdam malos essc dixerunt, dxmones quo- 
que appellaverunt noroine deoruro: quanquaro et 
'ieo8> sed rarius, nomino dxroonum; Ita ut ipsuro 



Jovem # quem votunt esse regcm ac principcm caete- 
rorum,ab Ilomcro fateantur dx^monem nuncupaturo(a). 
Ili autem, qui omncs deos nonnisi bonos esse asserunt, 
et longe prjRStantiorcs cis hoininibus qui boni per- 
hibeniur mcriio, movenlur dsmonum factis, qua ne- 
gare nonpossunt, caque iiullo^modoa dlis, quos omnes 
bonos volunl, committi posse existimanlcs, differentlam 
iuter deos et da^mones adliibere coguntor ; ut qui^ 

{d) Plutarcb. io libcllo quod cessaruut oracuhi 



i- 



S57 LIBER 

\ quid eis merito displicet in operibua vel affectibns 
pravis , qaihiis yim saam manireslant occuUi spirilus, 
id credant esse dsemonum , non deorum. Sed quia 
eosdem daemones inler homines et dcos ita medios 
'constitutod puiant, tanquam nuUus deus homini 
misceatur nt hinc perferant desiderala , inde referant 
Sinpetrata;atque hoc Platonici prxcipui philosophomm 
ac nobilissimi sentiunt, cum quibus Tclut cum excd- 
lentioribus placuitisiam examfnare quxsiionem,ulrum 
cultus plurimorum deorum prosit ad consequendam 
Titam beatam, qu» post morlem futura esi : libro su- 
periore quxsivimus , quo pacio daemones, qui lalibus 
gaudent , qualia boni et prudenles homines aversan- 
lur et damnant , id est sacrilega , flagiiiosa , facinor 
Tosa , non de qnolibet homine , sed de ipsis diis fig- 
menta poetarum , et magicarum artium sceleraiara 
puniendamqne violentiam, possint quasi propinquio- 
res et amiciores diis bonis conciliare homines bonos; 
et hoc nulla ralione posse , comperlum est. 
CAPUT II. — An inter dasmones , quibus dH superiorei 
tnnl , sit aliqua pars bonorum , quorum prwsidio ad 
veram beatitudinem possil humana anima pervenire. 
Proinde hic liber, sicut in illius fine promisimus , 
dispuiationem conlinere debebitde differentia(si quam 
Tolunt esse ), non deorum inter se , quos omnes bo«> 
nos dicunt ; nec de differentia deoruin et dxmonum , 
quonim illos ab faominibus longe lateque sejungunt , 
istos inter deoset homines collocant ; sed de differen«> 
tia ipsorum daemonum , quod ad prxsentem pertinei 
quxstionem. [II.] Apud plerosque enim usitatum est 
dici alios bonos , alios malos dxmones : qusc sive sit 
etiam Platonicorum, sive quorumlibet sentenlia , ne- 
quaquam ejus esl negligenda discussio , ne quisquam 
¥elot dsmones bonos seqnendos sibi esse arbitretur, 
per quos tanquam medios, diis quos omnes bonos cre^ 
dit , dum conciliari affectat et siudet , ut quasi cum 
eis possit esse post mortcm , irretiius malignorum 
spiriluum deceptusque fallacia , longe aberrel a vero 
Deo, cumquo solo, et in quo solo, et de quo solo, anima 
humana , id est rationalis et iniellectualis, beata esi. 

CAPUT III. — QucB dcemonibus Apuleius adscribat ; 
quibus cum rationem non subtrakal , ni7if7 tnrtulis 
assignat. 

Quse igitur est differentia d.^emonum bonorum et 
malorum? quandoquidem Platonictis Apuleiiis, de his 
universaliter disserens , et tam multa loquens de afri- 
riis eorum corporibus, de virtuiibus tacuit animo- 
nun , quibus essent prxditi , si boni essent. Tacuit 
ergo beatiludinis causam ; indicium vero miseria; ta^* 
cere non potuit , confitcns eorum mentem , qua ra- 
tionales esse perhibuit , non salicm imbuiam mnni- 
tnmque virtute, passionibus animi irrationabilibus ne- 
quaquam cedere, sed ipsam quoquc, sicut stultarum 
mentium mos est ,• procellosis quodammodo pertur- 
bationibus agitari. Verba namque ejus de hac re isla 
sunt : Ex hoc ferme dasmonum numero , inquit , poe' 
tm solent , haudquaquam procul a veritate , osores H 
amatores quorumdam hominum deos fingere ; lios pro^ 
sverare et evehere , iUos contra admsari et affigere. 



NONUS. 

Ifgitw et miiereri , et indignari , et angi , et Ixtari , oiii« 
nemque humani animi (aeiem pati , i tffu7t molfc cordi» 
et salo mentis , per omnes cogitationum asstus fluctuare» 
QucB omnesturbellcB tempestatesque procul a deorum ccS' 
iestium tranquilUtate exsulant (Apuleius in libro De deo 
Socralis). Num esl in his verbis ulla dubitalio , quod 
non aniinorum aliquas inferiores partes, sed ipsas dae- 
monum mentes, quibus rationalia sunt animalia , vel- 
ut procellosum salum dixil passionum tempcstate tur- 
bari? nt ne hominibus quidem sapientibus comparan- 
di sinl , qui bujusmodi perturbationibus animorum , 
a quibus liumana non est immunis infirmilas , etiam 
cum eas hujus vitae conditione paliuntur , mente iro- 
perturbata resistunt , non eis cedentes ad aiiquid ap- 
probandum vel perpetrandum , qiiod exorbitet ab iti- 
nere sapientiae el lege justilix : sed stultis morlalibus 
et injuslis , non corporibus , sed moribus similes (ut 
non dicam deteriorcs, eo quo vetustiorcs eldebiiapoe- 
na insanabiies), ipsiusquoque mentis, ut iste appellavity 
salo fluctuant ; nec in verilate atque virtule, qua turbu- 
leniis et pravis affcctionibus rcpugnatur, ex ulla animi 
parle consistunt. 

CAPUT IV. — De perturbationibus quce animo acei' 
dunt , qucB sit Peripateticorum Stoicorumque «eii- 
tentia, 

I. Dux sunt sententlse philosophornm , de his anf- 
mi moiibiis, qune Grxci iKi$n S nosiri autem quidam, 
sicut Ciccro ( De Finibus , lib. 5 , cap, 20 ; Tuscui. 
QucBst. lib. 3 , cap. 4 ; lib, A , capp. 5,6, alibique) , 
perturbationes , quidam affecUones , vel affectus (a) , 
quidam vero , sicut isle de graeco expressius , passlo- 
nes vocant. Ilas ergo perturbationes, siveaffectioncs, 
sive passiones quidam philosoplii dicunt etiam in sa* 
pientem cadere , sed moderatas ralionique subjectas, 
ut eis leges quodammodo, qiiibus ad necessarium re« 
digantur modum, dominatio mentis imponat. lloc qui 
senliunt , Platonici sunt sive Aristotelici , cum Ari* 
stoteles discipulus Platonis fuerit , qui seclam Peri<* 
pateticam condidit. Aliis autein , sicut Stoicis , ca* 
dcre ullas omiiino hujuscemodi passiones in sapien* 
tem non placet. Hos autem , id est Stoicos , Ciceio 
in libris de Finibiis bonorum ct malorum, verbis ma- 
gis quam rebus adversus Platonicos seu Peripateticos 
ccrlare convincit ( qiiandoquidem Sloici nolunt bona 
appellare, sed comnioda corporis et externa; eo quod 
nuUum bonum volunt esse hominis praeter viriuicm , 
tanquam arlem benc vivendi , qu» nonnisi in animo 
est. Hxc autem isli simpliciterct excommuni loqiien* 
di consuetudine appellant bona ; sed in comparaiione 
virlnlis , qua recte viviiur , parva et exigua. Ex quo 
fit , ut ab utrisque quodlibel vocenlur , seu bona , seu 
commoda , pari tamen a)Stimaiione pcnseiitur , nec in 
bac quaeslione Sioici delectentur , nisi novitate ver- 
borum. Videlur ergo mihi etiam in hoc, ubi qiixritur 
utrum accidant sapienli passiones aiiimi , an ab eis 



* Scribendum, quce Crceci pathi^ ex auctorilale manik 
scriptoniro, jusseruDt ratrcs Benedictini iii Addendis [quo% 
crcrci fi'x//if .] II . 

(a) Quiota. lib. eiofttiL, cap. % { ^. 



OE CIYITATE DEI, S. AUGUSTINI 



260 



sH prorsas alienus , de verbU eos poiius quam de re- 
bus facere controversiain. Nam et ipsos nibil binc aliud 
quam Platonicos et Peripaleticos seniire eiistimo , 
quantum ad vim rerum attinet , non ad yocabulorum 
sonum. 

* 2. Ut enim alia omitiam quibus id ostendain , ne 
longum faciam, aliquid unum quod sit cvidentissimum 
dicam. In libris quibus titulus cst Noctium Allicarum, 
scribit A. Gellius ^ yir elegantissimi eloquii, et mul- 
t:e ac facundds sclentiae , se navigasse aiiquando cum 
quodam philosopho nobili Stoico. Is philosopbus, sic- 
ut lalius et uberius , quod ego breviter attingam , 
narrat A. Gellius {Lib. 19 , cap. 1) , cum illud nayi- 
gium borribili coelo et mari periculosissime jactaretur, 
vi timoris expalluil. Id animadversum est ab eis qui 
aderant ^ quamvis in morlis vicinia , curiosissime al- 
tentis, utrumne pbilosophus animo itirbaretur. Dcin- 
de tempestate transacta, mox ut securilaspr(Bbuitcol- 
loquendi vel etiam garriendi locum , quidam ex bis , 
quos nayis illa portabnl , divcs luxuripbus Asialicus 
pbilosophum compcllat, illudens quod extimuissct at- 
que palluisset , cum ipse mansisset inlrepidus in eo 
quod impendebat exitio. At ille Aristippi Socraiici re- 
sponsum retulit, qui cum in re simili eadem verba ab 
komine simili audissel, respondit illum pro aninia ne- 
quissimi ncbulonis merito nou fuisse sollicitum , se 
^utem pro Aristippi anima timere debuissa. Hac illo 
divite responsione depulso , poslea quaesivit A. Gel- 
lius a pbilosopbo, non exagitandi animo, sed disceu- 
di , quaenam illa ratio esset pavoris sui. Qui ut doce- 
ret hominem sciendi studio naviter accensum , protu- 
|it statim de sarcinula sua Stoici Epicteti librum , in 
quo ea scripta essent , quai congruerent decretis Ze- 
nonis et Chrysippi , quos fuisse Stoicorum principcs 
novimus. In eo libro se legisse dicit A. Gellius , hoc 
Stoicis placuisse , quod animi visa , quas appellant 
phantasias , nec in potcstate est utrum et quando in- 
cldant animo ; cum veniunt * ex terribilibus et formi- 
dabilibus rebus , necesse est etiam sapientis animum 
moveant ; ila ut paylisper vel pavescat meiu , vel tri- 
fttitia contrabatur , tanquam his passionibiis prxve- 
nientibus mentis et raiionis officium : nec idco tameii 
in mente fieri opinionem mali , nec approbari isia , 
eisque consenliri. Hoc enim esse voluni in potestate, 
idque interesse censent iuteranimumsapientiset stul- 
tl , quod stulti animus eisdem passionibus cedit , at- 
que accommodat menlis assensum ; sapientis autcm , 
quamvis eas necessitate paiiatur , retinet tamen de 
his qu» appetere vel fugere rationabiliter debel , 
veram et stabilem inconcussa mente sententiam. 
H«c ut potoi, non quidem commodius A. Gellio, 
sed certe brevius , et , ut puto , planius exposui , 
qus ille se in Epieteti libro legisse commemo- 
rat , eum cx decretis Stoicorum dixisse atqiie sen- 
•isse. 

3. Quae si il;i suul , aut nihil , aut pene nihil distat 

» vind et Mss., jgellins* At Am. Er. ei Lov. A. GeUius, 

• sic plerique manuscripU. Ad ediii, cum veniant. — rau- 
p post omnes nosuri Mss., necesse est. In B., necesse este. 

M. 



interStoicorum aliorumque phllosophnrum opiuionecti 

de passionibus et perturbationibus animoruip : utri- 

que enim pfientem raiionemque sapientts ab e^nmdo- 

minaiionedefenduiit. Ei ideo fortassedlcunt eas in sa- 

pieatem pon cadere Sioici , qnia nequaquani ejus sa- 

pientiam , qua utique sapiciis cst , ullo crrore obiiu- 

biiant , aut labe subvertunt. Accidunt autem animp 

sapientis , salva serenilaie sapicnlix , propter illa , 

quae commoda vel incoinmoda appcllant , quamvis ea 

nolint diccre bona vel mala. Nain profecto si nihijl 

penderet eas res ille pbilosophus , quas amissuruin se 

naufragio seniicbat , siculi est vita ista snlusque cor- 

poris; non Ita illpJ pcriculuni pcrborrescerct, ut pal- 

loris etiam teslimonio proderetur. Vcrumtamen et il- 

lain poieral permotioncni pati, ct (ixam icnere mcnl^ 

senleuiiam , vitam illam salutemque corporls , quo- 

imm amissionem niinabatur tempcstatis immanitas , 

uon esse l)ona quae illos , quibus inessent , facerent 

bonos , sicut facit justiiia. Quod autem altint ea nec 

bona appellanda esse, scd commoda ; Tcrborum cer- 

tamini , non rerum examlni deputandum est. Quid 

enim interest , utrum apiins bona vnccntur , an com- 

moda ; dum tamen ne his priveliir , non ininus Stoi- 

cus , quam Peripaieiicus pavescat et pallcat ; ca non 

sequaliter appellando, sed sequaliter a^stiuiando? Am- 

Im) sane , si l)onorum isiorum scu commodorum pc- 

riculis ad flagitium vel facinus urgeantur , ut alitcr 

ea retinere non possint , malle se dicunt hxc amit 

tere quibus natura corporis salva ct iiicolumis ba- 

betur, quam illa cx)nmiittere quibus justitia vio- 

latur. Ita mens , ubi fixa est ista senlentia , nullas 

perturbationes , etiamsi accidant infcrioribus aui- 

mi partibus , in se contra rationem pnsvalerc per- 

mittit : quin imo eis ipsa dominatur , eisque non 

consentiendo , sed potius resistendo regnum virtu- 

tis ftxercet. Talem describit etiam Yirgilius iGnean , 

ubi ait : 

Mens iroinota manet, lacrymae volvuntnr inanes. 

( jEnad. IW. 4, vers. 449. ) 

CAPUT V. — Quod passiones, qws chr^tianos animoi 
afficiunt^ non in vitium trahant^ sed yirtuten^ exerceanl. 
Non est nonc necesse copiose .nc diligentcr ostcn- 
dcre , quid de istis passionibus doceat Scriptura di- 
vina , qua christiana eruditio conlinctur. Deo quippe 
illam ipsam mentem subjicit regendam et juvandam, 
roentique passtoues ila moderandas atque frenandas, 
ut in usus jusiiiiae convcrtantur. Denique in disci- 
plina noslra non tam quxriiur utrum pius animu^ 
irascaiur, sed quare irascatur; nec utrum sittrislis, 
sed unde sit tristis; nec utrum timeat, sed qiiid 
timeat. Irasci enim peccanti, ut corrigatur; constri- 
stari pro afBiclo, ut libereiur ; timcre pericrtlanti, iie 
pereat ; ncscio utrum qiiisquam sana considcrationc 
reprebendat. Nam et misericordiam Stoicorum est 
solere culpare (a) : sed quanto honcstius ille Sloicus 
mlsericordia perturbaretur hominis liberandi, quain 
timore naufragli l Longe melius el humanlus, et pio- 
rum sensibus accommodatius Giccro in Cxsaris laude 
locutus cst, ubi ail : NtUla de virtutibus tuis ncc admi- 
(«) vid. infra, lib. i4| capp. 8 ctp. 



LIBER 

taciliar, nec gratior msericordia i$t {OrtU. ftro Q, Uga- 
fio, €ap. 12). Quid esl auteni iQisericordia , nisi 
alienae niiseriae quaidam in nostro cojrde com|)assto, 
i|ua uiique, si possumus, subvenire compelliniur? 
Servii.auteni jootus isle raiioni, quando ita pruibeiur 
jnisericordia^ ut jusiilia conservetur, sive cum iiidl- 
genti iribuilury sive cum ignoscilur poenitenti. Hanc 
.Cicero, locutor egregius, non dubiiayit appeilare vir- 
lutem, quam Sioicos inter vitia nuinerare non pudet; 
qiii lamen, ut doctiit libcr Epicteti nobilissimi Stoici, 
ex decreiis Zenonis et Chrysippi » qui hujiis sectae 
primas (a) iiabiterunt, hujusmodi passiones in animum 
sapienlis admiltunt, quem vitiis omnibus liberum 
volunt. Unde fii coiise(|ucns, ut h;cc ipsa non putent 
•vitia, qiiando sapienti sic accidunt, ut contra virtui^m 
mentis rationemque nihil possint, et itna sit eademque 
sententia Peripatelicorum , vel etiam Piatonicorum, 
et ipsorum Stoicorum : sed, ut ait Tullius, verbi contro- 
▼ersia jam diu torqueat hominesGnrcuIos conlentionis 
cnpidiores,qaamveritaii8(JDeora<or^,/t6.i, c.ii ,§47). 
Sed adhuc merito quscri poiest, utrum ad vitie^ pnx- 
sentispertineat innrmitaiam, etiam in qutbusi|ue bonis 
ofTiciis hujuscemodi perpeti aflecius : sancti vero Angeli 
et sine ira puniant quos accipiunt xierna Dei lege pu- 
niendos, et miseris sine miseri» compassione subve- 
nlant, et periclitantibus eis quosdiligunt, $ine limore 
opiluleitiur; et tamen istaruQH nomina passionuin 
coiisuctudine locutionis humana; etiam in eos usur- 
peiilur, propter quamdam operum similitudinem, non 
propter alTectionum infirmit<iiem : sicnt ipse Deus 
«ccundum Scripluras irascitur, nec lamen ulla pas- 
sione iurbatur (b), lloc enim verbiun vindictx usur- 
pavit effectus, non illius tiirbulientus affcctus. 

CAPUT VI. — QuilfM pawombut dmmnei^ confitenie 
Apuldo, exagitenturf quorum ope homine$ apud deoi 
auerif adjuvari, 

Qua interim de sanctis Angelis quxstione dilata , 
videamus quemadmodiim dicant Platonici medios 
da^mones inter deos ct homines constiiiitos istis pas- 
sionum aestibus fluctuare. Si enim roente ab his libera 
eisque dominanle moius faujusccmodi pnlereniur', 
non eos diccret Apulcius simiii molu cordis et salo 
meniis per omnes cogitationum xsius fluctiiare (Dcdeo 
Socratis), Ipsa igitur mens corum , id est pars animi 
superier, qua rationales sunt, in qua virtiis et sapien« 
iia. si Hlla eis esset, passionibus turbuleiitis inferiorum 
animi pariium regendis modernndisque dominaretur; 
ipsa, inquam, mens eoruin, sicut iste Plaionicus con- 
fitetur, salo perturbationum fluciuat. Subjecta est ergo 
mens dnemoniim passtonibus libidinum , formidinum, 
irarum, aique hujuscemodi c^eleris. Qux igilur parsin 
eislibera estcomposque sapientia:, qua placeantdiis,ei 

1 In Mss. nonntUlis, utrum pujn ad nta\ etc. raiiloposi in 
sola editioae Lov. : sanct\ vero Angtti ciun et ane tra pit- 
niunt, 

* Editi, non paterentur : male ac i dfragantibus manuscri- 

ptis. 

(a) SjappJe, pQrtes. 

(b) vld. lib. 1 couira \dycrs. l.eg. eil»rophet., n. 40, et 
ilibu 



NONUS. «63 

ad bonorum morum* similitudinem hominibus eonsn* 
lant ; cum eorum mens passionum viiiis siibjugaia iH 
opprcssa, quidquid ratioiiis naturaliter habei, ad fal- 
lendum et decipiendum lanlo acrius inlendai, qnanto 
eam magis possidet nocendi cupidilas ? 

CAPUT VII. — Quod Platonici figmentis poetarum iV 
fatnatos asserant deos de contrariorum studiorum 
certamine, cum Impartes dasmonum, non deorum sint, 

Quod si quisquam dicit , non ex omnium , sed ci 
malorum dacmoiiiim numero esse, qiios poelaj quo- 
rumdam hominum osores et amatores deos non pro* 
cul a verilate confingunl : hos enim dixil Apuleius^ 
salo menlis per omnes cogitntionum aislus fliictuare : 
quomodo istud iiitelligere poterimus , quaiido , cum 
hoc diceret, non quorunidam , id est malorum, sed 
omnium dsemonum medietatem propler aeria corpora, 
inler deos et homines describebai? Iloc enim ait fln- 
gere poeias, quod ex istorum da;monum numnro deos 
faciunt, et eis deorum nomina imponiinl, etquibus 
voluerint hominibus ex liis amicos inimicosque distri- 
buunt flcii carminis impuniia licenlia; cuni deos ab 
his daemonum moribiis, et coelesli loco et beatiiudinis 
opulciitia remotos esse perhibcant (De deo Socratis). 
llsec est ergo flctio poelarum, deos dicere qui dii non 
suni, eosque sub deorum nominibus inter se decerlare 
propler homines , quos pro studio partium diligtini 
vel oderiint. Non procul aulem a verilate dicit lianc 
esse ficiionem ; quoniam deoriim appcllati vocabulis 
qui dii non sunt, lales iamen describuntur da^mones, 
quales sunt. Denique hiuc esse dicit Homericaro illam 
Minervam , qwe mediis catibm GrahSUn cohibende 
AchiUi intervenit (IMd.), Quod ergo 11 inerva ilhi ruerit, 
poeticum vuli esse figinentum; eo quod Ifinervam 
deam putat, eamque inter deos , quos omnes bonos 
beaiosque credit, in alta xtheria sede collocat, procuJ 
a conversatione mortalium. Qiiod autem aliquis dx- 
mon fuerit Grscis favens Trojanisque coiitrarius, 
sicut alius adversus Gnccos Trojanorum opitulaior , 
qiiem Veneris seu Marlis noroine idem poeta comtne- 
morat, quos deos iste lalia non agentes in coelestilNis 
habiiaiionibus ponit; ei hi daemones pro eis quos 
amabant, contra eos quos oderant, inter se deceria- 
verint, boc non procul a veritaie poetas dixisse con- 
fessus est. De his quippe ista dixerunt , quos homi- 
iiibtis simili motu cordis et salo mentis per omnes 
cogitaiionum aestus fluctuare tesiatur , ut posseni 
amores et odia , non pro justiiia , sed sicut populus 
similis eorum in venaloribus el aurigis , secunduui 
suarum studia partium, pro aliis adversus alios exer- 
cere (a). Id enim videtur philosophus curasse Plato- 
nicus, ne, cum ha*c a poetis canerentur , non a das- 
nionibus inediis , sed ab ipsis diis , quorum uoniimi 
pQ.elas fipgendo ponujit, (ieri crederentur. 

* Sic probx notae Mss. At editlo Lov. omiliit, morum : co- 
jui vocis loco vjnd. et Am. babcnl, deorum. Donlque pro, 
bonorum , Er. habet, lu>rum. 

(a) vid. Enarr. in rsal. vxxix, nn. 8 et 9, e^ ii^ P||{, 
Liii, n, 10. 



m 



DE CIVITATE DEI, 8. AUGUSTINI 



K4 



CAPOT Vni.— De (fifi caU$tibu$ el dmmonilm aertU 
kommibu$que terrenis Ajmleii Phtomci definitio. 

Quid illa ipsa deflnitio doemonum, parumne iiv- 
tuenda est (ubi oerie omnes delerminando compiexus 
est), quod ait dxmones esse genere animalia, animo 
passiva, mente ralionalia, corpore aeria, teropore 
aRlema {lbid.)l In quibus quinque commemoratis , 
nihil dixit omnino, quod *■ dasmones cum bonis salieoi 
horoinibus id yiderentur habere comraune, quod non 
esset in malis. Nam ipsos homiues cum aliquanto 
latlus describendocomplecteretur, suo loco de iliis 
dicens tanquam de infiinis atque terrenis, cum prius 
dixisset de ciBlestibus diis ; ut coromendatis duabus 
partibus ex summo et inflmo uliimis', teriio loco de 
mediis daemonibns loqueretur : Igitur homines^ inquit, 
ratione eiuentes*^ oratione poUentes, immortalibus ani- 
mis 9 moribundis membris , levibus et anms mentibus , 
brutis el obnoxiis corporibus , distimilibus moribus , 
shnilibus erroribus ^ pervicaci audacia^ pertinaci spe, 
easso labore^ fortuna caduca^ singillatim mortales, cuncti 
tamen universo genere perpelui, vicissim sufficienda 
pfoU mutabiles^ volucri tempore, tarda sapientia, cita 
mortCf queruia vtla terras incolunt (De deo Socratis). 
Cum hic ^ tam mulia diceret , quae ad plurimos ho- 
roines periipent, numquid eliam illud tacuii,quod 
noverat esso paucoruro, ubi ait tarda sapientia? quod 
61 pneterniisisset, nullo modo recie genus huroanum 
descriptionis hMJus tam injtenta diligentia terroinassct. 
Cum vero deorum excellentiam commendaret, ipsam 
heatitudineni , quo voiqnt homines per sapientiaro 
pervenire, in eis afflrmavit excellere. Proinde sl ali- 
qoos daemones bonos vellet inlelligi , aliquid cliam 
tfk ipsorqm descriptione poneret, uiide vel cum diis 
aliquam beatiludinis partem, vcl cum hominibus qua- 
lerocumque sapientiam putareolur babere commuiiem. 
Nunc vero nullum bonum eorum comniomoravit, quo 
boni discernuntur a malis. Quamvis et eorum malitiae 
liberius exprimeoda! pepercerit , non tam ne ipsos , 
quam m cultores eorum , apud quos loquebatur , 
offeDderet : signiflcavit tamen prudenlibus , quid de 
illis seniire deberent; quandoquidem deos, quos 
ooines iionos i)eaiosque cradi voluit , ab eprum pas- 
sio^ibus, atque, utait ipse, turbellis omni modo sepa- 
ravity sola illos corporum xternitate conjungens; 
anioio autem non diis, sed hominibus similes dxmnncs 
apertissiroe iliculcans:et hoc oon sapientiae l)ono, 
cujus et homines possunt esse parlicipes ; sed per- 
lurbatione passionum , qux stultls roalisque domina- 
tur, a sapienHibus vero et bonis ita regitur, ul maliut 
eam non babere, quaro vincere^ Naro si non corpo- 



* Forle, qu0» 

* fi^iitt, ad uUHnum. Castipntur ad vetercs libros, quo> 
luni lectiooen) conRrmat i\lud iofra, d. 12, diciuin, de 
t\ua^ui ncuum mrlUfus uUinds^ td est sumnds atque tn/i- 
mk. 

* Mira h^c codlcom varietas. vlnd. Aro. et probae notae 
MsB. habeni, gaudenles. Er. Lov., plaudentes. Alii quidam 
Itas., ferventes. Moonuili, fnientes, sed verius colbertinus 
cudex, ul a|ttid Apuleiuro eluentes; id cst excellentea. 

* ViiMi. iw. ct |)|eri(iuc Mss., hii^. 



rum, S0d aniroorum aeiemitatem cum diis habere 
daemonos vellet intelligi , non utique hominea ab hu- 
Jus rei consortio separarol : quia ct hominibus aetemfis 
esse animos , procul dubio , sicut Plalonicus, sentit. 
|deo cum hocgeniis animantium describeret, imroor- 
talibus aniniis, moribundis mcinbris dixit esse ho- 
mines. Ac per hoc si propierea coniinuncm cum diis 
aeternitatem non habent bomincs , quia corpore suni 
fnortales : propterea ergo d;cmones babeiit, qiiia cor^ 
pore sunt imroortales. 

CAPUT IX. — An amicitia ccelestium deorum per iit- 
tercessioncm dcemonumpossil hondniprovideri. 

Qiiales igitur mediaioressunt inter bomines el deos, 
perquos ad deoruin amiciiias bomiiios ambiant, qui 
hoc cum hominibus habent dcierius, quod est in ani* 
roante melius, id cst aniinum ; lioc aulein habent cum 
diis melius, quod est in animnple deterius, id est 
corpus ? Cum enim animans, id est aniiiial, ex anima 
constet et corpore, quorum duorum aitiina cst utique 
corporc inelior ; ctsi vitiosa et innnna, roelior certe 
corpore eiiam sanissimo atijue firmissimo ; quoiiiaro 
ejus natura cxcclleiiiior nec labe viiionim postponi- 
tor corpori ; siculaurum eliam sordidum argenlo scu 
plurobo, licet purissimo, caritis xsliinattir : isti mer 
diatores deorum et liominuin, pcr qiios inl^rpositos 
divinis humana jiinguntur, cuin diis habent corpus 
9eternum, viliosum auiein cum hoininibus animuni ; 
quasi rcligio, qua voluiit diis liomincs pcr daemones 
jungiy in corpore sit, non in animo, constituta. Quoh* 
nam landem isios niediatores falsos atque lallaces 
quasi capite deorsuiii iicquilia vcl pqena sus|>endil, 
ul infcriorein animalis partcm, id est corpus, cuni 
supcrioribus, supcriorcm vcro, id est animum, cum 
inrerioribiis habeani, et ciim diis coelcstibus iii parte 
serviente conjuncti, cum lioniinibus auiiem terreslri- 
bus in partc donrir^iitc siut miseri ? Corpus quippe 
servum est, sicut etiam Sallustius ait : Anhm imperio^ 
corporis serviljo nuigis utim^r. Adji|nxit autem ille, 
Alterum nobis cum diiSy alterum cum betluis commune 
est{ Sallust, in Catit.^ cnp. i) : q^oniam de homiiiir 
bns loquebaiur, quibus, sicut b/Blluis, moriale corpus 
est. h\A aulein, quosinier nos etdeos inediatores np- 
bis philosoplii providcrunt*, possunt quidejn dicere 
de aninio et corpore, Allcrum nobiscnm diis,alterum 
Cjum hominibus communc csi : sed, sicut dixi, taq- 
quam in pervcrsum ligali atqne suspcnsi, servuro cor- 
pus cum diis beatis, domiiium animum cum homini- 
bus niiseris habenles *, parte inferiore exaltati, supe- 
riore dejecti. Unde eiiain si quisquam propter lioc 
eos putaverit aeternitaiem liabere cum diis, quia nul- 
|a roorte, sicut animalium tcrreslrium, animienruiq 
solvuntur a corporc : ncc sic cxistimandum est eo« 
rum corpus tanqiiam honoralorum x'lernum vchic^ 
*um, sed xternum viiiculum damnatorum '. 



* rlures probae notae maiuisoripti, prodidenodm 

* verbum, luibcntes, non est iii aibs. 

* v^. Ain^ e.t &.J diammdorufi^ 



M5 . LIBER 

CAPUT X. — Quod iecundum Plotiui smtentiaui , 
tninut tniteri $int homines in corpore mortali, quam 
dcemones in celerno* 

Plotinus ccrle noslne mcmori.nc vicinis ^ tempori- 
bus, Platonem caelcris excellenlius inteileiisse lau- 
datar (a). Is cum dc humanis animis agcret, Pater^ 
inqnit, mi$er\corz mortalia illit vincula fadebat ( ^n- 
neadis 4 libro 5, cap. 1% ). Ita hoc ipsnm qnod mor- 
l.iles sunt homines corpore, ad misericordiam Dq 
patris pertinere arlutratus cf^l, ne scmper iinjus Yibe 
miscria tenerentur. Kac misericordta indigna judi- 
cata est Iniquilas dxmonnm, quac in animi passivi 
iniseria, non mortale, sicut homines, sed seternom 
corpus accepit. Essent qnippc feliciorcs hominibus, 
si morule cum eis haberent corpus, et cum diis bea- 
tam anlmum. Essent autem pares hominibus, si cum 
animo misero corpus saltem morlale cum eis habere 
memissent ; si tamen acquircrcnt aliquid pietatis, ut 
ab aprumnis vel in morte requiescerent. Nunc vero 
non solum reliciores hominibus non snnt animo mi- 
sero^sed ctiam miseriores sunt perpctuo corporis 
vinculo. Nori enim aliqua pictatis et sapientix discif 
plinu prolicientes, inteUigi voluil ex daemonibus fieri 
deos, cum apertissime dixerit dacmones xternos. 

CilPlJT XI. — De opinione Piatonicorum, qua puiant 
anima$ hominum dcsmones es$e pou corpora. 

Dicit quidem (6) et animas hominum dinmones es8e« 
et ex hominibus fieri Lares, si boni meriti sunt ; Lc- 
Diores, si mali, seu Larvas : Mancs autera deos diei, 
8i inccrtum est bonorum eos, seu malonim esse me- 
ritorum. In qua opinione, quantam vongtncm apcrlftnt 
sectandis perditis moribus, quis non videat, si Tel 
paolulum attendat? Quandoqnidem quanilihet ne* 
quam fuerint homines, vel Larvas se fieri dum opi- 
nnntur, vel dum Manes dcos; lanto pejores fiunt, 
qnaiuo sunl nocendi cnpidiores : iit eli;im quibusdani 
sacrificiis tanquam divinis hnnoribus post mortem se 
invitari opinentur, ut noceant : Larvas quippe dicit 
csse noxios diDiiioncs ex hominibus factos. Sed hinc 
alia qusestioest. Itideautem perhibetappellnrigraece 
beatos cvoat.ucva;, quod boni stnt animi, hoc est boni 
dsemones ; aninios quoqne hominum da^mones esse 
eonfirinans. 

CAPUT XII. — De ternls contrariis , quibus secun- 
dum Platonicos da^monum et hominum natura 
distinguilur, 

Sed mmc de his aginius, quos in iintura propria 
descripsit inter dcos et homines genere animalia, 
mente rationalia, animo passiva, corpore aeria, lcm- 
pore xlerna. Nempe cum prius deos in sublimi coelo, 
liomines autem in terra infima disjuncios locis, ct 
iiatunc digniiate secerneret, ita conclusit : Habelis, 
inqtiit, interim bina animaUa ; deos ab hominibus plu- 

* Sic Aro. et Mss. Al vind. Er. ei liov., vicinus, rorroPlo- 
tinus philosopbus sub inilinm imperil Aureliant. hoc est anno 
' ihristi circiter ^O iiiortuus est, ut ex Purpliyrio in ejus vita 
j, hilelKgilur. 

(u) conf. lib. 3 conlra Acadcmiros, n. -il. 
\v) Nempe Apulcitts, lib. De d«%o sucratis. 

Sanct. August VII. 



NONUS. m 

rimnm differentes, loci iublimiUUe, vita perpetuitai^t 
naturcB perfecUone ; nutlo inter se propinquo commmn'* 
eatu^ eum et Iwbitacula summa ab in/imis tanta tnier" 
eapedo fastigii dispescat * ; et vivacitat iUic cetema H 
indefecta si/, i^ic caduca el subrima ; el ingema itla Hfl 
beatitudinem subtimata^ hcec ad miserias inpmata {Dedap 
Socratis). Hic lerna video commcmorata cotiuaria de 
duabus naturx partibus ullimis, id est suromis atque 
iiifiinis. Nam tria qux propostiit de diis laudabilia^ 
eadem repetivit, aliis quid^jm verbis, ut eis alia tri^ 
adversa ex hominibus redderct. Tria deorum hao^ 
siint : loci subiimttas, vitae perpetuitas, perfectio nap 
tur.r. Hxc aliis verbis ita rcpetivit« ut eis tria con* 
traria humaiiae condiiionis opponeret : Cum et habilM* 
cji/a, \at\u\if tumma ab infUms tanta imercapedo fa$dr 
gii dispescat : quia dixerat loci subiimitalem. Et alf 
vacitas illic^ inquit , eeterna et indefecta ft/, hic cadue$ 
et subdnva : quia dixcrat vitc perpctuitatcm. Et imr 
gema iUa^ inquit, ad beatitudiuem sublimata^ Ikbc «4 
miserias infimata : qiiia dixcral natur.e perfectionem. 
Tria igiiur ab eo posita sunt dcorum, id esl, locua 
subiimis, xternilns, bcutitiido : et his cootraria Iria 
hominum, id est, locus infimus, mortalitas, miseria. 
CAPUT XUl. — Quomodo dmmones , tt n^ cum dii^ 
beaU^ nec cum hominibus sunl miseri^ inter utrans^ 
que partem sine utriusque communione nnt medu. 

1. Inler hxc tcrna dcorum et hominum , qQonian 
dxmones medios posuit , de loco nulla est contro- 
versia : iuter sublimcm quippe et infimiim , medius 
locus aptissime habeiur et dicitur. Castcra bina re- 
stant , qiiibus cura atienlior adhibenda est, queniad- 
roodiim vel aliena esse a daimoiiibus osiendaniur, vei 
sic eis disiribuantur, ut medietas videtur exposcere* 
Sed ab eis alicna csse non posBuiit. Nou eiiiin , sicul 
dicimus locum mediiim nec esse summiiro , ncc iii« 
fimum , iUi daemones cum sint animalia rationalia , 
nec i>eatos esse, nec miseros, sicuti sunt arUusta vel 
pecora , qiue sunl sensiis vel ralioiiis expertia , recle 
possumus dicere. Quoriim ergo raiio meniibus iiieat, 
autmiseros essc, aiit heatos nccesse est. Iiem noe 
possumus recie diccrc , nec inortiles essc dapinonea, 
nec actemos. Omnia naiiiqne viventia aut in xieruoni 
vivunt, aul finiunt iiiorte quod vivunt. Jam vero iste 
tempore xternos daimones dixit. Quid igitur restat, 
nisi ul hi mediide diiobus suininis unum habeant, 
ct de diiobus infimis alienini ? Nam si tiiraque de 
imis liabebunt, aut utnique de siiinmis , niedii nou 
crunt, sed iii allerutram partem vel resiijunt, vel re- 
cumbunt*. Quia ergo his binis, sicut demonslratnro 
est, Ciircre ntrisque non possunt, ac(:cptis ex utraque 
parte singulis mediabunttir. Ac per hoc quia de infirois 
habere non possunt a;teriiitaiem , <iuae ibi non cst 
uiium lioc de summis habent : et ideo noii est alteniui 
ad complendam medietatem suam , quod dc iiifirois 
habeanl, nisi miseriam. 

2. [Xlll.] Esl itaque , secundum Platonicos , subli 
miiim deoruini vei beaia xteruiias , vel deterna bea^ 

^ Af.ud Apuleinro, tania vUercapedine fastigH disoescaui* 
* Sola fere ed&tlo Lov. vel, reJUeni; veT, recnmheM' . 

(Neuf.J 



t67 



DE CIVITATE DEl, S. AUGUSTINI 



m 



tiUido; hominum vero iiiflmonim vel miseria moruilis, 
▼el mortalitas misera : daemonam antem mediorum 
▼el misera asternitas , vel aetema miseria. Nam et 
quinqne illis , quae in definitione daemonum posuit , 
noD eos medios , sicut prDmittebat , ostendit ; qoo- 
nlam tria dixit eos babere nobiscum , quod geiiere 
anlmalia, quod mente rationalia , quod animo passiva 
smt ; cum diis autem unum , quod tempore setema ; 
et unum proprium , quod corpore aeria. Quomodo 
ergo medii , quando unum habent cum summis , iria 
cum infimis?Quis non videat,relicta medietate, quan- 
tum inclinentur et deprimantur ad infima ? Sed plane 
tbl etiam medil possunt ita invenirl, utunum habeant 
proprium , quod est corpus aerium , sicut et illi de 
summisatque infimis singula proprla, dii corpus aetbe- 
rium , homiuesquo terrenum ; duo vero communia 
^nt omnibus , quod genere sunt animaliay et mente 
ntionalhi. Nam et ipse cum de diis et hominibns lo- 
queretur, < Habetis > inquit , < bina animalia. > Ei 
non solent isti deos nisi rationales menie perliibero. 
IHio sunt residua , quod sunt animo pnssiva, et tem- 
poro aetema : quorum habent unum cum infimis, cum 
smnmis aiteram , ut proportionali ratione librata nie- 
dietas neque sustoUatur in summa , nequc in infima 
deprimatur. Ipsa est autem illa dsemonom misera 
steraitas , vel a^teraa roiseria. Qui enim ait , animo 
passiva, etiam misera dixisset, nisi eomm cuUoribus ^ 
crabuisset. Porro quia providentia summi Dei , sicut 
ctiam ipsi fatentur , non fortuitn lemeritnie regitur 
roundus, nunquam esset istorum xteriia miseria, nisi 
esset magna malilia. 

3. Si igitur beati recte dicuntur eudaemones , non 
sunt eudacmones daemones , quos inter homines et 
deos isti In medio locaverant. Quis ergo est locus bo- 
tioram daemonum , qui siipra hoinines , infra deos , 
istis praebeant adjutorium , illis ministerinm ? Si cnim 
boni a^ternique sunt, profecio et beati sunt. iEterna 
autein beatitudo medios eos esse non sinit, quia mul- 
tom diis comparat, multumqiie ab hominibus separat. 
Vnde frustra isti conabuntur ostendere , quomodo 
dxmoncs boni , si et imiiioriales sunt et beati , recte 
medii consiituantur inter deos immortales ac beatos 
et homines mortales nc miseros. Ciim enim utrum- 
que habeant cum diis , et beaiitudinem sciltcct et im- 
mortaliiatem , nihil autein horiim cum hominibus et 
miseria et mortalibiis ; quomodo non poiius remoti 
sont ab hominibus , diisque conjuncti , quam inier 
utrosque medil constituti ? Tunc enim medii essent , 
si haberent et ipsi duo quaedam sua , non cum binis 
alterutroram » sed cum singulis utrorumque commii- 
nia : sicut homo medium quiddam est , sed inter pe- 
<cora et Angelos; ut, quia pecus est animal Irrationnle 
itque mortale , angelus autem rationale et immortale, 
medius homo esset , Inferior Angells , superior pcco- 
ribus, habens cum pecoribus roortalitatem, rationcm 
emn Angelis , animal ratlonale mortale. Ita ergo cum 
qwerimos raediimi inter beatos immortales miseros- 

' * Btfiti , 7>ra fomm ctttlonbui. Abest, prO| a ffiaBUMri** 
piia. 



que mortnles , hoc invenire debemus , quod aut mor- 
tale sit beatum , aut immortale sit miserum. 

CAPUT XI V. — An homine$ , cum sint mortala , vo$ • 
mnt vera bealUudine e$$e felice*. 

Utruin autem ei beattis et mortalis homo esse pos* 
sit , magna est inter homines quxstio. Quidam enim 
conditionem suam humilius inspexerant, negaverant- 
que hominem capacem essc posse beatitudinis , 
quamdiu mortaliler vivit : quidam vero exlulernntse, 
et ausi sunt dicero , sapientiae compotes , beatos 
esse posse mortales. Quod si ita est, cur non ipsi po- 
tius medii constitunntur inter mortales miseros et 
immortales beatos , beatitiidinem habentes cum im- 
mortalibus l)eatjs , mortalitatem cum mortalibus mi- 
seris ? Profecto enim si beati sunt , invident nemini : 
(nam quid miserius invidentia) ? et ideo mortalibus mi • 
seris, quantum possunt, ad consequendam beatitu- 
dinem consulunt ^ ; ut et etiam immortales valeant 
esse post mortem , et Angelis immortalibus beatisque 
conjungi. 

CAPUT XV. — De Mediatore Dei et hominum^ homine 

Christo Jetu. 

i. Si autem, quod multo credibilius et probabilius 
disputatur, omnes homines , quamdiu roortales sont, 
etiam miseri sint necesse est , quaerendus est medius, 
qui non solum homo , verum etiam Dcus sit ; ut ho- 
mlnes ex morlali miseria ad beatam iminortalitatem 
bujus medii beata mortalitas inierveniendo perducat. 
Quem neque non fieri mortalem oportebat, neque 
permanere mortalem. Mortalis quippe factus est, non 
infirmnta Yerbi divinitate , sed carnis infirmitate sns- 
cepta : non autem permansit in ipsa carne mortalis , 
quam resuscitavit a mortuis : quoniam ipse fractus 
est mediationis ejus , ut nec ipsi , propter quos iibe- 
randos mediator cfiectus est, in perpetua vel carois 
morte remanerent. Proinde mediatorem inter nos et 
Deum , et morialitatem habcre oportuit transeuntem, 
et beatitudinem permanentem : ut per id quod transitt 
congrueret morituris ; et ad id quod permanet, trans- 
ferret ex mortuis. Boni igitiir Angeli inter miseros 
roortales et beatos immortales medii esse non pos« 
siint ; quia ipsi quoque et beati et iinmortales sunt : 
possunt autem medii esse angeli mali quia immor- 
tales sunt cum illis , miseri cum istis. His contrarius 
est Mediator bonus, qui adversus eoram immorlali* 
tatom el miscriam, et mortalis essc ad lempus Toluit« 
et bcaius in Hilemitate persistcre potuit : ac sic eos 
et immortales superbos, et miseros noxios, ne ini- 
mortaliiatis jactantia seduceront ad miserinm, et su» 
mortis humilitate et suae beatitiidinis bcnignilate de« 
straxiiin eis, quoram corda per suam fidem mundans, 
ab illorum immundissima dominatione liberavit. 

2. Homo itaque mortnlis et miser longe sejuiictns 
ab inniiorulibus et beatis , quid eligat medium , per 
quod immortalitati et beatitudini coptileiur? Qood 
pofisit delectaro in dxmoniim immortaliiate , roise* 

t Sic Mss. fjM vero, roiiiiiiaiil* 



m 

rum est : qnod possit offcndcre in Chrisli morlatiuie, 
jam non est. Ibi ergo cavenda csi miseria sempiicrna : 
hic mors Umenda non est, qnae esse non potuit sem- 
piierna, et beaiitudo amanda est sempiterna. Ad hoc 
quippe se inlerponit medius immorialis et miser, ut ad 
immortalitatem beatam transire non sinat, quoniam 
persisiit quod impcdil, id est ipsa misoria : ad boc au- 
tem se interposuit mortalis et beatus , ut mortalitato 
transacta , ct ex mortuis fuceret immorialcs , quod 
in se resurgcndo monstravit , et e\ miseris hcalos , 
unde nuDquam ipse discessii. Alius esi ergo me- 
dius malus , qui separal amicos ; alius bonus » qui 
reconciiiat inimicos. Et ideo mulii sunt medii se- 
paralorcs, quia mulliludo qu.-e l)eata esi, unius 
Dei participatione fil beaia; cujus parlicipalioiiis 
privaiione misera multitudo malorum nngclorum, 
qua: se opponit potius ad iinpedimcnlum , qunm in- 
terponit ad bealitndinis adjulorium, eiiam ipsa mui- 
titudine obsirepit quodammodo , ne possit ad illud 
unum beatificum bonum perveniri , ad quod ut per- 
diiceremtir, non muUis, sed uno mediatore opus 
erat; et hoc eo ipso, ciijus participationc siinus 
bcati, hoc esl Yerbo Dei non faclo, pcr quod facia 
8ont omnia. Nec tamen ob lioc mediator cst, quia 
Verbum : maxime quippe immortale et maxiine bea- 
tum Yerbum longe est a mortalibus roiseris ; sed roe- 
diaior per quod bomo : eo ipso uiique ostendens ad 
illud non solum beatum, verum eiiam beatificum 
bonam non oportere quacri alios mediatores, per 
quoft arbitremur nobis porvenlionis gradus esse mo- 
liendos ; qula beatus et beatificus Deus facius 
particeps bumanitatis iiostraB compendium prae- 
buit participandae diviuitalis suae. Neque enim nos 
a morlalilate et miseria liberans ad Angelos im- 
wortales beatosque iia perducit, ut eorum participa- 
tione etiam nos immortales et beati simus; sed ad 
iliam Trinilatem, cujus et Angeli parlicipatione beati 
sunt. Ideo quando in forma servi (Viilipp. ii,7), ut 
nediator esset, infra Angclos esse voluit, in forina 
Dei snpra Angelos mansit : idem in iiifcrioribus via 
vitae , qui in superiortbus vila. 
CAPUT XYl. — An ralionabililer Plalonici definierint 

deoi cceUstei , declinantes terrena conlagia , homini- 

bu$ non mitceri , qnibus ad amiciliam deorurn dmio^ 

ne$ iuffragenlur, 

Non enim verum est , quod idem Plalonicus ait 
dixisse Plaionem , Nutlu$ deus miscetur homini, Et 
hoe praecipuum eorum sublimitatis ait esse specimen, 
quod nuila aili^ectatione hominum conlaminantur 
( Apuleiui, de deo Socratis. ). Ergo da^mones contami 
nari fateiur : et ideo eos a quibus conlaminantur , 
roundare non possunt , omncsque immundi pariter 
fiunt , et daemoiies conlrectatione hoiiiiniim , et ho- 
roines cultu daemonum. Aut , si et contrectari misce- 
rique hominibus , nec tamen contaminari , dxmones 
posftunt , diis profecio meliores sunt : quia ilii , si 
roiscereiitur , contaminarentur. Nnm hoc deorum di- 
citur esse prxcipuum , ut eos sublimiter separatos 
hamaua coutrectatio contaminare noa possit. Deum 



LIBER NONUS. «TC 

quidem summum Omnium creatorem , quem nos ve- 
rum Deum dicimus , sic a Plaione praedicari asseve- 
rat , qaod ipse sit solus qui non possit penuria ser- 
monis humani quavis oratione vel modice compreheih 
di ; vix autero sapientibus viris , cum se vigore animi » 
quantum licuit, a corpore removerint, intclleclum ho- 
jus Dei , et id quoque interdum velut in altissimis 
tenebris rapidissimo coruscainine lumen candidum 
intermicare (Dedeo Socratis )* Si crgo snpra omnia vere 
siimmus Deus intelligibili et ineffabili ^ quadam prae- 
sentia , etsi interdum , etsi tanquam rapidissiino co* 
ruscamine lumen candidum intermicans , adest tamea 
sapientium mentibus , cuin se , quanium licuit , a 
corpore removerint , nec ab eis conlaminari poiest ; 
quid est quod isti dii prop^terea constituuntur longe 
in sublimi loco , ne conirectationo contaminentur 
humana ? Quasi vero aliud corpora illa xtheria qiiam 
videre sufficiat , quorum luce lerra , quanium sufO- 
cit , iilustraiur '. Porro si non contaminantur sidera » 
cum videntur , quos deos omnes visibiles dicii ; ncc 
daemones hominum contaminnntur asipectu , qiiamvft 
dc proximo videnntur. An forte vocibus htimanis coii- 
taininarentur , qui acie non coiilaiiiiiianlur octiloruin ; 
et ideo daemones medios habeiit , per quos eis voces 
homiiium nuntientur , a quibus loiige absuiit , ut in- 
contaminaiissimi perseverent? Quid jam de Cfterls 
sensibus dicam ? Non enim olfaciendo conlaminnri vel 
dii possent , si adessent , vel cum adsuiit dacmones , 
possunt vivorum corporum vaporibus huniannriim , 
si taniis sacrificiorum cadavcrinis non contaminantur 
nidoribus (a). In gustandi aulcm sensum ' nulla nc' 
cessiiale reficiendas mortalitatis urgentur , ut fame 
adacii cibos ab hominibus quaerant. Tactiis vero in 
poiestate esi. Nam licet ab eo poiissimiun sensu con- 
irectaiio dicta videntur , hacienus taineii , si vellent , 
misccrentiir lioininibus , ut viderent et viderentur» 
audirent ct audirentur : tnngendi autem quae necessl- 
tas ? nam ncque homines id concupiscere auderent , 
ciim deoruin vel d^cmonum bonoruin conspectti vcl 
colloquio fruereiitiir : et , si in lanlum ciiriositas pro* 
grederetiur , ul vcllenl; quonam pacto quispiam pos- 
set inviium langcre deuro , vel daemonem , qui nisi 
captum non potcst passerem ? 

2. Yidendo igitur visibusque se praebendo et Io<* 
quendo et audiendo , dii corporaliter misceri homini- 
bus possent. Iloc nutem modo daemones si miscen* 
tur , ut dixi , et non contaminantur , dii auteni 
contaroinarentur , si roiscerentur ; incontaminabilet 
dicunt daemones , et contaminabiles deos. Si autem 
contaminantur et daeinones , quid confcront homini- 
bus ad vitam post moriem beatam , quos contaminati 
mundare non possunt , ut eos mundos diis incontaml- 
natis possint adjiingere , inter quos et illos roedii 
constituti sunt ? Aui si hoc eis beneficii non coufe- 
runt , quid prodcst horoinibus daeroonum ^mica me- 

* Sic noslri omncs Mss. in B. dcest, et ineffubili. M. 

* Er. ven., quasi corpora iUa taherea tactu tanlum 
queant humano^ et non etiam visu contanmari, M. 
. * viod.' Am. Er. et i>lerique manuscri|ai, sensn, 

(a) Nid. iifra, lih. 10, cap. 11, n. 2. 



«71 



diaiio ? an ut post mortem non ad deos homines per 
dxmones transeant , sed simtil vivant utriquc conta- 
minati » ac per hoc neuiri beati ? Nisi forte quis dicat 
more spongiarum vel hujuscemodi rerum mundare 
dxmones amicos suos, ut tanto ipsi sordidiores 
fiant, quanto fiunt homines eis velut tergentibus 
mundiores. Quod si iia est , contaminatioribus dii 
iniscentur daemonibus, qui ne contaminarentur , 
hominum propinquitatem contrectationemque vita- 
runt. An fortediipossunt nbhominibuscontaminatos 
mundarc dxmones , nec ab eis contaminari , et eo 
niodo non possent et homines ? Quis talia sentiat , 
nisi quem fallacissimi dxmones dcceperunt ? Quid , 
quod si vidcri et videre contaminat , videntur ab lio- 
niinibus dii , quos visibiles dicit ( De deo Socralis ), 
cUmssima mundi Inmina ( Virgil» Georg. /i6. i , ver$. 
5 , 6 ) et ca!iera sidera , tutioresque sunt daemones 
ab Ista hominum coniaminaiionc , qui non possunt 
videri , nisi veliut ? Aut si non videri , sed viderc 
contaminat , negcnt ab istis ciarissimis mundi lumi- 
•libus , quos deos opinantur , videri homincs , cum 
radios suos lerras usque pcrtcndant. Qui tamen eorum 
radii per quaeque immunda difTusi non contaminan- 
Uir : et dii contaminareutur , si hominibus miscereu- 
tur , eiiamsi csset nccessarius in subveniendo con- 
tactus ? Nam radiis solis et luna: terra contingiiur , 
iifsc isiam coniaminat luceui. 
CAPUT XYll. — Ad contequendam vitam beatam , quce 

fffi parlicipaiione esl summi boni , non tali mediatore 

indigere liominem qualis est damon , sed tali qualis 

unus est Ctvristus. 

Miror autem piurimum tnm doctos homines , qui 
cancta corporca et sensibilia , prae * incorpora- 
libus ct inteUigibilibiis , postponenda judicave- 
runt , cum agitur de bcata vita , corporalium con- 
(rcctalioninn faccrc mentionem. Ubi est illud Plo- 
tiiii , ubi ait , Fugkndum est igitur ad charissimam ' 
Datriam , et ibi paler , et ibi omnia ? Quce igitur , in- 
qiiit , classis aut fuga ? Similem deo fieri ( Enneadis 1 
lib, 6 , cap, 8 ; iib. 2 , cap, 3 ). Si ergo deo quanto 
similior , lanlo fit quisqiie propinquior ; nulla est nb 
illo alia longinqnitas quam ejus dissimilitudo. Incor- 
poraii vero illi xterno et incommutabili tanto est 
nnima hominis dissimilior , quanto renim tempora- 
linm mutabiliumque cupidior. [ XVIL ] Hoc ut sanc- 
tiir , quoniam immortali puritati , quaeinsummo est, 
ea qux in imo sunt morialia et immunda convenirc 
nnii possunt , opus est quidem mediatore ; non tamen 
lali qui corpus quidem habeat immortale propinquum 
summis , animum autem morbidum similem infimis ; 
quo morho nobis invident polius ne sanemur , qiiam 
adjuvet ut sanemur : sed tali qui nobis infimis ex 
corporis mortalitaie coapintiis, immortali spiritus 
justitia *, per quam non locorum distantia , sed simi- 
litudiiiis cxcellentia mansit in summis , mundarndis 
liberandisque nobis vere divinum pracbeat adjuto- 

* Er. et Lov. omittuut, pne. 

* Ediii, clarissimam, M Uss., c/kirttttiiiaiii : j|Uxtt grae- 
crnn Ploliui. 

* l^lerique manuscriiiti, inunortalis spiritus JusiUia. 



DE CIYITATE DEI, S. AUGUSTINI in 

rium. Qui profecto iiicontaminabilis Deus absit ut 
contaminationem timeret ex hoinino quo Indutus est , 
aut ex homiiiibus inter quos in homine conversatus 
est ^ Non enim parva sunt haec inlerim duo » quae 
salubriter sua incarnatione monstravit , nec came * 
posse contaminari veram diTinitatem , nec ideo pu« 
tandos dacmones nobis esse meliores , quia non ha» 
bent carnem (a). Hic est , sicut eum praedicat sancin 
Scriptura , Mediator Dei et hominum , homo ChristvLi 
Jesus ( I 7tm. ii , 5 ), de cujus et divinitate , qua Pa- 
tri est scmpcr aequalis , et humanitate , qua nobis 
factus est similis , non hic locus cst ut compctenter 
pro nostra facultate dicamus. 

CAPUT XVIII. Quod fallacia dcemonumt dum wa m- 
tcrccssione viam spondet ad Deum , hoc anmlatur^ ul 
homines a via veritatis avertat, 

Falsi aulem illi fhllacesque mediatores daemones , 
qui cum per spiritus immunditiam miseri ac maligni 
multis efrcctibus clareant, per corporalium tamen lo- 
corum iiitervalla et per aeriorum corporum levitatem 
a provectu animorum nos avocare atque aTcrtere mo- 
liuntur, non viam * praebent ad Deum ; sed, ne via te- 
neatur, impediunt. Quandoquidem et in ipsa via cor- 
porali, quae falsissima est et plenissima erroris, qua 
noii iier agit justitia ; quoniam non per corporaiem 
altitudinem , sed per spiritualem , hoc est incorpora- 
lem , similitudinem ad Deum debemus ascenderc ; iii 
ipsa tamcn corporali via, quam daemonum amici per 
eleinentorum gradus ordiiiant, inter aetherios deos et 
terrenos homines aeriis daemonibus mediis constiiatis, 
hoc dcos opinaiitur habere praecipuum , ut propter 
hoc intervailum locorum contreclatione non conla- 
minentur humana. Ita daemones contaminari potius ab 
hominibus , quam homincs inundari a daemonibus 
credunt, et deos ipsos contaminari potuisse, nisi loci 
altitudine niunirentur. Quis tam iiifelix est, ut ista 
via mundari se existimet , ubi homines contaminan- 
les, dxmones coniaminati, dii contaminabiles pratdi- 
caiitur ; et non potiiis eligat viaro , ubi contaminantes 
ni.igis da^mones evitentur, et ab incontaminabili Deo^ 
ad ineundam socictatem incontaminatorum Angelo- 
rum hominesa contaminatione mundentur? 

CAPUT XIX. — Quod appetlatio dcmonum jam nec 
apud cultores eorum assumatur in significationem 
alicujus boni. 

Sed ne de verbis etiam nos ceriare videamnr, quo- 
niam nonnulli istorum , ut iia dixerim, daemonicola- 
rum , in quibus et Labco est , eosdem perbibent ab 
aliis angelos dici, quos ipsi daemones nuncupant, jam 
mihi de bonis Angelis aliquid video disserenduni , 
quos isti esse non negant , sed eos bonos daemones 
vocarequam Angelosmnlunt. Nosautem, sicui Seri- 
ptura loquiiur, secundum quam christiani sumus, An- 



* Nonnulli Mss. sed non melioris nolae, inter quas hamo 
conversatus est, 

* sic vind. Am. et Mss. At Rr. et Ijov., nec in came, 

* Lov., el non viam. Particula, et^ al)cst ab aliis libnft. 
^ sola editia ix>v., el ab tncommtftabili Deo, 

(a) Gonf. ht). 13 de Trinil., ir. H. 



i75 



LIBEa NONOS. 



i7l 



gelos quidem parlim bonos, parlim malos, nun- 
quam vero bonos daemoiies legimus : sed ubi- 
eumqiie ilbrum Liiterarum hoe nomen posUuiu 
reperitur, sivc dxmones, sive dx^monia dicantur» 
Donnisi maligni signiQcantur spirilus. Eihanc loquendi 
consuetudinem in tantum populi usquequaque secuti 
sunt, Qt eorum eiiam qui Pagani appellantur, et deos 
inultos ac daemoncs colcndos esse coniendunt, nuHus 
fere sit tam litteratus et doctus , qui audcat in laude 
▼el servo suc dicere, Dxmonem habes (a) : sed cuili- 
bct hoc * dicere volucrit, non se aliter accipi , quam 
maledicere voluisse, dubiiarc iion possit. Quae igitur 
nos*causa compellit, ut post offensionem aurium 
tam multarum , ut jam pene sint omninm , qu» hoc 
vcrbum nonnisi in malam parlem audirc consucve- 
runt, quod diximus cogamur exponerc, cum possimns 
Angelorum nomine adhibilo, eamdem oflciisioncin , 
i]uxnomine doemonum fieri poterai, evitarc? 

CAPUT XX. — De qmlilaie $cienLiw , qva dasmonei 

superbos facil. 

Qiianquam eliam ipsa origo hujus nomiiiis, si divi« 
nos intueamur Libros , aliquid affert cogniiione di* 
giiissimmn. Aa{/<oM« enim dicuntur, quoniam vocabu* 
lum graecum est, obscientiam nominati [b). Apostolut 
aulem Spiritu sancto locutus ait, Scientia infat , cha» 
riuu vero adificat (I Cor. viii, 1). Quod recie aliter non 
inteiligitur, nisi scientiam tunc prodesse, cum cbaritas 
inest ; sine hac auiem inflare , id esi in superbiam . 
iiianissimae quasi ventositatis exloliere. Est ergo in 
dannonibus scientia sine charitate, et ideo tam inflati, 
idesttam superbi, sunt, ut lionores divinos ei reli- 
gionis serviiutem, quam vero Deo deberi sciunt, sibi 
•al^eriiit ' exhiberi , et quantum possunt , et apud 
qtios possunt, adliuc aguni. Contra superbiam porra 
d:cinonum , qua pro meritis possidebatiir genus liu- 
« manum, Dei humiliias, quae in forma servi apparuil ^, 
quantam viriutem habeat, animae hominum nesciunl 
iinroundilia elaiionis inflaiae , daemonibus similes su- 
perbia, non scientia. 

CAPUT XXI. — Ad queni modum Dominus voluerit 

damonibui innotescere, 

Ipsi autem daemones cliam hoc ita sciunt, ut eidem 
Domino inflrmiiale camis induto dixerint : Quid nobis 
ei <tM, Jesu Nazarenefvenisti ante tempus perdere nos ' 
{Mnrc. 1, 24; e( Matih. viii, 29)? Clarum est in his 
verbis, quod in eis et tanta scieniia eral, et charilas 
non erat. Poenam quippe suani formidabant ab illo, nun 
in illo justitiain diligebant. Tanlum vero eis iniiotiiit, 
quantum voluit : tantum aiilem voluit, quantum opor- 

« Ms. 766, sed qitiUbet heec. M. 

• Mss. 766 et 2050, non. H. 

• Tind. et ftlss., saiis egerinl. Sic aliis locis ooDStanler, 
tati% axfo; pro, satago. 

^ viod. Am. Er. el plures manuscripli, quas in christo ajh 
pnruit, Nonuulli veleres liliri, qtd in christo apparuit. — 
Sic Corbeiensis. Sed A, B, C ut edilum est. M. 

• omnes Mss., vemsti perdere nos ? omisso, ante tempus. 
* (a) Coquaeus bic nolat eonsuieadum Terlullianum, de 

Testim. aoimae, cap. 3. M. 

i (b) Plato iu cratylo, dmmoncs diclos tradii quasi datiwh 
• 'nM, id est perito» ac remro sdos. vide Lactant.4 lib. 9 

llHtJt. 



tuit. Sed innotutl, non sicut Angelis sanclis, qui cjus 
scciindum id quod Dci Verbum cst, participata xterni- 
tate pcrfruuntur (a); sed siciit cis lerreiidis innole- 
scendum fuit , cx quorum lyrannica quodammodo pu- 
teslale fuerat liberaturus prxdesiiiiaios iii suum re« 
gnum et gloriam scmper veracem et veraciter sempi- 
ternam. Innotuit ergo dxmonibus , non per id quod 
est viia xterna, el lumcn incominutabiie quod illu* 
minat pios, cui videndo per fldem, qux in illo est , 
corda mundantur ; sed per quaedam temporalia suse 
virtutis effecta et occultissimx signa prx.seniioe , qu» 
angclicis sensibus etiam malignoriim spirituum potius 
qiiam inflrmitati hominum posscnt esse conspicua. 
Dcnique quando en paululum supprimenda judicavil , 
et aliquanto allius latuil, duliitavit de illo dacmonum 
princeps , eumque tenlavil , nn Christus esset explo- 
rans, quantum se tentari ipse pcrmisit, ut homiiiem 
qiiem gercbat, ad nostrae imilationistemperareicxem- 
plum. Post illam vcro tentaiioncm, cum Angeli,sicut 
scriptum est, ministrarcnt ci ( Matth, \y, 3-11 ), boni 
utique et sancti, ac per hoc spiritibus imniundis me- 
tuendi et tremendi, magis magisque inuotescebat dse- 
monibus qnanlus esset , ut ei jiibenli, quamvis in illo 
coiitemplibilis viderctur cariiis iiinrmitas, resistore 
nuUus auderet. 

CAPUT XXIf.— Qtft(/ internt inter scientiam sanctorunk 
Angelorum, etscienUam dasmonum. 

llis igilur Angelis bonis omnis corporalium tcmpo- 
raliumque rerum scieniia , qiia iiiflanlur daemones ; 
vilis esl : non quod earum ignari sint , sed quod illis 
Dci , qua sonctificantur, cbarilas chara est, prse cujus 
non taniiim incorporali, verum eliam incommutablli 
ct ineffabili pulcbriludine, cujus sancto amore inar- 
descunt, omnia quae infra sunl, ct quod illud est non 
sunt, seque ipsos inter illa contemnunt, ul ex toto, quod 
boni sunt, eobonOyCx quo boni sunt,perfruantur. Et ideo 
certius c iam temporalia et muiabilia ista noverunt; quia 
eorum principales causas inVerbo Deiconspiciunt, per 
quod factusest mundus : quibus causisquxdam proban- 
tur, quaedamreprobantur, cuncta qrdinantur. Daemoncs 
auicm non aeternas temporum causas et quodammodo 
cardinales in Dei Sapientia contemplantur ; sed quo- 
rumdam signoriim nobis occtiltorum majore expe- 
rienlia inuUo pliira qiinm homincs futura prospiciunt. 
Dispositiones qiioque suas aliquando praenuntiant« 
Denique sacpe isti , nunquam illi omnino falluntur. 
Aliud estenim tempornlibus temporalia et mutabilibos 
mutabilia conjectare, eisque temporalem et mutabilem 
modum * suae voluntatis et facultatis inserere , quod 
dxmonibus certa ratione permissiim est : aliud autem 
in neiemis atque incommutabilibus Dei legibus , quae 
in ejus Sapientia vivunt, mulaiiones temponim prae- 
videre, Deique voluntatem, quae tam certissima quam 
poieiitissima est omnium *, Spiritus ejus parlicipa-* 

» Aliquot Mss., mottan, — Sic Cd. 9051 . M. 

i sic Kr. etMss. Ai vind. Am. et lx>v., quampotentissi-' 
ma est, divim spirilus, etc. 

(a) Goof. lib. 4 de cc!t. ad Ult., nn. 49, 1)0; viile etiam 
cip.seq. 



275 DE aVlTATE DEl, 

lionc cognoscere; qnod sanciis Angelis recU discre- 



lionc donatiini esl. Ila(|uc non r.olum aelerni , veram 
eiiam beaii sunl. Bonuin aulein quo bcali sunl , Deus 
Sllis est, a (|U0 creali sunl. Illius quippc indeclinabi- 
liier parlicipatione el conleniplalione perrruunlur. 
CAPUT XXIII.— /Vomen deorum faUo adscribi diis Cen- 
tium, quod tumenet Anqeli$ sanctis et hominibus justis 
ex divinarum Scripturarum auctoritate commune est. 
i. Hos si Platonici malunt dcos quam daemones 
diccre, eisque annumerare, qnos a summo Deo con- 
ditos dcos scrtl)it eorum auclor cl magistcr Plalo (In 
Tinueo ) ; dicant quod volunl : non cnim ciim cis dc 
vcrboniin conirovcrsia lal)oraiidntn cst. Si cnim sic 
iinmortnles , ui lamen a siiiniiio Dco faclos , ctsi non 
pcr se ipsos, scd ci, a quo facli snnl, adlia*rcndo, bca- 
tos essc diciiiil ; lioc dicunt (|iiod diciiiins , qitolil>ei 
cos nominc appcllcnt. Ilaiic aiilciii Ptatdniconiin cssc 
sentcntiain, sivc oinniuni, sive iiiclionini, iii coriini 
iillcris inveniri potcsl. Nain «»t dc ipso noniinc, qno 
bujiismodi iniinonalcm l>caiaiii.|iic crcaiiirani dcos 
appcllant; idco inlcr nos ct ipsos pcnc nulla disscn- 
sioesl, quia ct in nosiris sacris Lincris lcgilur, Detis 
dcorum Domimis locutns est (/»sfl/. xlix, I) : ct alibi, 
Conruemini Deo dcorum (Psni. cxxw, 2). El alibi. 
Rexmngnus supcr omnes dcos (Psat. \civ, 3). IHud aii 
tcm ubi scripluiii csl, Ternbihs est super omnes d€Os; 
cmr dictiim sit , dcinccps ostcnditur. Scqniiur cniin , 
Quomam omnes dii qcntium dccmonia , Domtnus auteni 
cxlos fecit (PsaL xcv, 4,5). Super omnes crgo <tcoi 
dixit, scd gcntium^ id cst, qiios gciilcs pro diis lia- 
bcnl, qu» sunt divmonia : idco terrtbiUs^ siib qno tcr- 
rote Doinino dtcebanl , Venisti pcrdire nos (Mare, i , 
54)? Illiid vcro ubi diciiiir, Deus deorum, iioii |>oicst 
iniclligi Dcus d;cmonionim : ct llex maqnus sutter 
wmes deos, absit ut dicaiur Ucx iiiagniissiipcroinnia 
ilxmonia. Sed homines quoqiic iii |»opulo l»ci, cadcni 
Scriptura dcos appcllat. Ego, inquit, rfixi, Da cstis, 
et fUii Excelsi onmes (Psal. lxxxi , 6). Potost itai|iic 
intclligi liorum deoruin Deus, qui dictiis csl Deus dco- 
riim ; et super lios deos Rex magniis , qiii dictiis cst 
Rex magnus super omnes deos. 

2. VcruinUnnen cum a nobis qnairitur, si bomincs 
dicli sunl dii, quod in populo Dei sunt, quem per An- 
^elos vel per lioinincs alloquitur Dcus; quaiiio magis 
iminorlalcs eo nomin* digni sunt » qui ea fruuntur 
l)catitudinc, ad quam Deum colendo cupiunt homines 
pcrvenire? quid rcspoiidebimus , nisi nou frustra in 
Scripiiu^is sanciis expressius homines nuncupatos 
deos , quam illos immorules el beaios , quibus nos 
xquales futuros in rcsurreciionc promittitur, ne sci- 
licet propter illorum exccllentiam aliquem eorum no- 
bis constituerc deum inlldclis auderet inlirmitas? 



S. AUGUSTINI ^^ 

Quod in bomine facilc csl evitarc. Et evtdentius did 
dcbueruni homiues dii in populo Dei , ui ccrti ac fi- 
denies nerent , euin esse Deum suum , qui dictus est 
Deus deorum : quia , ctsi appclleittur dii immorlales 
illi ct bcali , qui 'n coelis sunl (a) ; non tamen dicti 
sunt dii deorum , id est dii hominum irf populo Dei 
ctmstiluiorum, quibus est dictum, Ego rfixi, Dii estis, 
et filii Exceisi omnes. Hinc est quod ait Apostolus : Etsi 
mtt qui dicuntur dii, sive in cwlo, sive in terra; sicuti 
sunt dii multi, et domini multi : nobis lamen unus Deus 
Pater, ex qno omnia, et nos in ipso; et unus Dontinus 
Jetus Chrislus , per quem omnia , rt nos per ipsum { l 

Cor. vni, 5, 6). 

5. Non muliiim ergo de nomine discepiandnro est, 
cuni rcs ipsa iia clareat , ut a scrupulo dubiuiionis 
alieiia sil. Ulud vero, quod nos cx eorum immorla- 
liiiiii beaioruni numcro roissos Angelos esse dicimus, 
(|iii Ooi voluiilatcm hominibus annunliarenl, illis au- 
tciii ' nnii placol, quia hoc minisierium non per illos 
ituos do(»s appollant, id cst immoriales et bealos, sed 
IHjr d.oiiioiics ficri crcduiit, quos iramorUles tantaai, 
noii ctiam iKiatos aiident dtccre; autccrtciu immor- 
ulcs dC boaios, iit uiiicn d;cmoncs bonos, non deos 
subliiiiitcr collocaios ct ab humana conlrecutio»e 
soiiioti>s : qiianivis iiominis conlroversia videatnr, la- 
iiioii lu doio^iabilc cst noincn dxmonuro, ul hocmo. 
<lts oiiiiiilms a sanctis Angclis nos removere debea^ 
nitis. Niiiic crgo iia libcr istc claudatur, ut sciamut 
liniitorialcs ac bcaios , quodlibel • vocentur, qui U* 
iiioii factt ci crcaii suiit, mcdios non essc ad immor- 
ulcm licaniudiiiciii penluccndis morulibus miscns, 
a qiitbus niraqiic dilTcrcniia scparantur. Qui anlcm 
mcdii suiit conniiuiicni habondo immorUliutem cum 
suponortbiis , niiscriam cum inferioribus , quoniaro 
.iiertio inalitKC suiil miscri , beatiludinem quam non 
habciii, iiividcrc iiobis possunt potius quam prabere. 
Uiidc nihil habcnl amici d«monum quod nobis di- 
giiitin afroraiii, ciir cos unquam adjulorcs colcre de- 
boaiiiiis , qiios poiiiis ut deceptorcs eviure debemos. 
Qiios auicui bonos. ct ideo non solum immorute. 
vorum eiiam boaios dcorum nomiite sacris et sacnfi- 
ciis proptcr viiain bcaum post moriem adipiscendam 
colciidos puuiit, qualescumque illi sint, ei quobbet 
vocabulo digni sunt, non oos vclle per Ule religioni» 
obsequium nisi unum Deum coli , a quo creati et ctt- 
jus participalione beaii sunt , adjuvante ipso , in se- 
qucnli libro diligcntius disseremus. 



i Panicula, autem, dcsideralor in scla cdiUone Lov. 

. ?J^miZdcUbet. Et inrra, ad i^^^^iffi^JZ. 
fi/iid&Ze perdticenrfis, elc. At Mss , guodiiter,.. ad w^ 
mrtalmbeatitudinemperi^ucmdis.^^^^ «icris UttcrH 

(a) lllud origenem, ilomil. 8 in Exod., ex sacns uwerw 
docerc animadvcrtit Coquaus. M. 



^ 




sn 



UBER raCIMCS. 



S7f 



LIBER DECIMUS. 



ln quodocet AngasUnus divlnmn boDorem, qu! Iitiie cnliiisdteltiir et sacriBciis agitnr, nolle Angelos bonos exhiheri 
Qisi uni Deo, cui et i|)si seniunL De priocipio subinde ac via purgaoda: ac lil)erandae animx disputat oontra iHw^Jiyriuni. 



C€ «» 



CAPCT PRIMUM. — yeram beatihullnm rive Ange- 
its , st«e hominilmi^ per unum Beum tribui , eliam 
PUUonieoe definisu : sed utrum hi^ quos ob hoc ipsmn 
eoUndos puUint^ uni lantum Deo^ an etiam sibi saeri' 
fieari velinif esse qwerendum, 

I. Omniiun ceria senieiiiia cst, (|ti'i ratione quoqno 
niodo nti possunt, bcatos cssc omnes liomines velle. 
Qoi antem sint, vcl uiitlc (iant, dam nior-^lium qux- 
rit infirmitas , multa; magnxqiie controversioc conci- 
tatx sunt , in quibus pliilosoplii sua studia ct otia 
contrivenint ; quas in nicdiiini adduccrc atquc discu- 
tere, et longum est, cl iioii ncccssarium. Si enim re- 
colit qui hxc lcgil , quid in libro cgcrinius octavo in 
eligendis philosopliis, cum quibus lixc de bcata vila, 
qnae post mortcm futura cst, qtixstio traciaretur, 
utrum ad eam uni Dco vcro , qui ctiam cst deorum 
effector, an plorimis diis rcligioiic sacrisquc scrvien- 
do, pervenire possimus ; noii etiam hic cadcm repeti 
ezBpectat , praesertim cum possit relcgendo , si fortc 
obUtus est, adminiculari ^ memoriam. Elcgimus eniro 
Pbtonioos omnium philosophorum mcrilo nobilissi- 
mos : propterea , quia sicut ' sapere potuerunt , licet 
immortalem ac raiionalem vel intellectualem bominis 
anlmam , nisi parlicipalo lomine iilius Dei , a quo ct 
ipsa et mundus faclus est , beatam esse non posse ; 
ita illod quod omnes homines appetuni, id est vitam 
beaiam, quemquam isii assecuturum negant, qui non 
IHi uni optimo, qui est incommutabilis Deus, puriUite 
easti amoris adhaeserii. Sed quia ipsi quoque sive cc- 
dentes vanitati errorique popiilorum, sive, ut ait Apo- 
stolua, evanescentes in cogitationibus suis (Aom. i , 
21), multos deos colendos lla pulaverunt , vel putiri 
volnerunt , ut quidam eorum etiam dacmonibus divi- 
nos honores sacrorum et sacrificiorum deferendos 
es8eoenserent,qiiibus jam non parva ex parte respou- 
dimus : nunc videndum ac disserendum est, quanlum 
Deos donat, immortales ac beati in coelestibus sedi- 
bus, dominationibus, principatibus, poteslatibus coih 
stituti , quos istl deos, et ex quibus quosdam vel bo- 
nos daemones, vcl nobiscum Angelos nominant, qoo- 
modo credendi sint velle a nobis religionem pietaiem- 
qne servari ; hoc est, ut apertius dicam, ulruin etiam 
ftibi , an tantum Deo suo , qui etiam noster est, pla- 
eeat eis ut sacra faciamus et sacrificemus, vel aliqua 
nostra seu nos ipsos religionis ritibus consecremus. 
2. Hic est enim divinitati vel , si expressius dicen- 
dum est, deitaiidebitus cultus, propter quem uno verbo 
significandum, quoniam mihi satis idoneum non occnr- 
rit latinum, graeco ubi necesse est insinuo quid velim 

* Plures Mss., adjutare. Nostri ^ss., admimcuiare. M. 

' Parlicula, sicut, abcst a niaiiuscri|jiis, cl ab cditis vind. 
;m. Er. — Abcst eltaiu a no»uis uianiiscn|itis, cuin ina- 
Igno eloculioois coiiuiiodo; stsquons, ^, sic aodpieudttm 
<98t ac si dixisbct, pioiude, U. 



dicere. A«rpt av quippe nostri, ubicomque sanctaruiii 
Scripturarum positum cst, interpretatl suntServitutem. 
Sed ea serviius , quae debetur bominibus , secundum 
qnam praecipit Apostolus, servosdomiiiis suis subditos 
esse debere ( Ephes. vi , 5 ) , alio nomine graece nun- 
cnpari solet (a) : Xecrpti» vero secunduin consuetudi- 
nem qua locuti sunt qui nobis divina eloquia condi- 
deruiit, aut semper, aui lam frequenter ut pene sem- 
pcr, ea dicitur serviius quac perilnet ad colendum 
Dcum. Proinde si lantiimmodo Gultus ipse dicaiur, 
non soli Deo deberi videiur. Dicimur enim colere 
eiiam homines, quos honorifica vel recordatione vel 
pncsentia frequeiitamus. Nec solum ea quibus nos re- 
ligiosa humilitate subjicimus, sed qu.'edam etiam quse 
subjccta sunt nobis , coli perhibentur. Nam ex hoc 
verbo et agricolae et coloni et incolae vocantur : et 
ipsos deos non ob aliud appellant ccelicolas, nfsi qood 
ccelum colant ; non utique venerando , sed inhabi- 
tando ; tanquam cceli quosdam colonos : non sicut 
appellantur coloni,quicondilionem debentgenitali solo 
propter agriculturam sub dominio pos«%essorum (6) ; 
sed , sicut ait quidam laiini eloquii magnus auctor, 

Urbs anUqua ftiit, Tyrii tenuere coloni. 

(rirg. Aineid, l, f , v. 12.) 

Ab incolendo enim colonos vocavit, non abagri- 
cullura. Hinc et civitales a majoribus civitatibus vel- 
ui populorum examinibus coiiditx , coloniae niin - 
cupaiilur. Ac per hoc cultnm quidem non deberl nfsi 
Deo , propria quadam notiono verbi hujus omnmo 
ver.ssimum est : sed quia et aliarum renim dicilur 
culius , ideo iatine uno verbo significari coltus Deo 
debiius non polest. 

3. Nam et ipsa Religio quamvis distinciius non quem- 
libet , sed Dei cultum significare videatur ; unde iilo 
nomine interpretati sunt nostri eam quae grece Opnmciif 
diciiur (c) : tameu quia latina loquendi coiisueiudiiie« 
non imperitorum S verum etiam doctissimorum, ei 

* Editi, nan sotum imperitorum. Abest, sotumt a mano- 
scriptls. 

(a) Nempe douleiaf ut in eo quem supra citat A^ostoli 
bco, gneco est, oi doti/oi, servi. fdipsuni ( assiui oliservat 
Augustinus : in Exodum quaest. 94 : « Douleto, iuauit, debe- 
c lur l>tio tauquam Doniino, latreia vero nounisi Deo taa- 
« quam Deo. » item in G(*o. quaest. 61, el ia lib. 15 conira 
Paust., n. 9; lib. 90, n. 21 ; in epist. 102, u. 20, et alibi. 

ib) Haec vox nou tuit iu usu a^ud veltTes cnrcoi* 
Thrhkeian describit Div. Jacobi Epistola, ca{>. i, Jr. 27. 

Labcbbii. 

(c) Sophacles in PhilocteU, vers. i440-iiU : 

.... TowTO 8 ivvofiaO .... 

rO^e^cIv Toe w^dj fleoui. ^ 

6i x&llff. Ttavra tt\ntp ^f Itow 'iran^p 
Z€u$* o^ Y^ iQVffiCcca 7uy6yi^,9Xf c /9pOTOl(, 
K£v ^uiYt, x£v 6a.W7cv, 6UX a7c6/>vTac. 

id esl : Hoc antem memiacritis... utpietatem erga deos co- 
latis; buic euimalia oinnia posteriora ducil | aier Jubiter : 
i|ui|)pe pielas haud una cuin hominil)us occidil; seo, 
vi\^tM, seu mortui siiity ii«a uiui(|uam perit. ' 



m 



D£ CIVlTATfi DEl. S. AUGUSTINI 



ssa 



eugiiaiioDibus bumaDis alque aniniiatibus ei quibus- 
que necessitudinibus dicilur exhibeiMU religio ; uon 
eo vocabulo viialur anibiguum, cuni de cultu deilatis 
venitHr quxsiio, uifidcnler dicere valeiimus, religio- 
ncni non esse nisi Dei cultum; quoniani videiur hoc ver- 
bum a significanda obscrvanlia propiiuiuilalis humann 
insolenter * auferri. Pietas quoque proprie Deiculius 
iulclligi solct,qunm Gncci «u^e^ciav vocant. Ilxc tamcii 
et crga parcntes oniciose huberi dicitur. Blore aulcm 
viilgi hoc nomeii eliani in opcribus miscricordix frc- 
qMciilaliir : quod tdco arbili'or eveiiisse , quia hx'C lieri 
prxcipucDcus niandat, caquesibivcl pro sacrificiis^vcl 
l^raesacrificiis placcre lcsiatur. Cx qtia ioquendicousue- 
Uidine factiim cst, ul et Dciis ipsc dicatur pius ( II Par. 
XXX, 9; EcclL \i, 13 ; Judith. vii, 20) : qiicm saneGncci 
utillo siio scrmonis usii Mi$aj vocanl; quamviscOvi^ucv 
pro miscricordia illornm ciiani vulgiis usurpct. Uiide 
ifi quibiisdam Scripturarum iocis, ut distinclio cerlior 
ap|Kii'crct , iioii tuyi6iixj , quod cx boiio ciiitu , S4!d 
0iG9i€ccxv, qiiod e\ Dci cullu compositum rcsonut, di- 
cere maluciruiit (a). Utrumlibet autem horum nos uno 
Tcrbo enuiitiare iion possumus. Quae itaquc Xoixptiu 
• fracce nuncupaiiir, et latiiie inierpretatur Servitus, 
8«d ea qua coruuus Deum : vel quo* epn^xM grxee , 
hliiie autem Ucligio dicitur, scd ea qu» iiobis est erga 
Deum : vcl quam illi Oto9i€n»i, nos vero non uno verbo 
exprimere , sed Dci cultiim possumus appellare; hanc 
et l«iiitum Deo dcbcri dicimus, qui veruscst Dcus, fncit- 
quc suos cultorcs dcos (P$aL lxxxi, 6 ; Joan. x, 3i, 35). 
Qiiicumque igilur sunl in coelcstibus habitaiionibus im- 
iiiortules et beati, si nos uon amant nec beatos esse nos 
Toluiit, colcndi utique non sunt. Si autem amant et bea- 
tos voluiit , profccto iiide volunt , unde et ipsi sunt : 
an aliuude ipsi beati, aliunde nos? 

CAPUT II. — De wperna iUummatime qmd Plotmu$ 

Plalonicus $en$erii. 

Scd non est nobis ullus cum his excellcntioribiis 
pbilosophis in bacquxstione conflictus.Vldcnintentm, 
taisque litlcris multis modis copiosisshne mandave- 
runt , hinc illos , undc ct nos , fieri bcatos , objccto 
quodam lumiiie intclligibili', quod Deus est illis,et 
aliiid est quam ilh , a qiio illustranlur, ut clareant , 
atque ejus participatione |>erfccli bcatique subsistant. 
Sscpe multumque Plotinus asserit sensum Platonis ex- 
planans, ne illam quidciii, quam crcduni esse univer- 
sitatis auinuim, aliundc bcatum csse qiiaiii nostram : 
idque esse luinen qiiod ipsa non est, sed a quo creata 
est, etquo inteliigibiliterilluniinante intelligibilitcrlu- 
cet. Dat etiam simililudinem ad illa iiicorporca de his 
caHcstibusconspicuis*amplis(iue corporibus, tanquam 
lilesitsol, ci ipsa sil luna. Lunam quippe solis objcctu 
illumiiiari putant. Dicit ergo ille magnus Platoiiicus , 
aniiiiaiii nuionalcm (sive potius iniellecliialis dicenda 
sit , cx qiio gcnere etiam immortalium beatorumque 
;ininiascsseinteHigi(,quos ' in coelestibus sedibus ha- 

> Nonniilli Mss , insollerier. 

* \o\, contpicuis^ abesi a nlerisqiie Mss. 

* Kr. el Ijov., qm. Alii lihri, quo9, — sic eliam nasiii 
codlcts. II. 

(a) coDf. KndilrlU., n. I, ctp. 3» de looo Mb xxvk, 38. 



bilare non dubitat) Bon habere supra se naturaid nisi 
Dei , qui fabricatus est mundiim , a quo et ipsa Esicta 
est : nec aliunde illis supernis praeberi vitam beatini, 
et lumen intelligeotise veriiatis, qiiam uiide praebetur 
et nobis ; consonans Evangclio, ubi legitur, Fiiil homo 
mi$stt$ a Deo, cui nomen eral Joanne$ : hic venit in le$' 
limonmm^ ul te$limonium perhiberet de lumine^ ut omne$ 
crederent per eum. ^on erat ilLe lumen, $ed ut ie$timo' 
nium perhiberet de lumine. Erat lumen verum^ quod i7« 
lundnat omnem hondnem venientem in hunc mundwn. 
In qua difierentia satis osleiidilur, animaro raiionalem 
vcl inicUectualem , qualis erat in Joanne, sibi lumen 
cssc non posse, sed nlicriOs veri liiminis pnrlicipatione 
lucere. Iloc et ipse Joaiincs faietur, ubi ci perhibcns 
teslimonium dicit : Nos oame$ de plenitudine eju$ ae- 
cepimus (Joun, i, 6 9, 16). 

GAPIJT III. ~. De vero Dei cultu . a quo Platonici^ 
quamvi$ creatorem univerutati$ intetlexerint , devia- 
runt colendo angelo$ $ive bono$ fioe malo$ honore 
divino. 

i. Quas cum iia siiit, si Platonici, vel quicumque alii 
ista seiiscrunt, cognoscentes Dcuro, sicut Deum glori- 
ficarent, ct gratias agerent, neb evanescerent in cogi- 
tatioiiibus suis, nec populorum erroribus partim au- 
ctorcs fierent, partim resistcre non auderent; profecto 
coufiterenlur, et illis immortalibus ac beatis, et nobis 
mortalibus ac miscris , iit immortales ac beati esse 
possimiis, iinum Deum deorum colendum, qui et no- 
ster est et illorum. 

2. ]IY.J Huic nos serviiuiem, qiiae ^acTpcCac grasce 
dicitur, sive in quibusque sacramentis, sive in no- 
bis ipsis debemus. IIujus cnim templum simul om- 
nes, ei singuli templa suinus (I Cor. lu, 16, 17); quia 
et oniniuni concordiam, el singulos inhabitare digua- 
lur : non in omnibusqiiam in singuiis major ; quoniam 
iiec moledistendiiur, nec partitione miuuitur. Cumad 
illum sursum esi, ejus est altare cor nostrum : ejits 
Unigenilo euni saccrdotc plncamus : ci crueiitas vi- 
ciimas cxdiiiius, quaiido usquc ad sanguinem proejus 
veritate certarous : ei suavissimum adolemiis incen- 
sum *, cum in ejus conspeciu pio sanctoque amore 
fiagramus : ei dona ejus in nobis, nosque ipsos vove- 
mus, ct reddimus : ei beneficiorum ejus solemnitati- 
bus festis et diebus sialutis dicamus sacramusque me- 
moriani, nc volumiue temporum ingrala subrcpai obli* 
vio : ei sacrificamiis hostiam bumilitatis et laudis in 
arn cordis igne fervidae ' charitatis. Ad hunc viden- 
diim, sicut videri potest, cique cohxrendum,abomni 
pcccatorum ei cupiditaium malarum l^ muiidamur, 
cl ejus nomiiie ' consecramnr. Ipse eniin fons Dostrat; 
bcatitudinis, ipse omnis appetiiionis est finis. Uudg 
eligcntes, vcl |>otius religentes, amiseramus euim ne- 
gligcules : huiic ergo religentes, unde ct religio dicta 
pcrhibetiir (a), ad eiim dilectioiic tcndinius, ut perve- 

* Nostri omnes iiss., eimt tiumissimo adotenuu ineenso. n. 

* AliquoL liiss., fervidam, Rt nonDuUi, fervidof. 

* ijhri quidam, nonnni. 

fa) cicero, lib. 'i, de Nat. dcor., cap. 38, religioncm a 
reicKendo dietam putat : « Qui Oiiiiiia, » inqiiit, « qua5 ad 
c cuhum Dei pertiucrent, diligeutcr pertractarent, et quasi 
c relegereniy suut dicii religlosi ez relegendo. t AtLadao- 



UBER DECI1IU& 



niendo. qaieftcaoius : ideo beati, quia illo Ane perfedi. 
Bonom enim nostrum, de cujus fine inter pliilosopbot 
niagm conientio est, nullam est aliud, quam illi co* 
baerere : cojus unius anima intellecloalts incorporeo, 
si dici potest, aroplexu, yeris impietur recundalurqoe 
virtulibus. Hoc bonum diligere in toio corde, in tota 
anima, et in tota virtute pnccipimur. Ad hoc bonum 
debemus, et a quibus diligimur duci, et quos diligimua 
ducere. Sic compleutur duo illa pra^cepta, in quibus 
tota Lex pendet el Propbetas : Diliges Domnnm Deum 
luum in ioto corde tuo^ et in lola anima (ua, el in tota 
mente tua; et, Diliges proximum tuum lanquam te iptum 
{Matth. xxn, 37-40). Ut enlm homo sese diligcre nos- 
set, oonslitutus est ei fmis quo referret omnia qus 
ageret» ut beatus esset. Non enim qui se diligit, aliud 
esse vuit quaro beatus. Hic autem finis est adhaerere 
Deo (Pm/. lxxii, 28). Jam igitur scienti diligere se 
ipsum, cum mandatur de proximo diligendo sicut se 
ipsum, quid aliud mandatur, nisi ut ei, quantum po- 
test, commendet diligendum Deum (a) ? Hic est Dei 
cuitus, baec vera religio, bxc recta pictns, ha^c lan- 
tum Deo debita senritus. Quscumque igitur immor* 
talis potestas quantalibet vurtuie praidiia, si nos dili- 
git sicut se ipsam, ei vult esse subditos, ut beati si- 
mus» cui et ipsa subdita beata est (b), Si ergo non 
colit Deum, inisera est, quia Deo privatur : si auteni 
colit Deum, non vult sc coli pro Deo. Illi enim potius 
divinae senlentia^ sufTragatur, ct dilectionis viribus 
favet, qua scriptum est : Sacrifieans diis eradicabitur, 
nisi Domino soli (Exod, xxu, 20). 
GAPUT IV. — Quod uni vero Deo sacrificium debeatur. 

Nam, ut alia nunc taceam, quse pcrtinent ad reli- 
gionisobsequium, quo coliiur Deus ; sacriflcium certe 
nullus bominum est qui audeat dicere deberi, nisl 
Dco ^ Multa denique de cuUu divino usurpata sunt« 
qu£ honoribus deferrentur humanis, sive humilitate 
iiimia, sive adulatione pestifera ; ita lamen ut quibos 
ea deferrenlur, bomines baberentur, qui dicunlurco- 
lendi ct venerandi ; si autem eis mullum addilur, et 
;idorandi : quis vero sacrificandum censuit, nisi ei 
quem Deum aut scivit, aut putavit, aut finxit? Quam 
porro antiquus sit in sacrificando Dei cultus, duo illi 
fratres Cain et Abcl sntis indicant, quorum majoris 
Deus reprobavit sacrincium, roinoris aspexil (c). 
CAPUT y. — De sacrificiis qum Deus non requirit^ 

sed ad a^mficationem eorum observari voluit qum re- 

qmrit, 

Quis autem ita desipiat, ul existiroel aliquibus osi- 
bus Dei esse necessaria qux in sacrificiis offeruntur? 
Quod curo muliis locis divina Scriptura tcstetur, ne 
longum faciarous, breve illud de Psalmo commemo- 
rare sufTecerit : Dixi Dondno^ Deus meus es tu ; quo- 
niam bonorum meorum mon eges (Psal, xv, 2). Non so- 

tius, Institutionum iib. 4, cap. 28, a religando religionem 
mavutt esse noiuiualaiu. \id. lib. 1 Retract., cap. iS, n. 9. 

* Ediii, nisi Deo (vci, Domino) soU, Hic vox, so/t, non est 
ia manuscriptis. 
(/i) vid. epist. i55, n. ii imprlmis et scqq. 
{b) Conf. Ub. i dc Doar. cbrist., a. oO. 
(e) conf. epist. iO:2, n. i7, quaest. 5, et capp. teqq. 5 

et e. 



lum igitur pecore, Tel qoalibet alla re corraptibili at- 
que terrena, sed iie ipsa qoldero justilia hominis Deus 
egere credendus est, totumque quod recte colitur Deus, 
homini prodesse, non Deo. Neque enim fonti se quis- 
quaro dixerit profuisseS si biberit; aulluci, si vide- 
rit. Nec quod ab antiquis patribus talia * sacrificia fa- 
cta sunt in victirois pecoruro, quae nunc Dei populus 
legit, non facil', aliud intelligenduro cst, nisi rebus 
illis eas res fuisse signiUcatas, qux aguntur in nobis, 
ad hoc ^ ut inhserearous Deo, et ad eurodem finem 
proxiroo consulamus. Sacrificiuro ergo visibile invisi- 
bilis sacriflcii sacraroenturo, id est sacruro signuro, 
est. Unde ille poenitens apud prophetam, vel ipse pro« 
pheta qua^rens Deum peccatis suis haberepropitium: 
Si voluisses^ inquit, sacrificium, dedissem utique ; holo^ 
caustis non delectaberis, Sacrificium Deo spiritus con^ 
tribulatus; cor contritum et humiliatum Deus non sper^ 
net(a) (Psat, l, 18, 19). Intueainurqueroadrooduroubi 
Deuro dixit noUe sacriflcium, ibi Deuro ostendit velle 
sacrificiuro. Non vult ergo sacriflciuro trucidati peco* 
ris, sed vult sacrificiuro contriii cordis. Ilio igitur quod 
euro nolle dicit, hoc significatur quod euro velle sub- 
jecit. Sic itaque illa Deuro nolle dixlt, quonodo ab 
stoltis ea velle creditur, velut suae gratia voluplatis. 
Naro si ca sacrificia qux vult, quorum hoc unum est, 
cor contritum et humiliatum dolore poenitendl, nollet 
eis sacrificiis' signiflcari, quas vclut sibi delecrabilia 
desiderare putatus est, non utique de bis ofTerendis 
in Lege veterc praecepisset. Et ideo mutanda erant 
opporiuno certo(|ue jam tempore, ne ipsi Deo desU 
derabilia, vel certe in nobis acceptabilia, ac non po- 
tius quae bis significata sunt, crederentur. Hihc et allb 
loco psalmi alterius : Si esurierOf inquit, non dicam 
tibi ; meus est enim orbis terra^ et plenitudo ejus. Num^ 
quid manducabo cames taurorum^ aut sanguinem /dr" 
corum potabo {Psal, xlix, 12 etiZ)1 tanquam dicerel» 
Utique si mihi necessaria esscnl, non a te peterero, 
quae habeo in potesiate. Deiiide siibjungens quid illa 
significent : Immola^ inquit, Deo sacrificium laudis^ et 
redde Aliissimo vota lua. Et invoca me in die tribulatio* 
rds, et eximam /e, €t glorificabis me (Ibid,^ 14, 15)* 
llero apiid aliuin prophetaro : In quo^ inquit, apprO' 
hendam Dominum^ auumam Deum meum excelsumf 
Si apprehendam illum in holocausiis, in vitulis an-- 
nicutis ? si acceptavnit Dominus in millibus arietum^ 
aut in denis millibus hircorum pinguium? si de- 
dero primogenita mea pro impietaU mea • , fructum 
rentris mei pro peccalo animoe mece ? si annunliatum esi 
tibi, homo, bonum, aut quid Dominus exquirat a te, tiisi 
facere jarficium', et ditigere misericordiam, et paralun^ 
esse ire cum Domino Deo tuo (Michcece vi, 6-8) ? Et in 



i omnes Blss., consuluisse, 
* Manuscripti, atia, 

> vind. Am. fjp., popidus tegitime rum faat, 

^ liOv., ad lioc umtum. Abcst, tantum, a caeteris lil)ris. 

> rlures Mss., eis sibi sacrificHs. 

< Non pauci Mss., primogemta impietalis ;omisso, pro^ e!« 

ni^a. 

» Apud l^v. additur, etimtitiam ; quod hic a cseleris li- 
hns et a scriptura sacra abest . 

(a) Gr«6ei ouk exoudendsei. 



DE CIVITATE DEI, S. AUGUSTINI 



m 



ht^us prophelae verbis utrumque disiincuim est, sa- 
tisque declaratum, llla sacriflcia per se ipsa non re- 
quirere Deum, quibus signiflcanlur baec sacriflcia qu» 
reqnirit Deus. In Epistola quae inscribitur ad He- 
bracos (a), Bene facerey inquit, il commmicatores esse 
noiite oblivisci : talibus enim sacrificiis placetur Deo ^ 
{Hebr. lui, 16). Ac per lioc ubi scriptum est, MiU" 
ricardiam volo * quam sacri/icium (Osew vi, 6) ; nihil 
aliud quam sacriflcio sacriflcium pnDlaium oporlet 
intelligi : qnoniain iilud quod ab omnibus appellatur 
aacrificium, signum est veri sacriflcii. Porro autem 
misericordia verum sacriflcium est : unde dictum est 
quod paulo ante commemoravi, Talibus enim iacrifi" 
eiii pUicetur Deo, Quxcumque igitur in minislerio ta- 
bemaciili sive tempU multis modis de sacriflciis le- 
guntur divinitus esse prxcepta, ad dileclionem Dei et 
proximi signifloandam * refcrunlur. in his enim duo" 
ku$ prceceptis^ ut scriptum est, tota Lex pendet et Pro^ 
phettB (Matth. xxii, 40). 

CAPUT VI. — De vero perfectoque sacrificio, 

Proindc verum sacriflcium est omne opus, quod 
agitur ^, ut sancta societate inhaereamus Deo, relatum 
scilicet ad illum flnem boni , quo veraciier beali esse 
possimus. Unde et ipsa misericordiaqua homini sub- 
vetiitur, si propter Deum non fit, non est sacrificium. 
Etsi enim ab bomine fit vel ofiertur , tamen sacrifl- 
cium res divina est : iia ut boc quoque vocabulo id 
Latini vcteres appellavcrint. Unde ipse homo Dei no- 
roine ' consecraius, et Deo votns *, in quantum mundo 
moritur ut Deo vivat, sacriflcium est. Nam et hoc ad 
misericordiam periinet, quam quisque In se ipsum' 
facil. Proplcrea scriptum est : Miserere ammm tuae 
placens Deo (EccU. xxx , 24 ). Corpus etiam nostrum 
cum per tempcranliam castigamus ^, si hoc, quemad- 
roodum debeinus, propter Dcum lacimus, ut iion ex- 
hlbeamus membra nostra arma iniquitntis peccato, 
sed arma justilix Deo (Rom. vi, 45). sncriflcium est. 
Ad quod exhortans Apostolus ail : Obsccro itaque vo<, 
fratreSf per miseralionem Dei, ut exhibcatis corpora ve- 
flra hosliam vivam^ sanctam^ Deo placentem, rationabiU 
obsequium vestrum, Si ergo curpus, quo iiiferiore tan« 
quam famulo, vcl taiiquam instrumento utitur anima, 
cum ejus bonus et rectus usus ad Deum refertur, sa- 
crificium est ; quanto magis anima ipsa cum se refert 
ad Deum, ut igne amoris ejus accensa, formam con- 
cupiscentiae ssecularis amittat, eique tanquam incom- 
mutabili formae subdita reformelur , hinc ei placens , 

^ Editi, pUtcatur Deus, At Mss., placetur Deo : nec mious 
apte respondel graeco, euaresteitai o theos, quod est, conci- 
umur Deus. 

' Editi, magis vob, Abest, nuuns, a llss. 

* vind. Am. Er. et Mss., signlficando. 
^ Plerique Mss., quo agitur. 

* Editi, nomini. castigaouir ex manuscriptis et ex alio 
•iimli loco supra, cap. 3. 

' sic Mss. At editi, Deo devotus. . 

^ fiC6\TiMss.^cumtemperanJiacastiifanm. M. 

(a) Hac cilandi raiioae signiUcari diicit lAid. vives, incer- 
tum esse auctorero Epistolae ad uebraeos : quani tamen in- 
ter Paulinas quatuordecim nurQorat incuuctauler Augusli- 
uus in lihro secuodo de uoctrina Cbrisiiana, n. 13. U vero 
hic iioniiulli |)rotise notx raaiiiLscripti, Corheiensis, colber- 
tiuus, etc., uon babeiit, inscribitur; sed, scribitur* 



qnod ex ejus pulcbritudine acceperit, fit sacrificium? 
Qutfd idem apostolus consequenter adjungens : Et no- 
lite , inqnit , conformoH huk swcuto : sed reformanttns 
in novitate mentis vesiras , ad probandum vos ^ qme sit 
voluntas Dei, quod bonum et benepUtatum^ et perfeetnn 
(Rfim. xii,l, 2). Gum igitur vera sacrificia opera sin 
misericordise, sive in nos ipsos, sive in proximos, qu» 
refurunlur ad Deum ; opera vero misericordiae non 
ob aliud fiunl, nisi ut a miseria liberemur, ac per hoc 
ut beaii siinus ; quod non flt , nisi bono illo de quo 
dictum est, JltVit autem adhosrere Deo bonum est (Psal. 
Lxxii , 28) : profecto efficiiur , ut tota ipsa redempta 
civitas , hoc est congregatio societasque sanctomm , 
universale sacriflcium ofieratur Deo per sacerdotem 
magnum , qui etiam se ipsuin obtulit in passione pro 
nobis, ui tanti 6apitis corpus essemus, secundum for- 
mam servi. Hanc enim obtulit , in liac oblalns est ; 
quia secundum hanc mediator est , in hac sacerdos , 
in hac sacriflcium est. Cum itaque nos horlatus esset 
Apostolus, ut exhibeamus corpora nostra hostiam vi- 
vam, sanclam, Deo placenteni, rationabile obsequinm 
nostrum , et non conformemur huic saeculo , scd re- 
formemur in novitate mentis nostrae ; ad probandum 
quae sit volunlas Dei , quod bonum et beneplacitom 
el perfectum, quod totum sacriflcium ipsi nos siimiis : 
Dico enim, inqtiit, per gratiam Dei, qucB daUt est ndhit 
omnibus qm sunt in vobis^ non plus sapere^ quam opor" 
tet sapere, sed sapere ad temperantiam ; $icut unieuique 
Deus partitus est fidd mensuram. Sicut enim in uno 
corpore multa membra habemus , omnia autem mmbfa 
non eosdem actus habent : ito mtc/ft imum corpus sunms 
in Christo; singuli autem , aUer alterius membra^ ha- 
bentes dona diversa secundum gratiam^ quce data est no^ 
bis (Rom. xii, 3-6). Hoc est sacriflcium Christiaiiorum : 
muUi unum corpus in Christo. Quod etiam Sacramento 
altaris fldelibus noto frequentat Ecclesia , ubi ei de- 
monstratnr, quod in ea re quam oflert', ipsa offeratur. 

CAPUT VII. — Quod sanctorum Angelorum ea sit in 
nos dilectio , ut nos non suos , sed utdus veri Dd ve^ 
lint etse cullores. 

Merito illi in roelestibus sedibus consiituti, immor- 
tales et beaii, qui Creatoris sui participatione con- 
gaudent, cujus aeternitate flrmi , cujus veritate certi , 
cujus munere sancti sunt ; quoniam nos mortales et 
miseros, ut iinmoruiles beatique simus, misericorditer 
diligunt, nolunt nos sibi sacriflcare * ; sed ei, cujos 
et ipsi nobiscum sacriflcium se esse noverunt. Cum 
ipsis enim sumiis una civitas Dci, cui diciiur in Psal- 
mo, Gloriosa^ dicta sunt de te, dviias Dei (Psal. 
Lxxxvi, 3) : cujus pars in nobis peregrinatur, pirs in 
illis opitulatur. De illa quippe supema civitate , uhl 
Dei voluntas intelligibilis atqiie incommutabilis lex 
ej»l, de illa superna quodammodo curia (geritur nam- 

1 in ediiis decrat, vos; quod huc revocamus ex manu- 

scriDtis. 
« sicmanuscripU. At editi, quodm ea obUuUme quam 

olfert. . . 

» Aliquot Mss. wcnfican. . • ^_i 

* liic el aliis locis proba notae manuscripti, VUnUmS" 

suna. 



LIBER DECIMUS. 



m 



qae ibi cora de nobis) ad nos minisirata per Angelos 
Ancu IHa Scripiuni descendtt (a), ubi legitor : Sa- 
aificani diis eradicabitur, niti Domino toU {Exod. xxn, 
20). Huic Scripturae, liuic Icgi, taiibus praeceptis tania 
8unt attestata miracula , ut satis appareat , cui nos 
sacrificare velint immorlales ac beati , qui hoc nobis 
Tolunt esse quod sibi. 

CAPUT Yllf. — De mhracutis qucB Deu$ ad conobo- 
randam fidem ptortim, edam per Angclorum mtni" 
aerium, pronussit suis adhibere dignatus est. 

Nam nimis yelera si commemorem , longius quam 
sat est revolvere vidcbor, qua; niiracula facia sint at- 
tesiantia promissis Dei , quibus anle annorum milUa 
praedixit Abrahoe, quod iu semine ejus omnes gentes 
benedictionem fucrant habiturne {Gen, xviii, iS). Quis 
enim non miretur eidem Abrahs fiiium peperisse con- 
jiigem sierilem, eo tempore seiieclutis, quo parere 
nec fecunda ]am posset * (Id. xxi, 2); aique in ejus^ 
dem Abrahae sacrificio flammain ccelilus faciam inter 
divisas victimas cucurrisse {b) {Id. xv, 17); eidemque 
AbrahsB praedictum ab Angelis coeleste incendium So- 
domorum , quos Angelos hominibus similes bospitio 
susceperat, et per eos dc prole ventura Dei promissa 
tenuerat ( Id, xvin, 20, 44 ) ; ipsoque imminente jam 
incendio , miram de Sodomis per cosdcm Angelos 11- 
berationem Lot filii frairis ejus ; cujus uxor in via 
retfo respiciens, alque in satem rcpente conversa {Id, 
XIX, 17, 26), magno admonuit sacramcnlo, ncminem 
in via liberationis suae pra^terita desiderare debere? 
lUa vero quae et quanta sunt , quoe jam per Moysen 
pro populo Dei de jugo servituiis eruendo in i£gypto 
mirabililer gesta sunt , ubi magi Pharaonis , hoc est 
regis iEgypti , qui populum illum dominaUone depri- 
mebat, ad hoc facere quaedam mira permissi sunt, ut 
mirabilius vincerenlur? llli enim faciebant vencficiis 
et incanUitionibus magicis , quibus sunt mali angeli , 
hoc est daemoiies, dediti : Moyses autem tanto poten- 
tius, quanto jusUus in nomine Domini, qui fecit co^um 
et terram , servientibus Angelis , eos facile superavit 
{Exod. vii-vni, 7). Dcnique in terUa plaga deficienUbus 
magis, decem plagae per Moysen magna mysteriorum 
disposiUone completae suni; quibus ad Dei populum 
dimittendum , Pbaraonis et iEgypUorum dura corda 
eesserunt (Id. vii»-xn). Moxque poenituit, et cum ahs- 
cedentes Hebrxos consequi conareniur , itiis diviso 
mari per siccuin transeuntibus, unda hinc atque binc 
in sesc redeunlc cooperU et oppressi sunt (Id. xiv). 
Quid de iilis miraculis dicam , qune cum in deserto 
idem populus ductaretur, stupenda diviniiate crebrue- 
ront ; aquas quae bibi non poterant , misso in eas , 
sicut Deus prxceperat , ligno , amariiudine caruisse, 
sitientesque saUasse (Id. xv, 23-25) : manna esurien- 
tibus venisse de coelo; et cum esset coiligeniibus coii- 

* Sic melioris notae Mss. At editi, quo nec parere^ nec esse 
fecimda jam possel. 

(a) Gonr. Rnarr. in l>sa1. 90, serm. 2, n. 1. 

{bS in lil). 2 Relracl., cap. 45, n. % AugusUmis : f Non 
« debuit« » inquit, c (iro iniraculo poni iu Abrabae sacrifi- 
« cio, fiunimani coplilus facuim inter divisas Tictiuias cucur- 
4 ri2«e, quontam hoc ilti iii vtsione monstratum est. » . 



sUtuta mensura, quidquid amplias quisque coUegi.ratJ 
exortis Tcrmibus putruisse ; ante diem vero sabbatf 
duplum collectum, quia sabbato colligere non licebat,; 
nulla putredine violntum : desiderantibus came vesci,' 
quae tanto populo nulla sufficere posse videbatur, 
voIaUIibus castra complcta, et cnpiditatis ardorem 
fasUdio satietaiis exsUnctum (Exod.xvi; Num. xi,31- 
54) : obvios bosles transitumqiie prohibentes atque 
praeliantes, orante Moyse, manibusque ejus in figuram 
crucisextentis, nnllo Hebraeorum cadente prostratos 
( Exod. XVII, 8-16) : sediUosos in populo Dei, ac scso 
ab ordinata divinitus societate dividentes, ad exem- 
plum visibile invisibilis poenac, vivos terra dehiscenie 
submersos ( iVtim. xvi, 23*34 ) : virga percussam pe- 
tram tantae multitudini abundnnUa iluenta fudisse 
(Exod. xvn, 6, 7 ; Num, X5i, 8-11) : serpentum morsus 
inorliferos, poenam ^jusUssimam peccaturum, in ligno 
cxaliato atque prospecto acneo scrpente sanatos, ut et 
populo subvenirelur afflicto, et mors morte destructa» 
velut Srucifixae morlis similitudine signaretur (Num. 
XXI, 6-9) ? Quem sane serpentem propter facU memo- 
riara reservatum, cum postea populus errans tanquam 
idolurfi colere coepisset , Ezechias rex religiosa pote- 
state Deo serviens, cum magna piclaUs laude contrivit 
(lY Beg, xvui, 4), 

CAPUt IX. — De illicitis artibus erga dannonum eul^ 
tum^ in quibus Porphyrius PlatonicuSf quwdam pro'^ 
bandOf quasdam quasi improbando, versalur, 

1. ll«c et alia mulia hujuscemodiy quae oia- 
nia commemorare nimis longum est, fiebant ad com- 
mendaodum unius Dei veri cultumy et mulioruiD 
falsorumque prohibendum. Fiebaut auiem sim- 
plici fide atque fiducia picUtis, non incanUUoniv 
bus et carminibus nefariae curiositaUs arte conposi-. 
tis, quam vel magiani, vel detesUbiliore nomine goo-. 
tiam, vel honorabiliore theurgiam vocant (a) qvi, 
quasi conantur isu discerncre, et illicitis arUbus de*. 
ditos alios damnabiles , quos et maleficos vulgiis ap- 
pellat.( hos enim ad goetiam perliiiere dicunt ) ; alios 
auiem laudabiles videri volunt, quibus theurgiam de-« 
puunt ; cum sint utrique riUbus faliacibus dxmonuia 
obstricii sub nominibus angelorum '. 

2. Nain et Porphyrius quamdam quasi purgaUonem 
animaeper theurgiam, cunctanter tamen et pudibupda) 
quodammodo dispuuUone promitUt; reversionem 
vero ad Deum hanc artem praestare cuiquam negat : 
ut videas eum inter viUum sacrilegae curiositatis et 
philosophiae proressionem sentenUis alternanUbus 
fluctuare. Nunc enim hanc ariem Unquam faliaoem 
et in ipsa acUone periculosam et legibus prohibium, 
cavendam monet (b) : nunc autem velut cjus huda- 



« FdiU, itnntissos ad pamam, Abost, imntissTs ad, a nBH 
nuscriptis. 

* Hic incipit cai>ut nouum in BAss. 

(a) Goetia, Keiius niagix esl qua? fit i>er exciuiioiieir* 
mortuorum, sic dicu a planau circa se[tuicra, Theurma ve- 
ro, quasi divina oneraUo, appellatur ea qua dii seu daemo* 
nesceriis sacrificiisetcaeremoiiiis, |>agaiibrum opioionelM> 
nis, invocantur. 

(fr) videinfrt, cap. 28. 



187 DE CIVITATE DEI, 

toribus cedens» utilem dicli esse mundands parti 
•nimae , non quidem intellectuali, qua rerum intelli- 
gibilium percipitur veritas , nuUas habentium simili- 
tudines corporum; sed spirituali, qua corporalium 
rerum capiuntur imagines (a). Hanc enim dicit per 
quasdam consecrationes tlieurgicas , quas teletas (b) 
▼ocant, idoucam fieri atque aptam suscepiioni spiri- 
tuum et Angelorum, et^ ad videndos deos. Ex quibus 
lamen tlieurgicis teleiis fatetur inlelleciuali animae 
iiihil purgationis accedere, quod eam Taciat idoneam 
ad videndum Deum suum, et perspicienda ea qu» 
vere sunt *. Ex quo intelligi potest, qualium deoruni 
Tel qualem visionem Heri dicat theurgtcis consecra* 
tionibus, in qua non ea videntur qux vere sunt. De- 
nique animam rationalem, sive quod magis amat di- 
cere, intellcctualem, in superna ' posse dicii evadere, 
ctiamsi qnod ejus spirituale est, nulla theurgica fue- 
rit artc purgalum : porro autem a theurgo spirilua- 
lem purgari hactenus, ut non ex hoc ad immortalita- 
tem xtcmiiatemque pcrveniat. Quanquam itaque 
disceniata dxmonlbus Angelos, aeria esse loca dae- 
monum, xtherla vel empyrea disserens Angelorum, 
et admoneat utcndum alicujus daemonls amicitia, quo 
subvectante vel paululum posslt elevari a terra quis- 
quc post mortem, aliam vero viam esse perhibeat ad 
Angdorum supema consortia : cavendam tamen dae- 
roonum societatcm cxpressa quodammodo confes- 
sionc tcstalur, ubi dicit animam post morlem luendo 
poenas, culium d;emonum a quibus circumveniebatur 
horrcscere; ipsamque thcurgiam, quam velut conci- 
liatricem Angelorum deorumque commendat, apud 
talesagere potestates negare non potuit, qux vel 
il>sae (c) invideant purgaiioni animse, vel artibus ser- 
viant invidorum, querelam de hac re Chaldxi ncsclo 
cujus expromens : Conqueriturf inquit, vir in Chatdaa 
bonuif purgandiB animiB magno in ^ molimine fru$trato$ 
mbi eue sucee$iuSf eum vir ad eadem potens tactus tnvt- 
dia adjuratas sacris precibus potentias alligasset , ne 
postulata concederent. Ergo et ligavit iUe , inquit, et 
isle non solvit. Quo indicio dixlt apparere theui^iam 
esse tam boni conficiendi quam mali et apud deos el 
apud homines discipliuam ; pali eiiam deos, el ad 
illas perturbaliones passiouesque deduci, quas com- 
muniter dxmonibus et hominibus Apuleius attribuil, 
deos tamen ab eis xtheriae sedis altiiudine sepa- 
rans, et Piatonis asserens in illa discrelione sen- 
tentlam. 

* Hlc edjli omiuunt, et; quod plerique habent manu- 
acripti. 

* sic omnes prope Mss. At editi hoc tantum looo, vera 
stoil, praeter Er. qui aUcro etlam inrra looo hal)et, vera , 
pro, vere, 

* Mss., insua; paucis exceplis qui habent, insuper, — 
Kostri codices, in sua, K. 

^ sic M8S. At ediii, magno moHmme^ absqne particula, in. 

(a) Perstmilem io lib. 12 de Genesi ad Uti.^ nn. SO, 5i, 
reiicrles distinaioncm, scilicet visionis inteileaualis, spi- 
rituaiis, et oorporaiis. 

(h) Teletas^ vocabant expiationes et sacrifida quaedam 
perfecta, quUnis nibii deesseL 

{c)4fixldf ipsi. 



S. AUGUSTINI 

CAPUT X. — De theurgia^ qum faUam pitfgationem 
animis dwmonum invocatione promittit, 

Eccenunc alius Platonicus, quem doctiorem fe- 
runt, Porphyrius, per nescio quam theurgicam disci» 
piinam etiam ipsos deos obstrictos passionibas ct 
perturbationibus diclt : qoonlam sacris precibus ad- 
jurari lerrerique poinerunt, ne praesiarent animae 
purgationem, et Ita terreri ab eo qui imperabat ma- 
lum, ul ab ilio qui poscebat bonum, |>er eamdem 
artem iheurgicam solvi illo timore non possent, el ad 
dandum beneficium liberari (a). Quis non videat hxc 
omnia fallacium daemonum esse commenla, nisi eo- 
rum miserrimus servus et a gratia veri Iil>eratoris 
alienus? Nam si haec apud deos agerentur bonos, 
plus ibi utique valeret beneficus purgator animae, 
quam malevolus impeditor. Aut si diis justis homo, 
pro quo agebatur, purgaiione videbatur indignus, non 
utique ab invido territi, nec, sicut ipse dicit , per me- 
tum valentioris numinls impediti, sed judicio liberoid 
negare debuerunt. Mirunt est autem , quod benignus 
iiie Chaldxus» qui theurgicis sacris auimam purgare 
cupiebat, non invenit aliquem superiorem deum, qui 
vel pius terreret atque ad benefaciendum cogeret ter- 
ritos deos, vel ab eisterrentemcompesceret ,ut libere 
benefacerent : si ^ lamen iheurgo bono sacra defue- 
runt, quibus ipsos deos, quos invocabat animae purga- 
tores, prius ab illa timoris pesie pui^aret. Quid enim 
causae esl, cur deus potentior adhiberi possit a quo 
terreantur, nec possit a quo purgenlur ? An inveuitur 
deus qui exaudiat invidum, ettimorem diisincutiatne 
benefacianl; nec invenilur Deus qui exaudiat benevo- 
lum, et timorem diis auferat ut benefaciant ? tlieur- 
gia praedara ! o animx prxdicanda purgalio I ubi plus 
imperat immunda invidentia, quamimpetratpurabe- 
neficentia : imo vero malignorum spirituum caveuda 
et detestanda fallacia, et ' salularis audienda doctrina. 
Qiiod enim qui has sordidas purgaiiones sacrilegis ri- 
tibus operantur, quasdam mirabiliter pulchras , sicut 
istc commemorat , vel Angclorum imagines vel 
deorum , tanquam purgato spirito vldent ( si tamen 
vel tale aliquid vident), illud est quod Apostolus 
dicit, quoniam satanas transfigurat se velut angelum 
luds ( II Cor. XI, 14 ). Ejus enim sunt illa plianu- 
smata, qui miseras animas muliorum faisorumque 
deorum fallacihus sacris cupieiis irretire, et a vero 
veri Dei cultu, quo solo mundanturel sanantur, aver- 
tere, sicul de Proieo dictum est, 

Formas se verlit in omoes, 

( yirgil, Georg. lib. 4, vers. 411. ) 

hostiliter insequeus, fallaciicr subvcniens , utrobiqtt4 
nocens. 

CAPUT XI. — De epistola Porphgrii ad Anebonten. 
jEgyptium^ in qua petit de diverntate damionum u 

doceri. 

1. Melius sapuil istc Porphyrius, cum ad Anebon- 
tcm scripsil iEgyptium, ubi consulenti similis e( 

t Filiil, sic, Al llss., d, 
* soia edi\i^ Ijov., quam. 
(a) vid. infra, cap. 11, o. % 



quxrenii, et prodit arics sacrilegas et evertit. Et ibi 
quidem omnes daemones reprobat, quos dicit ob im- 
prudenliam irahere humidum vaporem , et ideo non 
in selhere, sed in aere esse snb luna , atque in ^ ipso 
lunx globo : venimtamen non audet omnes fallacias 
et malitias et ineplias, quibus merito movetur, omni- 
bus daemonibus dare. Quosdam namque bciiignos 
d;emones more appellat aliorum, cum omnes gene- 
raliter imprudentes esse fateatur. Miratur aulemquod 
non solum dii allicianlur viciimis, sed etiam compel- 
bnlur atquo cogantur facere quod bomines volunt : 
et si corpore et incorporaliiale dii a daemonibus dis- 
tinguntur, quomodo deos esse eiistimandum sit so- 
lem et lunam, et visibilia caetera in coelo, qusQ cor- 
pora esse non dubital ; et si dii sunl, quomodo alii 
benetici, alii malefici esse dicantur ; el quomodo in- 
corporabilibus , cum sint corporei, conjungantur. 
Quaerit etiam veluti dubitans , ulrum in divinantibus 
et quaedam mira racieniibus animae sinl potentiores ', 
an aliqui spiritus extrinsecus veniant, per quos bsec 
valeant. Et polius venire extrinsecusconjicir, eo qood 
lapidibus ct berbis adhibitis, et alligent quosdam, et 
aperiant clausa oslia, vel aliquid ejusmodi mirabiliter 
operentur. Unde dicit alios opinari esse quoddain 
gemis, cui exaudire sit proprium, natura fallax, om- 
niforme, multimodum, simulans deos et dxmones et 
animas defunctorum ; et boc esse quod efficiat hxc 
omnia quae videntur bona esse vel prnva ; caelerum 
circa ea quae vcre bona sunt nihil opilulari, imo vero 
ista nec nosse, sed el male conciliare , et insimulare 
atque impedire nonnun({uam virlutis sedulos secuto- 
res, et plenum esse temeritaiis et fastus, gaudere 
nidoribus, adulationibus capi , et caelera quae de hoc 
genere fallacium malignorumque spiriluum, qui 
extrinsecus in animam veniunt, hiimanosque sensus 
sopitos vigilantesve deludunl, non tanquam sibi per- 
suasa confirmat, sed tam tenuiier suspicalur aut du- 
bital, ut haec alios asserat opinari. Difncile quippe 
fuil tanto philosopho cunciam diabolicam societatem 
vel nosse, vel fidenler arguere, quam quaelibet ani- 
cula christiana nec nosse cunctatur *, et liberrime de- 
lesiatur. Nisi forte iste, et ipsum, ad quem scribit, 
Anebontem tanquam laliiim sacrorum praeclarissi- 
roum anlistitem, et alios taiium operum tanquam di- 
vinorum et ad deos colendos pertiuentium admirato- 
res verecundaiiir ofiendere. 

2. Sequitur tamen, et ea veiut inquirendo com- 
memorat, qu» sobrie considerata iribui non pos- 
sunt nisi malignis et fallacibus potestatibus. Quacrit 
enim cur tanquam melioribus invocatis , quasi pejo- 
ribus impcretur, ul injusta hominis pra^cepta exse- 
quanlur : cur attrectaium re venerea n^m exaudiant 
iinprecantem, ciiin ipsi ad incestos quosque concuM- 
tii^ quoslibet diicere non morentur : cur animanti- 
bus suos antistiles oportere abstinere dcnuntieni, 

* Edilio Lov. omiuit, in ; necnon paulo post, et malUiag. 
Utnimqiie babeDl captcri lihri. 

* Mss., ioco, potenlioi-es, habenl, paasionei, — Uelius. II. 

* Hss., nec cuncuuwr em> — verius. n. 



DEC1MI3S. 



m 



ne vaporibus profecto eorporets polluantur, ipsi 
vero et aliis vaporibos illiciantur et nidoribns 
hostianim ; cumque a cadaveris contacta probibea- 
tor inspector, plerumque illa cadaveribus cele- 
breniur : quid sit, quod non dsemoni vel alieiil 
animae defuncti, sed ipsi soli et lunae aut cuicumque 
coelestium, homo viiio cuilibet obnoxius intendit 
minas, eosque territat falso, ut eis extorqueat verita- 
tem. Nam et coelum se collidere comminatur, et cae- 
tera similia homini impossibilia, ut illi dii tanquam 
insipientissimi pueri falsis ct ridiculis comminationl- 
bus territi, quod imperatur eflicianl (a). Dicit etiam 
scripsisse Cbaeremonem quemdam, talium sacrorum vel 
potius sacrilegiorum perilum, ea quae apud iOgyptios 
sunt cclebrata rumoribus, vel de Iside , vel de Osi- 
ride marito ejus, maximam vim habere cogendi deos, 
ut facianl imperata, quando ille qui carminibus cogit, 
ea se prodere vel evertere comminaiur, ubi se etiam 
Osiridis membra dissipaturum terribiliter dicit, si 
faccre jussa neglexerint. Haec aique hujusmodi vana 
et insana hominem diis minari , nec quibuslibet, sed 
ipsis ctielestibus et siderea luce fulgeniibus, nec sioe 
efieciu, sed violenta potestate cogeniem , atque his 
terroribus ad facienda quae voluerit perdncentero» 
merilo Porphyrius admiralur : imo vero sub specie 
mirantis et causas rerum talium requirentis , dat in- 
telligi illos haec agere spiritus , quorum genus supe- 
rius sub aliorum opinatione descripsit, non, ut Ipse 
posuit, natura, sed vitio fallaces , qui simulant dcos 
et animas defunctorum , daemones auiem non , ut ait 
ipse, simulant, sed plane sunt. Et quod ei videtiir 
hcrbis et lapidibus et animanlibus el sonis cerlls qn!* 
busdam ac vocibus, et figuraiionibus atque figmentls» 
quibusdam etiam observatis in coeli conversione mo- 
tibus siderum , fabricari in lerra ab hominibus pote- 
siaies idoneas variis efreclibus exsequendis ; totum 
hoc ad eosdein ipsos daemoiies pcrtinet ludificalores 
animarum sibimet subdilarum, et volupluaria sibi lu- 
dibria de hominum erroribus exhibenies. Aut ergo 
revera dubitans et inquirens ista Porphyrius, ea ta- 
men commemorat, quibus convincanlur et redar- 
guantur, nec ad eas poiestates quae nobis ad beatam 
vitam capessendam favent, sed ad deceplores daemo- 
nes pertinere monstrentur : aut, ut meliora de philo* 
sopho suspicemur , eo niodo voluit hominem i£gy» 
ptium talibus erroribus deditum , et aliqua magna se 
scire opinantem , non superba quasi aucloritatc do- 
ctoris ofiendere, nec aperte adversaniis altercatione 
lurbare, sed quasi quacreniis et discere cupientis hu- 
militaie ad ea cogilanda convertere, et quam ^lnt 
contethnenda vel eliam deviianda monstrare. Denf- 
que prope ad epistolae finem petit se ab eo doceri, 
quae sit ad beatiludinem via ex i£gyptia sapientia. 
Caeterum illos quibus coiiversatio cum diis ad hoc 
csset, ut ob inveniendum fugitivum vel praedium 
comparandum, vel proplcr nuptias vd mercaiuram 
vel quid hujiismodi, mentem divinam inquielar^^^ti 

(a) Conf. Euseb. Pra^par. evaog. iib. 5, cap. 8-IO9 IM^ 
xamlrationi iwmgilique^ tom. t. m. 



m\ 



DE GIYITATE DEU S. AUGUSTIM 



m 



frnsirii eos vlderi dicil coloisse sapientiam. Ula eliam 
ip«i nuroina ciim quibus conversarenlur, etsi de cx- 
tens rebus vera praedicerent , quoniam tamen de 
bcaliludine nihil cautum nec salis idoneum monc- 
rent, nec deos illos esse, nec benignos daemones, sed 
aut iilura qui dicilur fallax, authumanum omne com- 
menlum. 

GAPUT XIII. — De miracuUs qum per sanctorum 
Angebrum ministerium Deus verus operalur» . 
Ycrum quia unla et talia geruntur his arlibus, ut 
universum modum humanae facultatis excedanl : 
quid resiat, nisi ut ea qux mirifice tanquam divinitus 
praedici vel ficri videntur, nec tamen ad unius Dei 
cultuni referuntur, cui simpliciter inhaerere, fatenli- 
bus quoque Plaionicis et permulta teslantibus, solum 
bealificum bonum est , malignorum daemonum ludi- 
bria et seducloria impedimenta, quae vera pieiaie 
cavenda sunt , prudenier inteliigantur ? [XIL] Porro 
autem quaecumque miracula, sive per Angelos, sive 
quocumque modo ila divinilus fiunt, ut Dei unius, in 
quo solo benia viia est, culium religionemque com- 
mendent , ea verc ab eis vel per eos , qui nos sccun- 
dum veritatcni pielatemque diligunt, fiori, ipso Deo 
in illis operanle, credendum esi. Neque enim au- 
diendi sunt qui Dcum invisibilem visibiila miracula 
operari negant ; cum ipse etiam secundum ipsos fe- 
oerit mundum , quom certe visibilem negare non 
possunt. Quidquid igitiir mirabile fit in hoc mundo, 
profecio minus est quam toius hic mundus, id est 
ccelum et terra ei omnia quse in eis sunt, quae certc 
Deos fecit. Sicut autem ipse qui fccit, ila modus quo 
fecit occultusest et incomprcbensibllis homini. Qnam- 
vis itaque miracula visibilium naturarum videndi 
assiduiiate vUuerint ; tamen cum ea sapienter intue- 
mur, inusitatissimis rarissimisque majora sunt. Nam 
et omni iniraculo quod fit per hominem, majus mira- 
culum est bomo (a). Quapropler Deus qui fecit visi- 
bilia ccclum et terram, non dedignatur facere visi- 
bilia miracula in coelo vel in tcrra, quibus ad se in- 
visibilein colendum exciiet animam adliuc visibilibns 
deditam : ubi vero et quando faciat, incommulablle 
consilium penes ipsum est, in cujus dispositione jam 
tempora facta sunt quxcumque futura sunt. Num 
temporalia movens, temporaliler non movetur ; nec 
aliter iiovit facicnda, quain facta ; ncc aliter invocau- 
tes exaudit, quam invocatnros videi. Nam et cum 
cxaudiunt Angeli ejus, ipse ia eis exaudit, tanquam 
in vero, nec manufacto templo suo, sicut in homini- 
biis sanctis suis ; ejusque lemporaliter fiunt jussa * , 
«tema ejus lege conspecta. 

GAPUT XIII. — De invisibili Deo, qui se visibiielh sape 
preestUerit ^ non secundum quod est^ sed secundum 
quod poterant ferre cernentes. 

Nec movere debet , quod cum sit invisibilis , sarpe 
«isibiliter Patribus apparuisse memoratur. Sicut eniro 
•onus qoo auditur sententia in silcntio inteHigentiae 

• Sic Mss. Ai edltio Lov., stctif in onmibus sanetis ejui 
fMi temporMer fium justa. 
(a) VU. seno. iHH, n. 4. 



constituta, non est hoc qiiod ipsa ; iia et species qna 
vibus est Deus in natura iuvisibili conslilotus , non 
erat quod ipse (a). Verumtamen ipse in eadem specle 
corporali videbatur, sicut illa sententia ipsa in sono 
vocis auditur : nec iili ignorabant, invisibilem Deum 
in specie corporali , quod ipse non erat , se viderc. 
Nam et loqiicbaiur cum loquente Moyses, et ei tamea 
dicebat, Si inveni gratiam ante te^ ostende mi/rt temei^ 
ipium^ scienter ut videam te{b) {Exod, xxxiii, 43). 
Gum igiiur oporteret Dei legem in edictis Angelorum 
terribiliter dari, non uni homini paucisve sapientibus, 
sed universai genti et populo ingenti , coram codem 
populo magna facla sunt in monte , ubi lex per unum 
dabatur , conspicienle multiludiiie metuenda ac tre- 
menda quae fiebant. Non enim populus Israel sic 
Bloysi crcdidit , qucmadinodum suo Lycurgo Lace- 
daemonii , qiiod a Jovc seu ApoUine leges , quas con- 
didit, accepissct. Gum eniin lex dabaiur populo, qua 
coli unus jui)cbatur Deus, in conspectu ip^ius populi, 
quanium sufficere divina providentia judicabat, mira- 
bilibiis rerum signis ac motibus apparebat , ad eam- 
dcm legcni dandam *■ Greatori servire creaturam. 

GAPUT XIV. — De uno Deo colendo^ w>n solum 
propter teterna , sed etiam propter lemporalia bene» 
ficia , quia universa in ipsius providentics poteslate 
consistunt, 

Sicut auiem unius hominis , ila humani generis« 
quod ad Dei populum pertinet , recta erudiiio per 
quosdam ariiculos tempornm tanquam aetatuin pro- 
fecit accessibus , ut a lemporalibus ad xterna ca- 
pienda et a visibilibus ad invisibilia surgeretur ; ita 
sane ut etiam illo tempor^ quo visibilia promitteitau- 
tur divinitus praemia , uniis lamen colendus commen* 
daretur Deus , ne niens huinana vel pro ipsis lerrenis 
vilae transitoriae beneficiis cniquam nisi vero aninine 
Greaiori ac Domino sul)denuur. Oinnia qui|i|te qii:e 
praestare hominibus vel Angell vel homincs possuni, 
in unius esse Omnipoienlis poiesiaie quisqiiis diflite- 
tur, insanit. De providentia ceric Plolinus Piatoniciis 
disputat, eamquea sumino Dco, cujus est inlelligi- 
bilis atque ineffabilis pulcliriiudo , usque ad h;rc ter- 
rena et ima pertingere , flosculorum alque folinruin 
pulchritudine comprobat : quae oinnia quasi adjecta 
et velocissiine pereuntia deceniissimos formarum 
suarum nunicros liaberc non posse confirmat , nisi 
indeformentur, uhi forma intclligibilis et inconimu- 
tabilis simul habens omnia perscverat {Enneadis 3 
lib. 2, cap, i3). Hoc Dominus Jesus ibi ostendit, ubt 
ait : Coimderate lilia agri * , non laborant, neque nent, 
Dico autem vobis, quia nec Salomon in tanta gloria 
sua sic anuctus est sicut unum ex eis, Quod si fenum 
agri , quod hodie est et cras in clibanum mt</t7tir, Deus 
stc vestit ; quanlo magis vos , modicai fidei {Matth, vi, 
28-50) ? Optime igiiur anima huinana adliuc terrenis 



> Lov., dandam docentem. Abest, doceniemy ab ediUs 
•Uis et a nostns manuscriplis. 

• Iia Blss. Editi vero hic addunt, quoinodo crescunt : et 
infra |>ro, in tanta, habent, inomm. 

ia) Conf. quaest. 401 in Exod. 

w) Upt his quacst. 151 in Exod., et epist. 147, n. 90. 



« 



«3 



desideriis iiifirma, ea ipsa quae temporaliler exopui 
bona infima atque terrena iritae huic transitoriae ne- 
cessaria , et pr» illius vitae sempiternis beneflciis 
coniemnenda, non tamen nisi ab uno Deo exspectare 
consuescit, iit ab illius cultu eiiam in istorum desi- 
derio non recedat , ad quem contemptu eorum et ab 
eis ayersione perveniat. 

CAPUT \S. — De rmmslerio sanclorum Angelorum^ 
quo fnrovidenlifB Dei ierviunL 

f Sic iiaque diyinae proyidenliae placuit ordinare 
temponim cursum , ut quemadmodum dixi , et in 
Actibus Apostolorum legitur, lex in ediclis Angelo- 
rum daretur de unius veri Dei cullu (AcL yii, 53), in 
quibus et persona ipsius Dei , non quidem per suam 
substanliam , quas semper corruplibilibus oculis in- 
▼isibilis permanet , sed certis indiciis per subjectam 
Creatori crcaturam yisibiliter appareret , et syllaba- 
tim per transitorias temporum morulas humanae 
linguae yocibus loquerelur , qui in sua natura non 
corporaliter , scd spiritualiter ; noii sensibiiiter , sed 
intelligibililer ; non temporaliter , sed , ut ita dicam 
aeternaliter, nec incipil ioqui, necdesinil (a) : quod 
apnd illum sincerius audiunt , non corpuris aure, sed 
mentis , ministri ejus et nuniii , qui ejus yeriiatc in- 
commutabili perfruuntur immortaliler beali ; et quod 
faciendum modis ineffabilibus audiunt , et usque in 
ista yisibilia atque sensibilia perducendum , incun- 
cunter atque indifficuher efOciunt. Hacc autem lex 
distributione temporum data est (h) , quae prius ha- 
beret, ut dictum est, promissa terrena, quibus tamen 
«ignificarentur aeierna , quae yisibilibus sacramenlis 
celebrarent multi , inielligcreiit pauci. Unius tainen 
Deicultus aperiissima illicet yocum et rerum omnium 
contesutione praecipitur, non unius de turba, sed qui 
fecit ^ coelum et tcrram, etomnem animam, et omnem 
spiritum qui non est quod ipse. ille cnim fecil , haec 
facta sunt : atque ut sint et bene se habeant , ejus 
indigent a quo facU sunt. 

CAPUT XYi. — Ait de promerenda heata viia hii 091* 
gelii iit credendum^ qui iecoU exigunt honore divino ; 
an vero ilUi , qui non iihi , ied uni Deo ioneta 
prcBcipiunt religione ierviri. 

i. Quibus igitur Angelis de beaU et sempiierna 
yiu credendum esse censemus? utrum eis qui se 
rcligionis ritibus coli yolunt , sibi sacra et sacrificia 
flagiuntes a morulibus exhiberi; an eis qui hunc 
omnem cuUum uni Deo creatori omnium deberi di- 
cunt, eique reddendum vera pieUte prsecipiunt, cujus 
et ipsi contemplatione beati sunt, et nos futuros esse 
promittunt ? Illa namque yisio Dei Uniae pulcliritudi- 
nis yisio est , et Unto amore dignissima , ut sine hac 
quibuslibet aliis bonis praeditum atque abundantem. 



» Ara. Er. el ix)t., sed ejus qui fecU, Abesl, ejtUy a ina- 
DOjcripUs el a viDd. 

(a) Huc recurrunt pulchre dicU Knaip. ip Psal. xuv, o. 5. 

(b) De hac lcge couciauavit AUfrjsimus Iil>rmn quartum 
coiU-a Faustum. 



LIBER DECfiras. fg| 

non dultttet Plotinos iufclicissimum dicere {EnnemlBi 
1 (i6. 6, cap. 7). Gum ergo ad hunc unum quidam 
Angeli, quidam yero ad se ip$os lalria colendos signis 
mirabilibus excitent; et hoc iuiit llli istos coli pro- 
hibeant, isti autem illum prohibere non audeant; 
quibus potius sit credendum , respondeant Platonicf, 
respondeant quicumque philosophi , respondeant 
tlieurgi , vel potius periurgi ^ : hoc enim sunt illaB 
omnes aries vocabulo digniores. Postremo respon- 
deant homines , si ullus ' naturae suae sensus , quo 
raiionales creati suiit , ex aliqua parte vivit in eis : 
respondeant, iiiquam, eisne sacrificandum sit diis vel 
angelis qui sibi sacrificari jubent , an illi uni, cui jo- 
bent hi qui et sibi et islis prohibcnt? Si nec illi nec 
isii ulla miracula facerent, sed Unibm praeciperent, 
alii quidem ut sibi sacrificaretur , alii vero id yeta- 
rent, sed uni tantum juberent Deo; satis deberet pie- 
tas ipsa disccrnere quid horum de fastn superbiae, 
quid de veni religione descenderet. Plus eiiam di* 
cam : si untum hi mirabilibus factis humanas per- 
moverent mentes , qui sacrificia sibi expetunt , illl 
autem qui hoc prohibent, et uni Untum Deo sacrifi- 
cari jubent, nequaquam ista visibtlia miracula facere 
dignarentur ; profeclo non sensu corporis , sed ra* 
tione mentis praeponenda eorum esset auctoriUs : 
cum vcro Deus id egerit ad commendanda eloquia 
yeritatis suae , ut per istos immorUles nuntios , non 
sui fastuni, sed majesUtem illius praedicantes, facerel 
majora, certiora , clariora miracula, ne infirmis piia 
illiqui sacriHcia sibi expetunt, falsam religionem fa- 
cilius persuaderent , eo quod sensibus eorum quat* 
dam stiipeiida monsirarent; quein tandem ita desl- 
pere libeal , ut non vera eligat quae secletur , ubi et 
ampliora invenitquae miretur? 

2. Illa quippe miracnla deorum gentilium , qnae 
commeiidat historia, non ea dico qua* inlervallis tenw 
poruin occuUis ipsius mundi causis, verumlamen 
sub divina providentia constitutis et ordinatis mons- 
Irosa contiiigunt ; quales sunt inusiuti pariusanima- 
liam , et coelo terraque reruni insoliu facies , siye 
tanlum terrens , sive etiam nocens , quae procurari 
atque miiigari daemoniacis* ritibus lallacissima eorum 
astutia perhibentur : sed ea dico, quoe vi ac potesute 
eorum fieri satis evidenter apparet , ut est quod effi- 
gies deorum PenaUum quas de Troja iEneas fugiens 
advexit , de loco in locum migrassc referuntur (a) ; 
quod cotem Tarquinius novacula secnit (b) ; quod 
Epidaurius serpens iEsculapio naviganti Roinam co- 
mes adhaesit (c); quod navim qua simulacrum malrla 
Phrygiae vehebatur, Untis hominum boumque cont 



* Nonnulli codices, perturgi. Quidam, perteurgi. aU» 
periurqi, 
s Afiquot Mss., ilttui. 
» vind. Aoi. ei Mss., dcenmicis. 

(a) supra, lib. i, cap. 3. 

(b) Tarquinii jussu sccuit AcUus Navius, uti tesUolur 
Cicero, llb. i de Divinat., cap. 47, el lib. 2 de Nal. deor., 
necQOU lavius, lib. i, cap. 35, aliique. 

(c) vid. Livium, epitorae libri ii ; Ovid., lib. i3 Meta» 
morph., vcrs. 622 ct seqq. ; valer. Mazim., lib. i , eap. 
8,§2. 



m 



DE CIVITATE OEI, S. AiJGUSTlNl 



m 



tibu« immobUem reddium,uiui muliercula zona alli- 
gaiam \ ad sux pudiciliae testimonium movit et 
traxit (a) ; quod virgo VesUlis (6) , de cujus corru- 
piione qu2P8tio verlebaiur, aqua impleto cribro de Ti- 
beri , neque perfluenie , abslulit controversiam. Hxc 
ergo atque alia hujusmodi nequaquam iliis quae in 
populo Dei facu iegimus , virlute ac magniludine 
conferenda sunt : quanto minus ea qux illorum quo- 
que populorum , qui lales deos coluerunt , legibus 
judicau sunt prohibenda alque plectenda , magica 
scilicet vel ihcurgica? quorum |iicraque specie lenus 
morUliuni seusus imaginaria ludificalione decipiunt, 
quale est luiiam dcponcre,(ion«6Stippo«t<ai,utait 
Lucanus, propior despumet in herbat (P/iart. /. G, ver». 
505 ) quxdam vero eisi nonnulils piorum Taclis vi- 
deautur operecoxquari, finis ipscquodisccrnunlur, in- 
comparabiliter bxcnostra osiendit exceliere. lllis cnim 
multiunto minus sacrificiis coicndi sunt, quanlonia- 
gis hxc expetunl: his vero unus commendaiur Dcus, 
qui se nuUis ulibus indigere , et Scripiuraruni sua- 
min testificaiione, et eorumdcm postea sacrificiorum 
remoiione demonslrat. Si ergo angeii sibi expetunt 
sacrificium, praeponendi eis sunt illi qui noD sibi, 
sed Deo creaiori omnium , cui serviunt. Hinc enim 
ostendunt quam sincero amore nos diligunt , quando 
per sacrificium non sibi , sed ci nos subdere voluiit , 
cpjus et ipsi coniemplaiione beaii sunt , et ad eum 
1108 pervemre » a qoo ipsi non recesserunt. Si autcui 
angeli qui non uni, scd plurimissacrificia fieri volunt , 
non sibi , sed eis diis volunt , quonim deorum angeli 
sunt ; etiam sic eis prxponcndi sunt illi qui uiiius 
Dei deorum Aiigeli sunt, cui sacrificari sic jubcnt, ut 
alicui alteri vetent ; cum eoruin nulius huic vetet , 
cui uni isii sacrificari jubeiiL Porro si , quod magis 
indicat eorum superba faliacia , nec boni , nec bono- 
rom deoriim angeli sunt , sed danmones mali, qui non 
unum solum ac summum Deum, sedseipsos sacrificiis 
coli vohint ; quod majus ' quam unius Dei conira eos 
eiigendum est prxsidium » cui 8crvjunt Angcli boni , 
qui non sibi , sed iili jubent ut sacrificio serviamus , 
cujus nos ipsi sacrificium esse debemus t 
CAPUT XVII. — De arca Testamenli miraculisque 
»gnorum^ quce ad cominendandam Legis ac promis' 
sionis aucloriiatem divinilus facta sunt, 
Proinde lex Dci, qux in edictis dau est Angclorum, 
iu qua unus Dcus deorum religione sacrorum jussus 
est coli , aiii vero quilibet proliibiti , in Arca erat 
posiu , qu;c Arca testimonii iiuncupaia esi. Quo no- 
minesaiis significalur, non Deiim, qui perilla omnia 
colelKitur, circumcludi solere vel contincri loco, cum 
respoiisa (*jus et qiiaednm hunianis sensibus darentur 
signa ex iilius Arca: loco , sed volunUtis ejus hinc 
testimoiiia perhilieri. Qiiod eiiam ipsa lex erat in U- 
bulis conscripu lapideis , ct in Arca , ut dixi , posiia; 

* Sie vind. Am. Er. etoodices Mss. At Lov., aUtgata. 

* Aliquot Uss., magis. 

(a) Fuit mulier illa claudta Quiotia, ex dccr., de harusp, 
RespoQsis; Ovid., lib. 4 Fastorum, vers. 285 et seqq. ; Uv. 
Iib.)9, cap. ii. 

ib) Haec Toccia vocaiur a valerio Maximo, iib. 8, cap. 



quam tempore peregrinationis in eremo, cum T^* 
bernaculo qnod similiter appelUium est TaLemacu- 
Imo testimonii , cum debiia saccrdotes veneralionc 
porubant : 8ignumque erat , quod per diem oubcs 
apparebat, qux sicut ignisooclc fulgcbat (Exod. xiii, 
21) quaenubescum movcrclur, casira movcbantur ; cc 
ubi suret, caslra ponebaiilur {Id. xl, S4, 55).ReddiU 
sunl aulem iili legi magni niiraculi tcsiimonia, pnctcr 
isU qux dixi, ei pra^lcr voccs qux ex illius Arca: loco 
cdebiinlur. Nam cum lcrraiii proniissionis inlrantibiis 
cadciii Arca Iransirct Jonlancm, fiuviusex parte 8upo- 
riorc subsislciis, ct cx infcriore dccurrens , ct ipsi ct 
populo siccuin pncbiiii ii-aiiseundi locuro (JosMe in, 
iC, 17). Dcindccivilalis, qua: priina liosiilis occiirril, 
inorc Gcniiiiin dcos pluriiiios colcns , scpties eadein 
Arca circuiiiacla , inuri rcpciKc cccidcrunt, nulla 
inanu oppiignaii, niillo aricte |)crcussi (Id. vi, 20). 
Post hxc ctiaiii cuni jaiii iii icrra |iroinis$ioiiis 
essent , ct cadcm Arca propicr coruin iieccau fiiisset 
ab liostibus capu , hi qiii cain ccpcraut, in lcinplo 
Dei sui , quem prx* ca^icris colcbaiil , lionorifice col- 
iocarunl , abcuiitcsqiie clauscruiit , a|icrtoi|iie posin- 
die , siuiulacrum cui supplicabaiil , invcncnint Cf illa- 
psuin dcformilcrqiic conrracium. Dciiide i|i5t proiligtis 
acli, dcformiusqiic punili , Arcain diviiii tcsliinonii 
populo, undc ccpcrani , rcddidenuil. I|isa autcm rctl- 
ditio qualis fuil? Imposiicrunt cain phiiihlro , cique 
juvencis , a quibus viiulos sugciilcs absfraxcrant , 
subjunxcrunl , cl casquo vcllciil irc sivcnint, eiiain 
hinc ^ vini divinaiu cxplorarc ciipicnu^s. At ill» siiic 
homincduccaiquercctorc, .nd llcbi*a^os viain peniiia- 
cilcr gradiciilcs, ncc rcvocat;c iiiiigitihus esuricnliuin 
filioruin , mngnuin sacraincnluin suisculloribiisrcpor- 
larunt(t Heg. iv-vi). Iln^c ai(|uc hujiisinodi Dco pam 
sunl , scd magna tcrrcndis salubrilcr cnidicmlisque 
morulibus. Si ciiim philosophi, pr.ccipiicquc Platonici, 
reclius cxlcris sapuisse laudaiilur, sicut paulo .inie 
commcmoravi, quod dcvhiam providcnliain lia*cquo- 
quererum iiifirina alquc lcrrcna adminislrare docue- 
runt , numcrosarum testimonio pulchriiiidiniim , qnvt 
non solum in corporibus aniiiialiuin, vcniin in hcrbis 
etiam fenoque gigiiuntur : quaulo cvidciiliiis hxc al- 
tesuntur diviiiiiali, qux ad horain pncdicationis 
ejus fiunt, uhi ca rcligio comnieiidaturqux omnibus 
coelesiibus , terrcslribus , infcrnis sacrificari vclat , 
uni Dco Unlum jubens , qui solus diligcns ci dilcctus 
beatos facit , corumque sacrinciorum tcnipora :mpc- 
rala prxfiniens , enqne pcr mcliorcni sacerdotcm in 
melius niuLnnda pr;cdicc:is , non isia se appctcrc , 
sed per Iktc alia potiora signilicarc lcslatur ; non ut 
ipse his honoribus subliinctur, scd ut nos ad cuni 
colendum , eique cohxrcndum Igiic auioris cjus ac- 
censi, quod nobis, non illi, bonum cst, cxcitcnmr. 
CAPUT XYIII. — Contra eos qui de mtraculis, quibwk 

Dei populus erudilus est , negant ecclesiasticis Librit 

esse credendum. 

An dicet aliquis isu falsa esse miracula , nec fuisse 
fiicu, sed mendaciier scripu? Quisquis hocdicit, si 

* vind. et pleriqne Uss., hk. 



M7 UBER DECflfUS. 

de his rebus negat omnino Qllis lilteris esse creden- 
dttm » potesi etiam dicere nec deos ullos curare mor- 
lelia. NoD enimse aliter colendosesse persuascrunt , 
lufti mlrakiiittm o|ierum effectibus » quoruro et histo» 
rU gentium lestis est , quarum dii se osientare roira* 
biles potius qunm utiles ostendere poluerunt. Unde 
boc opere nostro.» cujus bunc iam decimum libruro 
habemus in manibus , non eos suscepimus refelien* 
dos, qoi vel uilam esse yim divlnam negam, vel 
bomana non curare cotitendunt ; sed eos qui noslro 
Deo conditori sanciae ei gloriosissimffi civiiatis deoa 
soospneferunl, nescientes eum ipsum esse eiiam 
mondi bujus visibilis et routabilis invisilMlem et in- 
comnratabilem conditorem , el vitae beaias non de bis 
quae eondidit, sed de se ipso verissiroum largitorem. 
1^08 enim proplieta veracissirous ait, Miki mLtem ad- 
kmren Deo. bomme$i(PuiLLXTn^ %»). De fine naroque 
boni inter phiiosopbos quTeritur, ad quod adipiscendum 
omnia oflicuireferendasunLNecdiKitisle.Blthiautem 
divitiisabundare, iNmuni esi; aui insigniri purpura ei 
sceplro, vel diadeinale excellere ; aut, quod nonnuUi 
eliam philosophoriim dicere iion erobuerunt , Mihi 
voluplas corporis bonuro est ; aut, quod melius velut 
meliores dicere visi sniit , Mihi virlus animi roei bo- 
nnro est : sed, If iib', inquit, adhmrere Deo^ bonum e$t* 
Hoc euro docuerat, cui uni lanUimroodo sacrificandum 
sancti quoque Angeli ejus roiraculoruro etiaro con- 
testatione iiioniierunt'. Undeet ipse sacrinciuin ejua 
factus erat , cujiis Igne iiilelligibili correptus arde- 
bat, et iu ejus ineffahilem ineorporeuroque corople- 
xjn sancto desiderio ferebatur. Porro autero si roul- 
lonim deorum cuUorcs ( qualescuroque deos suos 
esse arbitreniur) ab eis facla esse miracula, vd 
dvilium reruni bistorioe , vel libris magicis , sivc , 
qnod honeslius putant, thcurgicis credunt; quid 
causx est, cur iliis Liiteris nolini credere , isia facta 
esse , quibus taulo major debeiur fides, quanto super 
omnes est inagnus , cui uni soli sacrificandum esse 
praecipiunt t 
CAPUT XIX. — QttiB ralio si/ viiiinlis iocrifidi^ quod 

«m vero et invttibili Deo oferri docet vera reiigio. 

Qui autem putant haec visibilia sacrificia dils aliis 
congruere, illi vero lanquam invisibili invisibilia, et 
majora majori , meliorique ineliora, qualin sunl punn 
menlis et bonx voluniatis oificia ; profeclo nesciunt, 
haec ita esse signa illorum, sicut verba sonantia signa 
sunt rerum. Quocirca, sicui orantes aique laudantes 
ad eam dirigimus significantes voces, cui res ipsas 
in corde quas significarous offerimus : iia sacrifican- 
tes noii alieri visibile sacrificium offerendum esse 
noverimus, quam ilii cujus in cordibus nostris invi- 
sibile sacrificium nos ipsi esse debemus. Tunc nobis 
lavent» nobisque congaudent, aique ad boc ipsum 
nos pro suis viribus adjuvant Angeli quique Virtu- 
tesque supcriorcs el ipsa bonitate »c pietate poten- 
tiores. Si auiem illis haec eifaibere voliierimus, non 
iibenter accipiiint, et oum ad homines iia mittuntttr, 



iit eorom praraentia semiatur, apertiasime veiant 
Sunt exempla in Litteris sanctis. Puuvenmt qnidaoi 
delerendum Angelis honorem, vel adorando» vd sa» 
crificando,qui debetarDeo,eteorum snnt admonitioM 
prohibiti, jossiqoe hocei deferre, coi uni fas esse mive- 
rmii(Ju4ie. uu, 16 : Apoc. xxn,8, 9.)lmitati suiit Am> 
gelos sanctos etiam sancti hominesDei. Nam Pa«l«seC 
Barnabas in Lycaoniafactoquodammiracolosattttatia 
putati sunt dii.eisque Lycaonii immolare vlclimaa voIih 
emnt; quoda sehumili pietaieremovenies, eis inquem 
credereiitannuntiaveruntDettm<ilri.xiv).Necoballml 
fallacesiUisuperbesibi boc exigunt, nisi qwa vero Deo 
deberi Bciunt. Non enim revera, ut ail Porpbyritts ec 
nonnulli puunl, cadaverinis nidoribus, aed divhili 
bonoribtts gaadent. Copiam vero nidoram magntni 
liabent uodique, etsi amplius veHent, Ipsl sibi pote» 
ranl exbibere. Qul ergo divinitatem sibi arrogant apl- 
rilus, non cujuslibel oorporis fumo, sed soppliciMlli 
animo delectaBlor» e«i deceplo subjedoque domineii* 
tur, interclndeuies iler ad Deum verum, ne sll bom» 
illius sacrificium, dttm sacrlficatur cucpiam pneier 
illum. 

GAPUT XX. — De tummo veroque iaerificio^ quo4 
ipu Dei et hominum Mediator efectus e$t, 

Unde verus ille Mediaior, in qiianlum furmam servi 
accipiens mediatoreffeclusest Deiet bominiim homo 
Christus Jesus, cum in lorma Dei sacrificium cuiii 
Patre suniat, cum quo et onus Deus est, lamen in 
forroa servi sacrificium roaluit esse quaro suroere, ne 
vel hac occasione quisquain existimaret cuilibet aa- 
crificanduro esse creatur». Per lioc et sacerdos esl, 
ipse oflerens, ipse et oblatio. Gujus rel sacramcntnm 
quoiidianum esse voluit Ecclesiae sacrificium : quaa 
cum ipsius capiiis corpus sit, se ipsam pcr ipsuro dl- 
scit offerre ^ Hujus veri sacrificii multiplicia varia- 
que signa erant sacrificia prisca sanctonim, curo boe 
unum pci mult:i figuraretur, tanqiiam verbis roullls 
res nna diceretur, ut sine fastidio rouliuro coromen* 
dareiur (a). Iluic summo veroque sacrificio cuncta 
sacrificia falsa cesseruni. 

GAPUT XXI. — De modo pote$tatit demombui ttatee 
ad glorificandoB sanctos per toleraniiam patmonum*^ 
qui aerios ipiritut non placando ip$o$, $ed in De§ 
permanendo vicerunt, 

Moderatis antem praefinllisqne teroporibus, etiam 
potestas permissa duimonibus, ut hoininibus quoi 
possident excilatis, ininiicitias adversus Dei civila- 
tem tyrannice excrceanl, sibique sacrificla iion solum 
ab offerenlibus sumant, et a voleMibus expetant, ve- 
rum etiam ab invitis perseqoendo violenter eiU>r« 
queant, non solnro pemiciosa non est, sed etiam ttli* 



« sic Mss. At editi, ^eU tegaUum eaerifieiorum eonk' 
tto^e nwuuerunt. 

Sanct. Aucust. MI. 



^ vind. Am., cuju$ rei taeramentum qwMianmn. Cr., 
e$$e votuit EcclesiiB tacrificwm ; cum ipm$ corpori$ ip$e 
sit caput^ H ip$tu$ eapUt$ ipsa sit corpMs, tam ipsa per 
m$um,quamip$eperiptamsuetutoll^ti.Bt^u$verirjefi» 

s Editi,saRc(of qui pertuteruntJampa$$ionem, Emendan- 
tur a manuscriptis. 
(a) conf. lib. 1 contra Advers. Leg. at rropheu, d. SAv 

(Dix.) 



S99 DE CIVITATE DFJ, 

lliiiitveiiitui'Ecclcsi.T(a),iitiiiartyrum numeras implea- 

Cur(i4tK)c.Vi,i i ):qu4»sciviias Dei lantnclariores elhono- 

raiiores cives huliet, quanto fortius adversus impietatis 

peccatum ^ etiam usque ad sanguinem certant. Hos 

multo elegantius, si ecciesiastica loquendi consuetiido 

paterelur, nusiros Heroas vocaremus. Hoc eiiim no 

inen a Junone dicilur tnictum, quod graece Juno ipa 

appellatur ; et ideo nescio quis filius ejus secundiim 

tiraecorum fabulas, Heros fuerit nuncupatus : lioc vi- 

ddicet veluti mysticum significante fabula, qiiod aer 

Junoni depuietur, ubi volunt cum da^monibus heroas 

iiahitare, quo iiomine appellant alicujiis nieriti ani- 

«nasdefunctoram. Sed a contrario martyres nostri 

heroes nuncuparcntur, si, ut dixi, usus ecclesiastici 

.aermonis admitieret ; non quod cis esset cum d»- 

jnonibus iii aere 8ocietas,sed quod eosdem daemones» 

.id est, aerias vincerent potestates ; et in eis ipsam, 

:^idquid piiuiur significare, Junonem, quae non os- 

quequaque iiiconvenientcr a poetis indiicitur iiiimica 

viriuiibus, ot coelum petentibus viris fortibus invida. 

Sed rursus ei succunibit infeliciter ccditque Virgilius, 

ut cuni apud eum illa dical, 

viDcorabiEnca ! 
( if»dd, Hb. 7, vers. 310. ) 

ipsiiiii iEiienn adinoiieai Helenus quasi cuiisilio rcli- 

.gioso, et dicat, 

Juooiii 6ane vota libens, dominamque poteotem 
suiJ|4icibus supera dunis 

( rimeid. Ub. 3, ver$. 438, 430. ) 

Ex. qua opinioiie Porphyrius, quamvis non ex sua 

senleiiUa, sed ex alioruiii, kM)nuin dicit deum vel ge- 

uium iioii venire in liouiinem, nisi malus fuerit ante 

placatus (b) : t:inquam (ortiora siiit apud eos iiumina 

luala quam boiia ; quaudoquidem mala impediunt ad- 

jutoria bonorum, nisi eis placaiadent locum, roalis- 

que noleiitibus bona prudesse non possuut ; nocere 

aulcm niala possuiit, iioii sibi valentibus resisiere 

Jioiiis. Noii est ista vcrui vcruciterque sanctx religio- 

iiis via : iion sic Jununcin, lioc est aerias potestates 

piurum vinulibus invidentes, nostri martyres vincunt. 

Non omuiiio, si dici usiiate posset, heroes nostri 

siipplicibus doiiis, sed virtutibus divinis Heram su- 

perant. CumuKidius quip()e Scipio Africanus est 0- 

gnominatus, qiiod virtute Africam vicerit, quam si 

liostes doiiis plaeasset, ut parcerent. 

CAPUT XXII. — Unde $it sanctis adversum dtemones 

poteslas , et tinde cordis vera jmrgatio. 

Yera pietate homines Dei aeriam potestatem ini- 

micam conlrariamque pietati exorcizando (^iciuiit, 

noii placaiido ; omnesque teniationes adversitatis 

ejus ' vincuni orando , non ipsain, sed suum Deum 

1 i^iii,ai<t«rmimpi«/atempotrslaticm.Alia,qnaMiamium 
est maouscriptorum lecUo, videtur praefercnda : nam per- 
splcue aHttdit Augustinus ad iliud Hebr. xu, 4 : Nomum 
enim usque ad sangumem rettitisUs adxertus peccatum re- 
pugnontes» 

* >ic Mss. At Editi, omKiestenUitionesadvertiiaiesque ^us. 

(a) Coqweus Tertulliaoum hic dlat dicenteui iii Apologe- 
lioo, cap. 30 : « Plures effidmur, qiioUesroetirour a vobis; 
« semen est sauguis Gliristianorum. » Et in lib. ad Scapu- 
liro, cap. 5 : « secuun hanc tunc roa^ xdificari scias, cum 
« cxdi videtur. » M. 

(6) Goor. rorphyr., lib. 2 de Abstinentia aninalium, 
cap. 39. 



S. AUGUSTrNI SfO 

adversus ipsam. Non cnim aliqiicm vlncit, aiit sub- 
j11g.1t, nisi societate peccati. In eju» ergo nomine 
vincitur, qui hominem assumpsit, egilqiie sine pec- 
cato, ut in ipso sacerdote ac sacriflcio fieret remtsiio 
peccatorum, Id est iier Mediaiorem Dei ct hoininum 
hominem Ghristum Jesum, per quera facta peecato- 
rum purgaiione rcconciliamur Deo. Non ennn nisi 
peccatis homines separanlur a Deo , quorum In hac 
vita non fit nostra virtnte , sed diviua miseratioiie 
pargatio ; per indulgentiam iHiiis , non per nostnim 
poientiam. Quia et ipsa quantulacuraqoe virtus, qvae 
dtcitur nostra, illius est iiobis bonitate conccssa. 
Multum aiitcm nobis in hac carne tribueremus , nisi 
usque ad ejus depositionem sub venia viven*mu<:. 
Propterea ergo nobis per Mediatorem pnestiia est 
gratia, ut polluti carne peccati carnis peccati simili- 
tudine mundaremur. Hac Dei gratia, qoa iu nos 
ostendit magiiam mlsericordiam suam, et in hac Tila 
per fidem regimur, et post hanc vitam per ipsam 
speciem incommotabilis veritatis ad perfectionem 
plenissimam perducemor. 

GAPUT XXIII. — De princtpHt, in quibus Platonici 
fmrgationem animce eue profitentur. 

Dicit etiam Porphyrius divitiis oraculis fuisse re- 
sponsum, non nos purgari lunx teletis aUiuc solis : 
ut hinc ostenderetur nullorum deorum teletis homi- 
nem posse purgari. Gujus enim teletae purgant , si 
lunae solisque non purgant, quos iiiter ccelestes deos 
pnecipuos habent ? Denique eudem dicit oraculo ex- 
pressum , principia posse purgare ; ne forte cum 
dictum esset non purgare telctas solis et luna,', ali- 
ciijus alterius dei de turba valere ad purgandum tele- 
t;c crcdereiitur. Quae auleui dicat esse principia tan- 
quani Platoiiicus, novimus. Dicit enim Deuni Patrein 
et Deum Filium , qiiem gro^ce appcllat paieruum in- 
tcliectiim , vel paternam menteni (a) : de Spiritu au- 
tein sancto , aut nihil , aut iion aperte aliquid dicit : 
qiiamvis quem alium dicat horum medium , nou in- 
telligo. Si cnim tertiam, sicut Plotinus, ubi de iribus 
piiiicipalibus siibstantiis disputat (Enneadis 5 iib. i), 
anim» naturam eiiam iste vellet intelligi, iion utiqoe 
diceret horum medium, id est Patris et Filii medium. 
Postponit qiiippe Piotious animae naturam paterno 
intellcctui (Ihid.y cap. Q^ et atibi) : iste autem cuin 
dicit medium, nou postponit, sed iuterponit. Et nimi- 
rum hoc dixit ut potuit , sive ut volult , quod nos 
Spiritom sanctum , nec Patris tantum , nec Filii tan- 
tiim , sed utriusqiie Spiritum dicimus. Liberis enim 
vcrbis loquuntur philosophl , nec in rebus ad intel- 
ligendom difficillimis offejisiooem religiosarum aorium 
pertimescunt. Nobis autem ad certam regulam loqoi 
fas csi, iie verborum licentla etiam de rebus qoae hii 
sigiiificantnr, impiain gignat opinionem. 

GAPUT XXIY. — De uno veroque prindpio , q[iMd 
solum ' narttrmn humanam fnwgat et renovaU 

Nos itaque ita non dicimoa doo vei tria principiai 

< Kdiii, totam. veHiia Uss., totunL 
{u) <:ouf. hilra, cai). 28. 



/ 



Wl 

eufii de Oce loqaimor, sicul nec Oiios deos vel ircs 
aobis licilum esl dicere : qiiamvis de unoquoque lo- 
quentes, vel de Palre, vel de Filio, vel de Spirilu 
sanclOy eiiaiB singulum quemque Deum esse fatea- 
mur ; nec dicamus tamea quod bxreiici Sabelliaiii (a), 
eomdem esse Palrem , qui esl ei Filius , ct eumdem 
Spiriium sanctum , qui est et Paier et Filius ; sed 
Pairera esse Filii Paircra, et Filium Patris Filium, 
ei Pairis el Filii Spirilura sancturo nec PaUrcm esse 
nec Fiiium. Veruni iiaque dictiim esi , iion purgari 
hominem nisi principio, quamvis pluraliier sint apud 
eos dicu prindpia. [XXIY.] Sed subditos Porpbyrius 
invidis potesutibus, de quibus et erubesccbat, et eas 
libere redarguere forraidabat, noluit intelligere Do- 
roinnm Cbristum esse principium, cujus incarnatione 
pui|;amur. Eum qiiippe in ipsa carne contempsit, 
guam propter sacrilicium nostrx purgationis assura* 
psit ; magnum scilicet sacraraenium ea superbia non 
iutelligens, qoam sua ille burailiiate d^ecit verus 
beuignusque Mediator, in ea se ostendens mortalitatc 
murtalibns, quam maligni fallacesque mediatores non 
babendo se superbius extulerunt, miserisque homi- 
oibus adjuiorium deceptorium veiut imraortales mor- 
talibus promiserunt. Bonus iiaque verusque Mediaior 
ostendit peccatum esse raalura , non carnis subsUn- 
tiam vel naturam ; quae cum aniraa borainis et siiscipi 
sine peccato potuit, et baberi, et inorie deponi, et in 
melius resurrectione mutari : nec ipsara niortera, 
quaravis esset poena peccaii , quara laracii pro nobis 
siue peccato ipse persolvit, peccando esse viiandara ; 
sed potius, si facuitas datur, pro justilia perfercn- 
dam. Ideo enim solvere potuit moriendo peccaUi, 
quia et raortuus esi , ei non pro suo peccato *. Hunc 
ille Plalonicus non cognovit csse principiuin ; naro 
cognosceret purgatoriiiro. Neque enira caro princi- 
pium est, aut anima humana ; sed Yerbura per qund 
facta sunt omnia. Non ergo caro per ^ ipsaiii muii- 
dal , sed per Yerbum a qtio suscepla est, cura Ver- 
bmn caro faclum est, et habUavit in nobis (Joan. i, 14). 
Nam de carne siia nianducnnda raysiice loquens, cuin 
hi qui iion inlellexerunt offensi reccderent, diceiiles, 
Durus esl hic smno, quis eum potest audire ? respon- 
dil manentibus cxleris, Spiritus est qui vivificat, caro 
ttutem non prodest quidquam (Id. vi, 61, 64). Priiici- 
pium ergo siiscepln anima et carne et aniniara cre- 
dcntium mundat et carnem. Ideo quxrenlibus Ju- 
dxis quis esset, respondit se esse principium (Id. viii, 
85). Qiiod utique carnales, infirmi, peccatis olmoxii, 
el ignoraiiii.x» lcnebris obvoliili nequaquam percipere 
possemus, nisi ab co raundareraur atqiie sanareniur, 
per hoc qiiod eraraus cl non eraraus. Craiiius enira 
houiines , sed jusli non eramus (b) : in illius aut(*ra 
incarnatione naiura huraana erai, sed justa, iion pec- 

t in uss., et non pro peccato; ubi supplendum relinque- 
batur, suo. 

(a) coquxus, de hac haeresi disserens, haic inler alia plu- 
nnia habct : « Exislimant omnes SabeUiura primum aucto- 
« rem fuisse hujus haeresis. Epiphanius taroea hsresi 57 
« refert, KoeUuui, sabellii prxceptorem, auie eum hanc, nt 
« alias plcrasque haires*», exoogitasse t m. 

ib) conr. opUl. 140, II. 10. 



LIBER DECIMUS _ 

dfl 

calrix erat. Ikec est iiiedialio, qiia manus hym 
jacentibusque porrcct:i est : hoc est semen disposi- 
tum per Angelos, in quoram cdiciis et lex dabaiur 
(Galai. III, 19), qua et unus Deus coli jubebatur, et 
bic Mediator venturus promiUebatur. 
CAPUT XXV. — Omnes sanctos et sub Legis iempon, 

ei 9Hb prioribtts Mafcuiis, in sacramento et fide ChL 

sii justifUatos fuisse. 

Hujus sacramemi fide eiiam justi aniiqui mundari 
pie vivendo poiuerunt, non solura antequam lex po- 
pnlo Hebrjpo darelur (neque enim eis pnedirntor 
neus vel Angeli defaerant ). sed fpsius quoque lerti 
temporibus, qaamvis in flguris rerum spiritiialiom 
habere videreiur « promissa carnalla . propter qaod 
vcius dicilur Testaraenlum. Nam ei Propbct» tunc 
erant, per quos, sicut per Angclos. eadem promissio 
pra^dicata est : et ex inornm nuraero erai, cujus lam 
raagnara divinaraque senicniiam de boni humani 
fine paulo ante comracmoravi , Mitti autem adhwrere 
Deo, bonum est. In quo plane psalino diiorura Tesia- 
raenlorura, quae dicunlur vetus ctnovum, salis cst 
declarata disiinctio. Propter carnales enim terrenas- 
que proraissiones , cura eas irapiis abundare perspi- 
ceret , dicit pedes suos pene fuisse coraraotos , et 
effiisos in lapsum propeinodura gressus siios , lan- 
qiiara frusira Deo ipse servissct, ciim ea fellciiate, 
quain de illo exspectabat, conlemptores eius -florenl 
perspiceret ; seque in rei hujus inqaisitlone labo- 
rasse, voleniem cur ita esset apprehrnderc, donec 
Intraret in sanctuariura Dei, et iiiielligerci in novis- 
siina eorura, qui felices videbantur erranil. Tiinc 
eos intellexit in eo quod se exlulerunt, sicui dicit, 
fiiisse dejectos, ei defecisse ac perissc pn^ptcr ini* 
quilales suas; tolumque illiid culraen leraporalis 
rdiciiatis ita eis faciura lanqiiam somnium evlgilantis, 
qiil se repente invenit suis quaft somniaiiat fallacibiis 
gaudiis destilutura. Et quoniara in hac terra vcl 
civitale terrena raagni sibi videbantur, Donune, In- 
qiiil, in civitate tua imaginem eorum ad nihiium red^ 
iges. Qiiod huic taraen utile fuerlt, etiam ipsa terrena 
nonnisi ab uno vero Deo qiirrrere, in cuju» potestate 
sunl orania, salis ostendit, uhi ait, Velut pecus factus 
sum apud te, et ego scmper ieeum. Velut pecus dixil, 
utique non intelligens. Ea qiiippe a le dcsiderare 
debui, qus mihi cum impiis non possunt esse coin- 
raunia; non ea quibus eos cuni abundare ccmcrein, 
putavi me incassum tibi servisse, qiiaiido et illi h»c 
haberent, qui tibi servire noliiis^iit. Tamen ego sem- 
per tecum, qui etiara in taliura reruin desiderio deos 
alios non quxsivi. Ac per hoc srqnitur : Tenuisii 
manum dexterte meat * , ei in voluntate tua deduxisii 
me, et cum gloria assumpbisti me : t:iiiquara ad siiii- 
slram cuncia illa perlineanl, qii.-c abundare apiid ini- 
pios cum vidisset. pene collapsiis est. Quid enim mihi 
est^ inquit , in cvslo ? et a te quid volui super ierram f 

^ Er. et Lov., videreniur. Alii Ubri, videreiur^ sciUcet 
lex. 
* Lov., dexicram meam; diaBeutientibui cxlcris Iibri&. 



m 



DE CmTATE DEI, S. AUGUSTINI 



304 



Rcpreliendit se ipsum , justeque sibi displicuii : quia 
cttm tam magnum bonum haberet in ccelo (qtiOd post 
intctlelii), rem transitoriam , fragilem , et qoodsiAi- 
modo iateatn felicitatem a suo Deo qua^ivit tn tetta. 
Defecitt inquit, ror meutn et eato mea, Deut eordis 
mei : defecta titlque bono ab inferloribus ad silpema. 
'Unde in alio psalmo diciltir : Detiderat et deficH ani- 
ma mea in atria Domini ( PsaL Lxxsiii i 5 ). It)$m in 
alio : DefecU in $altUare tuum anima mea (Psal. cxviii, 
81). Tainen cum de utroque dixisset, id est de corde 
et came deficiente, non subjecit, Deus cordis et car- 
nis meae ; sed , Deus cordit mei, Per cor quippe caro 
mundalor. tJnde dicit Dominus : Mundate qua intus 
mntj et quce foris sunt munda erunt (Matth. xxiii, 26). 
Partem deinde suam dicit ipsum t)eum , non aliquid 
ab eo, sed ipsum : Deus , inquit , cordis md , et pars 
mea Deus in soecula : quod inter multa qu(C ab bomi- 
nibus eliguntur , ipse illi placuerit eligendus. Quia 
eecct inquit, qui lonqe se faciunt a fe, peribunt : perdi- 
disti omnem qui fornicatnr abs te ; huc est, qui mui- 
torum deoruin vult esse prostibulum. Uiide sequitur 
illud, propter quod et oetera de eodem psalmo di- 
cenda vii»a sunt : Milii auteni adhcerere Deo , bonum 
est : non ionge ire , noii per plurima roriiicari. Ad- 
hsrere auicin Deo tiinc perfectum crit, cum totiim 
quod Uberandum est, fuerit liberatum. Nunc vero fit 
illud quod seqiiitur : Ponere in Deo spem meam. Spes 
enim quoi videtur^ non est spes : quod enim videt quis^ 
quid sperat f ait Aposloliis. Si autem quod non vide- 
mus speramus, per pntieniiam exspectamus (Rom, viii, 
ili, ib). In hnc :iulein spe nunc coiistitiili agamus 
qiiod scquilur, ct siinns iios quoqiie pro moduio no- 
«tro angcli Dei , id est nuntii ejus, annuntiantcs ejus 
voluntatem , et gloriam gratiamque laudantcs. Unde 
^im dixisset, Ponere in Deo spem meam : ut annun" 
iiem , inquil, omnes laudes tuas in portis fHice Sion 
{Psal. Lxxii). flaec est gloriosissima civilas Dei ; hoDC 
unum Dcum novit et colit : lianc Angeli sancli an- 
nuntiaveront , qni nos ad ejus societatem inviiave- 
runt, civesque suos in illa esse voluerunl ; quibus 
iion placet iit eos colamus tanquam nostros deos, 
sed ciim eis et iilerum et nostruin Deum ; ncc eis 
sacrincemus , «cd cuni ipsis sucrificium Deo simus. 
NuIIo itaque dubiiante , qui baec deposila maligna 
Obstinaliono consideral, omnes immortales beali, 
qui nobis non invidenl (neque enim , si inviderent, 
«Mcnt bcaii), sed potius nos diligunt, ut et nos cum 
ipsis beati simns ; plus nobis favent, plos adjuvant, 
qiHindo nnum Deum cum illis colimus , Patrem ei 
Filiiim et Spiritum sanctum, quam si eos ipsos per 
sacrificia <M>leremus. 

CAPUT Wyi.-- De ineonstaniia Porphyrii intercon- 
fesiionem veri Dei et cuUum dcemonum fiuctuantit, 

Nefcio qiiomodo ( quantuin mihi viiletur ) ainicis * 
8uis iheurgis crubesccbat Porpliyrius« Nam ista utciim- 
que sapiebat, sed contra moUoram deorum culltmi 

"* EdilU pro amicis. Abcst, pro, a Uas. 



non Iil)ere defOndcbat ' (a). Et angelos quippe aliM 
esse dixit, qui deorsuin deseendentes hottiinlbiis tke- 
urgicis divina pronuntient; alios aotem qiii iu lerris 
en qiix Patris sunt , et altitudinem ejuii profutidiia- 
temqiie declarlsnt. Num igitor hos angelos, qtaomm 
rolnisterium est declarar^ volonlatenl Patris, cre- 
deiidom est velle nbs subdi » nisi ei cujus nobis 
annuniiaht voluntatent ? Unde optime admonet etiam 
ipse Platonicus , imitandos eos potius qoam invo- 
candos. Non itaqoe debemiis metuere , ne iknmortales 
et belaitos uhi Deo subditos non els sacrificandb ofllsn- 
damos. Quod enlm noAnisl dni vero t)eo deberi sciniit, 
cui et ipsi adhdereudo beati sunt, procul dubto neque 
per ullam signlficantcm figtiram, neque per ipsarii rem 
quae Sacramerttis significatur , sibi exhiberl volunt. 
D-Jbnionutti est haec arrogantia snperbohrai atque mise- 
roratn, a qiiibus longe diversa est phetas stlbdilorum 
Deo , nec aliuhde quam ilii cohairendo beatorum. Ad 
quod bonum percipiendum etiam nobis siiicera beni- 
gnitate oportet ot faveant, neque sibi arrogent quo cis 
subjiciamur; sed eum annunlient, sub quoels in pace 
sociemur. Quid adhoc trepidas, o philosopbe, adrersni 
p6testates et veris virtutibns et veri Dei mnneribus 
iiividas habere liberam vocem ? Jam distlnxisti angelos 
qoi Patris anntintiant voluntatem, i^ eis angells qoi ad 
tlieurgos homines ', ncscio qiia deductl artc, descen- 
dunt. Qiiid adhnc eos honoraS , ut dicas plroinintliire 
divina?Qiixt:uidemdivina pronuntiant,qui nOnYohin- 
taiem Patris nnntiant ? Nerope iili sunt , qoos sacris 
precibtis inviduS alllgavit, ne pra^starent aninuc puiiga- 
tionem ; nec a bono , ut dlcis, purgare cupiente * ab 
illis vinciilis solvi et snoe potestati reddi potnerunl. 
Adhucdubitas ha!C maligna esse daeroonia; rel te flngis 
fortasse ncscire , dum non vis theurgos offendere » 
a quibtis curiositale deceptnS , isia perniciosa et in- 
sana pro magno beneficio didicisti (b) ? Audes iiBtaui 
iiividam, non potentiam, sed pestilentiam , etnon 
dicam dominam , scd quo tu fateris , ancillam po- 
tius invidorum » isto aere transcenso levare in CQsIum, 
ei inter dcos vestros etiam sidcreos collocare, vel 
ipsa quoqoe sidera bis opprobriis inramare ? 

CAPUT XXVII.— De tmpi>/a/e Porptiyrii, qua eliam 
ApuleH transcendit errorem. 
Qiianio humanius et tolerabilius consecianeos 
tiius Platonicus Apuleius emvit, qui tantummodo 
daimones a luna et infra ordinalos agitari knoil>is 
passionum mentisque turbellis, honorans quidem eoSt 
sed volens nolensquc confessus est ; deos tamen coeli 

< Editif sed contra muUorum deorum euUum Deim «e- 
rtmi non libere defendebat. isuid, Deum verum. gtoteeina 
est, quod nou habent maauscripti. Ergo, defendewO^ refe- 
reudum ad isia qus uUumque sapiebat Porphyrius. 

• Editi, Jam aixisti angehs qui Patris anmifiltal tolMl- 
tatem^ ab eis angelis esse diversos^ qui ad thetargiem homi' 
nes, iiic Dos baeremus Mss. 

s Ediii, ctipientes. Emendantor ex manuscriptis. 

(a) Mitiorem hanc Augustini de Porphyrio sententiam es- 
se demonstrant pluriina historiae ecclesiastkae scripta et 
momiiaenu , ex qulhns colUgitur Porphyiiuin ultro neo 
vene rcligloois dc^matam utio modo iiisciuin Gbrisiianos 
lac«^ivisse. conf. socrat., iib. 3, cap. 33; suklam, ei 
alios. M. ^ ^^ 

(b) coaf. Eascb. 111). 4 l>rxpar« evaag., eapp. 9, 10. 



LIBER DEGllWJS. 



5IH» 



soperiores id slheria spatia perlinenles , sive vifti- 
bileSy qaos conspicuos lucere cerncbai, solem ac 
luNain et csiera ibidem luroina» sive nvisibiles q<Mis 
pulabai , ab omni labe istarum perturliationum * 
qiiaiiU poluildlsptttaiione secrefil' (i)^<feo Soeralk). 
Tiyautem boc didicisti »on a Platone, sed a Gfaaldeis 
Buif isirls', vi in jeiberias vel empyreasmundi sublimh- 
Uies ei finnamcnta codestia estoUeres viiia bumaua, 
iitpQssent dil v^tri ibeurgis pronuniiare divina: qui- 
btts divinis te tamen per ifitellcctualein viiaia (aisis 
altiorem, ut libi videlicet lanquam pbilosppbu ibeur- 
gieae anis purgationes nequaquam nece^saria) videaii- 
iur; ^ abis eas lanlen importas, ui banc veluti 
uierejedem reddas magistris tuis, quod eos qui pbiLo* 
fiopbari non possunt, ad isla seducis, qi|% tibi tanquam 
mperionim capaci osse inuiilia confiteris ; ul videli- 
cel quijCttmque a phUosophiae virtute remoii sunt, quas 
trdua nimis atque paucorum est, le auaore tbeurgos 
bomines, a quibus non quidem in anima inteliectuall, 
venim saltem in anlma spirituali pui^entur, inqui- 
rant ; et quonlaro isiorum qiios pbil i^ opbari pigel , 

inoomparabiliier nuuQf ^^ moliitudo, pluresadsecro- 
tos et illicitos niagisiros tuos, quam ad scbolas Pla- 
looicas venjre coganiur. Hoc enim tibi immundis- 
simi daemoiies, deos setlierios se csse fingenles, 
qttorun praedicalor e| angelus facius es (a), pro- 
UHWWi^i qttod in aiiima spirituali tbeurgica arte 
pui^gaij, s4 Paire^ quidem Qon redeunt, sed ^uper 
aerias plagatf inier deos a^tberios babiiabuot. Non 
audit isla bojminum muliitudo, propier quo$ a daemo- 
piun doininatu iiberandos Cbristus advenit. In ilio 
enim babeiu niisericordissimam purgniionem et nien- 
iia ci spiriuis el cojporis sui. Propierea qnippe to • 
tum bomiiiem sine peccato iile suscepit , ui toium 
quo coqstal bomo, a peccatorum peste sanarei. 
Quem tu qupque utinam cognovisses, ciqiie te potius, 
quam vel iua viriqti, quse bumana, fragiiia ci infirma 
esl, vel periiiciosissifflae curiositaii saoandum tuiius 
commisisses. Nou eniui te decepissei, quem vestra, 
ut lu Ipse scribis, oracula sancium immorlalemque 
confessa sunt (b). De qiio eJJam poe(a nobilissimus, 
poetic^ quidem, quia ui alterius adiimbraia per- 
aooa, verJiciier tamen, si ad ipsum referas , dixk : 

Te doce, si qua manent sceleris vesUgia nostri, 
Mta perpetua solveni formidiae terras. 

(/irga. sclog. 4,vers. l^ 14) 

Ea qalppe dixii , quae etiam multum proficleniittm 
in viriuie jusiitise possunt, propter hujus vitae in- 
ilrmiiatem, eisi iion scelera, scelerum tamen manere 
vesligia , quae nonnisi ab illo Salvaiore sanantur, de 
quo isie versus expressus est. Nnro lioc utique non 
a se ipso se dixisse Yirgilius in Eclogae ipsius qoarto 
fcrme versa iiidicat , ubi ail : 

Ultima Qimaei venit jam carmiois £tas. 

^ Editif perturlHUioHum alieim. Abest, aHenos^ a manu- 
tcr;ptis. 

* ita nostri Mss. In B., fHterei^t. u. 

* Ediii ^dunt, um. 

(a) cmf. Euscb. rraepar. evaog., lib. «4, can. 4. 
(6)\id. Infra,lib.l9, cap. 23. 



Und^ lioG a Caouea Sybilla dictttm essc incunctaiiter 
a))parei. Tbeurgi vero illi , vel poiius daBmones , deo- 
riqn species figurasque fingentes, inquinant poiiiis 
quara pttrgant bttmauMm spiritum falsitaie pbanta- 
aiiiatum et deceptoria vanarum ludificatione forma- 
rum. Quomodo eaim piirgent bominis spirituma qiii 
immundum liai>eni proprium? Alioquiu nullo moi$i 
canninibus invidi bominis ligarantiir, ipsumqiie inano 
bcneficium quod prsestaiuri ' videbaniur , aut metu 
premcrent, aul simili invidentia denegarent. SufQcil 
qtiod purgatioiie theurgica, neque inlellcctualem 
aiiiiuam , hoc esi meiitein nostram , dicis posse pur- 
g.iri, ei ipsam spiritualem, id esi uostrae auiiiix par- 
to:n inente inferiorem , quam tali arie purgari poa«e 
asseris , iinmortalem tamen xtern^mqiic nou pos^ 
hac arte fieri confiteris. (ibristMS auiem vkani pro- 
mittii seternam : unde ad eum mundus , vobis quidam 
siomachantibus 9 mirantibus tamen stupeniibusqtte 
coiicurril. Quid prodest qttia negare iion potuisti 
crrare bomines ibeurgica discipliua ^ et quampluri- 
nios fallere per ca^cam insipteotemqne seuieiitiam , 
aique esse ccriissUniim errorem, ageudoet suppli- 
cando ad principes angclosque docurrere ; ei rursum, 
quasi ne operam perdidisse videaris ista discendo *, 
miitis bomines ad ifaeurgos , ui per eos anima spiri- 
iiialis purgelur iliorum , qui non secundum inteile- 
clualem auimam vivimi ? 

CAPUT XXYIII. — Qttibus persuasiombus Porphyrius 
obcacatus non poluerit veram sapienliam , quod est 
Christus, agnoscere. 

Mittis ergo homiiies in errorem certissimum. Nequc 
liuc tanium inalum lepudet,cum virtutis ei sapienlia! 
profitearis aniatorem*. Quam si vere ac fidcliier 
ainasses , Cliristuin Dei virlutcm et Dei sapientiam 
cognovisses , ncc ab ejus saliiberrima humilitale tu* 
more inflaius vanae scientix resiluisses (a). Confiteris 
lamen etiam spiritualem animam sine theurgicis arti- 
bus et sine teletis, qiiibus frustra discendis elabo- 
rasti , posse continentije virlute purgari. Aliqiiaiido 
ctiani dicis , qiiod (elelae non post inorlQm elevant 
aniniam ; ut jam nec eidem ipsi , quam spirittialem 
vocas, aliquid post hujus vitx finem prodesse videan- 
tur : ei tamen versas h^ec multis modis et rcpetis , 
ad nihil aliud, qua.ntum existimo , nisi ut talium 
quoqoe rerum quasi peritus appareas , ei placeas 
iHiciiarum artium curio^is , vcl ad eas facias ipse 
curiosos. Sed bene,quod metuendam dicis banc 
artem vel leguin periculis, vel ipsius aciionis(^) 
Atque uiinam hoc saltem abs te miseri audiant , ei 

^ Sola editio Lov., prcestituri, 

s Sic Mss. At Editi, dicendo. 

> Editi, et sapietttics te profilearis amatarem. Aliesl, lc» 
a maouscriptis. 

(a) porpbyrius enim prius fiiit christiaaus, postea vero 
Odei desertor ei adversarius. Oonf. Socral., Bist. eoctea.» 
lib. 3, cap. 25. 

{b) vellegum periculiSt guia le^esdviles poenas magicae 
arii oonstituenint; vel ipsius acttoais^ nam periculosa res 
es(, nisi rite exercealur. irritantur enim dsemones et ma- 
goa inferunt mala imperite excautanti, quod muhis exem* 
plis ostenderunt : quippe aniant perfeoiam im) ieiatent, a 
qua difficilis sit ad pietatem recursus. ideo terroribtts ad 
«am homines impelluni. ixo. ^ ivis. 



S07 DE CiyiTATE DET, 

iude, nc illic absorbeaiilur , abscedant , aut eo peni- 
Uif nun accedani. Ignorauliani ccrte et propter eam 
multa vitia per nullas teleias purgari dicis , sed per 
boluro Trocrpcxdy vcOv, id cst, patemam mentem sWe 
iutellectum , qui paierns est voluntatis conscius (a}. 
Ilunc aulem Cbristum esse non credls : coBtemnis 
enim eum propter corpus ex femina acceptum et 
propter crucis opprobrium , excclsam videlicet sa- 
pientiam spreiis atque abjectis infiuMs idoneus de 
nuperioribus carpere. At ille implet , quod Propbelx 
ianai de illo veraciier praedixerunt : Perdam sapien- 
tiam iajneniium , et prudenliam prudentium reprobabo 
(Itm, XXIX, 14). Non enim suain in eis perdit et re- 
probat, quani ipse donavit ; sed quam sibi arrogant 
qui non babent ipsius. Uiide commemoralo isto pro- 
pbetico lestiinonio , sequilur el dicit Aposlolus : Ubi 
eapiem? ubi tcribaf ubi conquisilor hujut $cBCuli? 
yonne stultum fecil Deu$ eapienliam hujus mundi? 
Nam queniam in Dd saplentia non cognovit mundus 
per sapientiam Deum , phcuit Deo per stultitiam prce- 
dieationis tahot facere credentet» Quoniam quidem 
Judcei agna pelunt , et Greeci tapientiam quanrwU : not 
autem ^ inquit, prcedicamut Chrittum erudfixum; 
Jndmt quidem tcandalum , Gentibut aulem ttultitiam ; 
ipdt vero vocatit Judceit el Gracis Chrittum Dei mrtU' 
tem et Dd tapientiam : quoniam ttuUum Dd tapten^ 
tiut ett hominibut , et infirmum Dei fortiut ett homi- 
mbut (I Cor. i , i9-25). Hoc quasi stuUom et infirmum 
jtinquam sua virtute sapienles fortesque contemnunt, 
Scd hxc est graiia , qnae saiiat infirmos , non su- 
perbac jaclantes falsam beatitudinem suam • sed hu- 
militer potius veram iniseriam confitentes. 
GAPUT XXIX. — De incamatione Domini nottri Jesu 
Chritti^ quam confiteri Platonicorum erubetdt tmpie- 
tat. 

i. Pncdicas Patrem et ejus Filium, quem vocas pa- 
lernum intellectum seu mentem; et horum medium , 
quem putamus te dicere Spiriium sanctum , et morc 
vostro appellas tres deos (b). Ubi, etsi verbis indisci- 
plinatis utimini,vldctis tamen qualltercumque et quasi 
l>er quaedam teiiuis imaginationis umbracula , quo ni- 
tendum sit : sed incarnationem incommutabiiis Filii 
Dei , qua salvamur , ut ad illa qnae credimus , vel ex 
qiiaiitulacuroquc parte intelligimus^venire possimus, 
non vultis agnoscere. Itaque videtis utciimque , etsi de 
longinquo, eisi acie caligante» patriam in qua manen- 
dum est ; sed viam qua eundum esi, non tenetis.Confi- 
teris tamen gratiam , quandoquidem ad Denin per 
virtutem inlelligenlue pervenire, paucis dicis essc 
concessum. Non cnim dicis, Paucis placuit ; vcl, Pauci 
voluenint : sed cum dieis esse conccssum , procul 
dubio Dei gratiam, non hominis suflicientiam confi- 
teris. Uteris etiam hoc verbo apertius , ubi , Platonis 
aententiam (c) sequens , nec ipse dubitas , in bac 
vita bominem nullo modo ad perfectionem sapieniio* 

(a) Mulla de meiite tialerna ex riatonicis Eugiibinus, llbro 
I de Perenni Pbiioso(>hia, qu» iilis eiiam o epekdna noAs 
dkatur. rorphyrii ipsius senleDtiam de menle divina seu 
taleraa retert iu capite 11. Coorfus. 

(b) vide inrra, lib. 19, cap. 25. 

(c) lu rhaedoue el F.|4U0imde. 



S. AUGUSTINI 

pervenire , secundum intellectum tamen vlveolibits 
omne qtiod deest , providentia Dei et gralia , post 
hanc vitam posse compleri. si cognovisset Dei 
gratiam per Jesnm Cbristum Dominum nostrum , 
ipsamque ejus incarnationem , qua hominis animam 
corpusque suscepit, summom esse exemplum gratis 
videri potuisses. Sed quid faciam ? Scio me frustra 
loqoi mortuo : sed quantum ad te attinet ; quantom 
autem ad eos , qui te roagiiipendont , et te vel quali- 
cumque amore sapientiae, vel cwiositale artium, 
qnas non debuisti discere, diligiint , quos potlus in 
tua compcliatione aHoquor, fortasse non (rustr». 
Gratia Dei non potuit gratius commendari , qnam ut 
ipse unicus Dei Fiiius in se incommutabiliter manens 
indueret homuiem ' , et spem dilectionis suae daret 
bominibus , bomine mcdio , qoo ad iilum ab homi- 
nibiis veniretur, qui tam longe erat immonalis a 
mortalibus, incommutabilis a commutabilibus, justus 
ab iinpiis, beatus a miseris. Et quia naturaliter indi- 
dit nobis , ut beati immortalesque esse cupiamus, 
manens lieatus , suscipiensque mortalem , ut nobis 
tribueret quod amamos, perpetiendo docuit con- 
temnere quod timemus. 

2. Sed hoic verttati ut possetis acquiescere , hn- 
militate opos erat, quae cervici vestrae difficilliine 
persuaderi potest. Quid enim incredibile dicitor, pRB- 
sertim vobis qui talia sapitis , qulbus ad hoc creden- 
dum vos ipsos admonere debeatis ; qoid , inqoam » 
vobis incredibile dicitur, cum Deus dicitor assom- 
psisse htimanam animam et corpos? Yoscerte tantom 
tribuilis aniinae intellectuali , quae anima iitiqne ho- 
mana est , ut eani consubstantialem patem» illi men- 
ti , quein Dei Filium confitemini , fieri posse dicatis. 
Quid ergo incredibile est , si aliqua una iniellectuarrs 
anima luodo quodam ineffabili et singulari pro molio- 
rom salute suscepia est ? Corpus vero animae eohae- 
rere , ut liomo toius et plenus sit , natora noslra ipsa 
testo cognoscimus. Quod nisi utitatissimom esset, boc 
profectoesset incredibilios : facilius quippe in fidem re- 
cipiendum est, etsi humanuni divino, etsi motabilem 
incommutabili, tamen spiritiim spiritui, aut, ut verbis 
utar quae in usii habeiis, incorporeum incorporeo quam 
corpus incorporeo cohaerere. An forte vos offbndit in- 
usitatus corporis partus ex virgine? Neque hoc debet 
offendere, imo potius ad pietatem suscipieiidam debet 
adducere, quod mirabilis mirabililer natus est. An vo- 
ro quod ipsum corpus morte depositum, et in melius 
resurrectione mutatum , jani incorruptibile , neque 
mortaie * in supcrna subvexit? IIoc fortasse credere 
rccusaiis , inluentes Porphyrium in his ipsis libris , 
cx quibus mulla posui, quos de regressu anim» 
s< ripsit , tam crcbro prxcipere , omne corpiis essn 
fiigienilum , ut anima possit beata permanere cuni 
Deo. Sed ipse potius ista sentiens corrigendus fuit , 
prxscrtim cum de anima mundi hujus visibilis et tiin 
ingentis corporeae molis , cum illo tam incredibilia 

» vind. Ara. Er. et pIuresMss., indueretur hominem. Et 
iidem Ubri [mU homine mediOf habent, qua ad iUum. — 
sic eiiatn nostri Mss. M. 

* Sic Mss. Edili vero, atqve unmoTtuk, 



300 



■apialis. Platone qiiippe auclore (/it Tinueo), aniuial 

esse diciiis miindum , et auimal bealissimuni , quod 

viiilis esse eiium seinpiieroam. Quomodo ergo nec 

uiiquam solvelur a corpore, nec unquam carcbii l>ca- 

tiUidiue, si ut anima beata sit, corpus e&t omiie fu- 

gieudum? Soiem quo<|ue islum et ca^tera sidera , non 

solnro iii libris vestris corpora esse fatemtiii , qiiod 

vobiscum omnef bomines et conspicere non canctan- 

tur, et dicere : verum etiam altiorc, ut putatis, peri- 

iia» ban: esse animalia beatissiina perbibetis , et cum 

bis corporibus sempiterna. Quid ergo est, quod cum 

vobis fldes cbrisiiana suadetur, tuiic oblivisciiiiini , 

aut ignorare vos fingitis , quid disputare aut ducero 

soleatis? Quid causae est cur, propier opiniones ve* 

fitras , quas tos ipsi oppugiiatis , cbrisiiani esse no- 

litis , nisi quia Christus bumiliier venit , et vos su- 

perbi estis ? Qiialia sanciorum corpora in resurre- 

ctione futura sinl , potest aliquaiido ^ scrupiiiosius 

ioter cbristianarum Scripturarum doctissimos dispu- 

tari : fulura tamen sempiierna miniine dubitamus ; 

et talia futura , quale sua resurrectione Christus de- 

monstravit exemplum *. Sed qualiacumque sint , cuin 

incorriiptibilia prorsus et immortalia , nihiloque aiii- 

mx couiemplationem , qua in Deo figltur, impedieu- 

tia pncdicentur ; vosque eliam dicatis esse iii coele* 

stibus iinmortalia corpora iinmortaliter beatorum : 

quid est quod ut l)eaii simus , omiie corpus fugien- 

dum esse opiiiamiui , ut fidem cbristianam quasi ra- 

lionabiliier fiigere videamini ; nisi quia illud est , 

quod iteium dico, Christus est bumilis, vos superbi ? 

An forte corrigi pudet ? Ct hoc vitium nonnisi super- 

borum est. Pudet videlicet doctos homines cx disci- 

pulis Platonis fieri discipulos Christi , qui piscatorem 

suo Spirilu docuit sapere ac dicere , In ffrincipio erat 

Verbum , et Verbum erat apud Deum , et Deus erat 

Verbum : hoc erat in principio apud Deum, Oinnia per 

tpsum facta sunt , et me ip$o factum e$t nihiL Quod 

factum ett , in ipso vita erat ; et vita erat lux hominum , 

et lux in tenebris lucet , et tenebra eam non compre- 

henderunt. Quod initiiim sancti Evangelii, cui noinen 

est , Secuiidum Joannem , quidam Platoniciis , sicut 

a sancto sene Simpliciano , qui postea Mediolanensi 

Ecclesi» praesedit episcopus (a), solebamus audire , 

aorcis litteris conscribendum , et per omnes Eccle- 

sias in locis eminentissimis proponendum esse dice- 

bat. Sed ideo \iluit superbis Deus ille magister, quia 

Verbum caro factnm est , et habitavit in nobis {Joan. i, 

i-5, i4) : ut parum sit miseris quod xgrotant , nisi 

se in ipsa etiam aegritudine cxtollant , et de medicina 

qua sanari poterant , erubescant. Non enim hoc fa- 

ciunt ut eriganlur, sed ut cadendo gravius afQiganiUr. 

CAPUT XXX. — Quanta Platonid dogmatis Porphy- 
rius refutaverit , et dissentiendo correxerit. 

Si post Platonem aliquid emcndare existiinatur in- 
digiiuin , cur ipse Porphyrius nonnulta el iion parva 

> Sic Doslri Codd. 9(KS0, 9052. In B., aUquanto. M. 

* sola editio Lov., quale remrrectujms suas christus de- 
tHOtutravit exempio. 

(a) vid. lib. de Praedest. sanct., n. iy ct lib. 8 conu^ss.y 
eiu. 2, n. 4. 



UBER DECIMUS. 510 

emendavit? Nam Platonem, animas hominuni pottt* 
mortem revolvi usqne ad corpora bcstiarum , scri- 
psisse certissimum est (a). Hanc sententiam Porph j-^ 
rii ductor tenuit ' et Plotinus {Enneadis 5, lib. 4, cap. 
St ) ; Porphyrio tamen jure displicuit. In hominum 
sane, non sua quaa dimiserant, sed alia nova corpora- 
redire huroauas animas arbitratus est. Puduit scilicet 
illud credere, iie mater fortasse filium in inulain 
revoluta vect:f^et : et non piiduit lioc credere, ubi 
revoluta * maier in puellam filio forsitan nuberet. 
Quaiito creditur honestios quod sancti ct veraces An- 
geli docuerunt, quod Propheta^ Dei Spiritu acti to- 
cuii sunt, quod ipse queni venturum Salvatorein pr.»' 
missi nuntii prxdixerunt , quod roissi Apostoir qiif 
orbem terrarum Evaiigelio repleveruiit ? quauto, in- 
quam , bonestius creditur , reverti semel aninias ad 
corpora propria, quam reverti tolies ad diversa? 
Yenimtamen , ut dixi , ex magna parte correctus cst ' 
in bac opinione Porphyrius, ut saltem in solos ho- 
niiiies buinanas animas pra?cipitari posse senliret ; 
belluinos autem carceres evertere , iniiiimc diibita- 
ret. Dicit etiam, Deum ad huc aniinam mundo de- 
disse , ut materi;e cognoscens mala , ad Patrem re- 
currcret , nec aliquaiido jam talium pollula contagio- 
iie teneretur. Ubi etsi aliquid inconvenienler sapit 
(magis enim data est corpori , ut liqna faceret ; noii ' 
enim mala disceret , si non faceret), in eo kimen alio- 
rum Platonicorum opinionem, et non in re parva 
emendavit , quod niundatam ab omnibus maiis aui- 
mam et cum Patre constiiutam , nunquam jain makt 
niundi bujus passuraiu esse coiifessus est. Qua scii- 
tentia profecto abstulit, qund esse Platonicum maxt- 
me perhibetur, ut morioos ex vivis , iu vivos ex 
mortuis semper fieri {Plato in Phwdone) : falsumqiio ' 
esseosteiidit, quod Platonice videiur dixisse Vif^gi- 
.*;us, in campos Elysios purg-atas aninins mi^sas (quo * 
nomine tanquam per fabulam videntur significari 
gaudia beatorum), ad fliivium Letheum evocari {t) ^ 
boc est ad oblivionem praeleriiorum : 



Sciiicet iimnemores supera ut convexa revisani, 
Rursus et indpiant in oori ora velle rcverU. 

( jeneid. tib. 6, vers. 750, m. ) 

Merito displicuit boc Porpbyrio : quoniain revera 
credere stultum est, ex illa vita, qux beatissimi 
esse non poterit nisi de sua fucrit xterniiate certis- 
sima, desiderare animas corporum corrupiibilium 
labem , et inde ad Ista ' remeare , lanquani hoc agat 

bumma purgatio , ut inquinatio requiratur. Si enim 

• 

> Ante editi, Platodoctor temdt. Postea vind. Am. Er.iie 
prosequuntur, et Platonis discipub Porphyrio tamen Jure , 
dispUcuit. Lov. autem, et PlotinuSy disaputo Porphtffw ta- 
men^ etc. Locum reslituuDt lilui veteres hic maxiine iator 
se consentientes. Plotinus certe Platouis o()iuioaem de 
reditu aniinarum in quaevls corpora secutus est in Ennead. ' 
3, lil). 4, cap. 2. l|»se vero Porphyrius scribit se dednio 
Gallienl imperaloris anno Roniaiii e Gr^ecia v»misse, cum 
Plotious annum fere quinqua<;esluium uouutn ageret, au- 
iiisseque illuui qulnque annos. 

* sic Mss. Ai Editi, ne revoltita. 

* NonoulU Mss., tslom.— lU Ms. 20K2. M. 

(a) Conf. Euseb. de Praipar. evang. lib. i3, cap. 16, In 
versione gallica, D^moiutrutions ivang4UqueSi loui. 1. M. 
(6) Vid. Platonciu m lib. 10 de nopub. 



91! 



^uod perfecie niuiidaniur, boc eincit, vt ouimum 
oMlTiscantttr malorum , iiialorum autem obliTio facit 
CTrp^w desiderium » obi rorsus implicentur maiis : 
profecio erit infeiiciutis causa , summa fdicitas ; et 
itoltltbB cauaa , perfectio sapieutLB ; et immoiidmae 
ciota , summa roundalio '. Nec veritate ibi beau.erit 
aniina , qoamdiacumiiue eril , ubi oportet follaiur, ut 
beata ait. Non enim beau erit , nisi secura. Ut autem 
aecura sit, falso putabit seinper se beaiam fore : quo- 
niaas aliqoando erit et misera. Gui ergo gaudendi 
caosa fadsiias erit, quomodo de veritate gaudebit? 
TkKt boc Porpbyriiis, purgaumque animam ob boc 
reTortl dixit ad Patrem , ne aliquando jam maioi*um 
polloU contagione teneatur. [XXKI.] Falso igitur a qui- 
basdamPlatonicis est creditus quasi necessarius orbis 
jUe, ab eisdem abeundietad eadem revertendi.Quod 
«llamsi verum esset, quid boc scire prodesset, nisi forte 
indese nobisauderentpraeferrePlalonici, quiaidnosin 
hacf iu Jam nesciremus, quod ipsi in aiia loeliore viu 
pnrgatissiml et sapientissimi fuerant ncscituri, et 
faUum credendo beati futuri? Quod si absurdissimum 
et stultisslmum est dicere, Porpbyrii profecto est 
prsferenda sentcntia , bis qui animarum circulos al- 
temante semper beatiute et miseria suspicati suiit. 
Quod si lu esty ecce Platonlcus In melius a Platone 
dlsseBtit : ecee vidit, quod llle uon vidit, nec post 
talem ac taotom magistrum refugit correctiouem, sed 
homlnl prsposult veriuiem. 

CAPUT XXXI. — OnUra argttmentvm Ptatomeonm^ 
fm OMbimm kMmanam Deo a»serunt esse coeBtemam. 

Cor ergo iion potius dlviniuti crediroos de bis re- 
Ims » qoas humano ingenio pervestigare non possu- 
HMiit qu» animam quoque ipsam non Deo co;etemam, 
«ed creaiun dicit esse, qo» oon eratt Ut enim hoc 
Plalooici nollentcredere» banc ntlqoe causam ido- 
oeam sibi videbantur aiferre» quia nlsi quod semper 
anlea fulsset, sempitenum deinceps esse non posset. 
Qoanqoam et de mundo et de bis qoos in mundo dcos 
Deo (actoo acribit Plato {InTmaM)^ aperiissime di- 
cat eos esse cmpisse, et habere initlum, finem tamen 
non habiliiroa« aed per Condlloris potentissimam vo- 
JunUlem In aelemum permansuros esse perbibeat. 
Yenim id qoomodo intelligant, invenerunt, noo esse 
boc videlicet temporis, sed substitotionis initium. 
Skut enm^ inquiunt ^npes ex (Btermtau semper fms' 
ael tn pnhere^ semper ei subesset vestigimH: quod (o- 
«leii vesff ^tiuN aeaUanU facium nemo dubitarett nec 
alterwn altero prius essel , ^iMiiivis alterum ab altero 
faetmm easet : itc, inqulunt, et mundus atque in itto dH 
creoA^ et semper fuerunt semper existenu qui fedt, ei 
tamen facti lamt. Nomquid ergo si anima aeroper 
folt» eiiam misena ejus semper fuisse dicenda est ? 
Porrosi aliquid lo iila, qniHi ex aelerno non fuit, 
esse ccepit ex lempore , cur iion fieri potuerit , ut 
Ipsa esaet ex lempore, qux antea non fulssct? Deinde 
beatitudo quoque ejus post eipcrimetttum maiomm 

* sic Mai. At cdUi, munditia. 



DE aVITATE DEI, S. AUGUSTINI U» 

llrmior et sine fine mansura , aieul isie conflldttr, 
procul dubio cceptt ex lemporCt ^ umen semper 
erit, cum antea non fuerit. Nla igitor omnla argo- 
meniatio dissoluu est, qua puutur nihil esse posse 
sine fine lemporis, nisi quod Initlum non habel lem- 
poris. Invenu est eiiim anim» beatitudo , qo» com 
iultlum lemporis haboerit, finem lemporis non ha- 
bebit. Qoapropter divinae aocioriuti homana cedai in- 
firmitas, eisque beaiis et IminorUlibns de vera reli- 
gione credamus, qui sibi boiiorem non expetunl, 
quem Deo soo, qui etiam noster est, deberl sciont; 
nec jubenty ut sacrificiom f^iarous, nisi ci Untom- 
modo, cujus et nos cum IHis , ut sxpe dixi et 8aq>e 
dicendum est, sacriUcium esse debemus , per eom 
sacerdotem oflereiidi, qol in iiomine quem suscepii« 
secundiim quem ^ et sacerdos essc rolnit, etiam os- 
que ad mortem sacrificlum pro nobis dignatus est fieri. 



CAPUT XXXII. — De universaii via mttimr liberandm^ 
quam Porphyrius male qumendo non reperit^ et 
quam sola gratia christiana reseravit. 

i. Hxc est religio, quae universalem continetviam 
aniroae liberanda»; qooniam nnlla nisi hac litierarl 
potest. Haec esi eniro quodam modo regalis via , qoa 
iina ducit ad regnum , non lemporali fastigio nou- 
bondom, sed aeterniutis firmitaie securaro. Com ao- 
tem diclt Porpbyrlos in primo juxu finem de Re- 
gressu animxlibro, nondum recepiam unam qoamdam 
secUro , qus ' universalero contineat viam anlrom 
liberand» , vel a phllosopbia verissima allqna , vel 
ab Indorom moribns ac disciplina, aut inductione 
Chaldaiorum , aul alia qualibet via, noiidumque In 
suam notitiam eamdem viam hisioriali cogiiitlone 
perlatam ; procul dubio confitetur esse aliquam , sed 
nondum in suam venissc noiiUam. lu ei non soffi- 
ciebat qoldqoid de anima liberanda studiosissime di- 
dicerai, sibique, vel potius allls nosse ac lenera 
vldcbatur. Scntlebal enlm adbuc sibl deesse aliquam 
prxsUntisslmam auctorluiem, quam de re Unu se- 
qul oporteret. Com antcm dicitv vel a phllosophla 
verissima allqoa nondum in soam noiitiam pervenisse 
secUin quae universalem contineal viam animae lU 
bcraiid;p; satls» quantum arbitror, ostendity vel eam 
pbilosophiam y in qua ipse pbilosopliatus est, non 
esse verissimam , vel ea non contineri ulem viam. 
Et quomodo jam potest essc verissima, qua non 
contliietur liaec via ? Nam qiue alia via est universalls 
aiiimae liberandae , nisi qua universx anims liberan- 
tur, ac per hoc sine illa nulbi anima liberatur? Cum 
autem addit el dicit , Vel ab Indorum moribus et dti» 
ciplina, vel ab induclione Chaidauprum, vet aOa qualibet 
via ; nianifestissiroa voce lesutor, neque illis quae ab 
Iiidis, neque iliis qme a Cbaldaeis didicerat, hane 
universalem viam animsc liberandae contincri; ei 

' Quidam baud meliaris notae Mss., tit forma quam msce- 
pit, secundum quam^ etc.~ lu Hs. 9050. M. 

* viQd. jm, Er., noiidtim receptum in unam quamdam 
seclam. sic cliam plerique maDUSoripli, qui niox lamen ab 
oditis illis in verbo, quWj disKciiliuut, cl habeot, quod. -^ 
^ t^Jam uoailri cudict*s. M. 



515 LIBEtt 

uliqoo 86 a GhaUaeis oineula divina suinpsisse» quo- 
rttin asiiduam eommemorationmn hciif taeere non 
pomiL Quam ▼ull eigo intelligi anim» liberanda 
«nivenalem Tiam nondnm receptamy vel ex aliqua 
▼erisairoa philosopbia » yel ex earum gentium doc(ri- 
nit, quae roagns velut in di?ini8 rebus habebantur, 
quia plns apud eas curiosilas Taluit quoromque an- 
gelorumcognoseendoruro el colendorum, nondumque 
in suam notitiam historiali cognitione periatam? 
Quaenam ista est uniTersalis \ia , uisi quae non suae 
coique genti propria» sed uuiversis gentibus qua& 
communis easet, diviniius impertiia est? Quam cerle 
iste homo non roediocri ingeoio prxditus esse non 
dobitat. Providentiaro quippe divinaro sine isu uni- 
versali Tia iiberandaB anim» genus huinanum relin- 
querepotuisse noa credit. Neque eiiiro ait uon esse, 
sed boc tanluro bonum tanlumque adjulorium non- 
dttin reGeptam, nondum in suam notiiiam esse per- 
latum : nec roirum. Tunc enim Porpbyrius eral in 
rebtts humanis, quando ista liberandsB anim» univer- 
salis Tia , qujt non est aiia quam religio christiana, 
oppiignari permittebatur ab idolorum dsemonumque 
cultoribus regibusque terrenis (a) , propler asse- 
rendum et consecrandum mariyrum numerum , boc 
est testium Teritatis , per quos ostenderetur , omnia 
corporalia mala pro iide pietatis et comniendatione 
Teritatlsesseloieranda. Videbal ergo ista Porphyrius, 
ei per hujusroodi persecutiones cito istam xiam per- 
ilaraffiy et propterea non esse ipsam liberaiid» 
anims uniTersalem putabat, non inielligens hoc quod 
eum moTebat , et quod in ejus eieciione perpeti me- 
toebit, ad ejus conflrmationero robustioremque com- 
roendatiooero polius pertinere. 

2. Haec est igilur animx liberandx universaiis via, 
id est universis geiilibus divina miseratione concessa ; 
cnjus profecto notitia ad quoscumque jam venit , et 
ad quoscumque ventura est , nec debuit, nec dcbebit 
d didt Qoare modo? et quare sero? quoniam mit- 
tentis coBsiliom non est humano ingenio penetrabile. 
Qttod sensit etiaro isle, curo dixil, nondum rccepturo 
hoc donum Dei, et nonduro in suam notitiam fnisse 
perlalum. Nec eniin propterea vernm non esse ju- 
dicavit, quia nonduro in suam (idein receptum fue- 
rat, Tel in notitiam nondum pervenerat. Han^ est, 
Inquaro, liberandorum crcdenliuro uniTcrsalis via, 
de qua fldelis Abraham divinum accepit oraculuin : 
itt tatmiie tuo benedicentur omnei gentee (Gen. xxii, 
i8).Qui fuitqnidem gente CbaldaHis, sed ut talia 
promlssa perciperel, et ex illo propagaretur se- 
semen dispositum per Angelos in manu Mediato- 
ris (Galat. iii, 19), in qiio esset ista liberand» 
aninuB universalis via , hoc est omiiibus gentibus 
data, jussus est discedere de terra sua et de cogna- 
tionesua etdedomo patrissui (Qen. xii, i). Tunc 
ipse primitus a Chaldxorum superstitionibus libe- 
ralus (6), unuin verum Deum sequendo coluit , cui 

(a) vliit Porpbyrius sub Diocleliaiio et Maximiano prin- 
ci|iiliii8, qui cbrisUaDosiuiquiiisiroo insiKStati sunt odio. 
{b) Conf. intra, lib. i6, cap. 13. 



DECDiVS. SI4 

haee promittentl fldeliter credidit. Ilaec est universalis 
Tia, de qua in sancta prophetia dictnm est : Deuemh 
iereatur tio$tri . et benedkat noi ; iUuminet vulium euum 
wper noi, et mleereatur nonri : «I eognoeeamui in terrm 
viam tuam^ in ommbui gentibui iahUare tuum (Pm/. 
Lxvi,Sel5). Unde lanto post ex Abrahx semine 
came suscepla, de se ipso ait ipse Salvator : Ego 
ium vta, et veritai, et vita (Joon. xiv, 6). Httc est nni- 
versalis via, de qua tanio ante tempore prophetalum 
est : Erit m novtiffiiris diebui nmnifeitui mom domu§ 
Dondm ^, paratui in cacunune mofili iim , et extolletut 
iuper coUee; et venient ad eum univeriCB genta^ et m- 
gredientur nalionei multce ^ ei dicenl : Venite^ aiceii- 
damtu m montem Domini , et in dotnum Dd Jacob ; et 
annuntiabit nobii viam tuam , et ingrediemur in ea. 
Ex Sion enim prodiet lex^ ei Yerbum Domini ab Je* 
ruialem (/sot. ii, 2 et 3). Via ergo ista non est unius 
gentis, sed universarum gentium. Ei lexwerbumque 
Domini non in Sion et Jerusalem renMMistlv sed itidet 
processit, ut se per uiiiversa diffuiidefct; Cndo ipsor. 
Hediator post resurreciionem suam discipuiis trepi-»- 
danlibus ait : Oportebat impieri quee icripia iunt in^ 
Lege^ et Prophelii, et Pialmii de me. Tune aperuitf 
iUii iemum, ut intelUgerent Scripturae, et didt eiir. 
Quia oportebat Chriitum pati , et reiurgere a morUue* 
tertio die , et prcedicari in nomine ejui pomitenHiam ei >■ 
remiiaonem peceatorum per omnei gentei, incipieniibui . 
ab Jeruiolem {Luc. xxit, U-47). llaec est igitur uni- 
versalis anim» liberandx via, qiiam sancii Angeli^ 
saiictique Prophctse prius in pancis homiiiibus ubi': 
poiuerunt Dei gratiam reperientibus, et maxime \a. 
Hebraea gente, cujus erat ipsa quodanimodo sacrata» 
respubtica, in prophetationem et pnenuntiationem 
civitalis Dei ex omnibus gentibiis congregand«T, et 
tabernaculo et templo et sacerdotio et sacriflciis si- 
gnificaverunt, et eloquiis quibusdam manifeslis, ple- 
risque mysiicis, praBdixemnl; prjesens aulcm in camo 
ipse Medialor, et beati ejiis Aposioli jam TesUmenli 
novi gratiam revelantes apertius indicarunt, qu» ali- 
quanto occultius soperiorlbos sunt significata tempo- , 
ribus, pro a^tatum generls humanl disirihutionft ; sicttt 
eam Deo sapieuii placuit ordinare , mirabiliuro ope- 
riim divinoruro , quomm snperius pauca jam posui, 
conlestantibus signis. Non enim apparuemnt Uiitum- 
modo visiones angelicse, et coBlestium minislroruin 
sola verba sonuemnt : verum eliam hominibus Dei 
verbo simplicis pieUtis agentibus spiritus immundi 
de homlnum corporibus ac sensibus pulsi sunt ; vltia 
corporis languorcsque sanati ; fera animalia terraram 
et aquarum, volaiilia ccbH. ligna, elemenU, sidera, 
divina jussa receriint , inferna cesserunt , moriui re- 
vixerant : cxceptis ipsins SalvatorU propriis singula- 
ribusque roiraculis , maxime naUviuiis et resurre- 
cOonis ; in quomm uno maiernaB virginiuiis Unlum- 
modo sacramentum, in altero autem etiam eorum qui 
in fine resurrecluri sunt, deraonsiravit exemplum. 
llaec via toturo bominem mundat , ei imrooruliutl 

» in veicribus librisomilliUir, domui domtni. 



315 



DE GIVITATE DEI, S. AUGUSTINI 



516 



iiiortaleni ei omiiibus qiiibus consuit pnrlibus prgc- 
parat. Ul enim non alia purgnlio ei parli quaTerclur, 
quam vocnt iiilellectuaieni Porpliyrius , alia ei quara 
\ocat spiritualeni , aliaque ipsi corpori , proptcrea 
totiim suscepityeracissimuspotentissimusque muiida- 
lor atque salvator. Pneter banc viam, qnx parlim cum 
haec futura prcnuntiantur, parlim cum facia niintlan- 
titft nunquaro generi defuit humano, nemo lilieratus 
esi, nemo liberatur , iiemo liberabitur. 

5. Quod autem Porpliyrius universalem viam nni- 
m» liberandae nondum in suam notitiam historiali 
cognitionc dicit esse perlnlam : quid hac bistoria vel 
illiistrius inveniri poiest, quae iiniversum orbem tanio 
apice auctoritntis obiinuit, vel fidelius, in qua iia 
narraiitur fineteriu, ui fiitura etiam pncdicantiir ; 
quorum multa videmus impleta, ei quibus ea quae 
restant sine diibio sperenius Implenda? Non enim 
poiest Porphyrius, vel quicumque Platonici, ctiam 
]Q hnc via qunsi terrenarum reruin et ad istam vitam 
mortalem pertluentium, diviiiationem prxdiciionem- 
que contemnere : quod merito in aliis vaticinaiioni- 
bus ^ et quorumlibet modorum vel artium divinatio« 
iiibus faciunt. Negant enim haec vel magnorum ho- 
minum, vel magni esse pendenda : et recte. Nam vcl 
inferiorum fiiint prssensione causarum, sicut arte 
medicinae quibusdam antecedentibus signis pluriiiia 
eventura * valetudini prxvidentur ; vel imniundi da;- 
moncs sua disposita facta prx*niinliant, quorum jiis et 
!n mentibus alque cupiditatibus iniquorum ad qiixque 
congruentia facta ducendis quodam niodo sibi vindi- 
cant, et in maleria infima fragilitnlis humanx*(n). 
Non talia sancti homines iii ista uiiivcrsali animariim 
lilierandarum via gradientes, tnnquam mngna prophe- 
ture curarunt : quamvis et ista eos non fugcriiit, et ab 

^ veteres librl, vaticinantibus, 

* sic Mss. At editi, vetUurw» 

* Editi, ei iriquorumvis meniibus atque cu^Jitatibm mi- 
quorvm, cangrua faclit dicta vel dictis facta campensant^ 
«I «f6t jus quodam modo vindicent in materia infihna fra^ 
giUtalis iuunance, Corriguntur auctorilate manuscriptormn, 

2ui sic habent : quorum (inielli^e} factorum suorum)ytfs et 
I mentUnu atque cupiditatibus mujuorum ad quasque con- 
Eia (iil est, cuiiiditatibus iisdem pravis conseutanea) 
Ivcendis quoaammodo sibi vindieant^ et m materia 
fratriHlatis humana, 
{a) Vid.'ub. de l>ivuiaL daemoo., n. 3 et seqq. 



eis saepc pncdicta siiit, ad eoriim fidom fuciendaro, 
quae mortalium sensibus noii poterant intimari, nec 
ad experimeutum ccleri faciiitate perduci. Sed alia 
erant vcre magiia atque divina, qiKe quaiilum daba- 
tur, cognita Dei voluntate, futura nuntiabant. Ghri- 
stus quippe in carne venturus, et qux in illo tam 
clara perfecta sunt atque in ejus nomiiie impleta, 
peenitentia hominum et ad Deum conversio volunla- 
tum, remissio peccatorum, gratia jiistitiop, fides pio« 
rum et per universuin orbem in veram divinitatem 
multitudo crcdentium, cultune simnlacrornm dxmo- 
numque subversio et a tenlationibus exercitatio, pro- 
ficientiom purgatio et libemtio ab omni malo, judicil 
dies, resurrectio mortuorum, societatis impiorum 
aeterna damnatio, regnumqiie ncternum gloriosissiin» 
civitatis Dei conspectu ejus immortaliter pevfruentis, 
in hujus viae Scripturis praedicta atque promissa suni : 
quorum tam multa impleta conspicimus, ul recta pie- 
taie fulura esse caetera corrfidamus. Ilujus viac recti- 
tudlnem usque ad Deum videndum eique in actemum 
cohaerendum, in sanctarum Scripturarum, qua * pne- 
dicatur aique assentiir, veritaie, quicamqiie non 
credunt, el ob hoe nec intelligunt, oppugnare pos- 
sunt, sed cxpiignare non possunt (a). 

4. Quapropter in decem libris istis, etsi minus 
quam nonnullorum de nobis exspectabat inientio, la- 
men quorumdam studio, quaiitum verus Deus et Do- 
minns adjuvare dignatus est, satisfecimus, refutando 
contradictiones impiorum, qui Gonditori sanctae civi* 
tatis, de qua disputare instiiuimus, deos suos praefe* 
runt. Quorum decem librorum quinqne superiores ad» 
Tersus eos conscripti sunt, qui proptcr bona vitaB 
hujus deos colendos putant; qiiinque autcm poste- 
riores adversus cos qui cultum deorum proptier vi- 
tam, quae post mortem ftitura esl, scrvandum exsti» 
niant. Deinceps itaque, ut in prinio libro pollieiti 
sumus, de duarum civitatum, quas in hoc saeculo 
perplexas diximus invicemque permixtas, exortu et 
procnrsu et debitis finibus, quod dicendum arbitror. 
quantum divinitus adjuvabor, expediam, 

1 Sic Mss. Editi vero, in sanctuario scripturarum esse 
locatam, qua, etc 
(a) Conf. ei>ist. 137, ad volusianum. 



LIBER ITNDECIMUS ^'K 



Incipit operis hujus pars altcra (fr), quae est de duanun ci vitaunn, terrcnx ct ccelestis, exortu, et procursu, ac debitis finr 
hos. lloc primum libro civitalum earunidem exordia quomodoinAngelorum bonarum et malorum discretione praeoesse^ 
nnt, derooustrat Auguslinus, eaque occasione agit de constiuiiione mundi , quae sacris Litteris in prindpio libri Gcoo- 
seos deacribitur. 



CAPUT PRIMUM. ^ Deea parle operis, qua duartm 
eivilatum^ id est coslestis ac terrenm, inilla et fines 
ineipiunt demonstrari* 
Civitatem Dei dicimus, cujus ea Scriptura testis 

(a) ScripUis anno Cbristi 416 aut 417. 

(b) c Pars altera operis hujus, » ait AugusUnus in lib. 2 
fictract., cap. 43, n. % « duodedm libris ooutinetur. Ho- 
c nim prinii quatuor continent exortuni duarum civiuuun, 
c quarum est una nei, altera hiijus uiuudi : sccundi qua- 



est, qux non fortuitis motibus animoruro, scd plane 

c tuor excursum earum sive procursum : tertii vcro, qui 
c et postremi, debitos fines. » Undedmo huic libro daliat 
operam Au^^ustinus, quando ipsius mgatu l*auliis orosius 
suos Histonaruin libros scribere aggressus est, anno videli- 
cet Christi 416 aut 417. Ipsum enim orosius in prsfatione lau- 
dat c perficiendo adversus Paganosundecimo libro insisten» 
c tem : quorum, » ait, « jam decem orientes radii mox uc 
t de specula ecclesisu>ticae claritatis clati sunty tolo orb« 
c fulseruut. • 



»7 



LIBER UNDECIMUS. 



5ft 



dlspositiono providentl» soper omnes omniam 
gentiam littem, oninia sibi genera ingenioram hu- 
manorom divina excellens auctoriiale snbjecit (a). 
Ibi quippe scriptum est : Glmota dicta iunt de te^ d- 
vt/at Dei (P$aL lxxxyi, 3). El in alio psalmo legilur : 
Magmu Domtnici , et laudabilh valde in civitate Dei 
nosirif in monte ioncw ^jus^ ditatans extultaHones tifti- 
teruB terrrn, Et paulo post in eodem psalmo : Sicut 
audivinmiy ita el vidimut, in dvitafe Domini virtutum^ 
in eivitate Dei nostri ; Deus fundavit eam in iBtemum 
(Ptat. XLVii, % 3, 9). Ilem in alio : Fltuninis impetus 
latificai dvitattm Dei, sanctificavit tabemaculum suum 
Altisdmus ; Deus in medio ejusy non commovebitur 
{PtaL XLT, 5 et 6). Ilis atque bujusmodi lestimoniiSy 
qxix omnia commemorare nimis longum est, diiiici- 
miis esse quamdam civiiatem Dei , cujus cives esse 
concupiscimui ' illo amore, quem nobis illius Condi- 
tor inspiravit. Iluic Condilori sanctx civitatis, cives 
terrenac civiiatis deos suos praerenmt, ignoraiites 
eum esse Deuni deorum, non deorum falsorum, boc 
est impiorum et superborum, qui ejus incomniutabili 
omnibusquc communl iuce pirivati, et ob hoc ad 
quamdam egeiiam polestatem rcdacti, suas quodam- 
niodo privatas poteniias consectantur, honoresqiie 
divinos a dereptis subditis quxrunt; sed deorum 
piorum atque sanctorum, qui polius se ipsos uiii sub- 
dere quam niultos sibi, potiusque Deuni colere quam 
pro Deo C(»Ii delectantur. Sod bujus sanctae civitatis 
Iniroicis, decem stiperioribus libris, quantum potui- 
nus, Domino et Rege iiostro adjiivaiite, respoiMiimus. 
Nunc vero quid a me jam exspectetur agnoscens, mci- 
que non immemor debiti, de duarum civitatuin, ter- 
renae scilicet et coelestis, quas in hoc interim saeculo 
perplexas quodammodo diximus inviceinque permix- 
tas, exortu et excursu et dcbitis finibus, quanlum va- 
luero, disputare , ejus ipsius Douiiiii et Regis noslri 
ubiqiie opitulatione fretus, aggrediar : primumqiie 
dicam qoemadmodum eiordia duarum istarum civitu- 
tum in Angelorum diversitate praecesserint. 

CAPUT II. — De cognoscendo Deo, ad cujus notitiam 
nemo homitmm pervenitf msi per Mediatorem Dd et 
hominum hominem Jesum Christum, 

Magnom est et admodum rarum universani creatu- 
ram corpoream et incorpoream consideratam com- 
pertamque inutabilem inteiitione mentis excedcre, 
atque ad incommutibilein Dei substantiam pervenire» 
et i!lic discere ex Ipso, quod cunciam nntiiram qiio! 
non esl quod ipse, non fecit nisi ipse. Sic enim 
Deus cum Iiomine non per aliquain creatiiram Io<]ui- 
tur corporalem, corporalibus instrcpens auribus, ut 
Inier sonantem et audientem aeria spaiia verberen- 
liir ; neqiie pcr ejusmodi S|>iritualcm quas corporum 
•Imilitudinibus figuratur, sicut in somniis vel quo 
alio tali modo ; nain et sic velut corporis auribus lo- 
quitur, quia veliit per corpus ioquitur et velut inter- 
posito corporaliuni locorum intervallo; moltum enim 



* Mrs. pleriquc, ronctipfrimt». Et quidam, coftrtipnm». 
{a) CiMii. lib. i de Doctr. cfarist., n. 65. 



simllia sunt talia visa corporibus : sed loquitur ipsa 
veritate, si qois slt idoneus ad aodiendum mente« noa 
corpore. Ad illud enim hominis iia loquilur, quod in 
horoine caeteris quibus homo constat est roelios« et 
quo ipse Deus solus est roelior. Cum eniin bomo re- 
ctissime intelligatur, vel si hoc iion polest» saltem 
credatur factus ad imaginem Dei ; profecto ea sui 
pane est propinquior superiori Deo, qaa sup^irat infe- 
riores suas (a), quas etiam cum pecoribus communeS' 
habet. Sed quia ipsa meiis, cni raiio ei intelligentia 
naturaliter inest, vitiis quibusdam lenebrosis et vete- 
ribus invalida est, non solum ad inbaerendum froendo, 
verom etiam ad perferendum incommutabile lumen S 
donec de die in diem renovata atque sanata flat tant.ie 
i^Iicitatis capax, fide primom fuerat imbuenda atf|iie 
purganda. In qua ut fidentiiis ambularet ad yeritatcm» 
ipsa veritas Deus Dei Filius homine assampto, non 
Deo consumpto, eamdem consiituit atque fundavit 
fidem, at ad hominis * Deum iter esset homini per 
hominem Deum. Hic est enim mediator Dei et homi- 
num homo Christus Jesus. Per boc enim mediator» 
perquod homo'; per hocet via. Quoniam si inter eom 
qul tendit et illud quo tendit, via media est, spes est 
pervenicndi : si aiitem desit, aot ignoreturqua eundum 
sit, quid prodest nosse quo eundum sit? Sola est aulem 
adversus omnes errores via munilissima, ut idem ipse 
sit Deus et homo : quo itar, Deus ; qua itur, homo. 

CAPUT III. — De auctoritaie canoniew Scripturm^ 

divino Spiritu eonditce. 
Hic prius per Proplieias, delnde per se ipsum, 
postea per Apostolos, quanlum satis esse judicavii, 
loculus, etiam Scripturam condidit, quae canonica 
nominatur, eminentissimae auctoritatis, cui fidem ha- 
bemus de his rebus quas ignorare iion expedit, nec 
per nosmetipsos nosse idonei suinus. Nain si ea sciri 
possunl testibus nobis, quaR remota non sunt a sen- 
sibus nostris, sive interioribus sive etiam exterioribus ; 
nnde ei praesentia nuncupantur, quod ita ea dicimus 
esse prae sensibus, sicut prae oculis qux pnesto sunl 
oculis : profecto ea quae remota sunt a sensibus no- 
stris, quoniam nostro testimonioscire non possumus, 
de his alios testes requirimus, eisqoe credimus, a 
quorum scnsibus remota esse vel fuisse non credimus. 
Sicut ergo de visibilibus, quae non yidimus, eis cre- 
dimus qui viderunl, atqiie ita de caeteris quae ad 
suum quemque sensum corporis pertineiil : ita de his 
quae animo ac mente sentiunlur (qnia et Ipse rectis- 
sime dicitur sensus, iinde et sententia ? ocabuliim ac- 
cepit), hoc est de invisibilibus quae a nostro sensa 
inleriore ^ remota sunt, iis nos oportet credere, qui 
baec in illo incorporeo iumine disposita didicerunt, 
vel manentia contuentur. 

> vind. Er. et unus e Mss., ad perfruendum merendo iih' 
eommutalfUe tumen. km.^ad perferendum merendo incom>' 
mutabile twnen. Tres Mss., ad perfruendum incommutabiU 
tumine, — Sic etiam Ms. 9050. M. 

* Vox, hominiSf omissa est a viod. et Lov. 

* Editl, per quod et homo. Manuscripti careot particnla, 
ef ; ciyus looo quldam oodex habet, est. 

^ Lov., extertore^ dissenlientibos editis aliis et mamH 
scriptis. 
(n) Supple, parteu 



S19 



DE CIVITATE DEl, S. AUGUSTfia 



m 



GAPUT IV. — De ewdiiiOHe nmn^, quod nee hUem- 
poraUs til , nee novo Dei ouUnaia eon$Hio, qrnn po' 
tiea voluerU^ qaod antea nolueril, 

1. Yisibilium omniam maximus est mundas; invi- 
Bibilium omnium maximns est Deus. Sed mundum 
esse conspicimus, Deum esse crcdimns. Qnod auiem 
Deus mundum feccrit, nuUi tutius credimus, quam 
ipsi Deo. Ubieam audivimus? Nusquam iuterini nos 
melius quam in Scripturis sanctis, ubi dixit proplicta 
ejus, In princifno fecil Deus coelum et terram {Gen. 
1, 1). Numquidnam ibi fuit iste propheta, quando fe- 
cit Deus coelum et terram ? Non : sed ibi fuit Sapien- 
tia Dei (a), per quam facla sunt omnia, qu» in ani- 
mas eiiam sanctas se transfert, amicos Dei et Propfie- 
tas constituit (Sap. tii, 27), eisque opera sua sine 
strepitu intus enarral* Loquuntur eis quoque Angeli 
Dei, qui semper vident fadem Patris (Matth, xvui, 
10), voluntatemque ejus quibus oportet annnntiant. 
Ex his uniis erat iste propheta, qui dixit el scripsii, 
Jn principio fedt Deui ccelum et terram, Qui tam ido- 
neus tesiis est per quem Deo credendum sit, ut eo- 
dem Spiritu Dei, quo bxc sibi revelata cognovit, 
etiam ipsam fidem nostram futuram taiito ante 
pnedixerit. 

2. Sed quid placuit Deo aetemo tunc facere coelum 
et terram,quae antea non fecisset (b)1 Qui hoc dicunt» 
si mundum aeternum ^ sine ullo initio, et ideo nec a 
Deo factum videri volunt, nimis aversisunt a veriute, 
et letali inorbo impieiatis insaniunt. Excepiis eiiim 
propbeiicis vocibus, mundus ipse ordinatissima sua 
motabilitate et mobilitate et visibiliura omiiiiim pul- 
cherrima specie qnodammodo lacitus et factum se 
esse, et nonnisi a Deo ineffabiliter atque invisibiliter 
magno et ineffabiliter atque invisibiliter pulchro (ieri 
se potuisse proclainat. Qui auiem a Deo quidem fa- 
clum fatentur, non tameii eum volunt icmporis habe- 
re» sed suae creaiionis initium, ut modo quodam vix 
fntelfigibili sempcr sit factus, dicuntquidem aliquid,' 
«nde sibi Deum videnlur velut a ibrtuita lemerilate 
defendere, ne «ubiio illi venisse credatur in mcntem, 
quod nunquam ante venisset, facere mundum, et 
accidiste illi voluntaien novam, cum in ullo sit omni- 
no nMitabilis : sed non video quomodo eis possit in 
caeteris rebus ralio ista subsislere, maximcque in 
anima, quam si Deo coaetemam esse conienderint, 
unde illi acciderii nova miseria , qux uunquam antea 
per ttternum, nullo modo poteruni explicare. Si cniro 
alteraasse semper ejus miseriam et beaiiiudinem di« 
xeriiit, necesse est dicant etiam seniper alternatu- 
lam * : unde iUa eos sequetur absurdiias , ut etiain 
cnm beata diciiHr, in hoc iitique non sit beata , si fu- 
luram suam miseriam et turpitudiiiem prst^videt ; si 
autemnon prxvldct, nec se turpemac miseram Ibrey 

' Hic sola editio Lo?. addit, existimareni, 

* Er., sentper altemare muwram, Aliquot Mss., semver 
edienmie naturam. Rt quidai», tfmperoilenialm mtturam. 

{a) iToverb. viu, 37 : Qumdo prwparaUU ecelotf aa' 
erum, etc. 

(*^ conf. lih. i do Gi»n. conu^ Manich., n. 3, ei lib. 11 
confess., csiip. 10, 12 etSO. 



sed beatam semperexislimai, falsa opinionesii beata ' 
qiio dici stultius oihil potest. Si autem semiper qui- 
dem per saecula retfo infiniia curo beatitudine alter- 
iiasse animae iniseriam putant, sed nunc jam de caetero 
ciiin fuerit liberata, ad mlserlam oon esse redituram, 
niliilominus coiivincuniur nunquam eam fuisse vere 
l>eatam, sed deinceps esse incipere nova quadam nec 
fallaci beatitudine ; ac per hoc fatebuniur accidere iili 
aliquid novi, et hoc iiiagnum atque praeclarum, quod 
uunqiuiin relro per aeternitalein accidissct. Cujus no- 
vitatis causam si Deum negabunt in aeterao habuisse 
consilio, simul eum negabunt beatiludinis ejus au- 
ctorem ; quod nefandiB impietaiis est : si autem di- 
centeiiam ipsum novo consilio excogitasse, ul de 
cuciero sit aniina in aeiernum beata , quomodo eum 
alienum ab ea , quae illis quoque displicet , mutabiii- 
tnie monstrabunt ? Porro, si ex tempore creatam , sed 
nullo ulterius tempore perituram, tanquam nume- 
riini *, habere iniiiiim , sed non fiabcre finem faien- 
tur, et ideo semel experiam miserias, si ab eis foerit 
liberata, nunquain miseram posiea futuraro, nou 
utique dubitabunt hoc (ieri inanenie incoiMmutabili- 
liiie consilii Dei. Si ergo credant etmundum ex tem- 
pore fieri potuisse , nec tamen ideo Deuin in eo fa- 
ciendo aetcrnum consilium voluntatemque mutasse. 

CAPUT Y. — Tam non e$$e cogitandum de inpnitis 
temporum spatii$ ante mundum, quam nec de infinitit 
locorum. 

Deiiide videndum est istis , qui Deum conditorem 
mundi esse conseiitiunt, et Uimen quxTiini de miuidi 
teiiipore quid respondeamus, quid ipsi respondeant 
de niuiidi foco. lu eniin qua^ritur cur potius iunc et 
iion antca factus sit, quemadmodiim quaeri poiesi cor 
hic potius ubi est et non alibi. Nain si infiniia spatia 
temporis ante mundum cogitant, in quibus cis non vi- 
dctor Deus ab opere cessare potuisse, similiter cogb- 
teiit * extra mundum infiniu spalia locorum, iu qui- 
bus si quisquam dicai non potuisse vacare omnipo- 
tenicm , nonne consequens erit, ut liinumerabiles 
mundos cum Epicuro soroniare coganiur * ; ea tan- 
tum differentia » quod eos ille fortuitis motibus ato- 
morum gigiii asserit et resolvi , isti autem opere Dei 
factos dicturi sunt, si eum per intemiinabilero immen- 
sitaiem locoram extra mundum circumquaque pa« 
ientium vacare noliierint , nec eosdem mundos, quod 
etiam de isto seniiunt, ulla causa posse dissolvi? Cum 
bis enim agimus qui etDcumincorporeum, et omnium 
naturarum quae non sunt quod ipse, creatorem nobis- 
cum sentiuiit ; afios auiem nimis indignum est ad 
istam disputationem religionis admittere : maxime 
quod apud eos ^ qui multis diis sacrorum obsequium 

> Editi, tanquam verum, verius Ifis., ianquam nwnerum, 
Numerus enim haliet quidem initium ab unitale, sed fiaem 
per se in quo sistat non habet : quippe quaDtocumque ad- 
dito Dumero mayor semper adjici potest. 

* ^OQQulliMss., coqitant, 

* sic Mss. At Editi, cogatur, 

^ in editioDe Ijov. omiSiHim eat, rmadme quod apud eet , 
et verk)a sic male sunt ooUigata : Mtio$ autem nbmt fndi' 
qnum e$t ad iMam disputaiionem reliaitmis admittere^ qm 
mHttit dii$ $acrorHm ob$equimn deferendum puiani. itH 
pinlosopin ca'teros, etc. ; quasi ^>si cum quibus agere de 



5)1 LIBER UNDEGIMUS. 

d^ferendnm pnU«.nt,isti philosopbos cseieros nnbtlitnte 
aitqoe 9uctflritaie vicenint, non ob alim!, nisi qnia 
longo qtiidem iniervallo, venimtamen reliquis propin- 
qniores sunt veritaii. An forte sobstantiam Dei, quam 
nce inclddMtit, nec determinant, nec distendunt loco, 
sed eam, sicot de Deo sentire dignum est , fatentur 
incorporea prjcsentia nbiquc toiam , a tantis locorum 
eitra muodom spatiis abseiiiem esse dicturi sunt, et 
uno lantum, atque in comparationc illius infiiiitatis 
tam eiigoo loco, in quo mundus est, occiipatam? 
Non opinor eos in haec vaniloquia progressiiros. Cuin 
igitor unom mundtrai ingenti quidero mole corpon*a , 
fitiitnm tamenet locosuo deierminatum, et operante 
Deo factum esse dicant : quod respondent de infiniiis 
eiira mundum locis, cur in eis ab opere Deus cesset; 
lioc sibi respondeant de infiniiis anle luundum lem- 
poribus, cur in eis ab opere Deus cessaverit. El siciit 
non est consequens ut fortuito poiius quam raiione 
diTina Deus, non alio, sed islo in quo est loco, mun- 
dum conslituerit, cum pariler iufinitis ubique paten- 
tibus iiullo eicelleniiore merito posset bic eligi, 
quamvis eamdem divinam rationem, qua id factum 
est, nuUa possit humana comprehendere ' : ita non 
est conseqoens ut Deo aliquid eiistimemus accidisse 
fortiiitum, quod illo potius quam anteriore tempore 
condidit muiidum, cum sequaliter anteriora tempora 
per infinitiim retro spatium praeterissent , nec fuisset 
aliqua differenlia unde tempus tempori eligendo pnc- 
poiiereiur. Qiiod si dicunl inanes esse hominum co- 
git:itiones quibus infibila imaginantur loca, ciim locus 
nulliis sit prxter mundum ; respondetur eis, isto nio- 
do iiianiter homines cogitare praeierita tempora va- 
cationis Dei, cum nullum terapus sit ante mundiun 
(fl). 

CAPDT VI. — Creatiomi muntU et Umporum unum 
e$se prineipium, nec aliud alio prcevemri. 

Si enim recte discernuntur aetemitas et tempus , 
quod tempus sine aliqua mobili routabilitate * iion est, 
lu seternitate autcin nulla mutaiio est ; quis non vi- 
deat qnod lempora non fuissent, nisi crealura fierel, 
quse aliqiiid aliqua moiione mutarel ; ciijus moiionis 
et inutntionis ciim aliud atque aliud, quae simul esse 
non possuiit, cedit atqiie succedit, in brevioribus vel 
productioribiis moraruro intcrvaliis tempus sequere* 
lur ? Cum igiCur Deus , in cujus aeternitate nulla est 
omnino moiatlo, creator sit lemporum et ordinator, 
quomodo dicatur post temporum spatia mundum 
ereasse, non video ; nisi dicatur ante mundum jani 
aliquam fuisse creatoraro , cujus motibus tempora 
currerent (b). Porro si Litterae sacrae maiiiiieqne 
veraces ita dicont , in principio fecisse Deum coelum 



ettcrram (Gen, i, 1), ut nihil antet fecisse tniciri- 
gntur , quia boc potios in principio fecisse dicereinr, 
si quld fecisset ante caeiera coocta qo» fecit ; procol 
dubio non est mundus factiis in tempore , sed cum 
lempore. Quod enim fit in tempore, et post aliquod 
fit, ei ante aliquod tempus ; post Id quod pneleritum 
esc, ante id quod futururo est : nullum autero possei 
esse praeteritum ; quia nulla erat creatura, cujuft 
mutabilibus motibus ageretur. Curo teropore aotero 
factus est roundus, si in ejus conditione factus esl 
mutabilis motus, sicut videtur so habere etiaro ordo 
ille primorum sei vel septcro dieruro, In qoibus et 
mane et vespera noininantor, donec omnia qo« bls 
diebus Deus fecit, seito perficiantur die, septlmoqod 
iu magno mysterio Dei vacatio commeiidetar* Qoi 
dies ciijusmodi sint, aut perdifficile nobis, aut etitm 
impossibile est cogilare ; quanto magis dicere 7 

CAPUT VII. — De qualiUUe primorum dierum^ (fui 
antequam iol (ieret , ve$peram et mane traduntur ha' 
buisie. 



religione non indignum videtur (haud dubie Platonid) non 
cum aliis etiam putariot diis muttis deferenduiD sacrorum 
obsequium. 

> viod. Aro. Er. post^ comprehendere , addunt, natura : 
Lov., mens. sHiperfluo : nam in veteribus libris subaudien- 
dum r^iiiquitur, raUo, 

* sic vind. Am. Er. et phires Mss. At Lov., mobiU m06t- 
Huae. 

(a) Conf. lib. li confess., capp. 13 et seqq. 

(b) ConC. lib. 5 de Geo. ad Utt., n. II 



Videmus quippe isios dies notos non babere vespe* 
•ram nisi desolis occasu, nec mane nisi de solis eiortu : 
illorum auiein priores tres dies sine sole peracii suni« 
qui quarto die factus refertur. Et priinitus quidem lui 
verbo Dei facta,iitque inter ipsam et tenebras Deus ae- 
parasse narratur, et eamdem iucero vocasse diem, te« 
nebrasautem noctem (6*en. i, A) : sed qualis iila sit iux, 
etquoahernaniemotu ; qiialemque vesperam et mane 
fecerit, remotum est a seusibus nostris; nec ita ut est, 
intelligi a nobis potest, quod tamen sine ulla hiesita- 
tione credendum est. Aut enim aliqiia Ini corporea est, 
sive insuperioribus mundi partibos longe aconspecti- 
bus noslris, sive unde sol postmodum accensiis est : aul 
lucis nominc significnta est sancta civitns , iti sanctis 
Angelis et spirilibus beatis, de qiia dicil Aposloliis , 
Quce sursum est Jerusalem^ mater nostra aHerna in cceHs 
(Galat. IV, SKG). Ait qnippectalioloco, Omnes enim ros 
filii lucis estis^ et filii diei; non sumiu noctis neque tene* 
brarum (\Thess. v, 5). Si tamen et vesperam diei hujiis 
et mane aliqiiateiius congruenter iiilelligere valeamus* 
Quoniam * scicnlia crealuras in coniparatione scicnti» 
Crealoris quodammodo vesperascil : itcmque lucescil 
et mane fit , cum ci ipsa refertiir i\d laiidem dileciio- 
nemqtie Creatoris; nec in noclem vergitur, ubi non 
Creatorcreatur.c dilectione reliiiquitur. Dcnique Scri- 
ptura cum illosdies dinumeraret ei ordine, nusquam 
interposuit vocabulum noctis. Non enim ait allcubi , 
Facta est noi ; sed , Facta est vespera^ etfactum est 
mane dies unus (Gen. i, 5). Ita dies secondus, ct c-vteri* 
Cognitio quippe creaturx in se ipsa decoloratior est» 
ut ita dicam, quam cum in Dei Sapientia cognoscitur, 
velut in arte qiia facta est. Kleo vcspera congnienlius 
quam noi dici potesl : qiiae tamcn , ut diii , ciim ad 
laudandum ct aniandiim refcrlur Creatorein, recurrit 
in manc. Et boc cuin facit in cogiiitione sui ipsius, 
dies unus esi : cum in cognitione firinamenti • qood 

* ^cHss. AtEditi: Fittamen etvesperadiei hujus et ma* 
n^. aHquatenus : qiumm scieMia ereaturat incompareh 
itbn^, eta 



m 



DE '^IYITATE DEI, S. AUGUSTINI 



324 



iDter aqiias iiiferioreA e% superiores cueluni appellalum 
est, dies sccuudus : cum in cognilionc lernv ac ma- 
ris omninmqiie gignentium, quae radicibus coniiniiata 
sunt terrx , dics lertius : cum in cognitionc liiniina- 
rium majoris et minoris omniru>qiie sidcrum , dies 
quartus : cum iii cognitione omuium ex aquis aiiiiiia- 
iium natalii um atqiie volnlilium, dies quinlus ' cum 
fai cogniiionc .omnium aiiimalium tcrrcnoruin atque 
ipsius iiominls, dies scxtns (a). 
CAPCT Vlll. — Qua qualUve inteUigenda sil Dei re- 
qnies, qua post opera sex dierum requievil in septimo. 
Cum vero in die septiino requiescit Deus ab omnibus 
operibus suis, et s;inciittcnt euin ; nequaquam est acci- 
piendum pueriliter, tan(|uam Deus laboraverit ope- 
nindo, qui dixit, el facta sunt {PsaL cxlviu, SjyVerbo in- 
teiligibili etsempiierno, non sonabili ettemporali. Sed 
requiesDei requiem significai eorum qui requiescuntin 
Deo ; sicut laetitia domiis , Ixtitiam significat corum qui 
Leiantur in domo, etiamsi non eosdomus ipaa, sed alia 
res aliqua la^los facit. Quanio magis, si eadem domus 
pulchritudine sua faciat ixtos babitalores, ut non so- 
.um eo ioquendi modo Ixia dicatur, quo significamus 
per id quod continet id quod continetur ; sicut, Tbea- 
'.ra plaudunt , prata mugiunt , cum in illis boinines 
Dlaudanl, in his boves mugiant : sed eiiam illo quo 
iignificatur per eflicieiitem id quod efficiiur ; siciit Ixla 
epistola dicitur, significans eorum Ijetiiiam , quos le- 
gentes eflicit laitos ? Convenientissiine iiaqne cum 
Heum requievisse prophelica narrat aucloritas, signi- 
flcalur requies eorum qui in illo requiescunt, et quos 
*acit ipse requiescere (b). Hoc etiam hominibus qiii- 
bus loquitur, et propter quos ulique conscripia est, 
promittente prophetia, quod eiiam ipsi post bona opera 
quse in eis et per eos operalur Deus, si ad illuin prius 
in ista vita per fidein quodammodo accesserint, iii illo 
habebunt requiem seinpiteriiam. Iloc enim et sabbaii 
vacatione ex pnecepto legis iu vctere Dei populo ligu- 
ratum est, uiide suo loco diligeutius arbiiror dlsse- 
rendum. 

CAPUT IX. — De Angebrum conditione quid secun- 
dum divina tatimonia $entiendum sit. 

Nunc , quoniam de sanctae civitatis exortu dicere 
iustilui, et prius quod ad sanctos Angelos attinet di- 
eendum puiavi, quje hiijus civitatis et magna pars est, 
et eo beatior, quod nunqiiam peregrinaU, qux hinc di« 
Tioa te&timonia suppctant, quanium satis videbitur, Deo 
largiente, expUcare curabo. Ubi de muiidi constitutione 
fiicrae Litier£ loquuniur, iioii evidenter dicitur uirum 
vel quo ordine creati sint Angeli : sed si praitermissi 
non sunt, vel cceli nomiiie, ubi dictum est, In principio 
feeil Deu$ ccelum et terram (Gen. i, 4) ; vcl polius iucis 
hi^us, de qua loquor, significati sunt. Non auicm prae- 

(a) Confer lihros de Gen. ad Ult., passiro, sed imprimis 
Ub. iet4. 

(b) « Aristohulus, « verba sunt Eusobii, Pra?par. evana:., 
Ub. iZ, cap. 12, c prodidit ideo dictuni esse scptiiuo die 
« Deum quievisse, quod cundilis a se rebus quietem iodidil, 
c id est siabilitatem perinaueateni, perpeiuitatem, ordi- 
< nemqne ratum, fixum et immutabilem ; vel quod qu£- 
c enmque Ikcere decreverat, ila prorsus, ut dcstiuarat, per- 
« fecta fueniut. t ooqvais. 



termissos esse hinc existimo , quod scriptiim e&t rc- 
quievisse Deiim in septimo die ab omnibus opcribus 
suis quse fecit ; cum liber ipse ita sit exorsus, In prtn- 
cipio fedt Deu$ ecelum et terram : ut ante coeluro et ter- 
rain nihil aliud fecisse videatnr. Cum ergo a coelo et 
terra coepcrit, atque ipsa terraquam primiius fecit, sic- 
ut Scriptura consequeutur eloquitur, invisibilis et in- 
composita, nondumque luce facta, utiqiie lenebrae fue- 
riiii super abyssum , id est supcr quamdani terrae et 
aqux iiidistinctam confusionem (iibi eniin lux iion esi, 
lenebrx sint nccesse est) ; deinde oinnia creandodis- 
p<»siia siiit, qux per sex dies consummaia iiarrantur : 
quomodo Angeli prxtermitterentur, tanquam non es- 
sent in opcribus Dei, a quibus in die septimo requievit ? 
Opus autem Dei esse Angelos, hic quidem etsi non prae- 
termissmn, non tamen evidenter expressum est; sed 
aiibi hoc sancta Scriptura clarissima voce testatur. Nam 
ct in hymno trium iu camino virorum cum pnedictum 
esset,/?c'i{e(/tn7e, omnia operaDonuni, Donuno; in exse- 
cutioiie eorumdem openim , etiam Angeli nominati 
sniit (Dan, iii, 57, 58). Et in Psalmo canitur : Laudate 
Dominum de coelis, laudale eum in excelm. Laudaie eum^ 
omnes Angeli ejus; laudateeum,omHesVirtutes ejus.Lau" 
date eum, toi ef bma ; Umdate eum, omnes stellcB et /ti- 
men, Laudate eum, oBli et calorum ; et aquce quce super 
ccelos sunt, laudent nomen Domini. Quoniam ipse dixit, 
et facta sunt ; ipse mandavit, et creata sunt {PsaL cxLViii, 
1-5). Eiiam hic apertissime a Deo factos esse Ange- 
los diviiiitus dictum est, cum eis inter ca^tera coelestia 
cominemoratis, inferturad omnia, Ipudimt, et faeia 
sunt. Quis porro audebit opinari, post omiiia ista * quae 
sex diebus enumeraia sunt, Angelos factos? Sedet si 
quisquam ita desipit, redargiiit istam vanitatem ilia 
Scriptura paris aucloritatis, ubi Deus dicit, Quandofaeta 
suiit ndera , laudaverunt me voce magna omnes Angeli 
mei (Job xxxviii,7, see. LXX). Jam ergo erant Angeli, 
quando facta sunt sidera. Facia sunt autem quarto 
die. Numquidnam ergo die tertio facios esse dicemus? 
Absit. In proniptu est enim, quid illo die factum sit. 
Ab aqiiis utiqiie terra discreta est , et dislinclas sui 
generis species duo ista elementa smnpserunt, et pro- 
duxit lerra quidquid ei radicitus inhaeret. Numquidiiam 
secundo ? Ne hoc quidem : tunc enim firmamentum 
factum esl inter aquas siiperiores et inferiores , cee- 
lumque appellatum cst ; in quo firmamento facta sunt 
sidera qunrio die. Nimirum ergo si ad istorum dicrum 
opera Dei pertinent Angcli, ipsi sunt lux illa quae diei 
nomen accepit, ciijiis unitas ut commendaretur, non 
est dictus dies primus , sed dies unus (a). Nec alius 
est dies sccundus, aut tertius, aut cxteri : sed idem 
ipse unus ad implendum senarium vel septenarium 

*• Sola editio Lov., post commuma omma ista. Et paulo 
post, pari auctoritate ; disscDtienlibus caeteris libris. 

(a) iheulogi graeci res spirituales praeccssisse corporea» 
volunt, eisque veluti mlaistris usimi csse muodi Gpnitorem 
in reliquis procreandis : quam oinnionem lialo in o|iifieto 
muDdi seculus esl. Divus Uicruuyinus, Gregorium migi- 
struro suosque secutus grscos, spiritualia corporaJiiNU 

Eriora fuisse censnit. Basilius vcro et Dionysius, gneci et 
itini prope omnes, Ambrosius, Bcda, Casaiodonis, et hie 
AugusUaus, cuncla simul a Dco progcnita esse perbibem. 
quqd cum illo congniere vldetur Ecclcsiastid xvm, 1 : Qm 
mit in wternum^ creavU omnia tmiiii. i od. vm»» 



LIBER UNDECIMUS. 



326 



nomcrum repetilus est , propter senariam vel septe- 
iiariam cogiiitionem ; senariam scilicet opertim qu^ 
Ibit Deiis, et sepienariam quietis Dei (a). Cum eniin 
dixit Deus, Hai lux, ei facta ent lux; si recte in liac 
luce creatio inleliigilur Aiigelorum , profecto facii 
suiit panicipes lucis xlernx, qiiod esi ' ipsa incom- 
mutabilis Sapieniia Dei, pcr qunro facta sunt omiiin, 
quem dicimus uiiigenituin Dei Filiuin ; ut ea Iiice il- 
^lumiiiati , qua creati, fierent lux , el vocareniur dies 
participalione incommutabilis lucis et diei , quod est 
Yerbum Dei, per quod ei ipsi ct omnia facla sunt. 
Lumen quippe verum , quod iUuminat omnem hominem 
venientem in hunc mundum* (Joan.i,9), hoc illuminat 
et omnem angelum mundum, ut sit jux non in se ipso, 
sed in Deo : a quo si averiitur angcliis, fit immundus ; 
sicut sunt omnes qui vocantur iininundi spirilus , nec 
jam lux in Domiiio , sed in se ipsis tenebne , privati 
participatlone lucis xieriiae. Mali eiiim nulla natura 
esl ; sed amissio boni , mali nomen accepit. 

CAPUT X. — De timplid et incommutabili TrinitaU , 
Paim et FHii et Spiritus sancti , unius Dd : cui non 
est aUud qualiuu » aliud substantia, 

I . Est itaque bonum solum simplex, et ob hoc solum 
incommutabile, quod est Deus. Ab tioc bonocreata suul 
omnia bona , sed non simplicia , el ob hoc mulabilia. 
Creau sane , inquam , id est facta , non genita. Quo<l 
eniro de simplici bono genitum est , pariier sim[)Iex est, 
el hoc est qtiod illud de quo genitum est ; qiix duo Pa- 
irem et Fiiium dicimus ; el ulrumque lioc cum Spi- 
ritu sancto unus est Dcus : qiii Spiritus Patris ei Filii , 
Spiritus sanctiis propria quadani notione hujiis nonii- 
nis in sacris Lilleris nuncupaiur. Alius cst auiem 
quam Pater et Filius , quia nec Paler est , nec Filius : 
scd , Alius dixi ; non , Aliud ; quia et hoc pariter 
simplex pariterque bonum est incommulabile et co- 
aeternum. El hxc Triuitas uiius est Deus : nec ideo 
non simplex , quia Trinitas. Neque eniin propicr hoc 
naluram isUin boni Bimplicem dicimus , quia Pater 
in ea solus , aut solus Fiiius , aut solus Spiritus san- 
ctus ; aut vero sola est ista nominis Triniias . sinc 
subsisteniia ' personarum (6), sicut Sabelliani b^ere- 
lici puuverunt ; ^ sed ideo simpiex dicitnr , quoniam 
quod habet , hoc est , excepto quod relative quo^que 
persona ad alieram dicitur. Nam utique Paier habet 
Filium , ncc umen ipse est Filius ; et Filius habet 
I atrcm , nec tamen ipse est Pater. In quo ergo ad se 
ipsum dicitur , non ad alierum , hoc est quod habet : 
Bicut ad se ipsum dicitur vivens/, habendo utique 
viuiii , ct &idcm viu ipse csi. 

^ Edili, qu(B est. At manuscripti hi hoc et similibus locis, 

« sic 'manuscripti nosiri omnes. m B., giiod iUmmnai 
omnem Iwmmem m hunc mundum venientem. M. 

* Am. Er. et noonulU Mss.. s^ne substantw. 

* Bic vind. Am. et Er. addunl, Pater quigenuJ, stmptex 
est,etFiliusqmqenitusest pariter sbnptexestt ethocest 
quod iUud de quo genitus est, Sed haec absunt a Lov. et a 
manuscriptlt. 

* Mss., mus, 

la) \k\. Inflra, capp. 30, 51. 

{b) CamI iufra, cap. 24 hiijus hbn. 



2. Propter hoc iuque natura dicitnr simplex . cui 
non sit aliquid habere , qiiod vel possit ainittert; •, vcl 
aliud sit habens , aliiid qiiod babet ; sicut vas ali- 
qucm liquorcm , aut corpiis colorem , aut aer luceni 
sive fervorem, aut anima sapientinm. Nihil enim ho- 
nim esi.id quod habct: nam neque vas llquor est^ 
in*c corpiis color , nec aer lux sive fervor , neqne 
anima sapieiitia est. Hinc csi qond elinin privari pos- 
siiiit rebus qiias habent , et in alios habitus vel qua- 
liuitcs vcrti atqtie muuri , ut et vas cvacuetiu* hiimo- 
re qtio plenum est , ct corpus decoloretur , et acr 
tcnebrescat sive frtgcscat , et aniina desipiat. Scd 
etsi sit corpus incorruptibile , qtiale sanctis iii resur- 
rectioiie promittitur , habet quidem ipsius incorru- 
plioiiis inamissibilem qualiuiem , sed mnnente sub- 
suntia corporali non hoc est , quod ipsa incorrnptio. 
Nam illa etiam per siiigiilas partes corporis tou est , 
nec alibi mnjor , alibi miuor ; neque enim ulln pars 
est incorrupiior quam allcrn : corpus vcro ipsum ma- 
jus e<l in toto quam in partc ; et cum alia pars est in 
eo amplior , alia minor , non ea quoe amplior cst in- 
corruplior qiiam ea quae minor. Aliud cst iuque cor- 
pus , quod non ubique sui lotum est : alia incorru- 
piio , qux ubiquc ejus tou est ; quia omnis pars iii- 
coiriipiibilis corporis etinm caiteris insequalis aequn- 
liicr incorrupu est. Neque enim , vcrbi gratia , qiii» 
digitus minor est quam tou manus , idco incorrupti- 
bilior manus qiinm digitus. Iia cum sint inxqualcs 
maniis et digilus , aequalis esi tamen iiicorruptibiliias 
manus et digili. Ac per hoc quatnvis a corpore incor- 
ruplibili inseparabilis incorrupiibiliias sit ; aliiid est 
Unien subsUntia , qiia corpus dicitur , aliud qualiu» 
cjus , qua incorruptibile nuncupatur. Et ideo etiam 
sic non hoc esl qtiod habet. Anima quof]iie ipsa « 
ciLimsi semper sit sapiens , sicut erit cuin libcRibitur 
iu xlernum ; participatidne tainen ^ incommuubilis 
sapienlise sapiens erit , quse non est qiiod i|)sa. Neque 
enim si aer infusa liice nunquam deseratur, ideo 
non aliud est ipse , aliud Iiix qua iiliimiiiatur. Neque 
hoc iu dixerim , quasi aer sit aninin : qtiod puiave- 
ruiit quidam , qiii non potiierunt incorpoream cogiUre 
nnturam (a). Sed habeiit h»c ad illa etiam in magna 
disparilitate quamdam similitudinem , nt non inoou- 
vcnicnler dicatur , sic illuminari nnimam incorpoream 
Itice incorporea simplicis sapienti» Dei , sicut illuroi- 
natur aeris corpus Iiice corporea ; et sicut aer tene* 
brescit isU luce descrtus ( nam nihil snnt aliud qu» 
dicuntur locorum quorumcumque corporalium leiie* 
lirae , quam aer carcns luce [b] ), iu tenebrescere 
animam sapientix liice privaiam. 

3. Secundum hoc ergo dicuntur illa simplicia , 
quae principaliter vereque divina sunt , quod non 
aliud est in eis qualius , aliud subsUntia , nec alio- 
riun pnrticipatione vel divina , vel sapientia , vel beata 

> slc onmes Mss. At edlti, sicut erit cum a prasenn nd^ 
seria tiberabiiur in alernum; qma Hcei tunc samens sit if 
(clermmi, pixrtieipatione tamen incommuiabiut sapien 
fifP etc. 

(a) Diogenes e\ Aristot., lib. 1 de Anima, cap. 2; Aoef 
demus et Anaximenes ex Tertnll., lib. dc An&inay cap. 9. 

(6) Conf. lib. 1 de Gcu. oontra Manicb., n. 7. 



w 



DE GIVITATE DEI, S. AUGCSTINI 



iuiit. Caeterum dictus est iu Scripturis sanctis Spiri- 
tus sapienii» muUiplex ( Sap. th « !K2 ), eo quod multa 
in se habeat : sed qu» babet , baec et est , et ea om- 
nia unus est. Neque enim multaB , sed uua sapieutia 
est , in qun sunl immensi quidam alque Inflniti the- 
sauri ^ rerum intelligibilium , in quibus sunt omnes 
invisibiles atque incommutabiles rattoiies rerum , 
etiam visibilium el mulabilium , qu;c per ipsam facUH 
sunt. Quoniam Deus non aliquid uescieiis fecit , qiiod 
nec de quolibet homiiie arlifice recte dici polest : 
porro , si sciens fecit omnia , ea utique fecit quae 
noverat. Ex quo occurrit animo quiddam mirum , 
sed tamen verum, qiiod iste mundus nobls notiis 
estse non posset , nisl esset ; Deo auiem nisi nouis 
esset , esse non posset. 

CAPUT XI. — Afi eJHi beatitudmu^ quam ioneU A»- 
geti ab initio m %emper habuerunt , etiam illo* <pt- 
ritu$ qui in veritale non $teterunt , participet fuiue 
eredendwn mt. 

Quae cuni lia sint, nullo qiiidem modo seciin- 
dum aliquod temporis spatium prius erant illi spi- 
ritus tenebrae , quos Angelos dicimus ; sed siniul 
ut lacti sunt , lui facti siint (a) : non tamcn iia un- 
tum creati , ut quoquo modo essent , et qiioquo modo 
viverent ; sed etiam illunrmati , ut sapienter beatcque 
viverent. Ab liac iUuminatione aversi quidam angeli, 
non obtinuerunt excellentiam sapientis beataeque vi- 
Ue , qus procul dubio noiinisi aeierna est a^temitntis- 
que suae certa atque secura : scd ct rationalcm vitam 
licet insipienlcm sic habent, ut eam non possint 
amittere , nec si velint. Quatenus autem aiiteqiiam 
peocassent, ilUus sapieiitise fuerint parilcipes , dcH- 
nire qiils potest ? In ejus tamen participatione a^qua- 
les fuisso istos lllis , qul propterca vere pleiictiue 
lieati sunt , quoniam nequaquam de suae beatiiudinis 
ntemitate faUuntur , quomodo dicturi sumus ? qiian- 
doquidcm si sequales in ea fuissent , etiam isti in ejiis 
atemiute mansissent parlter beaU , quia pariter ccr- 
li. Neqiie enim sicut vita qiiamdiucuinqiie fuerit , ita 
a»teroa viu veraciter dici poterit , si (Inem habitura 
sit : siquidem vita tantummodo viveiido , «lerna ve- 
ro flnem non habeiido nominata est. Quapropier , 
qoamvis non qnidquid aeternum , continuo beaUim sit 
( dicitnr enim etiam posiialis ignis astenius ) ; tamen 
«i vere perfecteque beata vita nonnisi srterna est , 
iKMi erat talis istorum , quandoque dcsiiura , et pro- 
pterea non aeteroa , sive id scireiit , sive nescientes 
aUud putarent : qula scieiites tiinor , ncscientes er- 
ror beatos esse utiqne non sincbai. Si aiitem hoc ita 
neseiebant, ut faisis ineerUsve non fiderent, sed 
ntrum sempiternum , an quandoque finem habiturum 
esset bonum suum , in neutram partem firma assen- 
sione ferrentur, ipsa de tanta felicitate cunctatio 
eom beatae vitae plenitudinem , quam in sanctis Ange- 
lis esse credimus , non habebat. Neque eoim beaiae 

« Ploresltas., in qua mu infniti quidam eique fimtitke" 
tauH. aUI vero, m qua mu mfitdta quadam dque fimU 
themurU — ms. t030, eique mfim. M. 

(a) VM. Ub. IS, cap. 9, iofhu 



vitae vocabulum ita contmhimus ad quasdam signifi- 
caUoiiis angustias, ut solum Detun dicamus bea- 
tum (o); qiii tamen ita vere beatus est , nt major bea- 
Utttdo esse non possit : in cujus oomparatione , quod 
ADgeli beaU sunt , sua quadam summa beatitudlne , 
quaiita esse in Angelis potest , quid aut quantnni estt 

CAPUT Xll. — De eomparalione beaUludhde jueia- 
rum , needum tenentium pronduiomi ttimnm prat' 
mium , et primorum in paradiio hominum anie pec" * 
eatum, 

Nec ipsos tantum , qnod auinet ad rationalem vel 
iniellectualem creaturam , beatos nuncupandos pulan 
mus K Quis enim primos illos bomines in paradiso 
negare audeat beatos fuisseante peccatum (^), quam- 
vis de sua beaUtudine * quam diulurna vel iitniBi e- 
terna {e) esset incertos (&sset aulem aelenia, nlsi pec- 
cassent);cum hodie non iuipudenter beauwvooemas, 
quos vidcmus juste ac pie cum spe futurae Immortaii* 
tatis hanc vium diiccre sine crimine vastante con- 
scientiam , facile impetraiites peccatis hujus infirnii- 
tatis divinam misericordiam. (}ui lioet de snae perie- 
vcranUae praemio cerU siiit , de ipsa tamen perseve- 
raiiUa sua reperiuntur incerU.Quis eoim bominvmse 
in actione profectuque jusUtiae perseveraturam osqoe 
iii finem sciat, nisi aUqua revelaUone ab illo fiat 
tus , qui de hac re justo latentique judicio Bon 
nes insUmit,sed neminem faUit?Quantum itaqnepeiw 
Unet ad delectaUoncm pracsenUs boni , beatlor erat 
priiniis homo in paradiso, quam quilibet justos In liac 
infirmitate mortali : quanlum autem ad spem Auurt » 
bcatior quilibct in qiiibuslibet craciatibus oorporis « 
cui non opinione , sed cerui veriute roaniHBStnm cst , 
sine fine se babitomm omni molesUa careiimi so- 
ciciatem Angeloriim in participatione snmml Det» 
quam erat ille bomo sui casus incertus In magmi illa 
felicitaie paradisi ((/). 

CAPUT Xill. — An tia niitiis felieUatu mmie$ AxgeU eiiU 
ereati^ ui neque lapturoM $e po9$eni no$$e qui iapti mil, 
et po$t rmnam labentium per$ei9eraniieB$uee pree$eiei$- 
tiam acceperini qui eieterunt. 

Qiiocirca cuivis Jam non difficolter occurrit nlroqoe 
conjuncto cffici bcaUtudinem , quam recto proposlto 
iniellectualis natura deslderat ; hoc cst , ut et bono 
iiicoinmutabili, quod Deus est, slne ulla molestia per* 
fruatur , et in eo se in acternum esse mansuram , nec 
ulla dubitatione cunctetur , ncc ullo errore fiillatur. 
Hanc habere Angelos lucis pia fide crcdimus : haiic 
nec antequam cadcrent , habuissc angelos pcccato- 

* Editlones tres, vind. Am. ct Er. : Nec iptos exdm huic 
tantw beatitudiin comparato$, quod attinet ad rationaiem vet 
intellectuatem crealuram, beatos nuncupamios putamui, 
EnieiidaDdi suat ad l.ov. ei Mss. 

* Nostri oumes, quamri$ sua beatitudo. M. 

(a) Beatitudiiiem defiiiiere veieres, statiun perfectuin ol 
muneris oninUHis bonoruni absolulum, qui in aolum Deunt 
videtur cadore, oiuus parUcipaiione et Augeli beaU suut et 
hoinincii sancU. Lod. Vivbs 

(b) vid. lil). de correpUone et Gratia, n. 26, tom. 10. 

(c) \id. lib. 11 de Gen. ad Lilt., nn. 2i, :23. 

(a) cx)nr. i>assim libros de Dono fersev. el deCorrept el 
Grat. 



zv 



DE CIVITATE DEI, S. AUGUSTINI 



iunt. Caeterum dictuft est in Scripluris saoctis Spiri- 
ms sapienti» multiplex ( Sap. th « !K2 )« eo quod multa 
in se habeat : sed qu» babet » baec et est , et ea om- 
nit unus est. Neque eniro multaB , sed uiia sapientia 
est • in qua sunt immensi quidam aique inflniti tbe* 
sauri ^ rerum inteiligibilium , in quibus sunt omnes 
invisibiles aique incommutabiles rationes rerum, 
etiam visibilium et mulabilium , qu;c per ipsam fisctai 
sunt. Quoniam Deus non aiiquid uesciens fecit , quod 
nec de quolibet homine artillce recte did polesi : 
porro , si sciens fecit omnia , ea utique fecit qiiae 
noverat. Ex quo occurrit animo quiddam mirum , 
sed tamen verum , quod iste mundus nobis notus 
estse non posset , nisi esset ; Deo auiem nisi nouis 
essel , esse non posset. 

CAPUT XI. — An eju$ beatHudimi , quam $aneU An^ 
geti ab initio em iemper habuerunt , etiam illoM cpi- 
ritut qrn in veritate non itetemnt , fmtidpet ful$$e 
eredenduin ml. 

Quae cum iia sint, nullo quidem modo secun- 
dum aliquod temporis spatium prius erant illi spi- 
ritus tenebrae, quos Angelos dicimus; sed simul 
ut lacti sunt , lui (acti sunt (a) : non tamcn iia un- 
tum creati , ut quoquo modo essent , et quoquo niodo 
viverent ; sed etiam illnminati , ut sapienter beatcque 
vivereiit. Ab liac iiluminatione aversi quidam angeii, 
non obtinuerunt eicellentiam sapientis beatasqiie vi- 
Ue , quae procul dubio noiinisi aeierna est a^iernitiitis- 
que siue certa atque secura : sed ct rationalcm vitam 
licet insipientcm sic habent, ut cam non possint 
amittere , nec si velint. Quatenus autem autcqiiam 
peocassent , illius sapieiitise fuerint pariicipes , defi- 
nire quis potest ? In ejus tamen participatione aniiia- 
lesfulsso istos illis, qui proplerca vere ploiic<iue 
lieati snnt , quoniam nequaquam de suae beatitudinis 
idemitate falluntur , qnomodo dicturt sumus ? qiMii- 
doquidcm si aequales in ea fuisseiit , eliam isti in ejus 
JBtemitale mansissent pariter beati , quia pariter ccr- 
li. Neqiie enim sicnt viia qnamdiucuniqne fuerit , ita 
a»tema vita veraciier dici poterit , si finem habitura 
sit : siquidem vita tantummodo viveiido , aelerna ve- 
ro flnem non habeiido nomiiiaia est. Quapropter, 
qnarovis non quidquid aetemum , continuo beatum sit 
( dicitnr enim etiam posiialis ignis aetemus ) ; tamen 
«i vere perfecteque beata vita nonnisi artema est , 
iKMi erat talis istomm , quandoque dcsitura , et pro- 
plorea non aeteroa , sive id scireiit , sive nescientes 
alind pniarent : quia scieiites tiiiior , ncscientes cr- 
ror beatosesse otiqne non sincbni. Si aiiiein hoc ita 
neseiebant, ut faisis Ineertisve non fiderent, sed 
ntram seropiternum , an quandoque finem habitumm 
esset bonum suum , in neutram partem firma assen- 
sione ferrentur, ipsa de tanta felicitate cunciatio 
eom beatae vitae plenitudinem , quam in sanctis Ange- 
lia esse credimus , non habebat. Nequc enim beatae 

« vbareMUBA.^inquatuntinfmtitfuidameiquelimHthe' 
tauri. AUi vero, m qua tmu mfinita queedam eique fimti 
UmtmKri. — Ms. t030, eique infim. u. 

(a) yltL Mb. 4S, cap. 9, infra. 



vitae vocabulum ita contRibimus ad quasdam algiiia- 
catioiils angustias, ut sohim Deum dicamus bea- 
tum (o); qui tamen ita vere lieattts est , nt major bea- 
tltodo esse non possit : In cujus comparalione , quod 
Angeli beatl sunt , sua quadam summa bealHodine , 
quauta esse in Angelis potest , quid aut quantnm est t 

CAPUT XII. — De eamparatiane beaUiudiidt jntta- 
rum , necdum tenentium pfomMomt dbnnm firar- 
miiim , ei primorum lit paradito hominum anie pec' * 
eatum. 

Nec ipsos tantum , quod attinet ad ratlonalem vel 
inteliectualem creaturam , beatos nuncupandoe pnlaH 
mus K Quls enim primos ilios liomines in paradiso 
negare audeat beatos fuisseante peccatum {b)^ quam- 
vls de sua beatitudine ' quam diutuma vel iitmm se- 
tema {c) esset incertos (esset auiem aeteroa, nlsl pec- 
cassent) ; cum hodie non inipudenter beatos vocemos, 
quos vidcmus juste ac pie cum spe fuiorae immortali* 
tatis hanc vitam diiccre sinc crimine vastante con- 
sclentiam , facile impetraiites peccatls hujiis infirroi- 
tatis divinam misericordiam. (}ui iioet de snae perse- 
vcrantiae praemlo certi sint , de Ipaa tamen perseve" 
raiitia sua reperiuntur incerti. Quis eoim hominum se 
in actione profectuque justitiae perseveraturam usque 
iii finem sciat, nisi aliqua revelatione ab illo fiai cer- 
tus , qui de hac re justo latentique judiclo noo om- 
nes instrait,sed neminem fallit?(2uantuffl itaqueper^ 
tinet ad delectationcm pncsentis boni , beatior erat 
priiniis homo in paradiso, quam quilibet justus in hac 
iiifirmitate mortali : quanlum autem ad spem fmuri , 
l)eatior quilibct in qiiibuslibet craciatilMis corporis , 
cui non opinione , sed ceria veritate manlfestum est , 
sine fine se babitumm omni molestia careuiem so- 
cieiateni Angelorum in participatione sommi Dei, 
quam erat ille homo sui casus incertua in magMi iila 
felicitate paradisi (d). 

CAPUT Xill. — An tia nimia fetieitatit omnet AnqeU Mi 
ereaii^ ui neque lapturot te pottem notte qui laj^ iimf , 
et poti ruinam tabenHum pertemaniieBiueB preneien» 
tiam acceperini qui tieteruni. 

Quocirca cuivis Jam non difncoller occurrit nlroque 
conjuncto erflci beatitudinem , quam recto proposito 
inteUectualls natura desiderat ; hoc cst , ut et bono 
incommutabili, quod Deus est, sine nlla molestia per- 
fruatur , et in eo se in aeteraum esse mansuram , nee 
ulla dubitationc cunctetur , nec uUo errore fallaiur. 
Hanc babere Angelos lucis pia fide crcdimus : haiic 
nec antequam cadcrent , habuisse angelos pcccatn- 

* Editioncs tres, vlnd. Am. et Er. : Nec iptot enhn hmc 
ianUB beatUudini comparatott quod atlinet ad rationatem vet 
inteilectuatetn creaturamy beatot nuncupandot puianuu* 
EroeodaDdi suot ad \joy. ei )iss. 

* Nostri oinnes, quamri$ sua beaiUudo. M. 

(a) Beatitudineni defiuiere velercs, statiun perlecUun ol 
niuneris oninilHis txHioruni aiisoluluin, qui in aolum Deuni 
vidctur cadore, oiuus participaiioae et Augeli beali suiit ei 
iKNuuies sancti. Lod. Vivbs 

Ib) vid. lil). de correptione et Gratia, n. 26, tom. 10. 

(e) Md. lib. 11 de Geu. ad Litt., nu. 2i, 25. 

(o) cx)ur. iiassim lUMros de Dono Perscv. ei deforrept el 
Gm. 



rc8 , qni sua praviiate illa luce privali sunt , conse- 
t|uenu raiione colligimus ; habuisse tamen aliquam , 
etsi non pracsciam beaiiiudinem , si vitam egerunl 
ante peccatum, profecto crcdendi sunt (a). Aut si du- 
rum videtur , quando facti sunt Angeli , alios crcdere 
ita facios ut non acciperent praescientiam vel perse- 
vcrantidB vd casus sui, alios autem ita utvcritaie cer- 
lissima xterniiatem suas beatitudinis nossent ; sed ae- 
qualis felicitatis omnes ab initio creati sunt , et ita 
fueruiit , donec isti qui nunc mali sunt , ab illo boni- 
latis lumine sua voluiitate cecidissent : prociil dubio 
multo est durius nunc putare Angelos sanctos aHernae 
sux beatitatis inccrtos , et ipsos dc semeiipsis igno- 
rare , qiiod nos dc illis per S<'ripturas sniictas iiosse 
poiuimus. Quis cnitn catlrolicus cliri.siinnus ignorat , 
niilluin novuni diaboluin ex l)onis Angclis iiUeriiis fii- 
iurum; sicut nec istiim in sociciaiem boiioniin Ange- 
lonim ulleriiis reiliiiiruiii ? Yeritas quippe iii Cvan- 
gelio sanctis ndelibusque ^ promitlit quod crunt o^qua- 
les Angciis Dei (Matth, yxii , oO) : qiiibtis etiain pro- 
iiiitiilur qiiod ibunt in viiain xleniam (/</. xxv , 4G). 
Porro aiiiem si nos ccrti sumus, nunquam nos ex illa 
lcniiiort;iIi feliciiate casuros, illi Tcro si certi non sunt ; 
jam potiores , noo «Tquales eis erimus. Scd qiiia nc- 
qiiaqunm Yeritas fallit » et xqnalcs eis erimiis , pro- 
fecto etiam ipsi certi siint sux felicitatis actcmx. Gu- 
jus iiii alii quia certi non fuerunt ; non cnim crat co« 
rom aetema felicitas cujus certi essent, qiix rincm fuc- 
rat habitura : restat ul aiit imparcs fucrini, aut si pn- 
res fuemnt , post istorum rainnm illis cerla scicmia 
suae sempitemae felicitatis acccsscrit. Nisi fortc qtiis 
dicat , id quod Dominus ait dc diabolo in Eyangclio , 
lUehomicida erat ab initio, et in verilate non stetit (Jonn. 
viu , 44) ; sic esse accipiendum , ut non solnm lio- 
mjdda fuerit ab initio , id est iiittio hiimani gcncris , 
ex qiio utique bomo factus csr, qiicin dccipieiido pO!>- 
set occidere : verum etiam ab Inilio suae conditlonis 
fn veritate non steterit ; et idco niinqiiam bcatns cuni 
sauctis Angclis fuerit, suo rccusans csse subditusCrca 
tori , et sua pcr stipcrbiam * velut privata poiestilc 
Ixtatus, ac per boc falsus et fnllnx ; quia nec unqunm 
potestatcin Omiiipotenlis evndit, et qui pcr piam stib- 
jectionem noluit tenere quod verc est, affcciat per sii- 
pcrbam elationem * simularc quod non est : ut sic in 
lclligatur etiam quod beatus Joanncs npostolus ait 
Ab imtio diabolus peccat (1 Joan, iii , 8) ; boc est , v%, 
quo crentus est , justitiam recusnvit , quam nibi pia 
Deoque subdita voluntas habere non prissit. liuic scii- 
lentiae qtiisquis acquicscit, noii cum illis ha^reticis sa- 
pit , id esl Manichxis , et si qux aliie pestes iui sen- 
tiiint, quod suam quamdam proprium tanquam ex ad- 
verso quodam principio diai)olus habcjit naiuram ma- 



* Sic vind. Am et Mss. At Er. et Lov., sanctis fideUbui ; 
omisso, gue, 

* viDd. Am. Er. et aliquot Hss., et superbia sua. Et infra 
cdili, eiatus ; quo loco meiioris notae manuacripti habent, 
teetatiu. 

* Monnulli codices, affectal per superbia eladonem, -^ 
Sla. 9050, affectai per superbiam et ekuionem, M. 

(a) Gouf. IU>. ii de Gen. ad liti.» n. 31-3I| et Uh.d6Gor 
repi. et Grat., n. iO. 

Sanct. August. VIL ^ 



LIBEU UNDCCIMUS. ^ 

W : qiii tanta vaniute desipiuni , ut cum verba istt 
evangelica in auctoritate nobiscum habeant , non ai- 
tendaiii non dixisse Dominum , A veritate alienua 
fuit ; sed , /n veritaU non stetit : ubi a veriiate la- 
psum intelligi voluit : In qua utiqiie si steiissei , ejus 
particeps factus , beatus cum sanctis Angelis perma- 
neret (a), 

€APl}T XIY. — Quo genere locutionis dictum n( de 
diabolo , guod in veritate non steterit , quia verita$ 
non est in eo, 

Subjccit auiem indicium , qiinsi quaesisscmus unde 
ostcndatiir quod in veritale non steterit , atqiie aii , 
Quia non est veritas in eo, Esset autem in eo, si in illa 
stetisset. Locutione autcm diciuin csi niinus usilata. 
Sic cnim videtur sonarc , In veritate non stetii , quia 
non est veritas in eo (Joan. viii , 4i) , tanqtiam ea sii 
causa , ut in veriiate non steterit , quod in eo Teritas 
non sit : cum poiius ea sit causa, iit in eo veritas noa 
sil, qtiod in veritate non stcterit. Isia locutio esi et \n 
Psalmo : Ego clamavi , guoniam exaudisti me , Deu$ 
(Psal. XVI, 0) : cum dicendum fuissc vidcaiur, Cxao- 
disti me , Deus , quoniam clamavi. Sed cum dixis- 
sct , Ego clamavi ; Uinqunm ab co quasrcreiur , un- 
de sc clainasse monstraret, ab efTectu exauditio" 
iiis Dei clamoris sui ostendit aflTcctum ; tanquam 
dicerct , llinc ostcndo clamasse mc , quoniam exaa- 
disti inc. 

GAPUT X Y. — Quid sentiendum sit de eo guod scriptum 
M/, Ab inilio diabolus pcccal. 

lilud etiam quod ait de diabolo Joannes , Ab imtio 
diabolui peceat ( I Joan. ui , 8 ) ; non inieliiguni « %\ 
naiuralc est , nulio modo esse peecatum '. Sed quid 
rcspondetur propbeticis iestimoniis , sive quod Isaiat 
ait , sub figurata persona principis Babyioniae diabo- 
luin iiotans , Quomodo ceeidit Ludfer , gui mane orii^ 
baiur (ls4u, xiv , 13) ? sive quod Ezechiel , In deiiciie 
puradisi Dei fuisU , omni lapide pretioso ornatus es f 
ubi intelligiiur fuisse aliquaiido stne peccato (b). Nam 
expressius ei paulo post dicitur : Ambulasti in diebue 
iuis siue wtio ( Ezech. xxvui , 13 , 14 ). (}ux si aliter 
convenientius inteiligt ne(|ueunt , oportet etiam iUuA 
quod dictuin cst, In veritate non stetit, sic accipiamus, 
quod in vcriiate fuerii, sed non permnnserit. Et illud» 
qtiod ab inilio diabolus peccat , non ab initio ex quo 
creatus esi peccare putandus est ; sed ab initio pec^ 
cati , quod ab ipsius superbia coeperit esse peccatum. 
Nec iilud qiiod scriptum est in libro Job, cum de dia- 
l)olo sermo essci , Hoc est initium figmenii Domini , 
guod fecit ad illudendum ab Angelis suis (Job. xl, 14, 
sec. LXX ) ; cui consonare videtur et Psalmus , ubi 
legitur, Draco Itie guem finxisti ad illudendum d (Psii/. 
".iii , 26) ; sic inteliigeiidtim cst , ut exisUmemus ta- 
.ein ab iiiitio creatuiii, cui ab Angelis iUudereiur, sed 



^ Probse notae Mss., noit inieUigunt^ si natura taUs esi 
nuUo modo esse peccatm. Kt nonnulli, ai' uaiuraUs est, Ai 
vind. Am. et Er. tocnin glossemaie auclttin sic reierunt : 
iton inieUigHnt gui ijide voluni asserere }feccuti fwUuwm 
'um naiurale nuium sU omnino peuatum. 

(a) Gonf. lib. 11 de Gen. ad Utt., n. 17 ei seqq. 

(10 ooof. Ub. 11 de Geo. ad liu., n. 32. 

[Onxe.J 



351 



DE CIVITATE DE!, S. AUGUSTINI 



353 



«a -i^ p(Kna posl pcccatum ordinaluni (a). Inilium ergo 
tjus Ggmeiiium est Domini : noD enim est ulla natura 
etiam in extremis inftmisque bestiolis, qnam npn ille 
constituit , a quo est omiiis modus , omnis species , 
omnis ordo, sine quibus nibil rerum invenirivel cogi- 
lari polcst : quanlo magis angellca crcaiura , quic 
omnia c;elera quac Deus condidit , naturx dignilatc 
prxcedit? 

CAPUT XVI. — De gradibui et differenlin creutura- 
runiy quod aliler vendil ^ ttsm ulilitatis^ aliler ordo 
ratiunis. 

In his enim qurc quoquo modo sont, et non sunt 
quod Deus est a quo facia sunt, prseponunlur viven- 
tia non viventibus ; sicut ea qua; habent vim gignendi 
vel eiiam appeiendi, his qux islo motu carcnt. Et in 
his qux vivunt, prxponunlur sentientia non sentien- 
tibus, sicut arboribus animalia. Et in his quae sen- 
tiunt, pneponuntur intelligenlia non inielligentibus, 
fiicut homines pecoribus. £t in his quae intelligunt, 
prxponuntur immorialia mortalibus, sicut Angeli ho- 
xninibus. Sed ista prxponuntur natur» ordine : est 
aatem alius atque alius pro suo cujusque usu xsti- 
roaiionis modus, quo fit ut quaedam sensu careniia 
quibusdam seniientibus praeponamus, in lantum ut si 
potestas esset, ea prorsus de natnra rerum auferre 
vellemus, sive quem in ea locum habeant ignoranies, 
fiive etiamsi sciamus, nostris ea commodis postpo- 
nenles. Quis enim non domi suae panem habere quam 
inures, nummos quam pulices malit? Sed quid mi- 
rum, cum ipsorum eliam hominum aestimatione, quo- 
rum certe natura tanUe est dignitatis, plerumque 
earius comparetur equus quam servus, gemma qiiam 
famula ? Ita liberlate judicandi plurimum distat ratio 
considerantis a necessitate indigentis, seu voluptate 
cupientis, cum ista quid per se ipsum in rerum gra- 
dlbus pendat, necessitas autem quid propter quid ex- 
petat, cogiiet ' ; et ista quid verum luci mentis ap- 
pareat, voluptas vero quid jucundum corporis sensi- 
bus blandiatur, exquirat '. Sed tantum valet m natu- 
ris rationalibus quoddam veluti pondus vduntatis et 
amoris, ut cum ordine naiuroe Angeli hominibus, ta* 
inen lege jnstiti» boni homiiies maiis angdis pnefe- 
rantur. 

GAPUT XVII. — Vitium mdlUiiB non naturam eue, 
"* $ed contra ftaiuram, cui ad peccandum non Conditor 

eausa est, sed voiuntas, 

Propter naiuram igilur, non propter malitiam din- 
boii, dictum recte intelliginius, Hoc est imHum fig- 
'menti Domini {Job xl, 14, sec, LXX) : quia sine dubio 
tibi esset vitium malitio', natura non viiiata prae- 
ccssit. Viiiom autem ita conlra naturam est, ut 
Aon possit nisi nocere naiure. Non itaqiie esset 
viiiom recederc a Deo , nisi naiunc , cujiis id 
viiium est, poiiiis competeret esse cum Deo. Qiia- 
proptcr etiam voluntas mala grande iestimoiiiuin 

1 In B., pendet. Morel, Elem. Crit., p. 110, restituit, pendit, 
M est, sestimat. M. 

* NosUri liss., cogitat, M. 

* Nosiri Mss., exspeclat. M. 

(a) vid. lib. 11 dc Gcn. ad Utt., nn. 39, 30^ Sl, 25. 



est naturac bon.u. Sed Deus sicut naturarum bon;irum 
optlmus creator est, ita malarum voluntaium juslis- 
simus ordinator; ut cum male illae utuntur naturis 
bonis, ipse bene utatur eiiam voluniatibus malis. Iia- 
que fccit ut diabolus institutione illius bonus, volun* 
tate siia maNis, in inferioribus ordinatus illudcretiii 
ab Angclis ejus, id est, ut prosint tentationes ejua 
sanctis, qiiibus eas obesse desiderat. Et qiioniam Deus 
cum eum conderel, futurae malignitaiis ejus non erai 
utique ignarus, et praevidebat quae bona de malis ejus 
esset ipse facturus : propterea Psalmus ait, Draco 
hic, quem finxisti ad illudendum ei {Psal. cui, 26), ut 
in co ipso quod eum finxit, licet per suam bonitatem 
bonum, jam per suam prxscientiam prjeparasse in- 
telligaiur quomodo illo uleretur et malo. 
CAPUT XVIII. — De pulchritudine univerntatis^ qute 
per ordinationem Dei etiam ex contrariorum fit op- 
positione lucutentior, 

Neque enim Deus ullum, non dico Angolorum, sed 
vci hominum crc.iret, qucm malum futurutn esse 
prxscisset, nisi pariier nosset quibus eos bonorum 
usibus commodarel, alquc ita ordinem saeculoruin 
lauquam pulcherriinnna carmen (a) ex quibusdam 
quasi autiihetis honesiaret. Antiihcta enim qtiae ap- 
pellantur, in oriiamentiselocutionis suntdecenUssima, 
quae laiine appellantur opposila S vel quod expres- 
fiius dicitur, contraposila. Non est apud nos hujus 
vocabuli consuctudo, cum tamen eisdem omamentis 
locutionis etiam sermo latinus utatur, imo lijigu» 
omnlum gentium. His antithetis et Paulus apostolus 
in secunda ad Corinihios Epistola, illum locum sua- 
viier explicat, ubi dicit : Per arma iustitiw a dextris el 
a mistris^ per gloriam et ignobilitatem^ per infamiam 
et bonam famam ;ut seductores^ et veraces ; ut qui igno- 
ramuTf et cognoscimur ; quan morientes^ et ecee vivi- 
mus ; ut coerciti *, el non mortificali ; iU tristes, tempef 
ataem gaudentes ; Ucut egeni, multot autem ditantes ; 
lOHquam nihil habentes^ et onmia postidentes (II Cor. 
VI, 7-10.) Sicuiergoista coniraria contrariis opposita 
sermonis pulcbritudinem reddunt ; ita quadam, non 
verborum» sed rerum eloqueniia contrariorum oppo- 
sitioiiesaeculi pulchritudo curoponitur.Apertissime hoc 
positum esi iii libro Ecdesiasiico, hoc modo : Contra 
malum bonum eil, et contra mortem vita : sic contra pium 
peccator, Et tic int^ere in omnia opera A/(tMtmt, bina et 
bina, unum con/ra tinum (Ecc/t. xxxui, 15.) 
GAPUT XIX. — Qiii^ untiendum videatur de eo quod 
tcripiuniettf Divisil.Dcus iiiter lucein et leiiebras. 
Quamvis ilaciue diviui sermonis obscuritas ctiain 
ad hoc sil utilis, qiiod plurc^ seiilcntias veritatis p;i- 
ritet in Iticem iiuliti;c producit, dum alius euni sic, 
aHus sic inielligit ; iia tamen ut quod in obscuro loro 
inlelligitur, vel allcstaiione reruin manifestariim, vtl 
aiiis locis minime dubiis asscralur ; sive cum miill:i 
traciantur, ad id qtioquc perveuiaiiir, quod seusit ille 
qui scripsit; sive id quidem laieat, sed ex occ^isiom' 

^ Plures 000 deterioris noia; Mss., qute latine ut opf^el- 
lentur opposita, 

(a) siiDili oomparatione uiitur cpist. 188, n. 8» e^ 'ifd| 
n. 13. 



m 



55i 



tracuntfae profuiidaa obsciurtiatis alki quoedam vcra 
dicanlur : non mibi videCur ab operibus Dei absurda' 
sentenlia, si cum lux iila prima facta est, Angeli 
creati inteiligunlur, et inter sanctos Angelos et ini- 
mimdos fuisse discreium, ubi dicium est, Et diviiii 
Deui inter lucem et tenebra$; et vocavit Deus luceni 
diem^ et tenebras tocavit noctem, Solus quippe ille ista 
discernere potuit, qni potuit eliam priusquam cadc- 
ront prxscire casuros, et lumine privaios verilaiis iii 
lenebrosa supcrbia remansuros. Nam ioier isiuin no- 
his nolissimum diem et noctem, id csi inler hatic 
lucem ct has tenebras, vulgatissima sensibus nostris 
Inminaria coeli ut dividcrenl, impcravit : Fiant, in- 
quit, tuminaria in firmamento eali, ut iuceant super 
Urram^ et dividant inler diem et noctem. Et Paulo post : 
Et fecitf inquit, Deui duo luminaria magna ; luminare 
majus in princifna ' diei^ et luminare minus in principia 
noctit ; et stellas : et posuit itla * Deus in firmamento 
cflf/f, lucere super terram^ et pnsesse diei et nocti, et 
dividere inter lucem et tenebras (Gen. 1,4,5,14, 16-18). 
Intcrillam verolucem, qu:c snncta socielas Angelorum 
est illustraiione vcritatis intelligibiliter fulgens, et ei 
coiitrarias lencbras, id esi malonim angclorum aver- 
sonim a liice justiiise tetcrrimas menles, ipse dividere 
potuit, ciii etiam futurum, non natnrae, sed voluntatis 
nialum, occiiltiim aut incertum csse non potuii. 
CAPUT XX. — Deeo quod post discretionem lueis at- 

que tenebrarum dicium est, Et vidit Deus lucein, quia 

Inma est. 

Denique nec illud est pnetereundum silentio, qnod 
iibl dixit Deus, Fm< /iio:, ei facta est lux; continuo 
Bubjunctum est, Et vidit Deus lucem quia bona est : 
non posteaquam separavit inter iucem et tene- 
bras ; ei vocavit Iiicem diem , et teiiebras no- 
ctem , ne simul cum Ince etiam tallbus tenebris 
testimonium piaciti sui perhibuisse videretur. Nam 
iiIn tenebrae inculpabiles sunt, inter quas et iucem 
isiam his oculis coiispicuam liiminaria coeli dividuiit, 
non ante, sed post infertur, Et vidii Deus quia bonum 
e$i. Et posuit ilta, inquit, m firmamento OBli, iucere 
tuper terram, ei. prmeue diei ei noeti, et uparare inter 
lucem ef tenebras, Ei vidit Deus quia bonum est* Utrum- 
que enim placuit, quia utrumque siiie peccato est. 
Ubi autem dixit Deus, Fiai lux, et facta est lux. Ei 
vidit Deus lucem, quia bona est; et postmodum infertur» 
Et uparamt Deus inter iucem et tenebras ; vocavitque 
Deus tu£em diem, et tenebrat vocavit noctem (Gen. i, 
5-5, 17, 18) : non boc loco additum est, Et vidit Deut 
qnia bonum est ; ne utrumque appeliaretiir bonum, 
( iiin esset horum altcrum malum, vitio proprio, non 
ii:ilura. Et ideo sola ibi lux placuit Conditori : lcne* 
I r:e autem angelic:e« etsi fuerant ordinandae, non 
lainen fuerant approbandae. 
CAPUT XXI. — De wtema et incommutabili tdtntia 

Dei ac voluntate, qua semper ilii universa qum ftdi, 

tic ptacuerunt facienda, quemadmodum facta. 

Quid est enim aliud intelligendum in eo quod pcr 

1 Piates manoscripti hoc et aitero loco, tit principio, Sed 
exciisis suffiragatur ffraeca iDtorpreiatio lAX, eis archat, 
i sic uss. At cdiu, ilias, A) ud LKX est, autmiM. 



LIBER UNDECIMUS. 

omnia dicilur, Yidit Deus quia bonum est : nisi cperis 
approbatio sccundum artem facti , qu» Sapientia Dei 
est? Deus autem usque adco non cum factum esl, tunc 
didicii bonum (a) , ut nihil eorum fieret, si ci fuisset 
incogniium. Dum ergo videt quia bonum est , quod 
iiisi vidisset antequam ficrct, non iitiqiie fierct ; docet 
bonnm esse , non discit. Et Plato quidem plus aiisus 
cst dicere, elatum esse scilicet Deum gaudio, mundi 
universiiale pcrfecla ( In Timceo ). Ubi et ipse 
non usque adeo desipiebat , ut putaret Deiim sut 
operis novitate factum l>eatiorem : sed sic ostcndere 
voliiit, artinci suo placuisse j.im factum, quod pla« 
cucrat in arle facieitdum ; uon quod ullo modo Dei 
scieiUia varietur, ut aliud in ea f;iciani ' qiise nondum 
suiit, aliud qu« jam sunt, aliud qux fucrunt. Non 
cnim more nostro ille vel quod fuluruin esi prospicit, 
vel quod prscsens est aspicit, vei quod prxlerituin est 
respicit ; sed alio modo quodam a noslrarum cogiia- 
tionum consuetudine longe alteque * diverso. Ille quip- 
pe non ex Iioc in illud cogitatione mulata, scd oinnino 
incommutabiliter videt; ita ut illa quidcm quae tcm- 
poraliter fiunt, et fulura nondum sint, et prxsentia 
jam siut, et praeteriia jam non sini, ipse vero liaec 
omnia stabili ac sempiterna prxseniia comprehendat : 
nec aliie.** oculis , aliter inente ; non enim ex aninio 
constat et corpore : nec aliicr nunc , alitcr antea , et 
aliter postca; quoniain non sicut nostra, iia ejus quo- 
que scientia trium temporum , prxscnlis videlicet et 
prxteriii vel futuri , varieiaie mutatur : apud quem 
non est immutaiio , nec momcnli obiimbratio (Jacobi 
1, 17). Neque cnim ejus intentio de cogitatione in co- 
gitationem transit» iii cujus incorporeo contuitu simul 
adsunt cuncta quae novit : quoniam tenipora ita novit 
nullis suis temporalibus notionibus, qucniadmodum 
temporalia movet nullis suis temporaltbus motibHS. 
Ibi ergo vidit bonum esse quod fecit, ubi boniim csse 
vidit ut faceret. Nec quia factum vidit , scientiam dii- 
plicavit , vel ex aliqua parte auxit , tanqiiam minoris 
scientiae fuerit priusquam faceret quod videret : qui 
tam perfecte non operaretur, nisi tam perfecta scien- 
tia, cui nihil ex ejus o^teribus adderetur. Quapropter, 
si tantummodo nobis insinuandum esset quis fecerit 
Iiicem, sufficeret dicere, Deus fecit luccm. Si aulcm 
non solum quis fccerit, verum etiam per quid fecerit; 
satis esset ita enuntiari, El dixit Deus, Fiat iux, et fa* 
cta est iux; ut non tantum Dcum, sed etiam per Yer- 
bum lucem fecisse nossemus. Quia Tcro iria quxdam 
maxime scienda de creatura nobis oportuit buimari , 
quis eam fecerit, per quid fecerit, quare fccerit : Deut 
dixit , inquit , Fiat iux , et facta est iux. Et vfdii Deut 
iitcem, quia bona est. Si ergo quoirinius quis fecerit , 
Deus cst. Si per quid fecerii, Dixit, Fiat, et facta est, 
Si quare fecerit, Quia bona est. Nec auclor cst excci- 
lentior Deo , nec ars cfficacior Dei Verbo , nec causa 
melior quam ut bonum creareiur a Deo bono. lianc 
etiam Plato causam condendi mundi jtistissimam di- 



> Sic Vind. Am. et Mss. At Er. et IjOv., fiant, 
« Fr. Lov., iateque. Caeieri libri, aiteque, 
(a) isuid nempe obiiaelNmt Manicnaei. Conf. IUk 1 d<i 
Gen. oont. Manicb., n* 13» 




ZZ& D£ CiVlTATE DEI, 

cit , ut !i bono Deo bona opera iidrent ( In Timm ) : 
sive is(a legeril, sive ab his qui legerant forte cogiio- 
verit ; sive acerrimo ingenio invisibilia Dei , [>cr ea 
qnas facia sunt, inlellecta conspexerit, sive ab his qui 
ista conspexerant et ipse didicerit. 

<IAPUT XXil. — De his quibus iii univerntate rerum 
a bono Creatore bene conditarum quigdam ditplicent^ 
el putant nonnuUam esse naturam malam. 

Hanc tamen causam , id est ad bona creanda boni- 
tatem Dei ; hanc , iiiquam , causam tam justam atque 
idoneam , qux diligenter consideraia et pie cogitata 
omnes coiitroversias quo^rentium mundi originem ler- 
minai , quidam hxretici non vidcrunt : quia egenam 
camis bujus Tragilemque mortaliiatem , jam de jusio 
supplicio venientem, dum ei non conveniunt, plnrima 
ofTenduiit ; sicut ignis, aut frigus, aut fera besiia, aut 
quid hujusmodi. Ncc attenduiit, quam vd in suts locis 
naturisque vigeant, pulchroque ordine disponantur; 
-^iuantumque universitati rerum pro suis portionibus *• 
decoris tanquam in communem rempublicam confe- 
rant, vel nobis ipsis, si eis congruentcr atque scienter 
atamiir, commoditaiis attribuant ; ita ut venena ipsa, 
qusB per inconvenientiam pemiciosa sunt, conve- 
nienter adhibita in salubria medicamenta vertantur : 
quamque a contrario etiam haec quibus deleclantur, 
slcut cibus et potus et ista lux , immoderaio et inop- 
portuno* usu noxia sentiantur (a). Unde nos admonet 
divlna providentia, non res insipienter vituperare, 
sed utiliiatem remm diligenter iiiquircre ; et ubi no- 
strain ingcnium vel infirmitas deficit, ila credere oc- 
cultam , sicut craiit qiixdam qu» vix poiuimus inve- 
Dire : quia ct ipsa utilitatis occullalio, aut humilitatis 
«xercilatio est , aut elationis atlrilio ; cuni omiiino 
natura nulla sit malum , nuiiienqMe hoc iioii sit nisi 
privationis boni : sed a terrenis nsque ad coelestia, et 
:i visibilibus usqiie ad invisibilia sunt aliis alia imua 
ineliorn ; ad boc inxqualia , ut essent omiiia. Deus 
atitcm ita cat artifcx magnus' in magnis, ut miiior 
iion sit in parvis : qiio; parva non sua grandilatc (nani 
fiiilla est), sed arlificis sapicnlia meiienda siiiil : sicut 
in specic visibilis ^ lioniinis , si ununi radatur su|)er- 
-cillum , quam propemodum nihil corpori , et quam 
niultuin delriJiitur pulchriiudini ; quoniam noii mole 
coiistai^ sed parilitatc ac dimensione membrorum. 
Nec saiic niultiim mirandum cst, quod hi qui nonnul- 
iam maiam^puiaiit csse naturam suo quodain coiitrario 
exortam propagaiamque principio, nolunt accipei*e 
Istani causam creationis rerum, ut bonus Deus con- 
deret bona ; credentes eum poiius ad hxc mundana 
nioUmina rebellantis adversum se mali repeliendi' 
extrenia nccessitateperductuin, suamque naturani bo- 
nam inalo coercendo superandoque miscuisse, quam 

* RonnuUi Mss., posUitndhus. 

» tfcprobae noue maQuscripiL At ediU, imporUm. 

■ Nures Uss., nuunnms. 

^ Vind. Am. et aliquot Mss., visibiU. 

•accodexa05i, la cod. aOiO, m,.tis r^peUendis. In B., 
Mtam, repeiUndu deest omaiuo. n. ' 

M «fST'^ "aiiiLliaios. \iiJ. lih. I dc Gen. coot. Manich., 



S. AUGUSTINI S5^ 

turpissim^ poiluUm et crudelissime captivatam et 
oppressain labore magno vix niundet ac liberet , non 
totom tameii ; sed quod ejus non potuerit ab Ula in- 
quinatione purgari, tegmen ac vinculum fdturum ho- 
siis victi et inclusi. Sic autem Manicha;! non deslpe- 
rent vel potius iiisanirent, si Dei naturam, slcuti est, 
incommuiabilem atque omiiino incorruptibilem cre- 
derent, cui nocere nulla res possit : animam vero qu£ 
volu^tate mutari in deterius et peccato corrampi po- 
tnit, atque iia incommuiabilis veritatis iuce privari, 
non Dei partem, nec ejus naiune quas Del est •, sed 
ab lllo condiuin longe imparem Conditori christiana 
sanilate sentirent. 

CAPUT XXIII. — De errore , in quo Origenis doctrina 

inculpatur. 

i. Sed multo est mirandum amplius, quod etiara 
quidam , qui unum nobiscum credunt omnium rerum 
esse pruicipium, ullamquc naturam, qu» non est quod 
Deus est, nisi ab illo conditore esse non posse; no- 
luerunt taineii istam causam fabricandi mundi tam 
boiiam ac simplicein bene ac simpliciier credere, iit 
Deus bonus condcrcl bona, et esseiit post Deuni qu» 
non esseiit quod est Deus, bona Umen quae non face- 
rel nisi bonus Deus. Scd animas dicunl, noii quidem 
partes Doi, sed factas a Deo , peccasse a Conditore 
recedendo ; et diversis progressibus pro diversUate 
peccatorum, a coelis usque ad tcrras, et diversa cor- 
pora quasi vincula meruisse : et hunc csse mundmn, 
eamque causam mnndi fuisse faciendi , non ut coii- 
derentiir bona , sed ut roaJa cohibercntur. Hiiic Ori- 
genes jure culpaiiir. In libris enim quos appeliat ntpl 
ipx&v, id est, de Principiis, hoc seiisit, hoc scripsit. 
Ubi plus quam dici potcst, miror hominetn in eccle- 
ftiasticis iitteris tam doctum et exercitatuni, non aiten- 
disst* , primum quam hoc csset coiitrarium Scriptunn 
hujus tanta: aiictoritatis intentioni , qiiae per omnia 
opcra Dei subjungeiis , Et vidit Deus, qnia bomm esi; 
conipletisque omnibus inferens, Et vidit Deus omniM^ 
quw fecit , et ecce bona valde ( Gen. i ) : nuilam allara 
causam faciendi mundi intelJigi voluit , nisi ut bona 
fierent a I)ono Deo. Ubi si nemo peceasset , tantura- 
inodo naturis bonis esset mundus oraatus et plenus : 
ct quia peccatum est , non ideo cuncta sunt impleu 
pcccatis , cuin bonorum longe major niimeras in c«- 
iestibus sux nauirjc ordinem servet. Nec inala volun* 
tas, quia natune ordineni scrvare noluii, ideo justi 
i>ei leges omnia benc ordinantis effugit. Qoouiam 
stcut pictura cum colorc nigro , loco suo posiU , iu 
univfTsilas rerum, si quis ptissit inlucri , etiain cum 
j)eccaloribus pulclira est , quamvis per se ipsos con- 
sidcratos siia deformitas turpct. 

2. Deiiide viderc debuit Origenes, et quicumque iu 
aapiunt, si liajc opinio vcra csset, niiindiim ideo fa- 
ctnm, iit animae pro merilis peccalorum siioriim taii- 
quam ergastula quibus pccnaliier includerentur, cor- 
pora acciperent, sii|)eriora et leviora qu« minus, 
iiiferiora vero et graviora quaj ainplius |)e«:cavcrani ; 

^ NOnmini iiss., qute Deus eu 



S37 

ddsuKMies quibus dcterius oihii est , terrciia corpora 
quibus inferius et gnivius iiihii est, polius quam 
homines eliain inaios *■ habere debuisse. Nunc vero 
Hi inteUigerenins animarum merita non qualitatibos 
«Mtrpomm esse pensanda , aerium pessimus d»mou , 
homo autem ct nunc licet maiiis , longe minoris ml- 
iiorisque maliiiic , et certe ante peccatnin tamen 1«- , 
leum corpus accepit. Quid antem stuliius dici poiest, 
f|uam per* isuuii solem, ut in uno mundo unus esselt 
non decori pulcliritudinis , vel eiiam saliiti rerom 
corporaiium consuiiiisse artificem Deum (a), sed boc 
potius evenisse , qiiia una anima sic peccaverat , nt 
tali corpore mereretur includi? Ac per hoc si conli- 
gisset , ut non una , sed duae ; imo non du», sed de- 
ccm, vel ceiiiuin , &imiliter aequaliterque peccassent , 
ceiituin soles hal>eret hic mnndus. Quod ut non fieret, 
non opiflci<i provisione niirabili ad rerum corporalium 
salutem decoremque consollum est ; sed coiiligit po- 
tiiis tanta unius animsc progressione pcccantis, ut sola 
corpiis tale mereretur. Non plane animarum, de 
quibiis nesciunt quid loquanlur , sed eorum ipsorum 
qui lalia sapiunt, multum longe a veritate et merilo 
est coercenda progressio. Haec ergo tria qua: superius 
commendavi, cum in unaquaque creaiura requirunlur, 
quis eam fecerii , per quid fecerit , quare fecerit , ut 
respondeatur, Deus, per Verbum , Quia bona est •, 
ulruin altitudine mysiica nobis ipsa Trinitas intiine* 
tur, lioc est Pater et Filiiis et Spiritus sanctus; nn 
aliquid occurrat , quod in Iioc loco Scriplurarum id 
accipicndum esse prohibeai, mulii sermonis esi quae- 
stlo , nec omnia uno volumine ut explicemus urgen- 
dum est. 

CAPCT XXIV. — De Tntiitate divina, quoB per omnia 
opera iua signi/icalionis me sparsit indicia, 

Credimus, et tenemus, et Odcliler praedicamns, 
quod Pater genuerit Verbum , hoc est Sapienliam , 
per quam facta sunt omnia, unigenitum Filium, unns 
unum , aetemus coaeternum , summe bonus aequaliler 
bonum ; et quod Spiritus sanctus simul et Patris el 
Filii sil Spiritus , et ipse consubstantialis et coaeter- 
nu8 arobobus : atque hoc totum et Trinitas sit propter 
proprietatem personarum, et unus Deus propter inse- 
parabilem divinitatem, sicut unus omnipotens propter 
inseparabilem omnipotentiam : ita lamcn ut etiam 
cum de singulis quapritur, unusquisqiie eorum et 
Dens et omnipotcns esse respondeatur; ctiin vero de 
oinnibus simul , non tres dii vel tres omnipoientes , 
sed unns Deus omnipotens; tanla ibi ost in tribus 
inseparabilis unitas, quae sic se voluit pro^dicari. 
Utrum autem boni Patris et boni Filii Spirilus sancius, 
quia communis ambobusesi, recte boniias dici possit 
amborum, non audeo temerariam praecipitare senten- 



^ Nss., etiam bmos, Sic etiam vind. et Am, sed hi 
doo eLiii |)06t, elium bonos; addunt, poUus eUam quam 
malos, 

* Particula, per, abest a mannscriptis et ab editis ^ind. 
Am. et Br. 

* Sic vtnd. Am. et Mss. At Er. et Lov., qusa bonusesi» 
(a) Conf. Ub. ad oros. oonur. inisdlliantst. et origenist», 

n. II. 



LIB£R UNDEGIMlJS. m 

t:am : verumtanien amborum eum dloere sanctitatem 
facilius ausus fuero, non amborum quasi qualiialeni, 
sed ipsum ' qnoque substantiam, et tertiam in Trinitale 
personam. Ad hoc enim me probabilius ducit, quod 
com sit et Pater spiriius et Filins spiriliis , et Paier 
sanctus, et Filius sanctus, proprie tamen ipse vocatnr 
Spiritus sanctus, tanquam sanctitas subsuinlialis et 
consubstaniialis amborum. Sed si nihil aliud cst bo- 
nitis divina quani sanctitas, profecto ct illa diligeniia 
rationis est , non prsesnmplionis audacia, ut in ope- 
ribus Dei secreto quodam loqucndi modo, quo nostra 
cxerceatur intentio , eadem nobis insinuata intclliga- 
inr Trinitas, uiiamquamque creaturani quls feccril^ 
per qnid fecerit , propter quid fecerit. Pater quippe 
inielligilur Verbi, qui dixil, Fiai, Quod autcm illo 
diceiite factum est, procul dubio pcr Verbum factum 
est. In eo vero quod dicitur , Vidit Deus qnin bonum 
cst; salls significatur , Deum nulla ncccssii;)tc, nulla 
sii:i* cujusquam uUlilatis indigcntia, scd sola bonitate 
fecisse quod factum esi, id est, quia bonum esi : quod 
idco, posteaquam facttim esl, dicitur, ut res qu» facln 
est, congruere bonitati proptcr quam facta est , indi- 
cetur. Quae boniias si Splritus sanctus reclc intelligi- 
lur, universa nobis Triniias in suis operibus iiitima- 
tur. Inde est civitalis sanciae, quae in sanctis Angelis 
stirsum cst, el origo, et informatio, et beatilndo. Nam 
si quaeratur unde sit, Deus cam coiididii : si undc slt 
snpiens, a Deo illuminatur : si unde sit felix, Deo 
friiitur : subsistens modificatur, conlcmplans illustra- 
tur, inhaerens jucundaiur ; est, vidcl , amat ; in aeicr» 
iiiiale Dci vigct, in veriiate Dei luccl, in bonitale Dci 
gaiidet. 

CAPUT XXV. — Z)e tripartita lotius philosophias disci^ 

plina. 

Quantum intcHigi datur, hinc philosophi sapicnti.^e 
disciplinam iripartitam essc voluerunt ; imo tripartK 
tam esse animadverterc poiuerunt (neque eiiim ipsi 
iiistiiueninl ut iia esset, sed ita esse poiiiis invene- 
rnnt) : cujus una pars appellaretur physica , altera 
logica, tertia elhica. Quarum nomina latina jam mul- 
t(irum litteris firequentala sunt , ut naturalis , ralio- 
nalis, moralisqiie vocarentur : quas etiam in octavo 
libro brcviter perstrinxinius {Cap, J^seqq^.^onquod 
sit consequcns*, ut isti in his tribiis aliqiiid sccun- 
diim Deum do Trinitate cogitaverint. Quamvis Plato 
lirimus istam distribulionem reperisse et commcn- 
dasse dicatur , cui neque naturarum omnium auctor 
nisi Deus visus esl , neque intelligcntiae dalor, neque 
anioris, quo bene beateque viviiur, inspiralof. Sed 
certe cum el de natnra rerum, el de ratione indagan- 
d« • veritalis , et de boni fine ad quem cuncta quae 
agimus referre debemus , diversi diversa sentiant : 
in his lamen tribus magnis et generalibus quacslionl- 
bus omnis eorum versatur intenlio. Ita cum in una- 
quaque earum quid quisque secietur , miiliiplex si 
discrepantia opinionum , esse lamen aliqiiam wAar^ 



* Sic Mss. Edili vcro, t|wam. 

» vind. el pleriqoe Mss. : pm qno m consequens, 

* rrobaenotse ^.^invenienda. 



DE CiVITATE I>EI, S. AIICUSTINT 



causam, Bcienthe formaxr, v)ta) summam, nemo cun- 
clalur. Tria eliam auni quas in unoquoque bomine 
arUfice speclaniiir, ut aliquid erOciat ; natura, do- 
cirina, usus : natura ingenio, doctrina acienlia, u»us 
fructu dijudicandus esl. Nec igiioro quod proprie 
iructus fruentiSy usus uteiitis sit; atque lioc interesse 
videatur, qiiod ea re frui dicimnr , qu» nos non ad 
aiiud referenda per se ipsam ^ deleclat ; uii vero ea 
re, quam propieraiiud qusrimus (a). Unde tempora- 
libni magis uiendum est, quam fruendum , ut frui 
niereamur «temis. Mon slcut perversi» qui frui volimt 
iftunmo, uti aulem Deo ; quoniam non nummum pro- 
pter Deum impendunt, sed Deum propier iiummum 
colunt. Vcrumtamen eo loquendi medo, quem plus 
obtinuit consueludo, el fructibus ulimur» et usibus 
fruimur. Nam et fructus jam proprle dicnnlur agro- 
rum, quibus utiquc omnes lemporaliter utimur. Hoc 
itaqtie more* iisum dixerim in bis tribus qu£ iii bo- 
mine specianda commonui, quae sunt natura, doclrina, 
usus. Ex bis propier oblinendam beatam vitam, tri- 
partila» ut dixi, a phiiosopbis invenla est disciplina ; 
naturaiis propier naiuram , rationalis propier doctri- 
. nam , moralis propier usum. Si ergo natura noslra 
esset a nobis, profecto el nostram nos genuissemus 
sapientiam, ncc eam doclrina , id est aliunde discen- 
do» percipcre curaremus; et iioster amor a nobis 
profeclus, ct ad nos relatus, ad beate vivendum suf- 
ficeret , nee bono alio quo frueremur ullo indigeret : 
nunc vcro quia natura nostra, ut esset, Deum babet 
auctorem; procul dubio ut vera sapiamus, ipsum de- 
bemus habere doctorem ; ipsum eliam ul beati simus, 
suavitatis inlimae largiiorem. 
CAP13T XXVL — De imagme nunmcs Triniiath^ quw 

ieeundum quemdam modum in nalura etiam necdum 

bealifieati hominis invenilur. 

Et nos qnidem in nobis , UmeUi non xqoalem , 
Imovaldelongequedistantem, neque coxlcrnam,ct 
qno brevius toium diciuir*, iion ejusdera subsuinliai, 
aijns est Deus , tamen qua Dco nihil sit in rebus ab 
eo faciis natura propinquius, imaginem Dei, boc est 
snnimxillias Trinitalis , agnoscimus , adliuc refor- 
matione perficieiidam . ut sii eiiam similiiudine pro- 
xima*. Namelsurans,et nos essenovimus, et id 
esse* ac nosse diligimUs. Iii bis aulem tribus qu3 
dixl , niilla nos falsiUs verisimilis lurbal. Non 
enim ea , sicul illa qiiae foris sunt , ullo sensu 
corporis Ungiinus , velut colores videndo , soiios 
audieiido, odorcs olfacienJo, sapores guslando, 
dura et mollia contrecinndo sentimus» qtiorum 
sensibiliiim eiiam imagines eis simillimas, nec 
iam corporeas , cogilaiione vcrsamus , memoria 
lenemus , et per ipsas in istorum desideria conciia- 
mur: sed sine ulla pbanlasiarum vel pbanlasmaium 

* Plures Iis8..mn perseipsam. 

• Slc vlnd. Am. et Hss. At Er. et Lov., modo. 

* SolaeditioLov., dicalur, 

^l"^lncipii capui vigesimum sepUmum in praeclpuis ma- 

• .sic iiss. EdlU vero, et noetrum em. 

^ (fl) vlde lib. 1 de Doclr. dirisl., n. M, et lib. 10 de Tri- 
Bfi., n. \% prope fin. 



imaginalione ludiltcaloria, niihi esse me, idquD iioi.{e 
et amare certissimum est. NuUa in liis vcris Acade- 
micorum argumenu formido , diceniium, Quid , si 
DiHeris ? Si enim fallor, sum. Nani qui non est, uii- 
que nec Ealii polest : ac per lioc sum , si fallor. Quia 
ergo 8um si faUor, quomodo esse nie faUor, quando 
certum est me esse , si fallor ? Quia igitur essem qui 
lallerer, etiamsi falierer ; procui diibio in eo quod uie 
iiovi esse, non fallor. Coiisequens est antein, ut 
etiam in ee quod me nuvinosse,non fallar. Slcnt 
enim novime e8se,ita novi eiiam lioc Ipsum, nosse 
me. Eaque duo cum amo , eumdem quoque amorem 
quiddam tertium , nec imparis asslimatlonls , eis quat 
novi rebus adjungo. Neque enini fallor amare me, 
cum in his qiue amo non fallar : quanquam etsi ilia 
falsa essent , falsa me amare verum esset. Nam quo 
pacto recte reprehenderer et recte prohiberer ab 
amore falsoram , si me illa amare falsum easet ? Cum 
▼ero et illa vera aique cerU sint, quis dubitet quod 
eorum , cum amantur, et ipse amor veras et cerlus 
est? Tam porro ncmo est qui esse se nolit , quam 
nemo est qui non beatus esse velit. Quomodo enun 
potest beaius esse , si nihil sit? 

CAPUT XXVII. — De essentia et uientia , et utriutqua 

amore. 

I. Ila vero vi quadam naUirali ipsum esse jucun- 
dum est , ut non ob aliud et hi qui miseri sunt nolint 
interire , el cum se miseros esse scntiant , non se 
ipsos de rebiis , scd miseriam suam polius auferri 
veHiil. Illis etiam qui et sibi miscrrimi apparent , et 
plane sunt, et non solum a sapientibus , quoniain 
stulti , veram et ab bis qui se bealos pulant, niiseri 
judicantur, quia pauperes atque mendici sunt, si quis 
immorUiliuiem daret, qua nec ipsa miseria morerc- 
tur.proposito sibi quod si in eadein miseria semper 
esse nollent , nulli et nusquain essent fuluri , sed 
omni modo perituri , profecio exsiilurcnt lastitia , et 
sic semper ciigereiit esse , quam omnino nou esse. 
lliijus rei testis est notissimus sensus iliorum* Undc 
enim mori meluuni, et malunt in illa aerumna vivere, 
quam eam morte flnire, nisi quia salis apparet quam 
refiigiat nalura non csse? Atque ideo ciim se 
noverint esse morituros , pro magno beneficio 
sibi banc impendi misericordiam desiderant , ut 
aliquanto produdius in eadem miseria vivant, 
Urdiusque niorianiur. Procul dubio ergo indicani 
immorUliutem sailcm Ulem qux non habeat 
finem niendiciutis, quanu gratiilatione susciperciii. 
Quid? animalia omnia eiiam irrationalia , quibiis 
datum non cst isU cogitare , ab immensis draconibiH 
usque ad exiguos vermiciilos , nonne se esse velic , 
atque ob hoc interilum fugere omnibus quibus pM»> 
suntmolibusindicant? Quid^ arbusu omncsqtic frii' 
tices, quibus nullus esl scnsus ad viundam nianifcsla 
motione pcrniciem , nonne ut in auras lutum culiiiinis 
germen emittant, ailius terrae radices afligunt', quo 

* sic vind. Am. et nonnnlU Mss. Alii veteres libri habent, 
aOud terrije radim aJpffimL At Er. et Ijov.» aUud terrx ror 
aices afpgimt. 



• 



m 



LIBER UNDECIMUS. 



51» 



Mimentiiin Irahant, atqoeltasuuin quodammodo eaae 
consenrent? Ipsa postremo corpora, quibus non 
solum sensas , sed nec uHa aaltem seminalis est vila, 
Ita tamen vel exsiliunt in supema , vel In ima de- 
scendunt , vel librantur.ln mediis, ut essentiaro suam, 
nbi secundunfi naturam posaunt esse , custodiant* 

2. Jam vero nosse quantum ametur, quamque lalli 

nolithttfr.ana natura , vel hinc intelligi potest, quod 

lameniari qnisque sana menie mavult , quam laeiari 

In amentia. Quao vts mngiia atque mirabilis mortali* 

luis , prseter hominl *, animantibus nuila est; liceC 

eorum quihusdam ad isiam lucem contuendam multo 

quam nobis sit acrior sensus oculorum : sed lucem 

illam incorpoream contingere nequeunt, qua inens 

nostra quodammodo irradiatitr, ut de his omnibus 

recte judicare ppssimus. Nam in quantum eam capi- 

mus , in tantum id possumus. Verumlamen inest sen- 

sibus irrationalium animaniium , etsi scientia nullo 

modo , at ccrte quaedam scientiae similitudo. Caetera 

autem rerum corporalium , non quia sentiunt , aed 

quia sentiuninr, sensibilia nuncupata sunt. Quorum 

in arbustis hoc simile est sensibus , quod aluntur et 

gigiiunt*. Verumtamen et haec et omnia corporalia 

laicnies in natura causas habent ; sed formas suas , 

qnlbiis mundi hujus visibilis slructura formosa est , 

scntiendas sensibus prsebent , ut pro eo quod nosse 

non possunt , quasi innotescere velle videaulur. Sed 

nosse ea sensu corporis ita capimus , ut de bis non 

sensu corporis judicemus. Ilabemuseuim alium iute- 

rioris hominis sensum isto longe pra>slanliorem , 

quo justa et injusta senlimus : justa , per intelligibi- 

Icm speciem ; injusta, per ejusprivationem. Ad bujus 

scnsus ofQcium non acies pupillse , non forameii au-. 

riculx, non spiramenta narium, non guslus faucium , 

non ullus corporeus tacius accedit. Ibi me et esse et 

hoc nosse cerlus sum , ei haec amo ' atque amare me 

similiter certus sum. 

CAPUT XXVIII. — An eliam ipsum amorem, quo 
et esse et scire diligimus , diligere debeamus , quo 
magis divinm Trinitads imagini propinquamus. 

Sed de duobus illis , esseniia scilicet et notitia , 
quantum ameniur in nobis , ct quemadmodum eiiam 
c;cteris rebtis quae infra suni , eorom reperiatur, etsi 
flifTerens, qu^dam tamen similitudo, quanium siis- 
ccpti hujus operis raiio visa est postulare , satis dixi- 
mus : de amore auiem quo amantur, utrum et ipse 
amor ainetur, non dictum est. Amatur autem : et 
hinc probanius , quod in hominibos qoi rectius aman- 
lur^, ipse magis amatiir. Neque cnim vir bonus 
merito dicilur qui scit quod bonum est, sed qui dili- 
git. Cur ego et in nobis ipsis non et ipsum amorem 
iios amare senlimus , quo amamus quid quid boni 
ainamus? Estenimet amor, quo amatur et quod anian- 

> Er. et Lov., hondnes ; dissentientibus editis aliis et uss 
-^ Ms. 2030, honmem. M. 

* sic vind. Am. et Mss. AtEr. etLov., gtgnuntwr. 

* ita Mss. Editi vero, el hoc amo, 

^ sola ediiio Lov., quod homimbus qm nctm anm- 

lUf* 



dum non est: et istum amorem odit in se , qui illuni 
diligit,quo id amaturquod amandnmest. Possuntenlm 
ambo esse in uiio bomine, et hoc bonom est homl- 
ni, ut illo proHciente quo hene vhrimus, iste deflclat 
quo roale vlvlmus*, donec ad perfeetmn sanetui;, ei 
In honuro eommutelur omne quod vlvimus. Sl enim 
pecora essemus , earnalem vham et quod secundum 
aensum e]ua est amaremus ; idque esset sufBclens 
bonum nostrum , et secundum hoc cum esaet nobtl 
bene, nihil aliud qnsereremus. Item si arbores ease* 
mus, nihilquidem sentiente motuamare possemutf^ 
verumtamen id qoasi appetcre videremur, quo fera- 
citts essemus uberiusque fructuos^. Si essemus lapl-^ 
des, aut fluctus , aut ventus, aut flamma , vel quld 
ejusmodi , sine nllo quidem sensu atquc vita , non 
taroen nobls deesset qnnsi quidam nostroruni loco- 
rum atqttc ordinis appetitus. Nain velut amores cor* 
pomm moinenla sunt ponderum, sive dcorsum 
gravitaie, sive sursnm levitatc nilantur. Ita enim cor- 
pus pondere , slcut animus amore feriur, qnocuinqao 
fertur (a). Quoniam igitur homines somus , ad nosiri 
Creatoris imaginem creati , cujiis est vera xterniias, 
aeterna veritas, seterna et vera charitas, estque ipsa ' 
aetema et vera et chara Trinitas, ncque cnnfusa, neque 
separata; in iis quidem rebus quae infra nos sunt, quo- 
nlam et ipsa nec aliquo modo essent, necartqua specie 
eontinerenlnr, neo^aliquemordinem verappeterent, vct 
tenercnt, nisi ab iilo facta essent qni summe est ,. 
qui sumine sapiens est , qui suinme bonus est : tan - 
quam per omnia qnas fecit mirabili stabilitate curren- 
tes, quasi quspdam cjus alibi magis, alibi minus imprea- 
sa vestigia colligamus; in nobis aulem ipsisejus Imagl»- 
nem c()ntuentes,lanquam minor llle evangelicus filtuh 
ad nosmelipsos reversi surgamus {Luc. xv, 18), ul * 
ad illum redeamus , a quo peccando recesseramus. 
Ibi esse nostnim non habebii inorlem, ibi nosse nos- 
irum non habcbit errorem , ibi amare noslrum nbn 
habcbit oflfensioneni. Nunc autem isia iria nostra 
quamvis ceria tcueamus, nec aliis eacredamus tesii- 
bus , sed nos ipsi prasentia sentiamus, aique inte- 
riore veracissimo cemamus aspectu, tamen quamdin 
futura, vel utrum nunquam defutura, et quo si bene, 
quo auiem si male agantur, perventura sint , quo- 
niam per nos ipsos nosse non possumus , alios hlnc 
tesies velquarimns, vel habemus; de quorum fldO' 
cur nulla debeat esse dubitaiio , non est iste , sed 
posterior erit diligentius disserendt locus. In hoc 
auiem librode civiute Dei , quae non percgrinatur iii 
hujiis vil» mortalitalc , sed iminortalis semper in 
ccelis est , id est , de Angelis sanctis Deo cohaere»- 
libus, qui nec fuerunt unquam, nec futuri sont deaer* 
tores , inter quos el illos qui ajlernam lucem dese- 
renles, tenebrae facii sunt , Deum primitus divislsse 
jam diximus, illo adjuvame quod c<£pimu8,ut poa- 
sumus explicemus. 



*■ sic Mss. At edili, estqueipse. 

> Edili, ei ; dissentientibus veteribus libris* 



{n) vid. iib. 13 uonfesti.y cap. 9. 



i 



m 



DE CIVITATE Dfil, S. AUfiUSTINl 



S44 



CilPUT XXIX. Ik umeltmm Aa§§knm fciMlk, t/Ma 
Trinitaum iu ipta epu deUaU nottenmt^ el qM ape- 
rum cau$at pritu tit operanti» arte^ qaam in ipm 
openmu arlifici$ iniueniur, 
llli quippe Angeli saQCti Don per Terba sonaDtia 
Dcum discunt; sed per ipsaiu praMentiam immutabilit 
teritatis, hoc est» Verbum ejns unigenitum : et 
Ipsum Verbum et Patrem et eorum Spiritum aan- 
dum ; eamque esse inseparabilem Trinitatem, sin- 
gulaaque in ea personas esse unam substantiam ; et 
tameo orones non tres deos esse, sod unum Deum« 
ita noTerunty ut eia magis ista, quam nos ipsi nobis 
cogniti siunus. Ipsam quoque creaturam melius ibi, 
hoc eat in sapieutia Dei, lanquam in arte qua lacta 
est, quam in ea ipsa sciuut : ac per boc el se ipsoa 
ibi melius quam in se ipsis, Terumiaroen etinse 
ipsis. Facti suntenim,et aliud suntquam illequi fecit. 
Ubl ergo lanquam in cognitione diuma , in se ipsis 
tutem tanquam in vespertina, sicut supra jam dixi- 
asua ( Cap. 7 ). Multum enim differt utruro in ea 
ratlone cognoscaiur aliquid secundum quam facium 
eat» an in se ipso. Sicut aiiterscitur rectitudo linearum 
aeo verilas figurarum, cum intellecta conspicitur, aliler 
com in puivere scribi(ur(a);etalilcr Jusiilia in veri- 
ttle incommulabili, aliter in anima justi. Sicdelude 
oetera, sicut rirmamentum inter aquassuperioreset 
ioferiores, quod ccelum vocatum est ; sicut deorsum 
oquarum congcries terncque nudatio , et bcrbarum 
inatitotio atque lignorum; sicut solis et lunx siella- 
romque conditio; sicut ex aquis animalium, volucrum 
•cilicet atque piscium l)eiluarumqoe natantium ; sient 
quorumcuroque ^ in tcrra gradientiuro alque repen- 
tiuro, et ipsius bominis, qui cunctis in terra rebus 
excelleret. Omnia bxc aliter in Verbo Dei cognoscun- 
lor ab Angelis, ubi babent causas raiionesque suas, 
id est secundum quas lacia sunt, incommutabiliter per- 
manentes, aliter in se ipsis ; illic clariore, bic obscu- 
riore' cognitione, velut arlis atque operum : quse 
lamen opera cum ad ipsins Creatoris laudem venera- 
lionemque referuniur, tanquam mane lucescit in 
mentibus contemplaniiuni. 

CAPI) T XXX. Dn tenarii numeri perfectione, qm pn- 
nms partium euarum quantitate completur. 

ilasc antcm propter senarii numeri perfectionem, 
eodem die sexies repetiio, sex diebus perfecta nar« 
ninlur : non qnia Deo necessaria fuerit mora tem- 
porom, quasi qui non potuent creare omoia simul, 
i|oaB deioceps congniis motibus peragerent tero- 
pera ; sed quia per senarium numerum esl ope- 
rum signiflcaia perfectio. Numerus quippe senarius 
INrimus completur suis partibus , id est , sexta sul 

1 ta uss., quorunupte. 

* Miis., illac clarioref hac obtcurtore. 

(a) cenius meliusque scitur lota ratio liDeanim superfi- 
eicruQique ex dogmaiis matbemalicis, quam ex picUira, 
qux mmquam lam exacta est, ui auie oculosrem ipsam, ut 
ac babet, exponat; meliusqae meote intelUgitur rectam 
ease Uncam quae a nota in notaro est brevissima, ut ait Eu- 
dides, aui liueas omnes a cemro ad drcuoi esse pares, ex 
praBceptis geomatriae, quam ex descriptione non modo pul- 
fcrisi sed ne iwbasii quidem ant Apeilis. Um. Yins. 



parte, ei tcrtla , et dlroldl^ , qott sont onom, et doo» 
et Iria : qiitt fn suromam ducta, sex fiunt.Partes 
autem in hac consideratione numerorum lUae intclli • 
gendie sunt, qox quota: sint dici poiest : sicut dimi- 
dia, lertia, qoaria , et deinceps ab aliquo nuiiieru 
denominal». Neque enim, exempli gratia, quia in 
novenark) noraero quatuor pars aliqoa ejus est» ideo 
did potest quota ejus sit : nnuro auiem potest, nam 
nona ejos est; et tria potcst, nam terlia ejus est. 
Coi^unct.^e vero Istje dnx parles ejus, nona scilicet 
aique tertia, id esi, unum et tria, longe sunt a tnta 
summa ejus, qaod est no?em. Itcmque iii donario 
quaternarius est aliqiia pars ejus; scd quota sit dici 
non potest : unuin autem potest ; nam decima pars 
tjus esl. Habet et quiniam, quod sont duo : habet ct 
dimidiam, quod sunt quinque. Sed hx tres partcs 
ejus, decima et quinta et dimidia, id est ununi et duo 
et quinque, siunil ductae non conipleiit def.em : suiit 
enini octo. Duodenarii vero partcs numeri in suui- 
mam ductse, ir.inseunt cum : habct enim duodccimain, 
qnod est unum; habet scxtnin, quae sunl duu; haliel 
quartam, qnx sunttria; habet tertiam qu.-c suiit 
qoaluor ; habet et dimidiam, qua: sunt sex : unuiii 
autein et duo ct tria et quatuor et sex, non duode- 
cim, sed amplius, id esl, sexdecim Ount. Hoc breviter 
commemorandom pulavi ad commendandam senarii 
mimeri perfeciionem, qui primus, ut dixi, partihus 
suis iii summam redactis ipse perficitur : iii quo |)ur- 
fccit Deus opera sua (a). Unde raiio numeri coiitc- 
mnenda non cst, qnse in muliis sanciarum Scriptura- 
nim locis, quam magni fl;stimandasit,eiuccldiUgcii' 
ter inlncntibus. Nec frustrn in Inndibus Dei dictuin 
est, Omnia in mensura el numero et poudere dUpoiuiui 
( Sap, XI, 21 ). 

CAP13T XXXI. — Dedie seplimo, in qtto pteniludo el 

requiet commendalur. 

In septimo niilem die, id est eodem die scpties 
rcpeiilo, qui numerus cttam ipse alia ratione pcrfectos 
est, Dei rc(|uies commendalur, in qua primum sanctiA* 
catio sonat {Gen. ii, 2,3) (b). Ita Deus noluit istuin dieni 
in uUis suis operibus sanciificare, sed in requie siia, 
qux non habet Tcsperam : noque enim nlla creatura 
est, ut ctiam ipsa (c) alit«r in Dei Verbo, aliier in 
se cogniu, faciat aliam velut diurnam, aliam vt^liil 
Tcsperlinam nolitiam. De septenarii porro iiuiucr 
perreclione dici quidem pliira possunl : sed et liber 
isle jam prolixus cst ; et vereor ne occasione coin* 
peria, scientiolam nostram ieviter magis quani niili- 
ter jactare velle videamur. Habenda est itaque ratic 
rooderationis atquc gravitalis, ne forte cuin de nu- 
mero multuro loquimur, mensuram et pondus negll- 
gere judicemur. Hoc itaque satis sit admonerc, quod 
totus impar primus numerns ternarius esl, totus paf 
quaternarius : ex quibiis duobus sepienarius consUt. 

(a) a»nf. lib. A de Gen. ad Ult., n. 2-7, et dc Trmil. lib, 

\b) Lib. 5de Gen. ad LiU., n. i-5, et lib. 4, n. 51-57. 
(c) ip$a scilicct requies Dd, qua non est aliqoa creo» 
tura. 



Zi5 

Ideo pra uniyerso saepe ponitar, sicuti est, Sepiks 
cadet fuitns^ ei remrget {Prov. xxit, 16): id est, 
qnotlescuniqae ceciderit, non peribit. Qiiod non de 
iniqiiitatibas, scd de tribulationibiis ad humilitatcm 
perducentibus iiiteltigi voluit. Et, Sepliet m die lau- 
dabo fe(Pfa/. cxTiii, 16i). Quod alibi alio modo 
dictiim est : Semper Imt ejus in ore meo (P$al. xxxiii, 
2) Et mulia bujtisinodi iii diTinis aucloriutibus rcpe* 
riuntur, in quibiis septenarius nunierus, ut dixi, pro 
cnjusque rei uniyersitate poni solet. Propler hoc 
eodem saepe numero signiOcatur Spiritiis sanctus (a), 
de qoo Dominus ait , Docebit vos omnem veritatem 
{Joan. XTi, iS). Ibi requies Dei, qiia requiescilur in 
Dco. In toto quippe, id est iii plena perfectione, re- 
quics ; iii purte autem labor. Ideo laboramus, quain- 
diu ex parte scimus ; sed cum Tcnerit quod perfecium 
est, quod ex parte est eTacoabitur ( I Cor. xui, 9, 10). 
Ilinc est qiiod etiam Scripturas isias cum labore 
rimamur. Sancti Tcro Angeli , ad * qiiorum sociela- 
tcin et congregationem in bac peregrinatione laborio- 
sissiina suspiramus, sicut linbent permancndi xter- 
nitatem, ita cognosccndi rncililatem et rcquiesceiidi 
fdicitatein. Sine diHficiilintc quippe nos ndjuvaitt; 
qiiimiam spiritualibus molibus puris ei libcris non 
laborant. 

CAPUT XXX IL — De opimone eorum qui Angelorum 
creationem anteriorem votunl esse, quam mundi. 



Ne qtiis aiitem contendat, et dical non sanctos Ari- 

gelos esse signific:Uos, in eo quod scriptum est, Fiat 

/iix, et facla est lux; sed quamlibet lucem tunc pri» 

mum factam esse corpoream aut opinetur, aut do- 

ceat : Angelos autem prius esse factos, non tantum 

ante firmamenium, quod inter aquas et aquas faclum, 

appellaium cst coelum, sed anle illud quod dictum 

est, In principio fecit Deu$ ccetum et terram : atqite 

illud quod dictum est, 7ii principio, non ita dictum 

lanqnam primum hoc facium sit, cum ante fecerit 

Angelos; sed qnia omnia in sapientia fecit, qood est 

Yerbum ejus, et ipsum Scriptura principium nomi- 

naTit; sicut ipse in Evangelio Judaeis qiiserentibus 

quis (^sel, respondit se esse principium (Joan. tiii, 

i5) . noii c contrario referain contentionem, mnxiinc 

quia hoc me delcctat plurimum, quod eliam in suiiimo 

exordio sancti libri Gencseos Trinitas commendatur. 

Cum enim ila dicitur, In principio fecit Deui ccelum 

et terram , ut Paler fccisse intelligatur in Filio , 

sicut atlestatur Psnlmus, ubi legitur, Qiiam ma- 

gnificata iunt opera tua, Domine! omnia in sapientia 

fecisti {Psat. ciii, 24) : convenientissime paulo post 

coinmemoratiir etiam Spirilus saiictus. Cum cniiii 

dictum essel, qualcm terram Deus primitus feceril, 

vel quam molem maieriamve futurae consiructionis 

ninndi coeli et terrae nomine nuncupaverit, subjiciendo 

ft addendo, Terra autem erai invimbilis et incompomta^ 

et tenebrce erant super abyssum : mox ut Trinitatis 



LIBER UNDEGmUS. 3M 

coromeffloratlo eompleretur, Et ipfrf/iii, inqnit, Dei 
superferobtttitr super aquam {Gen, i, 1-5). Proindc ul 
Tolei quisqiie accipiat, quod ita pronmdum est, ut ad 
exercitalionem Iq^entium a fidei regula iion abenran» 
tes plures possit generare sencentias : dum tnmen An- 
gelos sanctos in sublimibus sedibus S non qiiidcm De^ 
caTtemos, sed tainen de sua sempitcrna et Tcra fe* 
ficitate secoros et certos esse, nemo ambigat. Ad quo- 
rtim societsiiem pertinere parTUlos suos Dominus do-' 
cens, non solum itlud ait, Erunt cequales Angetis Dd 
(Matih. XXII, 30) : Tcnim ipsi qnoque Angeli qua con- 
lemplatione fruantur, ostendit, uM ait, Videte ne ron- 
lemnatis unum ex pu^ttis istis : dico enim vobis qma 
AngeU eorum in cmtis semper videni faciem Palris mer, 
qui in ccelis esi {Id. xtiii, iO). 
CAPUT XXXIll. — De duabus Angelorum societatibus 
diverM atque disparibus^ qwe non incongrue intelti' 
guntur tueis et lenebrarum nominibus nuncupato!. 
Peccasse autem quosdam angelos, et iii hujus mundi 
iina deirusos, qui eis Tclut carcer est, usqne ad futn- 
ram in die judicii ultimnin damnationem, apostolus 
Peirusapertissimeostendit, dicens, quod Deus angelis 
pcccantibus non pepercerit, sed carceribns caliginls 
mferi * retrudcns tradiderit in judicio puniendos re- 
serTarl (II Petr. u, 4). Inter hos ergo et illos, Deum 
Tcl proiscientia velopere diTisissequisdubitetf illos- 
qee Iticcm merito appellari, quis contradicat ? quan- 
doqiiidem nos adhuc in fide TiTcntes, et eornm 
aniualitatem adbuc sperantes, ulique nondum tenen- 
tes, jam lux dicti ab Apostolo somus : Fuistis enim, 
intpiit, aiiquando tenebra^y nunc autem tux in Donnno 
{Epties. T, S). Istos Tcro desertores, tenebras aper- 
lissime nuncupari, profecto adTcrtunt, qui pejores 
esse hominibus inrideiibus siTo iutelligunt, sive cre- 
dunt. Quapropter, etsl alia lux in isto hujus libri loco 
inielligenda est, ubi legimus, Dixit Deus^ Fiat tux, el 
facta est tux; et ali» lenebrae signilicaue sunt in eo 
quod scriptiun est, Diptitl Deus inter tucem el iene» 
bras {Gen. i, 3, 4) : nos tamen has duas angelicas so* 
cietatcs, unam fruentem Deo, allerain tumeiileni ty- 
pho * (a) : unam cuidicilur, Adorate eum^ omnes Ait* 
geti ejus {Psal. xcvi, 8); aliam cujus priiiceps dicit, 
llwc omnia tibi dabo^ <t prostratus adoraveris me 
{Matth. IV, 9) : unam Dei saiicio amore flagrantem, 
alteram proprise celsitudinis immundo amore fuman- 
tem : et quoniam, sicut scriptum est, Deus superbis 
resistitt humilibus autem dat gratiam {Jacobi it, 6; 
I Petr. T, ?) , illam in coelis ccelorum habitanlem, 
istam inde dejectam in hoc infiino acrio ccelo lumul- 
tiiantem : illam luminosa pietate tranquillain, istam 
tenebrosis cupiditatibus turbulcntam : illam Dci nutu - 
clementer subTenientem, juste ulciscentem; istam 
suo fastu subdendi et noccndi libidine exa^tuaiitem : 
illam, ut quantum vult consulat, Dei bonitati ^ minl- 



* fil;s. omiituDt parUcuIam. ad : et ex his nooniiUi ha- 
hcott ^odetati et amgreuatim* 
(a) Conf. serm. 8, n. 13» 



> EdiU, coeli sedibus. Abest, cceii, a llss. 

* Am. Er. l^v., infemi. At vind. et Mas.f infen, 

• vind. Am. et plures Nss., typo. 
^ Sic Uss. At editi, bonitutis. ' 

(a) FxKlem verbo utitur Augusihius lib. 3 Gonfcss., cap. 
3, et iib. 7, cap. 9, ad exprimcodam sciliccl superbiam ei 
arrogaauam. 



^7 Dfi aViTATC DEI, 

ftirani ; iftUm, ne quanlum vuli noceat, Del polesiato 
freoatam : illam buic illudentem, ut nolens prosit per- 
secutionibus suis ; banc illi invideiitem, cum percgri- 
Dos colligit 6U0S : nos eigo bas duas socieutes ange* 
licas inier se dispares atque contrarias, unam et na- 
lura bonam, et volunUte rectiim ; aliam vero natura 
fonamy sed volunUla perversam» aliis manifestioribus 
divinarum Scripturarum testimoniis declaraus, quod 
etiam in hoc libro, cui nomen est Genesis, lucis te- 
nebranimque vocabuiis significatas eiistimavimus , 
etiamsi aliud sensithoc loco forie qui scripsit, non e&t 
inutiliter obscuritas hujus pertracuu senientix : quia 
etsi voiunutem auctoris libri hujus indagare nequivi- 
mus, a regula lamen fidei, qne p«r alias cjnsdem aii- 
ctoriutis sacras LilUras saiis fidelibus noia est, non 
aberravimus ^ Etei enim corporalia hlc commemo- 
rau sunt opera Dei, liabent procul dubio nonnullam 
simiiitudinem spirituaiium , secundum c*uam dicit 
Apostolus : Omne$ enim vo$ fUii lucit e$ti$ et fiUi diei; 
non nmut nocti», neque tenebrarum (I The$$. v, 5). Si 
autem hoc sensit etiam ille qui scripsit, ad perfe- 
ctiorem dispuuiionis finem nostra pervenit intentio : 
ut homo Dei tam eximias divinaeque sapieiiii«'e, imo 
per eum Spiritus Dei in commemorandis operibus 
Pei, quae omnia sexto die dicil esse perfecu, nullo 
modo Angelos praetermisisse credalur : sive In fnrin^ 
dpto, quia prioio fecii ; sive quod convenientius iu- 
telligitur, In princijriOf quia in Verbo unigenito fecit, 
scriptum sit, In prineipio fedl Deu$ coslum et lerram: 
quibus nominibus universalis est significaU creatura, 
vel spiriiualis et corporalls, quod est credibilius; vel 
tnagnae duae mundi partes, quibus omnia quae creau 
sunt continentur, ut primitus eam toUm proponeret, 
ac deinde partes ejus secundum mysticum dierum 
numerum exse(|uerelur. 

CAPUT XXXIY. — De eo quod quidam putant^ in 
condilione firmamenti aquarum di$cretarum nomine 
Angeloe sigmficatoe^ el quod quidam aqua$ exislt- 
mant non creata$, 

Quanquam nonnulli puUverinl aqunrum nomine 
significatos quodammodo populos Angelorum (a) ; et 
hoc esse quod dictum esl, Fiat firmamentum inter 
aquam et aquam {Gen. i, 6) : ut supra firmamenlum 

* Nostri omnes, excepto Cod. 2050, abhorruimus. M. 

(fl) Hoc imtasse ipse Auguslinus videtur lib. 13 Coufess., 
capp. 15 et 32. Sed haac seQtenliam improbavit in lib. 2 
Retract., cap. 6, n. 2. tladem opinio fuit Origenis, repre- 
licnsa ab Epiphanio in Epistola ad Joannem Jeroe»olymita- 
nura, el ab Hieronymo, ad l*ammacbium adversus errores 
Joaauis Jerosolymitani. 



S. AUGUSTINI 34S 

Angoli intelligaiitur, infra vero vei aquae istae visibi- 
les, vel malorum angelorum mulUtudo, vd omnium 
hominum gentes. Quod si iu esl, non illic apparel 
ubi facti sunt Angeli, sed ubi discreti. Qtiamvis ei 
aquas, quod perversissimae atque impiae vaniutis est» 
negent quidam factas a Deo, quoniam nusquam scri- 
ptum est, Dixit Deus, Fiant aquae (a). Quod possuni 
simiii vaniute etiam de terra dicere : nusquam enim 
legitur, Dixit Deus, Fiat terra. Sed, iiiquiunl, scri- 
ptum est, In prindfrio feeii Deu$ eeelim et terram. 
lllic ergo et aqua inlelligenda esl : uno enim nomlne 
tttrumque comprehensum est. Nam tpitiis e$t mare^ 
sicut in Psahnolegitar, et ip$e fecU iilud, ei aridam 
Urrmn^ numue eju$ finxerunt (P$al. xciv, 5). Sed hi 
qui in iiomine aquarum quae super ooelos sunt, Ange- 
los inielligi volunt, ponderibus elemeiitorum moveu- 
tur, et ideo non puunt aquarum fluidam graveroque 
naturam in superioribus mundi locis potuisse consti- 
tui : qui secundum rationes suas si ipsi hominem 
facere possent, non ei pituiuih, quod graece fUf/M 
dicitur, et Unquam in elementis corporis nosiri aqua- 
rum vicem obtinet, in capite ponerent. Ibi eaun 
sedes est phlegmatis, secundnm Dei opus utique 
aptissime : secundum istorum autem coiijccturam tam 
absurde, ut si hoc nesciremus, et in hoc libro simi- 
liter scriptum esset, quod Deus humorem fluidum et 
frigidum, ac per hoc gravem, in superiore omnibus 
caeteris humani corporis parte posuerit, isti trutina* 
tores elementorum nequaquam crederent ; et st au- 
ctoriUli ejusdem Scriptura! subditi essent, aliquid 
aliud ex hoc intelligendum esse censerent. Sed qiio- 
niam, si diligenter singula scruteinur atque tracte- 
mus, quse in illo divino libro de constituiione mundi 
scripta sunt, et mulu dicenda, et a proposito insti- 
tuti operis longe digrediendum est ; jamqoe de dua- 
bus istis diversis inter se atque contrariis socieutibns 
Angelorum, in quibus sunt quaedam exordia duanim 
etiam in rebus humanis civiutum, de quibus demceps 
dicere instiiuit quantum satis essevisum est,dispuu- 
vimus, Imnc quoque librum aliquando claudamus. 

« vind. Er. el Lov. omillunt, terram. Ilabent potiores ma- 
nuscripti juxla grcucum LXX. liabet etiam ediUo Am. sod 
cum addiiamenlo sic : et aridam^ id est terram manus eju$ 

finxerunt. ... 

(a) Hujus eliam baeresis meminit libro de Haeresibos, 
bser. 76, ncc tamen auctorem nominat. Eam Audianis tri- 
buit Tbeodorelus, libro 4 Hairelicarum fabularum. Epipha- 
nius conura, Haeresi 54, quae est Sampsaeorum, inler caetera 
hos haereltcos nout, quod oolerent aquam, et lianc veluti 
Deum putarent. Coqu^s. 



LIBER DUODECIMVS. 

In quo priiis quidem de Angelis inquirit Augustinus, unde nimirum aliis bona voluntas, aliis mala, el quae causa beatltu» 
rfinis ijouoruiii, quae causa miseriae malorum angelonim hierit. Poslea vero de bominis institutione agil, docetque euit 
«cu ab aeienio, sed in tempore esse coudilum, nec aiio auctore quam Deo. i 



€AP13T PRIMUM. — De iuui ^ofionim malorumque duarum civiutum, quantum ad rationalium roorU- 

angelorum nalura. lium ^ genus attinet , apparebit exortus , sicut sap« . 

i. Antcquam de institutione hominisdicami ubi > EdlUi morU/iicmgM^. Abest, «^ue, a maauscriptis. 



319 



LlfiER DCODECIMUS. 



550 



riorc libro appaniisse In Angciis jann videlur ; prius 
liiilii i|iiaMi:iiii Je ijisis Angelis video esse dicenda » 
quilHis dcHiunslreiur, quantum a m>bis pntesi , quant 
ntHi inconTenieiis i)C<|iie incongrua diealur esse lio- 
luinibus Angelis(|iie societas : ui iion quaiuor, duaa 
sirilicei Aogelorum totidemque homlnum , sed duae 
potitts civitates, hoc esi societates, merilo esse 
diGantur ; una in bonis , altera in malis ; non selum 
Angelis , verum etiam hominibus constikitae. 

S. Angelorum bonorum et malorum inter se con- 
tmrios appetitns non naturis principiisquo diversis, 
cam Deus omnium substantiarum bonus aucior el 
oonditor utrosque creaverit, sed voluntatibus et cupi- 
ditatibus exstitisse , dubiiare fas non est ; dum alii 
eonstanter in communi omnibus bono , quod ipse 
illis Deus est, atque in ejus «ternitate, vcritate, cba« 
ritate persistunt ; alii sua potestate potius delectati , 
vehit bonum suum sibi ipsi essent, a snperiore c< m- 
muni omnium beaiifico bono ad propria defluxerunt ; 
et habentes elationis fastum pro excelbissima aelerni- 
late , vanitatis astutiam pro cerlissiuia veritaie , stu- 
dta partium pro individua charitate, su|)erbi, fallaces, 
jiividi eflecii sun(. Beaiitudinis igitur illonini causa 
esi , adhxrere Deo. Quocirca isiorum miserix caiisa 
ex contrario est intelligeiida , qnod est , non adli:e- 
rere Deo. Quaroobrem , si cum quacritnr quarc illi 
beati sinl,recte respondeiur , quia adliccrent Deo; 
et cum quaeritur cur isti sini miseri , recte rcspoii- 
detur,quia non adhaerent Deo:non est creaiur» 
raiionalis vel inlellectualis bonum , quo beaia sit, 
iiisl Deus. Ila quamvis noii omnis t)ca(a possit esse 
creatura (neqiie enim hoc muiius adipi^ciiiitur aut 
capiunt ferse, Iigna,saxa, el si quid ejusmodi e»t), 
ea tamen qiue potest , non ex se ipsa potest , quia a 
nihilo creata est ; sed ex illo , a qiio creata est. Hoc 
enira adepio beala , quo amisso misera est. llle vero 
qul non alio, sed se ipso bono beatus est, idco ipse 
miser non potesl esse, quia iion se potest amitiere. 

3. Dicimus iiaque incommutabile bonum non esse, 
nisi unum verum beatum Deum : ea vero quae fccit , 
bonaquidem esse^ quod ab illo ; verumtamen muta- 
Lilia, quod non de illo, sed de nihilo facta sunt. 
Quanquain ergo summa non sinl ; quibus est Deus 
niajus bonum : magna sunt lamen ea mulabilia 
bona , quae adliscrere possunt ut beata sint, immuU- 
bili bono ; quod usque adeo bonum eorum est , ut 
sine illo misera esse necesse sit. Ncc ideo caetera in 
hac creaturae universitate meliora sunt , quia misera 
esse non possunt. Neque enim csetera mcmbra cor* 
poris nostri ideo dicendum cst oculis esse meliora , 
quia cxca csse noii possiinl. Sicul aulem mclior est 
natura seniicns et cum dolet, quam lapis qui dolere 
nullo modo potcst : ita rationalis natura praestantior 
est etiani miscra , quam illa quic rationis vel sensus 
est cxpers, ei ideo in eam non cadit miseria. Quod 
cum ita sit , huic naturae , quse in tanta exccUentia 
creata esl , ut licet ipsa sit mutabilis , inhxrendo ta- 
men incommutabili bono, id est summoDeo, l)eati- 
tudinein consequatur , nec explcat indigcntiam suam 



nisi utique beata sit, eique enpleiMte mni siirikiat 
nisi Deus, profecto non ilii adbaBrere » viliiim <iu. 
Oinne auiem vitium natur^e nocet , ac per lioc coiitrs 
iiaiuram esi. Ab ilia igitur quae adhaeret Deo , iion 
iiatura diflcrt ista , sed vitio : qno lamen etiam vitio 
valde magna multumque laudalNlis ostenditur ipsa 
Aatura. Cujiis enim recte vituperatur vitium , procui 
diibio natura laudatitr. Nam recla vitii vituperatio 
est , quod illo dehonestatur natina laudabiiis. Sicitc 
ergo cum vitium oculorum dicitur cascitas , ki osien- 
diiur, quod ad naiuram oculorum pertinet visus ; et 
cum vitium aurium dicitur surditas , ad earum iialu- 
rain pertinere demonstralur auditus : ita com vitium 
creaturae angelicae dicitur , qiiod non adhAret Deo« 
binc apertissime dedaratur , ejus naturae , ut Deo 
adhaercat , convenire. Quam porro roagna sit iaiiB 
adliaerere Deo, iit ei vivat, inde sapiat, illo gaudeat , 
tantoque bono siue morte , siiie errore , sine moleslia 
perfruatur, quis cogilare digne possit, aut eloqui? 
Quapropter eliam vitio malorum angelorum, quo non 
adliaRreni Deo, quoniam omne vitium naturae nocet , 
satis manifestatur Deum tam bonam eorum creasse 
naturam^ cui noxium sit non esse cum Deo. 

CAPUT 11.— Nullam eMseniiam Deo e*se contrariam^ 
quia ab eo qw summe e$t et temper e$i , hoc tohm * 
videtur divenum e$se quod non est. 

Hxc dicia sint , ne quisquam, cum de angelis apo- 
siaticis loquimur, existimet eos aliam velut cx alio 
principio habere potuisse naturam, nec eoriim naturaa 
aiictorem Deum. Cujus erroris impieiate tanto quis- 
que carebit expeditius et facilius, quanto pcrspicS'- 
cius intelllgere potuerit , quod per angclum dixit 
Dens , quando Moyseii mittebat ad filios Israel : Ego 
tumt qui sum (Exod. in, 14). Cum enim Deus summa 
esscntia sit , hoc est summe sit , ct ideo iminutabilis 
sii ; rebus quas ex nihilo creavit, esse dedit, sed non 
summe esse, sicut ipse esi ; et aliis dedit esse am- 
plius,aliis minus; atque ila naturas essentiarum 
gradibus ordinavil. Sicut enim ab eo quod est sapere» 
vocatiir sapientia ; sic ab eo quod tst esse , vocatur 
esseniia : novo quidem nomine , qiio usi vcteres non 
sunt latini sermonis auctores , sed jain nostris tem- 
poribus usitaio, he deesset etiam linguae nosirne,quod 
Gr.cci appellant oltvixf. Hoc enim verbum e vcrbo ex- 
pressum est, ul dicerelur essentia. Ac per hoc ei natu- 
rae,quae summe est,qua facienlesuntquxcumquesunt, 
Gontraria naiura iion est, nisi quae non est. Ei quippe 
qiiod est, non esse contrarium est. Et propierea Deo, 
id esi summae essentix, et auctori omnium qualium- 
cumque essentiarum, esseniia nulia coniraria est. 

CA PDT 111. — De inimicis Dei^ non per naturam, $ed 
per contrariam volunlatem^ quoi cum ipsis nocelj 
bonas ulique naturm nocet : quia vitium si non nocet^ 
non e$t. 

Dicuntur autem in Scripturis inimici Dei, qui non 
naiura, sed vitiis adversantur cjiis impcrio : nihil ei 

1 Quidam manuscriiai, hocintoto 



^ DE GITITATE DEl, 

iraloiles nocefB» sed slbi. iDlmid enlm sont resi- 
•cendU voloBiate, nbn potestato laedendi. Deus nam- 
i|iie immulabilis est, et omnimodo fncomiplibilis. 
Ideireo ? itium qoo resistunt Deo, qoi ejus appcllan 
ur initftici, non est Deo, sed ipsis malum. Neqoe 
hoc ob aliud, nisi quia corrompii in eis natorac bo- 
niim. Matura igitor non est contraria Deo, sed ^U 
tium. Quia quod malum est , contrarium est bono S 
Quis aulem neget Deum summe bonum? Vitium 
ergo contrarium est Deo , tanquam malum bono. 
Porro autem bonum est et natura quam Titiat ; onde 
et liuic bono utique conirarium est : sed Deo taiitum- 
modo tanquam t)ono malum ; naturae vero quam vi- 
tiat, non lantnm malum , sed cliam noxium. NuUa 
quippe mab Deo noxia, sed mulabilibus corrupUbi- 
libosque naturis, bonis tamen ipsorum quoqoe testi- 
monio viliorum. Si enim bonae non essent , eis vitia 
Bocere non possent. Nam quid eis nocendo faciunt, 
iiisi adimunt integritatem, pulchriludinem, salutem, 
▼trtutem, et quidquid boni naturx per vilium detrahi 
sive minui consuevit? Quod si omnino desit , nibil 
boni adimendo non nocet, ac per hoc nec vitium est. 
Nam esse vitium , et non nocere, non poiest. Unde 
oolligitur, quamvis non possit viiium nocere incom- 
mutabili bono, non lamen posse nocere nisi bono : 
qiila non inest, nisi ubi nooet. Hoc etiam isto modo 
dici polest , vitium esse nec in summo posse bono, 
nec nisi in aliquo bono. Sola ergo bona alicubi esae 
possunt, sola mala uusquam : quoniam naturae etiam 
illae qo» ex malac voluntatis vitio ' vitiaue sont, in 
quantum vitiosae sunt, malB sunt; in quantum autem 
naiurae sunS, bonx sunt. Et cum in poenis est natura 
vttiosa , excepto eo quod natura est, etiam hoc ibi 
bonum est, quod impunita non est. Hoc enim est ju- 
atiim, et omne justum procul dubio bonum. Non 
enim quisquam de viiiis naturalibus, sed de volunta- 
riis pcenas iuit. Nam etiam quod vitium consuetudine 
nimiove progressu roboratum velut naturaliter ino- 
levit, a voluntate sumpsit exordium. De vitiis 
f]uippe nunc loqiiimur ejus natur», cui mens inest 
capax intelligibilis iucis , qua discemitur justum ab 
injusto. 

GAPUT lY. — De natura irrationaHum, aut viia ea- 
renHam, qute m tuo genere atque ordine ab iimoersi- 
kUis decore nondiecrepat. 

Cteterum vitia pecorum et arbonim, aliarumque 
rerom mutabilium atque mortalinm, vel iiitellectn, 
vel aensu, vel vita omnino carentinm, quibus coruni 
dissolubilis natura corrumpitur, damnabilia putare, 
ridiculum est : cnm istae creaturae eum modum nntu 
Creatoris acceperint, ut cedendo ac succedendo per* 
agant infimam pulchritudinem temporum in gencre 
siio isiius mundi partibus congnientem. Neque enim 
f (Klestibus fuerant terrena coaequanda, aut ideo uni* 
versitati deesse isia debuerunt, quoniam sunt illa 
iiieliora. Cum ergo in his locis, ubi talia esae compe- 

* NonnuUi Mss., $ed titium^ quia mohcm li^ coarroritsii 
estbono, 

* iiiiresetprobaenotaeiiSB.9«tta). 



S. AUGUSTINl 55S 

tebat, alia aliis deficieniibus oriuntur, et succumbunt 
niinora majoribus, alque in quaUutes saperantium 
superata vertuiitur, rerum est ordo transeontium. 
Gujus ordinb decus propterea nos non delectat, quo- 
niamrparti ejus pro conditione nostrae mortaliiatis 
intexti, universum, cui particulae quae nos offenduiii« 
saiis apte decenterque conveninnt, sentire non pos- 
somiis. Unde nobis , in quibus eam contemplari mi- 
nus idonei sumus , reciissime credenda pnecipitur 
providentiaConditoris, ne tanti arlificisopus in aliquo 
reprehendere vanitate humanae temeritatis audeamus. 
Quanquam et vitia rerum terrenarum non voluntaria, 
neque poenalia, naturas ipsas , quanmi nulla omnino 
esl, cujus non sit auctor et condiior Deus, si prudenter 
attendamus, eadem ratione commendant : quia et in 
eis hoc nobis per vitium toiU displicet, quod in natura 
placet : nisi qiiia hominibus etiam ipsae naturaB ple- 
rumque dispUcent, cum cis fiunt uoxiae, non eos con» 
siderantibus, sed utilitatem suam ; sicutiUaanimatia, 
quorum abundantia /Egyptiorum superbia vapulaviu 
Sed isto modo possunt et solem viluperare ; qoo- 
niam quidam peccantes, vel debita non reddentes, 
poni a judicibus jubeiiiiir ad solem (a). Non itaqoe 
ex commodo vel incommodo nostro, sed per seipsam 
considerata natura dat artifici suo gloriam. Sic eat et 
natura ignis acterni sine ulia dubitatione laudabilis. 
quamvis damnatis impiis futura poenalis. Quid enim 
esi igne flammanie, vigente, lucenle pulchrios ? quid 
calefaciente , curante, coquenle utilius ? quamvis eo 
nihil sit urente molesUus. Idem igilur ipse aUter ' 
appositus perniciosus, qui convenienter adhibitos 
commodissimus invenitur. Nam ejus in universo 
mundo utiUtates verbis explicare quis sufOcit? Nec 
audiendi sunt, qui laudant in igne lucem, ardorem 
autem vituperant : videlicet non ex sui natura, sed 
ex suo commodo vel incommodo. Videre enim vo- 
lunt, ardere nolunt. Sed parum attendunt eam ipsam 
lucem, quae certe et ilUs placct, ocuUs inlirniis per 
inconveuientiam nocere ; et in iUo ardore, qui eis 
displicet, nonnulla aiiimalia per convenientiam salu- 
briter vivere (b), 

GAPUT V. — Quod in omni natura toede ac modo 

iaudabilis sit Creaior. 

• 

Naturaeigiiur omnes, quoniam sunt, el ideo habait 
modum snum, speciemsuam, et quamdam secum pa- 
cem suam, profecto bonae sunt. Et cum ibi sunt, n\A 
esse per naturs ordinem debent, quantum accepe- 
runt, suum esse custodiunt. Et quae semper esse non 
acceperunt, pro usu motuque rerum, quibus Creato- 
ris lege subduntur , in meiius deteriusve mulantur, 
in eum difina providentia tendentes exitum, quem 
ratio gubernands universitatis includit : ita ut ncc 
tanta corruptio , quanta usque ad inieritum naturas 

* vind. Am. et Er., pomaHter. 

(a) Gemis lioc est poeme quod ad infamiam apectsi poth» 
qoam ad crudatum suppUcii; etsi necdeestsuus crudatus* 
Eo aflldimtur In Rispanfa lenae mmieUis affixae et penmcui 
melle, quo muscae et apes et vespae advolant. Um* Vivtf • 

[b) vide mfra, Ub, Sl» cap. 4. 



555 LIBER DIIODfiCIMIJS. 

muiabiles morUilesqae perducit, sic faciat iioa esse 

quod erat , ut non inde Hat consequenter quod esfe 

debeai. Qux cum ita slnt , Deas qui summe est , at- 

que ob hoc ab illo facia est omnis essentia, qnx non 

summc est ( qoia neqne illi a^qualis esse deberet* 

quae dc nihilo facta essct) ; neque ullo modo esse pos- 

set, si ab illo facti non esset : nec ullonim Titiorum 

oflTensione vituperandus, ei omnium naturarum con« 

sideratione laudandus est. 

CAPUT VI. — Qtior causa $U bealiludinh Angelortm 
bonffrum^ et quwcausa $it muriiKangelorum malorum. 

Proinde causa beaiitudinis Angelorum bononim 
ea yerissima reperitnr, quod ei adhaerenl qui summe 
esC. Gum vero causa miserix malorum angelorum 
quxritur, ea merito occurrit, quod ab illo qui summc 
est aversi, ad se ipsos conversi sunt, qui non summe 
swit : et hoc vitium quid aliud quam superbia nun- 
cuiiatur ? Imtium quippe omni$ peccati superbia (Eccli. 
X, 15). Noluerunt ergo ad illum custodire fortitudi- 
yem saam ( Psai, lviii, iO ) : et qui magis csscnt, si 
ei qui summe est adhxrerent ; se illi prxferendo, id 
ipiod minus est praetulerunt. Hic primus defectus ct 
prima inopia prlmiimque vitium ejiis natune, quai 
iia creata est, ut ncc sunime essct , et tamen ad bea- 
litudinem habendam, eo qui summe cst frui posset, 
a qno aversa, non quidcm nulla, sed tamen niinus 
esset, atqueob hoc miseRi fieret. Hujus porro malne 
voluniatis causa emciens si quseratur, nihil invenitur. 
Quid est enim quod facit voluntatcm malam, cum 
ipsa faci.-it opiis malum? Ac per hoc mala volunias 
cfllcicns est operis niali , male autem voluntalis efA- 
ciens est nihil. Qiioniam si res aliqua est , aul habel 
:inl iion hnbcl aliquam voluntatem : si habet, au 
Imnani profecto habet, aiit malain : si botiani, quis 
ila desipiat, ut dicat quod bona voluniafi facial volun- 
tatom iiialam ? Erit enim , si ita est, boiia voluntas 
causa peccaii : quo absurdius pulari niliil potesl. Si 
autem res isla quae pntatur facere voluntalem malani, 
ipsa qiioque habet voluntatem malam ; eiiam eam 
qux fecerlt res , consequenter iiiten'ogo : atque ut 
sit aliquis inquirendi modus, causam priinse mal;e 
voluntalis inquiro. Non estenim prima voluntas mala, 
qu:ini fecit volunlas mala ' : sed illa prima est, qiiam 
nulla fecit. Nam si prxcessit a qna Heret, illa prior 
est, quae alteram fecit. Si respondetur quod eam nulla 
res fecerit, et ideo semper fuerit ; quaero utrum in 
aliqna natura fiierit. Si enim in nulla fuit, omnino 
non fuit : si autem in aliqoa, viiiabat eam et corruin- 
pebaly eraique illi noxia, ac per hoc bono privabat. 
Et ideo in mala naiura voliintas mala esse non poie- 
rat ; sed in bona, muiabili lamen, cui vitium hoc 
posset nocere. Si enim non nocuit , non utique viiium 
fuii : ac pcr boc nec mala volunias fuisse dicenda est. 
Porro si nociiit, bonum auferendo vel minuendo 
uiique nocuit. Non igitur esse potoit semplierna vo« 
lantas mala in ea re, in qua bonom naturale praeces- 
terat» quod Hiala voluntas nocendo posset adimere. 



SM 

Si ergo non erat sempitema, qmt cam fecerit, q«^«. 
Resiat ut dicatur, quod ea res feccrit malam volim- 
taiem, in qoa nnlla volunlns fuii. Rtc utrum sope- 
rior sit, requiro; an inferior, an aequalis. Sed sl 
superior, utique melior : qnomodo ergo nullius, ae 
non potius bonas voluntaiis ? Hoc idem profecio et 
aequalis ». Duo quippe quandiu sunt pariler volunta- 
tis bonae, non facit alter in aliero voluiiiaiem malam. 
Relinqiiitur oi inferior res, cui nulla volunus est, 
fecerit aiigelicae naiiira», quae prima peccavii. volun- 
talem malam. Sed eiiani res Ipsa qiixcumque est 
inferjor iisque ad lnnmam terram, quoniam natura el 
essentia est , procul diibio bona Cit, habens modum 
et specieni suam in genere aique ordine suo. Quo- 
modoergo res bona elliciens cst volunialis qialoi? 
qiioniodo, inquam, bonum est causa mali ? Cum enim 
sc volunus relicto superiorc ad inferiora convertit, 
efficitur mala : non quia malum esi , quo se conver- 
lit ; sed quia pcrversa est ipsa conversio. Idcirco noii 
res inferior voluniatem malam fecit ; sed rem infe- 
riorem prave atque inonli:iale rpsa qiue • facla est, 
appelivit. Si enim aliqui duo a*qualiier aflectl animo 
et corpore videant unius corporis pulchritudinem, 
qua visa unus eorom ad illiciie perfruendum movea- 
tur, alter in voiuntate pudica stabilis perseveret ; 
quid puumus esse causae, ut in illo fiat, iu illo non 
liat volunus mala ? Qiiae illam rcs fecit, in quo facta 
tsi ? Neque enim pukbriiudo ilia corporis ; nnm eam 
Don fecit in ambobus : quandoquidcm amborum non 
disparililer occurrit aspcctibus. An caro intueniis iii 
causa est? Cur non el illius? An vero atiimus? Cur 
oon ulriusque? Ambos eniin ct animo et corpore 
squaliter aflecios ftiisse pr.iHliiimus. An dicendmn 
est, alierum eorum occulia maligui spirilus sugge- 
siione tenutum? quasi non eidem suggestioni eC 
qualicumque suasioni propria volunuie conseuserit, 
llaiic igitur consensionero, hanc malam quam maie 
suadentt adhibuit volunUlem, quae in eo les feeerit» 
quaerimus. Nam ut boc quoque impedimentum ab ista 
quaestione tollatur, si eadem tcnutione ambo tenien- 
tur, et unos ei cedat atque consentiat, aker idem qui 
fucniiperseveret; quid aliud apparel, nisi uniim vo* 
luisse, altentm noluisse a casliUle dencere ? Unde, 
nisi propria volunute, ubi eadem fuerat in ntroque 
corporis et animi aflectio? Amborum oculis parl- 
ter visa est eadem pulchritudo, ambobus pariter 
Instilit OGCulu teoutio : propriam igitur in uno eo* 
rum voluntatem malam quae rcs fecerit scire volcn- 
tibus, si bene intueanlur, nihil occurrit. St enim diie- 
rimus quod i)»se eam fecerit, quid erat ipse aiite 
voluuUtem uiaiani ni>i iialura bona, cujus auctor 
Dcus, qui esl iucominuubile boiium ? Qui ergo didt 
eum qui consensit leiiUnli alque suadciiti, cui noo 
coosensit alius, ad illicite utendum pulchro corpore, 
quod videndum ambobus pariter adfuii , cum ante 
illam visionem ac tenutionem similes ambo onimo et 



t vlml.An. etLov., ^tnm mctfa /Sm^i (vel, /iKif ) votei- 
iat iCMni mflte* rwi^ganlBr ex nas. 



* sicMSB. aedMiHoeidmjiroftctOfei 
rit, dici voi esL ^ 

* omnea maooaoripcl» 0Mt 



i<A» 



«xirpore ruerint, ipsuui sibifccisse vuluiaalein maLini, 
.)uia uiique bouus ante volunlatem malam fuerit; 
f|uaerat cur eam recerit, utrum quia natura est, an 
quia ex nihilo facLi esl : ct invcniel voluntatem ma- 
lam non ex eo esse incipcre quod natura est, sed cx 
eo quod de nihilo natnra facia cst. Nam si natura 
causa est voluniaiis malj?, quid aliud cogimur di- 
ccre, nisi a bono Hcri maluni, el bonum csse causain 
mali ? siquidem a nalura bona fit voluntas mala. Quod 
undc fieri polesl, ut natura btma, quamvis inulabilis, 
anlequain habeat voluiitatem inalain , facial aliquid 
mali, hoc est, ipsam voluntalein malaiii ? 



CAPUT. VII. — Can$am efficientem malcs voluntnlis 

non eue quoirendam, 

Nemo igitur quxrat erncicnlcm causnm malae vo« 
lun'aiis : non enim est efncicns, sed deficiens ; quia 
ncc illa effeciio est, sed defectio. Denecre namque ab 
eo quod summe est, ad id quod minus cst, hoc est 
incipere habere volontatcm malam. Causas porro 
defcctionum isiarum,cumenicientesnonsint, utdixi, 
sed deticientes, vclle invenire, tale est ac si quisqiiam 
velit videre tcncbras, vcl audire silentium : quod lamcn 
mromque nobis notum est ; ncque illud nisi per ociilos, 
neque hoc nisi per aures ; non sane in specie, sed in 
speciei privatione. Nemo crgo ex nie scire quacrat, 
quod me nescire scio, nisi forte iit nesclre discat, qood 
Miri non posse sciendiim est. Ea quippe quae non in 
spccie, sed in ejus privalione sciuntur, si dici aut Intcl- 
Jgi potcst,quodammodonesciendosciuntur, utsciendo 
nesciantiir. Cum enim acies etiam ociili corporalis 
cnrrit per species corporales, nnsquam tcnebras vi- 
det, nisi nbi coepcrit non videre. Ila etiam non ad 
aliqnem nlium sensnm, scd nd solas aures pertiiict 
sentire silenttum : quod lamen nullo modo nisi uon 
audiendo scntitnr. Sic specics inlelligibiles niens qui- 
dem nostra intelligendo cnnspicit ; scd ubi denchint, 
nesciendo condiscit. Delieta cniro quis intelligii {PiaL 
xviii, 13) ^ 

CAPUT VIII. — Dc amore perveno^ quo voluntag ab 
incommulabHi bono ad commutabile bonum deficit, 

lloc seio, natnram Dei nunquam, niisquam, niilla 
ex partc posse dencere ; et ea posse denccre , qiia: t*x 
nibilo facta sunt. Quae lamcn quanlo magis sunl, ct 
bona faciunt (tunc enim aliquid faciunt), causas lia • 
bent efncientes * : in quantum auiem denciunt, el cx 
lioc niala faciunt, (quid enim tiinc faciunt nisi vann ?) 
causas habent deficientes [VIII.] Itemque scio in quo 
fit mala vnluntas, id in eo fieri, quod si nollct, non 
fieret : el ideo non necessarios, sed voluntarios de« 
fectus justa poenn consequitur. Deficitur enim mm ad 
mala, sed male ; id est, non ad malas naturas, sed ideo 
male, quia contra ordinem naturarum ab eo quod siiro- 
me estad id quod minusest.Neque enimauri vitiom est 
avariiia, scd hominis pervcrse amantis aurum, jusiitia 
derclicta, qua^ incomparabiliteraurodebuit antcponi. 



DE CIVITATE DEI. S. AI1GUSTIM S56 

Nec luxuria csl vitiuin pnlchrorum suaviuinquc cor|)n< 
rum , sed animx per vcrse aman tis corporcas volu ptates, 
neglecta temperantia, qua rebus spiritualiler pulchrio- 
ribus, et incorruptibiliter sunvioribus conptamur. 
Nec jactantia viiium est laudis humnnae, sed aniin.K 
pervcrse amantis laudnri ab bominibus, spreto tesii- 
monio conscieniis. Nec superbia viiium est dantis 
potcstatein, vcl ipsius etiam potestatis, scd aiiiin;c 
perverse nmnnlis poicstatcm suam, poientioris ju- 
stiorcconieinpla. Ac pcr hoc qui perverse amat cu- 
juslibct nntura: bonum, ctiamsi ndipiscntur, ipse fit in 
bono malus, et miser mcliorc privatus. 

CAPUT IX. — An iancli Angeti qttem liabent creatorem 
naturaSf eumdem hnbeant bonw voluntatls auctorem 
per Spiritum sanctum in eii charitate di/fusa. 

4. Cum ergo mahc voluntatis elticiens naturalis, 
vcl, si dici polest, essentialis nulla sit causa; ab 
ipsa qiiippe incipit spirituum mulabilium nialum, 
quo minuiliir atque depravatur iiaturae bonuni, nec 
talcm voluntatein facit nisi defcctio, qua deseritur 
Deus, cujus defectionis etiam causa utique deficit : si 
dixcrimus nullam esse efficientem causam etiam vo- 
lunuiiis Iiomc, cavendum est, ne voluntas lx>na bo- 
noriim Angclorum, non facta, s<;d Deo coxlerna esse 
credatur. Cum ergo' ipsi facti sint, quomodo illa 
non csse facta dicetur? Porro quia facta est, ulrum 
cum ipsis facta est, an sine illa fuerunt prius ? Sed si 
cuin ipsis, uon dubium quod ab illo facta sit» a quo 
etipsi; simulque ut facii sunt, ei a quo faicti suni, 
amnre cum quo facti sunt, adbxseront. Eoqiie sunt 
isti ab illonim societate discreti, quod hi iu eadem 
voliintate bona manserunt, illi ab ea deficiendo muuti 
sunt, mala scilicel voluntate, hoc ipso quod a bona 
defeccrunt : a qua non defecissent, si utique noluis- 
sciit *. Si auteui boni Angeli fuerynt prius sine bona 
voliintatc, eainqne in se ipsi Deo nun operante fe- 
ccrunt ; ergo meliores a se ipsis, qiiam ab illo facti 
snnt. Absit. Quid enim erant sine boiia voluntatey oisi 
niali ? Aut si propterea non mali, quia nec mala vo- 
luntas eis inerat (neque enim ab ea, quam noiidam 
coeperani habere, defecenint), certe noiidum lales, 
iiondum tam boniy quam esse cum voluntate bona 
cocperunt. Aut si non poluerunt se ipsos facere roe- 
liores, qiiam eos ille fecerat , quo nemo mdius quid- 
qiiani facit ; profecto et bonam voluntaiem, qua ine- 
liores esseiit, nisi operante adjutorio Creatoris, ha- 
bt:re iion possent. Et cum id rgii eorum voluutas 
liuna, ut non ad se ipsos, qui minus erant, sed ad il- 
lum qui suroroe est, convcrterentur, ciquc adh.Treii- 
tes roagis essent, ejusque participatione sapientcr 
beateque viverent; quid aliud ostendilur, nisi volun- 
tatem quanlibet bonani inopem fnisse in solo desitK'- 
rio remansuram, nisi ille qui bonam natnrain <^x 
nihilo sui capacem fecerat, ex se ipso facert^t im- 
plendo mdiorcm, prius faciens exdtando avid oriiii ? 



> vlnd. Am. et Er., tunc enm atiquid faciunt^ cum cau' 
ias luibenlellicientes. Ijov., tunc etiim cum aliqtdd faciimt^ 
tmtsns habent effictentei. Expungeoda panicula, ciim, qaae 
Hss. ai«««i. 



*■ vind. Am. etlov.» eniin. At Er. etuss., ergo. 
> sic M8s. Editi vero, hoc ipso quod a tono aefecencii; a 
qimwMdefecisseiUtSiuliquevolmteni. 



537 



UBEH DUODECIUUS. 



.S59 



2. Nain el 1k)c discutiendum esl, si boni Angeli ipsi 
In se recenini volunlaicm bonam, ulrum aliqua eam, 
»n nulla voluniate fccerunL Si nulla, uiique necfe- 
cerunL Si aliqua, uirum mala , an bona. Si mala, 
^aouiodo esse pofuii mala voluntas bonae voluntaUs 
effectrix ? Si bona, jam ergo habebant. El istam quis 
iecerat, nisi iile qui eos cum bona voluntate, id est 
com amore casto, quo illi adhaercrent, creavit, simul 
eis ' ei condens naturam, et largiens graliam? 
Unde sine bona voluntate, hoc est Dei ainore, nun- 
quam sanctos Angclos fuisse, credendum est. Isti au- 
lem, qui cum boni creati essent, lamen mali sunt, 
mala propria voluntate, quam bona natura non fecit, 
nisi cum a bono sponte defecit, ut mali causa non sit 
bonuro, sed defectus a lK)no, aut minorem accepe- 
nuil amoris divini gratiam, quam illi qui in eadem 
perstiterunt ; aut si ulrique boni xqualiier creati sunt, 
istis mala voluntate cadentibus, illi amplius adjuti, ad 
eara beatitiidinis pleniludinem, unde se niinquam 
cnsnros certissimi lierent, pervenerunt : siciit jam 
etiam in libro, quem sequitur isie , traclavimiis {cap. 
13). Gonfltendum esi igiiur cnm debita laudeCreato- 
ris, non ad solos sanctos homines pertinere, verum 
eliam de sanotis Angelis posse dici, quod cliaritas 
Dei difTiisa sit in eis per Spiritum sanctum, qui diitus 
est eis {Rom. v, 5) ; ncc tantum hominum, scd priml- 
tus praccipueque Angelorum bonum esse, quod scri- 
ptiim cst, Mihi autem adharere Deo, bonum est {P$aL 
Lxxii, 28). Hoc bonum quibus oommune est, habeut 
cl cum illo cui adhaerent et inter se societatem san- 
ctam, et siint una civitas Dei, eademque vivum sacri- 
ficium ejus vivumque templum ejus. Cujus pars qiire 
conjungenda immortalibus Angelis ex mortalibus houi- 
nihui congregatur (a), et nunc morialiter peregrinatur 
in terris, vel in cis qui morte obierunt, secretis aninia- 
rum receptaculis sedibusqiie requiescit, eodem Deo 
creanie, queroadmodum exorta sit, sicut de Angelis di- 
ctum est, jam video esse dicendum. Ex uno quippe 
homine, quem primuro Deus condidit, genus humanum 
sompsit exordium, secundum sanctae Scripturae fidem, 
qu» mirabilem auctorilatem non immerito habet in 
orbe terrarum, atque in omnibns gentibus, quas sibi 
esse credituras inler cietera vera* quae dixit, vera 
divinitate praedixit. 

CAPUT X. -^ De falntale ejut hiitorite, qua multa 
millia annorum ftrasteritii temporibug aduribat, 
I. Omillamus igitur conjecluras liominum nescien- 
tium quid loquantur de natura vel institutione generis 
hnmani. Alii namque, sicut de ipso mnndo credide- 
riint, semper fuisse homines opiiiantur (6). Unde ait 
ct Apuleins, cum hoc animantium geniis describeret : 
c Singitlatim mortaletf cunctim ' tamen universo genere 

^ Edtti. ineis. Abest, tn, a Mss. 

* Apud Er. ei Ijov. omissum est, vera. 

* Libri quidam, cuncti : ut supra , lib. 9, cap. 8. At Apu- 
leitts, cunclML 

(a) conf. Encfalrld., n. 9. 

(b) Basilius, Homilia prima in Bexaemeron : t Profano- 
rum bominum alli naturam humanam aetemam asserue- 

c ront. alii primum io Attica natos ftiisse homines, alii m 
c Arcadia, alii in iEgyplo. i Qoibus Scythas etiam nddide- 
ront. COQUAJS. 



perpetui {In libro de deo SocratU). Et cum illis dicium 
fuerit, si semper liumanum genus fuit, quonam umlo 
verum eoruin loquatur historia, narrans qui fueriiu 
quarumqiie rerum inventbres, qui primi liberaliuin 
discipiinarum aliarumque artium insiitulores, vel a 
quibus primum illa velilla regio parsque terrarum, illa 
atqiie illa insula incoli cceperil : respondcnt, diliiviis 
et connagrationibus per certa inlervalla teinporuin (a) 
non quidem omnia, sed plurima tcrrai-um ita vasiari, 
ut redigantur liomines ad exiguam paiicitateui, ex 
quorum progenie rursus muUiliido pristina reparelur, 
ac sic identidem reparari el instilui quasi prima, cunb * 
reslituanlur potius qunc fueraiii illis nimiis vasiationi- 
bus inlerrupta el exstincia ; cacterum hominem iiisi 
ex homine existere omnino iion posse. Dicunt autem 
quod pulaiit, non quod sciunl. 

2. Fallunteos etiam quaedam mendacisslmaD liitcne, 
quMS perhibeni in historia lemporuro miilta annorom 
millin continere {b) : cum ex Litteris sacris ab insli« 
lutione hominis nondum completa annoruni sex millia 
computemus (c). Unde, ne multa disputem qiiemad- 
modum illarum litterarum, in quibus longe plura an-> 
iiorum millia referunlur, vaniias refellatur, ct iiullaih 
illis rri hujus idonea reperiatur aucloritas ; illa e\A» 
stola AlexandriMagniadOlympiadem matrem suam(tf), 
qiiam scripsit narralionem cujusdam iEgyptii sacer- 
dolis insinuans, qnam protiilit ex litteris qua* sacne 
npud illos habcrenlur, continentcm regna * quae 
Cr:rra quoqne novit hisloria : in quibiis regnum As- 
syriorum in eadem epistola Alexandrl quinque inillia 
excedit annorum ; in Grxca vcro hisloria mille fcrme 
et irecentos habet ab ipsius Beli principaiu, quem re- 
gem ci ille iEgyptius in ejusdem regni ponit exordio. 
Persarum aulem et Macedonum impcrium usque ad 
ipsum Alexandrum, cui loquebatur, plus quam ocio 
et annorum milliam ille consiituit : cum apud Gnc- 
cos Macedonum usque ad mortem Alexandri quadrin- 
genti ocioginta quinque reperianiur ; Persarum vero, 
donec ipsius Alexandri victoria finirelur, ducenti eC 
triginta ires computentur {e), Longe ilaque hrnumeri 
annorum illis iEgyptiis sunl mlnores, nec eis, etiamsi 
ter tantum computarentur, aequarentur '• JPcrlilbentur 
enim i£gyptii quondam lam breves annos habnisse, 
nl quatcrnis mensibus finirentur {f). Unde aniius ple- 
nior et verior, qualis nunc et nobis et illis est, tres 

> vind. Am. et Er., quoii prhna restVuantur ; omlssa par- 
ticula, cum; cujus loconoQnulli Mss. babettt,ifl. 

* sic Mss. At editi, conlmet etiam regna. 

* Kostri Mss., cequarent. M. 

(a) vid. seuec. lib. 3 natural. Qoaest., capp. 27 et seqq., 
et cicer. lib. 3 de Kai. deor. 

{b) vid. dcer. lib. 1 de Divinat., cap. 19, et Lact. Itb. 7 
iDstit., cap. 14. 

(c) Eusetnos, quem in digestione temponim Angustinus 
seouitur, a couoito mundo ad Romam a Gotbis captam, 
qumquies mtUe sexcentos uudedm annos compulat, idqne 
ex supputatione Septuaginta interpretum. Nam ex Ilebria^ 
Beda usque ad princtpalum Honorii et Theodosii junioria» 
quo tempore urberoceperuntGothi,qoater mille trecentoe 
Septuaginu septem annos poolt. Ldd. Vivbs. 

(d) vid. supra, iib. 8, cap. 5. 

(«) vid. supra notam ad lib. 4, cap. 7. 
q) vid. Plm. lib. 7 Hist. oal., cap. 48, UctanU lil». 3 lo* 
stit., cap. i% et ipsum Augustinnm inlh^ Ub. ii^ cop. 12. 



i 



m 



DE CIYITATE DEI, S. AVGUSTI^ 



^ 



enrum aiioos complectebaUir antiqaos. Sed ne sic 
quidem, ut dtxi, Grasca iEgypliae namero temporum 
concordat historia, Et ideo Grarcs poiius fides ha- 
benda esl : quia veritatem non excedit annorum, qui 
Litteris nosiris, qnse vere sacrae sunt coniineniur. 
Porro si haec epistola Alexandri, quse maxiroe inno- 
tuit, mulium abhorret in spatiis temporum a proba- 
bili fide rerum ; qnanto minus credendum est illls lit- 
teris, quas pleuas fabulosis velut antiquitaiibus pro- 
ferre voluerint^ contra aucloritatem notissiroorum 
divinorumque librorum, qusc totum orbem sibi credi- 
turum esse prxdixit, et cul tuius orbts, sicut ab ea 
pra^dictum csi, credidit; quse vera se narrasse pne- 
terita, cx his quse futura praenuiitiavit, cum lanla ve- 
ritate implentur, ostendit? 

CAPUT XI. — De hi$ qui hunc quidem mundum non 

sempitemum putaiU, sed aut innumerabiles^ aut eum- 

dem unum certa conclusione scBculorum semper nasci 

el resolvi opinanlur. 

Alii vero qui muiidum isium non existimant sein- 
|iitcriium, sive uon eum soluin, sed innumernbiles 
opineniur, sive solum quidemesse, sed certis san^ulo- 
rum intervallis innumerabiliter oriri et occidere (a) ; 
necesse est fateantur hominum genus prius sine ho- 
minibus gignentibus extiiisse. Neque enim ut alliivio- 
nibusincendiisque terrarum, qiias illi non puiant to- 
to prorsus orlie contingere, et ideo paucos homines 
cx quilius multitudo pristina reparctur, semperrema- 
iiere conlendunt, ita et hi possunt puure, quod ali- 
qiii hominuin pereunte mundo relinquantur In mun- 
do ' : scd sicut ipsum mundum exmateria siia reiiasci 
existiinant, iia in illo ex elementis ejus genus huina- 
iiiim, ac deinde a parentibus progeniem pullulare mor- 
talium, sicut aliorum animaiium. 
CAPUT XII. -^ Quid respondendum sit Ais , qui 

primam conditionem hominis tardam esse cau-' 

santur, 

Quod autem respondimus, cum de mundi origiiie 
quxstio verleretur, eis qui nolunt credere non eum 
aeniper fuisse, sed esse coepisse, sicut eiiam Plalo 
apertissime confiletur ( In TinuBO ), quamvis a non- 
luillis contra quam loquitur, sensisse credatur : hoc 
etiam de prima hominis conditione responderim, 
propier eos qui similiter moventur, cur horoo per iii- 
numerabilia atque infiniia retro tempora creaius non 
sii, lamque sero sit conditus, ut minus quam sex mit- 
lia siiit annorum, ex quo esse coepisse In sacris Litie- 
ris invenitur (b). Si enimbrevitas eos offcndit teinpo- 
f is, (|uod tam pauci eis videnlur aniii ex quo institutus 
lioiiio in nosiris auctorilalibus legiiur ; conside- 
reiit niliil esse diuturnum, in qno csl aliqiiid exlre- 
iiiuui, eionmia 8a:cuiorum spatiu deltuita, si leienii- 
tfiii iiiieriniuatx ' comparentur, nou exigua existi- 

1 Vtad. Aui. Er, et (ilures nrnauscripti, votuenniL 

• viud. Anif ei Mss., ita et Id possunt fmtare^ quod uliqmd 
konnnum pereunte mundo retinqutaur w mundo, 

* (x)U)erUausMs., .^t wtemitatu intermurio. 

(») vid. tjimat. Ui>. i uisiit., cap. 0, et iafra, llb. 18, 
ia|i. 41, n. i. 
(ti«li|<ni»Ub.li,a«>.& 



manda esse, sed nulla. Ac per hoc, si non quinque 
vel sex, verum etiam sexaginu niillia, sive sexcenta, 
aut sexagies, aut sexcemies, aut sexcenties millles 
dicerentur annorum ; aut itidem per totldem toiies 
multiplicareturhaec summa, ubijam nullum nnmerf 
nomen haberemus, ex quo Deus homlnem fecit ; si- 
militer quspri posset, cur ante non fecerit. Dei quippe 
ab liominis creaiione cessatio relrorsus a^terna sine 
initio tanta est, ut si ei conreraiur quamlibet magiia 
et ineflabilis numcrositas temporum, qiix tamen fine 
conclusa certi spatii tenninetur, nec salieiii tanta vi- 
deri debeat, quanln &i humoris brevissimam guitam 
universo mari, eiinin quniitum Occanus circumfliiil, 
comparemus : quoniam istorum duorum unutn qtii- 
dem perexiguum est, alterum incomparabiliter nia- 
gnum, sed utrumque finitum ; illud vero temporis 
spatium, quod ab initio aliquo progreditur et aliquo 
termino coerceiur, magiiitudine quaiiiacumque ten- 
datur, coinpamlum illi quod iniliuin iion habety ne- 
scio utrum pro minimo, an potius pro nullo deputan- 
dum est. Hinc enim * si a fine vel brevissinui singit- 
latim momenia detrahantur, decresceiito numero, 
licci tam ingciiti, ui vocabulum non inveniat retror- 
siim redeundo ; tanquam si homiiiis dies ab illo ui 
quo nunc vivit, usque ad illum In quo natus est, de- 
trahas : quandoquc ad initium ilb delraciio perdu- 
cetur. Si autem detrahantur retrorsus in spatio, quod 
a nullo coepii exordio, non dico singillatim minuta 
momenta, vel horarum aut dierum aut meiisium aut 
annoniin ctiam quantiiates ; sed tam magiia spatia, 
quanla illa siinima coinprehendit annorum, qu» jam 
dici a quibuslibet computaioribus nou potest, qiigs 
timen momentorum minutatim deiractione coiisitmi- 
tur ; etdetralianlur haec lanta spatia, non semel atqiie 
iterum sxpiusque, sed semper : quid fit, quid agitur» 
qiiando nunquamadinitium, quod omnino nullum est, 
pervenitur ? Quapropter, quod nos modo qu:rrinias 
post quuique millia et quod excurrii * annorum, pos- 
sent et posteri etiam postannorum sexcentles millies 
eadem curiositate requircre, si iii tantum haec mor- 
taliias homlnum exoriendo et occumbendo, et impe- 
riu persevararet Infirmitas. Poluerunt et qni fuerunt 
ante nos, ipsis recentibus boniinis creati teiiiporibuSy 
istam movere quxstionem. Ipye denique primus ho- 
mo, vel postridie, vel eodem die posteaquani factus 
est, potuit inquirere, cur non.nnte8il facius. Ctquaii- 
documqiic ' antea factus essei, non vires tuiic tlias 
et alias nunc, vel etiam postea, ista de iiiitio rcruin 
temporalium controversia reperiret. 

CAPUT XIII. — De revolutione seeculorum ^ qmbus 
certo pne conc/ttsts, universa semper in eumdan ordi» 
nem eanidemque speciem reditura quidam philosophi 
crediderunt, 

1. Ilane autein se philosophi niundi hujas i:oa 

* Sic Hss. At edtii, huk enhn, 

> Editl, ampUus excurrk, Abest, ampthis , a maauscri 
ptis. 

Un^ quantocumque, Edhi aUi et Mss., qwmdoctmh 
4tie. % 



LIBER DVODEGIMUS. 



56« 



aliter putavenint posse vel debere dissolvere, nisi ut 
rircuilus (einporum inducereiit, qnibus eadem sem- 
per fnisse renovala atque repeiiia in reram natura, 
atque iia deincepg fore siiie c^^ssaiione asseverarent 
vnlumina venientium praetereuntiumque sneculorum : 
sive in mondo permancnte isii circuiius fierent, sive 
tertis Intervallis oriens et occidens mundus eadcm 
lemper quasi nova, quae Craiisacta et quac ventiira 
sunt, exhiberet. A quo Iiidibrio prorsns immorlalcm 
animam, cliam cnm sapienliam perceperit, liberare 
non possunt, euniem sine cessaiione ad falsam bea- 
titiidinem, et ad verain miseriam sine cessatione re- 
dciintem. Qnomodo enim vera beatitudo est, de cu- 
jus nunquam asternilate confiditur, dum aiiima ven- 
turam miseriam aut iinperitissime in veritate nescil, 
aut iiifclicissime in beatiiudine periimescit ? Aut si ad 
miserias ntinquam ulterius reditura, ex bis ad beati- 
liidinem pergit ; fit ergo aliqiiid novi in tempore, 
qnod finem non habei temporis. Cur non ergo et 
nMindus? cur noii et honio racius in mundo ? ut illi 
nescio qui falsi circuitiis a falsis sapientibus fullacibus- 
que comperti, in docirtna sana tramiie recti itineris 
eviientur. 

!£. Nam quidam et illud quod legiiur in libro Salo- 
rnonis, qui vocatnr Ccclesiastes, Quid e$t quod fuh f 
ipsnm quod erit. Et quid e%t quod factum e$t ? Ipium 
quod fiet : et non est omne recent wb sole, Quis loquO' 
iur, et dieat *, Ecce hoc novum esl t Jam fuit in sascu' 
Usquw fuemnt ante nos ( Eccte. i, 9, 10 ) ; propter 
bos circuiius in eadem redeuntes et iii eadem cuncta 
revocantes, dictum intelligi volunt(a) : quod illeaut 
de his rebtts dixit, dc quibus superius loquebatur, 
boc est de generationibus aliis euntibus, aliisvenien'* 
tibns, de solis anfractibus, de torreiitium lapsibus ; 
aut ccrte de omnium rerum generibus, quaeoriunlur , 
itque occidunt. Fuerunt enim homines aiite oos, 
suiit et nobiscuin, ei erunt post nos ; ita quxque 
«nlmatttia, vel arbusta. Monstra quoque ipsa, qu» 
ibusitata ntscuntur, qiiamvis inier se diversa sint, et 
qnacdam eomm semel facta narrentur, tamen secun- 
dum id quod generaliter miracula ei monstra sunl, 
ttiiqueet frierunt, eterunt ; nec recenset novum est, 
ut monstrum siib sole nascatur. Quamvis huc verba 
qiiiilam sic iniellexerint, tanquam in pRcdestinaiione 
l>ei jani facui fuisse omnia, sapiens ille voluisset in- 
telligi, et ideo nihil recens esse sgb sole. Absit au- 
tem a recta fide, ut his Salonionis verbis illos cir» 
cuitus slgnificatos esse credamiis, quibus illi pntant 
sic eadein temporum temporaliumque rcrum volu- 
mina rcpeti, ut, verbi gratia, sicui isto sacculo Plato 
philosophusinurbe Alheniensi, et in ea schola quse 
Acadcmia ' dicta est, discipulos docoit, ita per innu- 
merabilia retrosapciila, multum prolixis quidem inier« 
vallis, sed tamen certis, et idem PUito et eadeni civi- 
kas et eadem schola iidemquc discipuli repetiti, et per 

1 Eiliti. nec quisquam loquUur et dicU. Corriguotor ad 
manusa'iplos. , , 

< viud. Ain. et t>Icriqae Mss., Academka, 

(a) ut origcnes, iib. 3, peri Archtn^ cap. 5, et fbid., hb. 2» 
cap. 9. 

SAEICtv AUGUST. VII* 



innumerabilia deinde saecula repctendi sint : absit , 
inqu.nm, ut nos isu credamus. Semel enini Christus 
mortuusestpro peccatis nostris ; resnrgens autem a 
mortuis jam non moritur, et mors ei ultra non domi- 
nabitur ( Rom. vi, 9 ) : et nos post resurrectionem 
sempercum Domino erimus ( 1 Tliess. iv, 16 ), cui 
modo dicimus, quod sacer admonet Psalmus, Tn, 
Domine, servabis nos^ et eustodies not a generattone hac 
in aueruum. Satis autem istis exisliino convenire quod 
seqiiitur, In circtutu imfni ambulant {Psal. xi, 8, 9) : 
noii quia pcr circulos quos opinantur, eorum vita est 
recursura ; sed qtiUi modo tahs est erroris eorum via^ 
id est, falsa docirina. 

CAPUT XIV. — De temporali condition§ generis kw- 
mani^ quam Deus nee novo eonsilio eonsiUuerk^ nec 
mulabHi vobmtaie, 

Quid autem mirum est, si in his circuitibns ernm* 
tes, necaditum, nec exitum inveniunlT Quia genvs 
bumanum atque ista nostra morlalitas, nec quo initio 
ciBpia sit sciunt, nec qno fineclaudatur; quandoqui- 
dem altitndinem Dei penetrare non possunt : quia 
cnm ipse sit aHemus et sine initio, ab aliqno taroen 
initio exorsus est tempora , e.l homiiiem quem nun* 
quam ante fecerat, fecit in tempore, non tamen novo- 
et repenlino, sed immutabili setemoque coiisilio. Quis 
hanc valeat altitudinem investigabilem vestigaro \ ec 
inscmtabilem perscrutari. secundum qiiam Deus ho« 
minem temporalem, ante quem nemo unquam bomi- 
num fuit, non mutabill voluntate in tempore condi- 
dit, etgenus humamim ex uoo multiplicavit? Quando> 
quidem Psalmus ipse cum praemisisset atque dixisset, 
7«, DominCf servabit nos, et custodies nos a generatione 
kae in tetermm; ac deinde repercussissei eos, in qno- 
ram stulta impiaque doctrina nulla liberationis et 
beatitiidinls animab servatur aeteraitas, continuo sub- 
jiciens, iff iireuitu tmptt ambutant : tanquam ei dice- 
retur, Qnid ergo tu credis, senfis, intelligis? num- 
quidnam existimanduro est subito Deo placuisse 
hominem facere, quem nunquam antea infinita retro 
o^tcrnitate fecisset, cui nihil novi acddere potest, ia 
quo mutabile aliquid non est? coniinuo respondit * iad 
ipsuin Deuro loquens, Secundum altitudinem tuam 
multiplicatti filios hondnum (Ibid.). Senliant, inquil, 
homines quod putant, et quod eis placet opinentur et 
dispntent : Secundum altitudinem tuam , quain nullus 
poiest nosse hominuro , muliiplicasti filios hominum* 
Yalde qnippe altuin est ', et scmper Deum fuisse ^, 
et hominem quem nnnquam fecerat , ex aliquo lcm- 
porc primnro facere voluisse, nec consiliuin voUmta* > 
teroque mutassc. 

* editi, invetiigare. Condnnius Mss., vestiqare : quoprae- 
cedens dictio, ineestigabHem; posita intelligatur pro , non 
vesligabilem. 

* tjocus veterum codicum one liberalus a glossemate» 
quod ia antc edilis passus crat hunc in modiim : £/ ne not 
n(BC audientes aliqua forte turbaret ambiguitaSf eontimt^ 
responditf etc. 

> LoY. et paudores Mss., otticm est serutari, 
^ uss., et temper fuisse ; omtsso, Deum, 

(Dous e,) 



Sft3 



DE CIYITATE DE1, S. AUGUSTINI 



5BI 



CAPUT XV. -- An ut Deus semper, etiam dominui 
(uisse semper intelligaiur^ credendum sit creaturam 
quaque twnquam defuitse cui dominaretur : et quO'- 
modo dicaiur seniper ereatum , quod dici non potest 
eoasternum» 

I. Ego quidem siciit Dominam Deam aliqaando 
dominum non Tuisse dicere non audeo (a), ita homi- 
iiem nunquam aniea fuisse, et ex quodam tempore 
primum hnminem creatum esse dubitare non debeo. 
Sed cum cogito cujus rei dominus semper Tuerit, si 
semper crealura non fuit, afBrmare aliquid perti- 
lAcsco : quia et me ipsum intueor, et scriptum esse 
recolo , Quis hominum potest scire consitium Dei? aut 
qtds poterit cogilare quid vetit Dominus? Cogitationes 
emm mortatium timid<B, et incertw adinventiones nostrce. 
Corruplibile enim corpus aggravat ttmmam, et deprimit 
terrena inhabitalio sentum mulla cogitantem {Sap, ix , 
13-15). Ei hrs igitur i|u;b iu hac terrena inhabitatione 
miilta cogito ' (ideo utique mulla, quia unum quod ex 
illis vel pncler illa, quod forte non cogito, yerum est, 
invenire non possuin), si dixero, semper fuisse crea- 
tnram, ciijiis dominus esset, qui semper est dominiis, 
ncc dominus unquani non fuit; sed nunc illam» nunc 
aliam « per alia atque alia temporum spatia , iie ali- 
qnam Creatori coaeteniam esse dicamus , quod Gdes 
nilioque sana condemnal : cavendum est, ne sit ab- 
Mirduin et a luce vcritatis alienum, mortalem q^iidem 
per Tices temporum semper fuisse creaturam dece- 
dentem aliam, aliam succedentem ; immortalem vero 
noii esse coepisse, iiisi ciim ad noslrum saeculum ven* 
tum est, quando et Angeli creati sunc» si eos recte 
lux illa primum factn significat , aut illad polius cce« 
liim de qno dictum esl, In principio fecit Deus ccelum 
er lerrinii (Gen. i , i) : cum tainen non fuerint , anie* 
quam fiereni, ne, immortales si semper fuisse dican- 
lur, Deo coasieriit esse credautur. Si auicm disero, 
non iu tempore creatos Angdos, sed ante oiunia iim- 
pora ei ipsos fuisse, quorum Deus dominus essei, qm 
Duriquam oisi dominus fuit : quxrctur a me etiain, si 
ante omnia tempora (acti suni, utrum semper poiue- 
rini esse qui ladi siint. Ilic respondendum forte vi- 
d^iur, Qiioinodo non semper, cum id quod est omni 
icmpore, non inconvenienter semp^resse dicatur? 
Usf|ue adeo autem isii omni tempore fiierunt, ui 
eiiam anie omnia iem|)ora facti sini : si tamen a coelo 
ecepia sunt iempora , et ilti jam erani ante coslunu 
At si tempus iion a coejo.', vcrum et anie coelum 
fuit ; non quidem in horis, et diebus, el mensibiis, ei 
annis (nam Uixn dimensiones lemporalium spatiorum, 
qus iisitate ac proprie dicuntur lempora, manifi^stum 
est quod a motu siderum coeperiiit ; unde et Dciis, 
cum Ii3DC iiislituercl. dixil, Et ^nt in ^gna, et in tcm- 
pora^ -( in dies, et in mnos (Ibid,, li) : sed in ari(|UO 
mutabili moui, cujus aliud prias, aliud posterius prx- 

i Hie vlod. Am. ei Er. addunt, deprimunt me, Addita- 
niento caret ediUo Lov., sed prava nihtiominus subsequeo- 
lium verbonira interpuQctioae sensum corrumpit. 

s Aliquoi Biss., non cum coslo, 

(tt) vid. lib. 5 de Triuil., n. 17. 



terierit *, eo quod simul esse non possunt : si crgo 
anie coelum in angelicis molibus tale aliquid fuit (a), 
ct ideo tempus jam fuit , atque Angeli ex quo focii 
siint, temporaliter movebantur; etlam sic omni tcm- 
pore fucnint, quandoquidem cum illis facta sunl iem« 
pora. Quis autcm dicat, Non semper fuii, quod omni 
tempore fuit? 

2. Sed si hoc respondcro, dicctur mihi, Qiiomodo 
ergo non sunt coxterni Creatori, si semper illc, scm- 
per illi fuerunt? quomodo etiam creali dicendi sunt , 
si semper fuisse iiiiflliguntur? Ad hoc quid respon« 
debitur? An diccndum est, el semper eos fuissc, quo- 
niam omni tempore fuerunt , qui cum teniporc facti 
suiii , aut cum quibus tempora fncta suni , ei tainen 
creatos? Neque enim et ipsa tempora creata esse ne« 
gabimus, qiiamvis omiii tempore tempus fuissc ncmo 
ambigat. Nam si non omni tcmpore fuit icmpus, erai 
ergo lempiis , quando nullum erat tempus? Quis hoc 
stultissimus dixcrit? Possumus enim rectc diccrc: 
Erat tempus, qiiando non erat Roma ; erai lcmpus, 
quando non erat Jerusalem ; erat tempus, qiiando non 
erat Abraham ; erat tempus, quando non erat homo; 
ct si qiiid Iiujusmodi : postremo si non cum initio 
temporis, scd post aliquod iempus factus est roundus ; 
possumus dicere, Erat tempus, qnando non crai muu- 
dus. At vero, Erat lempus, quando nullum crai tcm- 
pus, iam inconvenienler dicimus, ac si quisquam di- 
cat, Erai homo, quando nullus erat homo; aut , Erai 
istc mundus , qiiando isie non erat muiidus. Si cnini 
de alio atque alio intelligaiur, poiest dici aliquo mo- 
do, hoc esi , Erat alius homo , quando non crat isla 
homo. Sic ergo, Erat aliiid tempus. qiiando non erai 
hoc tempus , recte possumus dicere : at vero , Erai 
tempus , qiiando nulluin crat tempus , qiiis vel insi- 
picntissiniiis dixerit? Sicut ergo dicimiis creatum 
iempiis, cum ideo semper fuissc dicatur, quia omni 
tempore tempus fuit : iia non esi consequens , ui si 
scmper fuerunt Angeli , idco non sini creaii, ui pro- 
ptcrea semper fuissc dicantur, quia omni lcmpore 
fucruni; et propterea omni ieropore fucruut, quia 
nullo modo sine his ipsa iempora esse poiucruni. Uhi 
enim niilla creatura est, cujiis mutabilibus motibus 
icmpora peraganiur, tempora omnino esse non pos* 
suni. Ac per hoc ei si scmpcr fucruni, creati sunt; 
i>ec, si senipcr fuerunt , ideo Creatori coailcrni suni. 
lllc cnim semper fitit aeternitate immutaliili : isii au- 
tt!m f:icti sunt; sed ideo semper fuisse dicuulur, quia 
omni tempore fueruni, siuc quibus lempora nitllo 
modo esse potuerunt : tempus autcm qiioniam muta- 
bilitate transcurrit , aelemiuti immuiabili non potcsi 
esse coxtcrnum. Ac per hoc etinmsi immortalitas 
Angelorum non transii in tcmpore, nec prsctcrita esi 
qiiasi jam non sii, nec futura quasi nonduiu sit, taincn 
eorum moius quibus tempora peragunlur, cx fuluro 
In praetcritom iranseuni : et ideo Creatori , in cujns 
moiu dicendum non esi vel fuisse quod jam non sii, 

' sicM8S.AtcdiU,a(nidan(erticsprfffmen'/,attidposfe> 
fiius successerii, 
(a) GDof. dicu ad Ub. 8 dcGco. ad il\X,, n. 30. 



LIBER DUOIttXIlMUa. 

vel falortmi esse qaod nomiiiiD sit, coxterni esse noo 
possunt. 

5. Qnspropcer, si Deas semper domiinis fuit, sem* 
per habuit creaiuram suo dominatui servientem ; ve- 
rmDtameii nonde ipso genitam, sed ab ipso de nibilo 
factam ; nec ei cnxternnm : eral quippe antc illam « 
quamvisnullo tempore sine illa ; noii eam spalio trans- 
curreiite \ sed manenie perpciuitale praBcedens (a). 
Sed hoc si respondero eis qni reqiiirunl quomodo 
semper creator , sempor doiniiius fuit , si creatura 
servlens non seniper fiiit ; ant quomodo creata est , 
ei non potius creatori co»terna cst , si semper fuit : 
vereor ne facilins judicer affirmare quod nescio« 
quam docere quod scio. Redeo igitor ad id quod 
Creaior noster scire iios voluit : illa vero qux vel sa« 
pientiorlbus in liac vita scire permisit, vel omniiio 
pcrfectis io alia vita scienda servavit , ultra viret 
meas esse confiteor. Sed ideo putavi sinc affirma- 
tieiie tractanda , ut qui bxc legunt , videant a quibiit 
qaaestionom periculis debeant temperare, nec ad 
oronla se idoneos arbitrentur : poiiasque intelligaiiC 
qmiin sit Apostolo obiemperandum pnecipienti salo- 
briter , ubi ait : Dico culem per graliam qutg * dala eU 
fniAi, •miii^tii qui surU in vobis , noii piut lapere quam 
opariei eapere ; $ed gapere ad temperantiam , sieut irnl- 
euifu Deui partitut e$i menturam fidd {Rom, xii, 3). Si 
enim pro viribus sois alatur liifans , fiet ut crescendo 
plns cOfiRit : si autem vires sux capaciutis excedat , 
deficiet antequam crescat. 

CAPUT XYI. — Quomodo intelligenda nt prommx 
Aomint a Deo vita cHema ante tempora mtenia. 

Qo» saecula pncterierint antequam gejius instiioe- 
remr homanum , me fateor ignorare : non tamen do« 
biio nihil omnino creaiurao Creatori esse coxteriiuci. 
Dicit eliam Aposiolus lempora aeterna , nec ea futura, 
sed, quod magis est Niuaiidum,praelerita. Sic enini 
ait : in spem vilm eslerms^ quam promisit non mendax 
Deu$ ante tempora wtema (b) ; numifestavit autem tem» 
poribus nde Verbum $uum ( Tit. 1,2^/5 ). Ecce disit 
relro qood fuerinttempora aeterna, qux lamen non fiH 
erint Deo coaeterna. Si quidem ille ante tempora x- 
tema non solum erat , verum etiam promisit vitam 



396 



> Sdla editk) Lov.. Irimiciirreiif . Et paulo post, quomodo 
erealor temper fidt aondm$. 

• vlod. Am. Er. et Mss.. per gratiam Dei quee. 

(a) vid. coofess. lib. li, cap. 13, n. 16» et cap. i% ad 
initium. 

{b) GTsce est, pro ttm chrondn aidnidn : quod vulgata 
eiHtlooe vertitur, anie lempora sofcutaria : ea vero quam 
lalerpretaiur HieroDymus, ante tempora tetema : quia sd- 
licet graDcum, aidn, scecubon et wtemum latioe reddi |;0- 
test, uti observat Aueustinos lib. conira PrtscilliaDislas, n. 
•*(. uude iu»n. xvi, 25, pro graeco, chronois aidmois^ io ipsa 
Tulgau est, iemporibus csterms, Uieronymus locum Episto- 
he Md Titnm enarrans, t Ante baec igiuir mundi terapora, * 
loqDit, c abtemitatem quaDMiam saeculorum fuisse creden- 
c dum est... sex millia necdum nostri orbis implentur anni : 
c quas^srius aetcmitates? quanta tempora? quanias sscu- 
c lorum origines fuisse arbitrandum est? Aute baec itaque 
c bomia tempora... promisit Deus Pater sapientiae suae ver- 
c bam suum, et ipsam sapientiam suam, et viiam eorum 
c qni crediluri erant muouo esse venturam. * Brevior et 
fo&Axx est Augustini interpretaUo in libro oontra Priscillia- 
■istBs, n. 6, Apostolum scilioetaetema dlxisse tempora, qute 
anu se non habent tdtmn tempus. conferlib. i de Gen. coo- 
Iraittaidi., o. i, et lib. 83 Quaeat.» qo. 72. 



a?iemani , quam manlfestavlt teaiporibus sub , id est 
coiigrals , quid aliud quam Verbum suum ? Hoc esl 
euim viu aclema. Qoomodo aoiem promlsit , com 
liominibus utique promiserit, qui nondum erant anie 
tempora aptema ; nisi quia in ipsiiis acieinitate, atque 
in ipso ejus Verbo eidem coa:terno , jam praedesti- 
natione fixum erat, quod suo tempore futurum erat? 

CAPUT XVII. — Quid de ineommulabiH consilio aui 
voluntate Dei fides snna defendat , eontra ratiocina" 
tioues eorum qm opera Dei ex atemitate repetita per 
eo$dem eemper volunt $wculorum redire circuitu$. 

1. lllud qtioque non dubiio, anteqiiam primns ho- 
mo crentus esset, nunquam quemquam hominem 
fuisse : nec eumdem ipsum , nescio quibus circoiti- 
bus , nescio quoiies revolutum , nec alium aliquem 
natura similem. Neque abhac fide me philosophomm 
argunienla deterrent, quorum acutisslmum illud puta- 
tur,quod dicunt, miUa infinita ulta scienlia posse 
comprebendi: ac per boc Deus inquiunt , rcnim quag 
facit ^ omiiium finitaram omnes fiiiilns npud se ra- 
tiones habet. Boniias auteni ejus nunquam vacua 
fuisse credenda est , ne sit temporalis ejus operatio , 
cujusretroftierit aeterna cessatio, quasi pceniiueriteum 
prioris sine initio vacationis , acpropterea sii operifl 
aggressus inliiom. Et ideo nccesse est , inquiunt , 
endem semper repeti , eademque semper repelendo 
iranscurrere: vel manenf; mnndo mulabiliter, qiif 
licet nonqoam non fuorit et sine initio temporis tamen 
facius est; vel ejus qiioqoe ortu et occasu semper iilis 
circuilibus repetito , semperque repetendo : ne vide- 
licet , si aliquando primum Dei opera coepta dicantur, 
priorem suam sine initio vacationem tanquam inertem 
ac desidiosam, et ideo sibidisplicentem damnasse quo- 
dammodo , atqne ob hocmuUisse credatur. Si auiem 
semper quidem temporalla, sed alia atque alia perhibe- 
tur operatus, ac sic aliqoando etiam ad hominem facicn- 
dum, qoem nunqoam antea fecerat, pervenisse : non 
scientia , qoa potant non posse qoaecumque infiniia 
compirehendi , sed quasi ad horam , sicot veniebat in 
mentem, fortuita quadam inconstantia videaturfecisse 
quae fecii. Porro si illi circuiins admittantur, inquiunt, 
quibus vel manente mundo , vel ipso quoque revo- 
Itihiles ortiis suos et occasus eisdem circuitibus iiise- 
rciite , eadem temporalia repetuntur , nec ignavum 
otium , pracsertim tam longae sine initio diuturaitatis» 
Deo iribiiitur , nec improvida temeritas opertim suo- 
riim. Qtioniam si non eadem repetaniur, non pos- 
siint infinita diversitate variata olla ejus scientia vel 
pra^scientia comprebendi. 

2. Has nrgumentntiones quibus impil nostram slm- 
plicem pietntero , ut cum illis in circuitu ambulemus, 
de via recta conantur avertere , si ratio refutare non 
possct, fides irridere debereu Huc accedit.quod in ad- 
juiorio Domini Dei nostri hos volubiles circulos, qims 
opinio confingit, ratio manifesta confringit. Hinc enim 
maxime isli errant, utin circuito falsoambularo^quam 

t EdlU, f(M:if . At Mas., (Ml« 



867 DE ClVrrATE DEI, 

TJero el recto itinere malint, qnod meniem divinam oni* 
nino imniutabilem cajuslibet iufinitatis capacem , et 
innumera omnia sine cogitationis alternatione nume- 
laniein, de soa hnmana,mutabili, angustaque metiim- 
tar. Et fit illis quod ait Apostolus : comparante$ enim 
temetlpsottibimelipm (n), nan inteUigunt{\{Cor, x, 12). 
Nam qub illis quidquid no?i faciendum venit in men- 
tem, novo consiliofaciunt^mulabilesquippe mentesge- 
niiil); profccto non Deum, quem cogitare non pos- 
aunt, sed scnieiipsos pro illo cogitanles, non illum 
sed se ipsos, nec tlli , sed sibi comparant. Nobis au- 
tcm fas non est crcdere , aliter Deum affici cum va- 
TAi^ alilcr cuin opcrntur : quia ncc affici dicendus esl, 
tanquam in ejiis natura fiai aliquid, quod iion anle fue- 
rit. Patilur quipi^e qui afficitur , et miitabile est omne 
qiiod aliquid palitur. Non itaqiie in ejus vacatione cogi- 
tetor ignavia,de8idia, ineriia ; siciit nec in ejusopere 
labor, conaius, industria. Novit quicscens agere, et 
agens quiescere. Poiestad opus novuni, non novum, 
sed sempiteriium adliibere consilium ; nec poeniteiido 
<quia priiis cessa vcrat , coepit facerc quod non fecerat. 
Sed etsi prius cessavit,el poslerius opcratus est (quod 
liescio qiiemadmodum ab homiiie possit intelligi), hoc 
prociil dubio quod dicilur, prius et posterius, in rebus 
|>rius tion existcntibus el posierius existentibus fuit. In 
Illo auicm non alterain prxcedentem aliera snbsequens . 
laiutiivit aut abstiilit voluntatein , sed una eademque 
aempileriia et iinmuiabili voluntate res quas condidit, 
et ui prius non essent egit, quamdiu non fuerunt , et 
lU posterius csseot, quando esse coeperunt : binc eis 
qui tulia videre possunt mirabiliter fortassis osten- 
deiis y qiiam iion cis indigucrit , sed eas gratuita bo- 
nlbite cuiididerit , cuiii siiic iliis ex asicrnitate initio 
^rcnte in noii miiiore beutiuite permaiisit. 

CriPUT KVlll. — Contra eot qui dicunt , ea qute infi' 
mia suiit nec Dei posse scientia comprehendi. 

Ulud autem aliud quod dicunt , nec Dci scientia 
fHae infiiiita &unt posse comprehendi ; resiat eis ut 
^cere audeaot, alque huic se voragiai profund» im- 
fietiiiis immergant, quod non orones numeros Deus 
noverit. Eos quippe iiifiuKos esse , certissimum est : 
qiioniam in quocnmqiie nuinero fiiiem faciendum pu- 
l«veris , idom ipse , non dico uno addito augeri , sed 
quamlibet sit roagnus et quamlibet ingentcm muUiiii- 
dinem contiiiens in ipsa ralione atque scientia nunio» 
romm , non solum duplicari , venim etiam roultipli - 
ctri potest. Ita vero suis quisqae numerus proprieta- 
tilMis terminatur , ut nullus eonim par esse cuicum- 
que alieri possil. Ergo ct dispares inter se atque di- 
verKi Kont , et singuli quique finili sunt, et oinnes in- 
ilniti suiil. llane numeros propler infinitatem nescit 
omnes Deus '; et usque ad quamdam suromam nume- 



S. AUGUSTINI 



m 



* sic Er. et mss. At vind. Am. et Lov., nescU onudpoUnt 
JOeiu. 

(a) Aliter Vulgaui; scd Auguslinus hic et in Psal. 3i, et 
ooaun Fauslum. lib. 23, cap. 47, secpiilur grxcam leclio- 
neai, cai sug^iinontes eautous eautois, ou sunioAdn. Kdiii 
Am. Er. etL4)v. Inlr^at, senmipsosnonintelUgujU. At vjnd. 
et Mss. oouseutioQi ' ' ^raoe, voce, semetipsos^ careoL 



rorum scicntfa Dei pervenit , caeteros ignorat? Qut^ 
hoc etiam dementissimus dixerit? Nec audebunt isii 
contemnere nnmeros, et eos diccre ad Dei scientiam 
non pcrtinere, apud quos Plato Deum magna aocto- 
ritate commendat mundum numeris fabricantem [In 
TinuBo) : et apud nos Deo dictiim legitur , Omnia m 
mensura , et numero , et pondere disposuisti {Sap. xi , 
21) ? De quo dicit et prophela, Qtd profert numerou 
saculum * (Isai xl , 26 , sec. LXX). Et Salvator in 
Evangelio, CapiUi^ inqnit , vestri omnes numerati sunt 
(Mattli. X , 50). Absit itaqiie iit dubilemus , quod ei 
nolus sitomnis numerus , cujus inteUigentia ^ sicut in 
Psalmo canitur, non est numerns (PsaL cxlvi , 5). In- 
flnitas itaqiie numeri , quainvis iiifinitorum numero- 
rum nullus sit numerus , non est tamen incompre- 
bensibilis ei cujus intelligcnliae non est numerus. 
Quapropter si , quidquid scientia comprchenditur , 
scieniis comprehensione finilur ; profecto et omiiis 
infinlias quodain ineflabli niodo Deo finita e^^t, quia 
scienii» Ipsius incompreheiisihilis non est. Qiiare si 
infinitas niimerorum scientix Dei , qua compreliendi- 
tur, esse non potest infinita ; qui tandem nos sumus 
homunculi , qni eju.^ scientiae limites figere prd^suma- 
mus , dicentes quod , nisi eisdem clrctiitibus lempo- 
rum eadem temporalia repelaiitiir , non potest Dens 
cuncta qux fecit vel prxscire ut faciat, vel scire cum 
fecerit? cujus sapieniia simpliciter muldplex et uni- 
formiter multiformis, tam incomprehcnsiiiili compre- 
hensione omnia incomprehensibilia compreliendit, ut 
quxcumque nova et dissimilia conseqiientia * prKce- 
dentibus si semper facere vellet, inordinata et iin- 
provisa habere non posset ; nec ea pnevideret ex pro- 
ximo tcmpore , sed aeiema prxscieiiiia conlineret. 

GAPUT XIX. — De smculis sttculomm. 

' Qiiod ulnim ita faclat ', et continiiata sihi conne- 
xione copulentur quae appellantur sxcula 89DCuloram, 
alia tamen aiqiie alia, ordinata dissimilitudine pro- 
currcntia , eis duntaxat qut ex miseria liberantur in 
sua beata immortalitate siiie fine manentibus ; an iia 
dicaiiiur saecula saecnlorum , ut iuielligantur saeeula 
in sapientia Dei inconcussa stabllitate roanentia, 
istoriim quae cum tempore transeunt tanqnam efli- 
cietitia srpculorum , definire non audeo (a). Fortassis 
enim possit dici sxculnm, quse sunt saecula ; ul nihil 
alitid perhibeatnr saeculum sxculi , quam sxcula sac- 
culorum : sicut nihil nliud diciiur coelum cceli , qnam 
coeli coelorum. Nam coelum Deus vocavit firmamen- 
tmn super quod sunt aquae (Gen. i, 8) , et tamen 
Psalmus, Et aqum^ inquit, quas super coilos suni, (im- 
denl nomen Domini (Psal. cxlviii, 4). Qoid crgo isto- 
rum duonim sit, an prxter batc diio aliqnid aliiid de 
sxculis saeculorum possit intelligi, profundissima 

« Editi : Quiprofert numero seecuium. At Mss., Qus pro» 
ftrl numerose saxutum. Locus est ls3ia& xl, 26, secundum 
LXX, ecpherbn caCarithnum ton cosnum auioiu 

> sola editlo IjOv., conseqmmtttr. 

> Lov. Quod ut m faciai. Editi vero alii et Nss.: Quod 
uirum ita faciatt sciricet quemadmoduni in superiorls capilis 
fine diclum est. 

(d) vide Oicroa. io ^iial. ad Oiaatas, cap. i, ^ S. 



LIBER DUODECIMUS. 



570 



quaesiio esi : neqae lioc quod nunc agimus impedit , 
•i indiscussa interim differatur; sive aliquid in ea 
delinlre valeamus, sive nos faciat caoiiores diligen- 
tior ipsa traciatio , ne in tanla obscurilaie rerum 
afQrmare aliquid temere audeamus. Nunc enim con* 
Ira opinionem dispuiamus, qua illi circuiius asserun- 
lur, q^jibtis semper eadem per iniervalla temporum 
necesse esse repeti existimantur. Quxlibct aniem il- 
larum senteniiarum de saeculis saiculunim vera sit, 
,ad hos circuilus nibil periinet : quoniam sive sxcula 
saeculorum sini, non eadem repeiiia , sed alierum ex 
altero connexione ordinalissima procurrenlia, libera- 
toruro beaiiiudine sine iiUo recursu miseriarum cer« 
tissima permaneiiie, sive sxcula sxculorum asierna 
sint temporalium tanqiinm dominanlia subdilorum, 
-circuitus illi eadem revolventes locum non habeiit, 
quos maxime refellit uiierna viia sancloniin (MaUh. 
XXV , 46). 

CAPUT XX. — De impietate eorum qui a$$erunt ani- 
fitM snmmw veraqne bcatitudinis participei, iterum 
alque iterum per drcratus temporum ad easdem n/t^ 
serioi laboresque reditwras. 

i. Qoorum enim aures piorum ferant, posi emea- 
sam tot taniisque calainilalibus viiam (si tamen isia 
tita dicenda est, qux poiius mors esi, ita gravis, ot 
mors qoae ab hnc liberat, moriis hiijus ainore timea- 
tor (a), post tam magna mala tamqiie mulia et hor- 
renda , tandem aliqiinndo per veram religionem 
atque sapieniiam expiala atquc fiiiiia , iia pervenire 
ad conspecium Dei, aique itii fieri beaium coniempia- 
tione incorporex Iiicis per participationem immulabi- 
lis iramortaliialis ejus, cujus adipiscend.ne amore fla- 
gramas, ut eam quandoque necesse sit deseri, et eos 
qui deseruni, ab illa xiernilaie , veriiate, felicitate 
dejectos, tartares inortalitaii \ turpi siuliiiiae, mise- 
riis exsecrabilibus implicari, iibi Deiis amiilalitr, ubi 
odio vcrilas Ijabealur, ubi per immundas nequilias 
beatiiudo quxraiur ; ei hoc iiidom aique ilidein siiie 
ullo iine priuruin ei posieriorum ceriis iuieryallis et 
diroensionibus sxculorum facium ei fuiurum ; et boc 
propterea, ui possini Deo, circuiiibiis dffiniiis eunti- 
bos seoiper aujue redeuniibus per nostras falsas 
bealitudines et veras miscrias, allernaiim qoideni, 
sed revolulione incessabiii sempiiernas, noia esse 
opera sua ; quoiiiain neque a faciendo quicscerc, ne- 
que Bciendo possit ea quas inflniia sunt, indagara? 
quis haec audiai? quis credai ? quis ferat ? Quae si yera 
essent, non sohim tacerentiir prudentius, verum 
etiain (ul quomodo valeo dicaiu quod volo) dociius. 
ncscireiitur. Nam si iiaec illic ia niemoria nun habe- 
bimus, ei iUeo beaii crimus, cur bic per eorum scirn- 
iiani gravaiur amplius nostra niiscria ? Si autem ibi 
ea necessario scituri suiiius, iiic saliein nesciamus, ut 
hic felicior sii exspeclaiio, qunin illic adepiio summi 
boni : qiiaiidu hic xlernn vila coiisecjuenda exspccia- 
tur; ibi aulein beaia, sed non aiterna, quandoque 
toitteoda cognosciiur. 

* in sola editione Ijov., hnmortalitaii. 

{ti} conf. cicerouis SoniniumSci)>lotti5| ctp. 5. 



2. Si aulcm dicuni, neroiiiem posse ad illam beati- 
tudinem pervenire , nisi hos circuitus , ubi bealiiudo 
et roiseria viclssim aliernant, in hujus vitae eniditione 
cognoverit; quomodo ergo fatentiir, quanlo phis 
quisque amaverii Deuin , ianio eum facilius ad beaii- 
tudinem perventurum, qui ea doceiii quibus amor 
ipse torpcscai? Nam quis non remissius et iepidius 
ainei eum , qiiem se cogiiat uecessario deseriurum « 
et contra ejus veritaiem sapieniiainque sensurum « et 
hoc cum ad ejus plenam pro sua capaciiate iiotitiam 
beatiiudinis perfectione pervenerit; quando nec ho» 
niincm aniieuin possii qoisqiie aniare fideliter, cui se 
futurum novcrit inimicuin 7 Sed absil ul vera sint , 
quae nobis minaniur verain miseriam nuiiqtiaro Ouien- 
dani , sed interposilionibiis falsoi beaiitudinis sappe 
ac sine fine runipendam. Quid enim illa beaiitudine 
falsius alqiie fallacius , ubi nos fiiluros niiseros , aut 
in ianla veriiatis lucc nesciamiis, aut in siimina feli* 
ciiaiis arec limeainus? Si enim veniuram calamilniom 
ignoraiuri sumus, perilior est hic noslra iuiseria, uhi 
veniuram l)eaiitudiBem novimus. Si aulein nos illie 
clades imminens non latebit, beaiius tcropora irnnsi- 
git aniroa inisera quibus iransaclis ad beaiiiiidinem 
snbleveiur, qiiam beaia qiiibus Iransactis in miseriam 
revolvaiur. Atque ka spes nostrae iufelicilalis cst fcIiK 
et feliciUiis mfelix. Unde fit , ul qtiia hic niala pnu-» 
sentia patimur, ibi metiiiinus immineniia, verius sein« 
per miseri quam beati aUquaiido e^se possinitis. 

3. Sed quoninro haec falsa sunt clamanie pietate • 
oonvincenie veritate ( illa enim nobis veraciier pro- 
mitiiinr vera felicitas , cojus erit seroper reiiiienda , 
et nulla infeliciiate rumpenda ceria securitas) ; viam 
rcctam sequenies , quas* nobis est Christus, eo diice 
ac salvaiore a vano et inepto iropioruro circuiiu iter 
fidei roenieroqne averiamos. Si enim de isiis circuiii- 
bus et sine cessatione aheriiaiitibiis itionibus et red« 
itionibus animarom Porphyriiis Plalonicus suoruia 
opinionem sequi noluit , sive ipslus rei yanilale per- 
motus, sive jam lenipora cbristiana reyeritus; et quoil 
in libro decimo comroemoravi, {cap. 50), dicere ma<- 
hiit, aniniaro proplcr cognoscenda mala iradiiam 
mundo, ut ab eis liberaia atque porgata , cum ad. 
Fairem rcdierii, nihil iiKeriiis tale paliaiur : ^unuto . 
roagis nos istam inimicam cbristianae fidei (alsitateiA. 
detesLiri ac deviiare debemus? Hls auiem circuiiilios 
evacuaiis atque fmsiratis , nulla necessitas nos oom^ 
pellii , ideo puiave non habere iniiiuin lemporis ex. 
qoo esse cceperit geniis bumanum, quia per-nescio. 
qiios circoiius nihil sii in rebus nc^i , qood non et 
antea cerlis intervallis lemporuro fuerit, et postea sii 
futurum. Si enim liberaiiir anima. non rediiura ad 
miserias, sicui nunquam aniea liberata esi, fit in illa 
aliquid qiiod aniea nunquam factuin esi*, et hoc 
quidem valde mngnuin, id csl, quae nunquam.desinat 
ailerna feliciias. Si aiitem in natura immorlali fii tania. 
novitas*, nullo repeliia, nullo repetcnda circuito» 

1 Uss., quod. 

• KoDnuiU BAss., /il in iUa atiquid quod ei nunquam fb- 
ctumest, ^ . *. - 

• sic vind. Am. et MKs. ^l Ijov.. sitlanta notmsfU' 

iwra. 



871 



DE CIVITATE DEI. S. AUGUSTINI 



l7t 



cor m rebns mortalibtts fieri non posse oontenditur? 
Si dicunt non fieri in anima beatitodinis novitatem , 
qooniam nd eam revertiior in qna aemper foit « ipaa 
cerie libentio nora fit , com de miseria liberatur in 
qoa nunquam fuit, et ipsa roiserine noTitas in ea facta 
est qu» nonqoam fuit. Haec autem novitas si non in 
rerum, qo;e divina providentia gobernantnr, ordinem* 
Tenity sed casu poiios evenic, ubl sont illi deierminati 
dimensiqoe circoitus, in quibus nuUa nova fiunt, sed 
repetuntur eadem qoae fuerunt? Si autem et b.*ec 
novitas ab ordinatione providentiae * non excluditur, 
aivedaia siianima, sive lapsa sit ', possunt fieri nova, 
qux neque antea facia sint, nec tamen a rerum ordiiie 
aliena sint. Ct si potuit anima facere per impruden- 
tlam sibi novam miseriam , quae non easet improvisa 
divinx providentise, nt hanc quoque in rerum ordine 
includcret , et ab hac eam non iroprovide liberaret ; 
qoa tandem temeriiate homanae vanitaiis aodemos 
negare diviniiatem facere posse res , non sibi, sed 
mondo novas, quas neque antea fecerit, nec onquam 
babuerit improvisas? Si autem dicont liberatas qoi- 
dem animas ad miseriam non reversuras , sed com 
hoc Qt, in rebits nihil novi fieri, qooniam semper aliae 
atqoe aliae liberatae sunt, et liberantor, et liberabon- 
tnr:hoc certe concedant, si ila esi, novas animni 
fieri, qoibus sit et nova miseria et nova liberatio. Nam 
si antiqoas eas dicont csse, et retrorsomscmpitemas, 
ex qoibus qootidie novi fianl homines , de qoorum 
corporibus, si sapienter vixerint, iia liberentor , ut 
nonqoam ad miserias revolvanlor , consequenter dl- 
ctnri snnt infinitas. Quanloslibet namqoe finilos niF- 
meriis foisset animarom, infinitis retro «ecolis soffi- 
cere non valeret , nt ex illo semper fierent homines , 
qoorom essent animx ab ista semper mortalitate libe- 
rnndae, nunquam ad eam deinceps rediturae. Nec ullo 
modo explicabont, quomodo in rebos, qoas, ot Deo 
notae essc possinl, finitas voIunt\ infinitus sit nome« 
ros anlmarum. 

4. Qiiapropier qooniam circuitos illi Jam explosi 
aont, qiiibiis ad easdem miserias necessario putabattir 
anima reditora ; quid reslat convenientius pietaii, 
quam credere non esse impossibile Deo, et ea quas 
nunquam fecerit nova facere, et ineSabili pnescientia 
▼oluntaiem mntabilem non habere? Porro autem 
vtrum animarum liberatarom nec ulterios ad mise- 
rias reditorarum numerus possit semper aogerl, ipai 
Tiderint, qui de rerum infinitate cohibenda tam siib- 
tiliter dispotant : nos vero ratiocinationem nostram 
ex otroqoe lalere lerminamos. Si enim potest, qoid 
caosae est ot negetur creari potoisse qood nonquam 

! * SicMss. Editi vero, oidin^.. 

* Ed{t{,ii6 ordinaftone dMi»rprovideiifi«;. Abest, litrtiia^ 
• manoscriptis. 

\ , * vind. Ain. Er., sive elata tU ammay me lapta sit, 
'- jov., Hffe datasit anima, nve a se sit, Meli*is autemMss., shse 
iala sii anima, sive lapsa st(. Propter duas nimirui!: ofiinio^ 
nes, aliorum quiJem docenUum auimas corporibus a K)eo 
datas etmissas.aiiormn autem existimantium eas soapte 
culpa delapsas esse de cobUs in corpora ad luendas poenas. 

^ sicMss. At ediii, quas Deo notasesse^ eo quod iMf in/l* 
nit(r% nm volunt. 



antca creatum essel, si liberataruro animtmm noroe- 
ros, qol imnqnam anlea foit, non soloni fiictos esi 
semel, sed nonqiiaro ficri desinet? Si aotem oportei 
ot certos sit liberaiarom aU<|ois nnmerus animarom, 
qtiai ad miseriam nunquam redeant, neque iste no- 
meros olterius aiigeator ; etiam ipse sine dobio qoi- 
coiiiqtie crit, ante otlqoe nnnqiiam foit : qol profecto 
crescere, et ad suae qiiantitatis terminuro pervenire 
sine aliqoo non possit initio ; qiiod initlum eo modo 
antea nnnquam fuit. Uoc ergo oi esset, creaitis est 
homo, ante quem nulliis fuiL 

CAPUT XXI. — De eonditione unius prifm lumimSf 
atque in eo generis humani, 

Hac igitur qoarstione difficillima propter xlemita- 
lem Dei nova creantis sine novitate aliqoa voloiitatis, 
quantom potulmus, explicata, non est arduum videre 
mullo fuisse melius quod factum est, ut ex uno bo- 
mine qiiem printam condidit, moliiplicarel genui 
homanum, qiiaro si id inchoasset a pliiribus. Nam 
cum animantes alias solitarias, et quodanimodo soli- 
vagas, id est, qoae soliiodinero magis appetanl» sicoti 
sont aqoilae, milvi, leones, lopi, el qtiaecumqoe ita 
sunt ; alias congreges instituerit, quae congrefatae at- 
qiie in gregibus malint vlvere, ol siinl colorob^ 
storni, cervi, daroolae (a), et caetera hojosroodi: 
utromqoe taroen genos non ex singolis propagavit, 
sed plora simol jiissit exisiere. Hominem vero» cujos 
naturam quodammodo mediaro inter Angelos bestias- 
que condebat, ut, si Creatori suo tan(|uam vero Do- 
mino subditus praeceptum ' ejus pia obedientla co- 
stodiret, in coiisoriiiim transiret angelicum, siiie 
morte niedia (b) beaiam immorialitatero absqoe ullo 
lermino consecutus ; si autem !>omliium Dcom soom 
libera volontate soperbe atqoe inobedienter osus of- 
fenderet, morti addicios bestialiter viverel, Ilbidinis 
aervos aeternoque post mortem supplicio destinatos ; 
unum ac singulum creavit, non utiqoe soloro sine 
humana societate deserendum, sed ut eo modo vehe- 
mentios ei commendaretor ipsius societaiis onitas 
vlnculomqoe concordiac, si non tanlom Inter se na- 
lorae similiiodine, venim etiam cognationis afrectii 
horolnes necterentur ; quando nec ipsaro qoidem fe- 
mlnam copulandam viro, siout ipsuro creare illi pla- 
cuit, sed ex ipso, ut orone ex Iiomine ono diflrunde- 
retur genos homanom. 

CAPUT XXH. — Quod jnrtBseierit Deus kominem^ 
qiiem primum condidit^ peccaturum ; simulque prm- 
viderit quantum piorum populum ex ejus genere in 
angelicum consortium sua esset gralia translaturus. 

Nec Ignorabal Deos bominem peccatorom, et mortl 
jam obnoxiom moritnros propagaturum, eoque pro- 
gressuros peccandi immaiiltate moriales, ul Intius 
atque pacatius inter se rationalis vohintatis expertes 
bestiae sui generis viverenl, quarum ex aquis ei terril 

I plures Mss., vracepUt, 

j[a) Damulas sic diminutive dixil, quia metlculosuro esl 
animal, nec fenmi nec mansuetum. i«d. Vivbs. 

(h) Hic. ]uxta coquaeom, taiwitur Pelagianorum haeresHi 
de qoa via.|ib. de Baerestbas» Eaer. 88« 



S75 



LIBER DUODfiCIMl». 



87i 



p!ariuin * pulliilafil exordiam, quain homines, qiio- 
nm genus ex uno est ad commendandam concnrdiam 
propagatam. Neque enim unquam inter se lcones, 
aut inidr ae dracones, qualia iiomines, he\h gesse- 
r.int. Sed pne? idebat eliam graiia sua popnbim pio« 
runi in adoptionem vocanduin, remissisque peccatis 
Justiflcatum Spiritu sancto sanctis Aogelis in »!teriia. 
pace sociandum, novissima iniinica morte deslructa : 
cui populo esset bujus rel cotisidoratio profiitura, 
qu()d ex uno hoinine Deiis ad comniendaiiduin lio- 
roiiiibus, qnam ei grala sit eliam in pluribus unitas, 
genus insiituisset huinanum. 

CAPUT XXlll. — De natura humafUB amma creaUB 

ad maginem Dei, 

Fecit ergo Deus hominem ad imaginem suam, Ta- 
lem quippe illi animatn creavit, qiia per rationcm at- 
que intelligenliam omnibus esset praestantior aiiima- 
libus terrestribus et naiatilibus et volatilibus, qu(e 
mentem hujusroodi iion haberent. Ei cum virum ter- 
reno formasset ex pulvere, eique aniinam qaalem 
dixi, sive quam jam fecerat sufllando indidisset» sive 
potius sufnaiido fecisset (a), eumque flatum quem 
sufnaodo fecit, (nam quid est aliud sufflare, quam 
llatum facere?) aniinam hominis esse votuissei, etiam 
conjugem illi in adjutorium generandl ex ejus latere 
osse detracto fecil, iit Deus. Neque enim hxc carnali 
consuetudine cogitanda simt, ut videre solemusopi- 
fices ex materia quacumque terrena corporalibus 
membris, quod artis industria potuerint, fabricantes. 
Manus Dei polentia Dei est, qui etiam.vlsibilia invi- 
sibiliter opcraiur. Sed haec fabulosa potius quam 
vera esse arbilrantur,. qui virtutem ac sapientiam 
Dei, qua novit et potest etiam sine seminibus ipsa 
certe facere ' semina, ex his usitatis et quoiidianis 
metiuntur operibus ; ea vero qux primittis instituta 
sunt, quoniam non noverunt , infideliier cogit«'tnt : 
quasi dod hspc ipsa qux noverunl dc huinanis con- 
ceptibus atque partubus, si inexpertis narrarentur, 
Incredibiliora vidcrentur ; quanivis et ea ipsa plerique 
magis natune corporalibus causis, quain operibus 
divinse mcntis assignent. 

CAPUT XXIY. — An ultius vel mininuB crealura 
poiunt dici Angeli crealores. 

Sed cum his nulhim nobis est in liis libris nego- 
tiom, qui divinam mentem facere vel curare isi» 
non credunt. IIK autem qni Platoni sno crednnt , non 
ab illo summo Deo qui fabricatns est mnndum , sed 
ab aliis minoribus , qiios qnidcm ipse crcaverit, per- 
missu sive jussu ejus animalia facta esse cuncta mor- 
talia , ifi quibus homo pra^cipuum ditsque ipsis co- 
gnatum teneret locum (/n Timaso) ; si superstitione 
eareant, qua quxrunt unde juste videanlur sacra.et 
sacrificia fac^re quasi conditoribns suis , fticite care- 
buiit etiain bujiis opinionis errore. Neque enim fas 
' est Hllius natunu quatnlibet minimae mortalisque 

> Am. et i)1eriqiie Mss., p/Mrfmimi. 
* Am., tpsa certa lucere. rluros Mss., tpsa quoque for 
€€re^ 
ifi). couf. lib. 7 de Gcu. ad Uti. n, 35. 



creatorem nisi Deum crcdere ac dicere » et anteqiiani 
possit iiilelligi. Angeli autem , quos illi deos iibentius 
appellant, eliamsi adhibent vei jussi vel pennissi 
operationem suam rebus qux gignuntur in miindo , 
tamen ' tam non eos dicimus creatores animalium , 
quam nec agricolas frugum aique arborum. 

GAPUT XXV. — Omnem naturam et omnem spifdem* 
universm creaturce nonmn opere Dei formari. 

Cum enim alia sit species quae adhibetur extrinse- 
cus cuicumque materiae corporall , sicut operantur 
homines figuli et fabri atque id genus opifices , qui 
etiam pingunt et effingunt formas similes corporibus 
animalium ; alia vero quae intrinsecus efllcientes caiisas 
habet de secreto et occulto natune viventis atque in- 
telligentis arbitrio , quae non sohim naturales corpo- 
rum species , verum etiam ipsas animantitim animas, 
dum non fit, facit : supradicta illa species artificibus 
quibusque tribuatur; hxc autem aitera nonnisi uni 
artifici creatori et conditori Deo, qni mundum ipsnm 
et Angelos sine ullo mundo et sine ullis Angolis fecit. 
Qua enim vi diviiia , el , ut ila dicam, effectiva, qune 
fieri nescit, sed facere, accepit speciem, cum mundus 
fieret , rotunditis coeli et rotunditns solis ; cadein vi 
divina et effectiva , qu» fieri nescit , sed facere, ac- 
cepit speciem rotunditas oculi et rotunditas pomi , et 
eaeterae figiirae naturales quas vldemus in rebus quilnis- 
qite nascentibus iion exlrinsccus adhii)cri, sed intiina 
Creatoris poicntia, qui dixil, Ca4um et terram ego impleo 
(ierem. xxiii , 2i) : et onjus sapientia est qute attingit 
a fine usqne ad finem fortiter^ et disponit omnia suavi^ 
ter {Sap. viii , 1). Proinde , facti primitus Angeli cu- 
jusmodi ministerium pncbuerint Greatori cxtcra fa- 
cienti , nescio ; nec tribuere illis audeo quod forte 
non possunt , nec debeo dcrogare ' quod possunt. 
Creationem tamen conditionemque omnium natuni' 
rum , qna fit ut omnino naturae sint , eis qiioque fa- 
venlibus illi Deo tribuo, cui se ctiam ipsi debere qnod 
sunt cum gratiariim actione novcriint. Non solum 
igitur agricolas non dicimtis fructuum qiiorumque 
creatores, cum legamus , Neque qui ptantat esl aliquid^ 
neque qui rigat ; sed qui incrementum dat Deus (I Cor.. 
ni , 1) : sed ne ipsam qnidein lerram , quamvis ina- 
ter omnium fecunda videatur, qux germinibns cruin- 
peniia promovet, el fixa radicibiis continet, cam 
itidem legamus , Deus ilU dat corpus quomodo volua- 
rity et unicuique seminnm proprium corpus{ld. xv^ 
38). Ita nec feminam sui pucrperii crealriccin. a|>- 
pellare delieinus, sed potius illum qui cuidam suo 
famulo dixit, IMusquam te formarem in uiero^ iiovt 
te {Jerem. i , 5). Et quamvjs aniina sic vel sic aflecta 
prxgnantis valeat aliqiiibus velut iiiduere qiialitati- 
bus fetum , sicut de virgis variaiis fecit Jacob, ut pe* 
cora colore varia gignerentur {Gen. xxx, 37) ; natu- 
ram lainen illani quae gignitur, tain ip&a iioii fecit , 
quam nec ipsa se fecit. Quxlibet igilur corporales vel 

1 ParUcula, mmen, abesl a \ind. Am. Er. et Mis. 

* sic Blss. Editi autem ferebant : ommum naturam etan^ 
nium speciem, 

• Plerique Mss., denegare. 



875 



DE CmTATE DEI, S. AUGCSTIM 



S76 



scminales caus» gigncndis rebos adhibeanlor, sive 
uperationibns Angclorun) atil hominum , aut quorum- 
qoe animalium , sive marium feminarumqiie mixlio- 
nibus ; qnTlibel eliam desideria molnsve animrc ma- 
iris Taleanl aliquid lineamentorum aul colonim as- 
pergere leneris mollibiisqiie conceplibus, ipsas omnino 
iialuras , qiUR sic vel sic in suo genere afficiantiir, iion 
facii uisi summus Deus : cujus occiilta potentia cuncla 
penetrans iiicontaminabili * prxsentia facil esse 
qnidqiiid aliqiio modo est , in quantumcumque est ; 
quia nisi facienie illo, non tale vel Ule esset , sed 
prorsus esse non posset (a). Quapropter, si iii illa 
specie quam forinsecus corporalibus opiflces rebus 
imponunt, urbem Romam et urbem Alexandriam 
noii fabros et architectos , sed reges , quonim volun- 
late , consilio, imperio fabricatc suiit , illam Romu- 
lum, iliam Alexandrnm habuisse dicimiis coiidilores : 
qoanto potius iionnisi Deum debemus conditorem di- 
cere nalurarum , qui neque ex ea materia facil ali- 
quid quam ipse non feceril , nec operarios habet iiisi 
quos ipse creaverit ; et si potentiam suam , ut iia di- 
cnm, fabricatoriam rebus subtrabal, ita non ernnt, 
Bicut ante quam fierent non fuerunt ? Sed anie dico , 
xieriiitate, non tempore. Qiiis enim alius creaior est 
leroporum , nisi qui fecit ea , i]oorum motibus cur- 
rerenttempora? 

CAPUT XXVI. — De PlaUmieorum opirmue^ qua 
putamunt angelo$ quidem a Deo conditot^ $ed iptoi 
este humanorum eorporwn condiloret. 

ila saoe Plaio minores et a summo Deo factos deos 

eflectorea esse vohiit animalium cteterorum , ut im* 

mortalem partem ab ipso siimerent , ipsi vero mor- 

Ulem atiexerent (In Tinueo). Proinde animarum no» 

airarum eos creaiores esse noluit, sed corporum. 

Uode qiioniam Porpbyrius propter animae purgationem 

dieit omne corpus fugienduin , simulque cum suo 

Platone aliisque Plaionicis sentit eos , qui inimode- 

rate ac inhoneste vixerint , propter laendas pcenas 

ad corpora redire morialia , Plato quidem etiam ad 

))estiarum, Porphyrius tanlummodo ad homlnum {b) ; 

sequitur eos , nt dicant deos islos , quos a nobis vo« 

lont qoasi pareiiles et conditores noslros coli , nihil 

esse aliiid quam fabros compedum carceruinve no- 

strornm ; nec institutores , sed inclusores ailigatores- 

que nostros ergastulis xrumnosis et gravissiuiis viii- 

culis. Aut ergo desiiiant Piatonici poenas aniinarum 

ex istis oorporibus comnnnari; aut eos nobis deoa 

colendos non praedicent, qiiorum in nobis operatio- 

ncm ut, quanlum possumus, fugiamuset evadamus « 

horUinmr; cum tamen sit utrumque lalsissimum. 

Nam neque ita luunt poenas anim^e, cum ad isiam vi- 

tam dcnuo revolvuntur ; et omnium viventium sive in 

coelo, sive iu terra, nullus estcondiior, nisi a quo (acu 

aunt coBlum et terra. Nam si nuUa causa est vivendi in 

* sic Mss. wMi autero feniDt, incommutatrilu 
la) Omf. lib. 3 de Trinit., n. 13-16. 
(ll) Coof. supra, lib. 10, cap. 30. 



boc corpore , nisi propter pudenda aupplkia; qno- 
modo dicit idcro Plato aliter mundum fieri non po- 
tulsse pulcherrimum atque oplimum , nisi oinnium 
animalium , id est immorulium et morUlium , gene- 
ribusimpleretur (/nTtMMFo) ?Si autem nostra instilutio, 
qua vel morules conditi sumus , divinum miiniis est ; 
quomodo poena est ad ista corpora , id est ad divina 
beneficia , remeare ? El si Deus , qnod assidue Plato 
commemorat , sicut universi mundi , iu omniiim ani- 
malium species aeterna inteHigentia contitiebat, qun« 
modo non ipse cuncta condebat ? An aliquorum esse 
artifex nollet , quorum efDciendorum artem ineflabi- 
lis ejus et inefiabiliter laudabilis mens haberet? 
CAPUT XXVII. — In primo homine exortam fuitu 

omnem plenitudinem generit humam , in qua prm- 

ifidit Deut qum part honoranda ettet prtBmio , qute 

damnanda tuppUcio. 

i. Ilerito igitur vera religio, qua • mundi unlversi 
cum, animalium quoque universorum, hoc est et ani- 
marum et corporum , conditorem agnoscit ct prasdi- 
cat. In quibus terreuis pr^ecipuus ab illo ad ejus ima« 
ginem homo propter eam causam, quam dixi, et si 
qua forte alia major latct, f^ctus est uniis , sed non 
relictus est solus. Nibil enim est quani hoc genus 
Um discordiosum viiio, lam soclale nalura. Neque 
coinmodius contra vitium discordin ye\ cavendum ne 
existeret . vel sanandum cum exsiitissei , natora lo- 
queretur humana , quam recordationem iUius pareu- 
tis , qucm proplerea Dens creare voluit unum , de 
qno multiludo propagaretur , ut hac admonitione 
etiam in multis concors uiiius servarclnr. Quod Tcro 
femina illi ex ejus latere facu est, etiam hinc satls 
signiflcatiim est quam chara mariii et uxoris debeat 
esse conjunctio. Hscc opera Dei propterea sunt utique 
inusiuia , quia prima. Qui auiem ista noii credunt , 
iiiilla facta prodigia debent credere : neque enim et 
ipsa, si usiuto nalunB curriculo gigncrentur, prodigia 
dicereiitur. Quid autem sub UnU gubematione di^inx 
proyidentire , qoamvis ejus causa lateat , fnistra gi- 
gnitur ? Ait quidam psalmus sacer : Venite , et videtc 
opera Dominif quoB potuit prodigia tuper terram(PtaL 
XLV, 9). Cur crgo ex lalere viri femina facta sit, et 
hoc priinum quodammodo prodigium quid pra^figura- 
verit , alio loco, quantum me Deus adjuverit , dic:inw 

2. [XXVII.] Nunc quoniam liber iste daudendus 
est, in hoc primo homine, qui primitus faclus est, 
nondum quidem secundum evidentiam, jam lamen se- 
cundum Dei praescientiam exorus fuisse exiatimemus 
in genere humano socieutee lanqiiam civiutes duas. 
Ex illo enim futuri erant hominea , alii malis angelia 
in supplicio , alii bonis in praemio aociandi , quainvis 
occulio pei judicio, sed umen justo. Cum eniin scri- 
ptum sit, Univertoi vi> Domini , mitericordia et veritat 
{ Ptai. XXIV, 10 ) : nec mjusU ejus gratia , nec cru- 
delis potest esse justltia. 

SioiiostriomaeamanosGriptLlQB. deest. qne.llta • . 



UBEE DECIMUS TERTIUS. 



S7S 



* 



LIBERDECIMITS TERTllfS. 

In qno docetnr, nxHtem la bomiaibiis esse poenalein, oriamque ez Adami peccato. 



CAPUT PRIMUM. — De lapiu prim hommii , per 

quetn e$i conlracta morlalitat, 

Ezpediiis de nostri sxculi exortu el de iuitio gene* 

ris humani diflicilHinis quacslionil)u8 , nunc jara de 

lapsu primi hominis, imo primonim bomiiium, et de 

origiiie ac propagiiie mortis huinanae dispuiationem 

a iiobis iiistiiutam reriim ordo dcposcii. Non enim eo 

roodo qiio Angelos, condiderat Deus homines; ut 

eiiam si pcccassent , mori omnino non possent : sed 

iia ut perfunctos obcdienliae munere siiie iiilerventa 

moriis angelica inimortalitas * et beata aeleriiitas se- 

qoeretur; inobedienies autem mors plecieret damna* 

Uone jusiissima : quud etiam in libro superiore jam 

dizimu8(c4ip. 31). 

CAPUT II. "-Deea morte qum mdmm umper uteum» 
que viclura accidere pote$t , et ea cui corpui ob» 
nojttum ett, 

Sed de ipso genere moriis Tideo roibi paulo dili* 
gentios disserendum. Quamvls enim humana aninia 
Teniciier Immorulis perhibeatur, babet tamen quam* 
dam etiam ipsa mortem siiam. Nam ideo dicitur Im- 
mortills, quia modo quodam quantulocomque iion 
desinit vivere aique sentire : corpus autem ideo mor- 
tale y quoniam deseri pmni vita poiest , nec per se 
ipsuin aliqiinienus vivit. Mors igitur atiimae fit, cum 
eam det erit Deus : sicut corporis , cum id deserit 
anima. Ergo utriusque rel, id est toiius bomlnis, mctrs 
est cum aniina a Deo deserta deserit corpus. Ita enim 
nec ez Deo vivit ipsa, nec corpus ez ipsa. Hujusmodi 
auiem lotliis bominis mortem illa sequiiur, quam sa- 
cimdam mortein divinorum eloquiorum appellat au» 
cioritas ( Apoc. ii , 11 ; zzi, 8). HancSalvalor signi* 
ficavit, ubi ait : Eum timete , qui habet potettatem ei 
corpui el animam perdere m gehennam (Matth. z, 98). 
Quod cum ante non flat, quam cum anima corpori sie 
fuerit copulata, ut nulla diremptione separentur ; ml- 
rum videri potesl quomodo corpus ea morte dicatur 
occidi , qua non ab anima deseritur , scd animatum 
•entiensque citiciatur. Nam in illa poena uliinui ac 
lempiterna , de qua diligentius suo loco disserendum 
est, recte mors animse dicilur, quia non vivit ez Deo : 
mors autem corporis qiionam modo, cum vivatez 
anima? non enim aliter polest ipsa corporalia, qnx 
post resurrectionein fuiura sunt, seiilire tormeuta. 
An quia vita qualiscumque aliquod bonum est , dolor 
auiem maliim, idco nec vivcre corpus diccndum est , 
in quo anima non viveiidi causa est, sed doleiidi? 
Vivit itaqiie aniina ez Deo, cuin vivit bene ; non cnim 
potest bene vivere , nisi Deo in se oporatite qiiod 
bonum est : vivit aiiiem corpus ez anima , cum 
;iniina vivit in corpore; seu vivat ipsa, seu non 
vivat ez Dco. Impiorum namqiie in corporibiis viia , 
non auimarum, sed corporum vila est : quam possunt 

< MS9. ^ gi 3(Kil fcruut, tnvmtfa2>i((ras. ii. 



eis animae eiiam morfwe, hoc est a Deo deserue, 
quantulacumque propria vita, ex qua et iminort:iles 
siint, noii desistente, conferre. Vcrum in damnatioiie 
novissima quamvis homo sentire nop desinat, tamen 
quia seiisiis ipse nec voluptate suavis , nec quiete sa« 
lubriSy sed dolore poenalis est, iion imnierito mors 
est potius appcllala qimm vlta. Ideo aniein secunda » 
quia post illam primam est , qua (it coh.-erentium di- 
remptio naturarum, sive Dei et anim.T, sive anima^et 
corporis. De prima igitur corporis morie dici potest, 
quod bonis bona sit , malis mala. Seeunda vero sine 
dubio sicut nullorum bonorom esl, iu nulli bona (a). 

CAPUT III. — Utrum mort, qum per peccalum primo-» 
Tum hominum in omnet honunet pertrannit , etiam 
ionctit pcena peccati $it. 

Non autem dissimulanda nascltur qnxstio , ulnini 
revera mors , qua separantur anima et corpus , boni& 
sit bona (6). Qiiia si ita est, qiioroodo polerit oblineri 
quod etiam ipsa sit poena peccati ? Hanc enim primi 
homines, nisi peccavissent , perpessi ulique Don fuis- 
sent. Quo igitur pacto bona esse possit bonis, qus aiv 
oidere non posset nisi roalisT Se<i rursus si nonnisi 
m.iltS possei aceidere, non deberet bonis bona essc » 
sed nulla. Ciir enim esset uUa pcana , iii quibus non 
essent ulla punienda ? Quapropter fateudum est , pri-« 
mos quidem homines ita fttisse institutos , ut, si noQ 
peccassent, nullum mortit ezperireDtiir genus : scd 
eosdem priinos peecatores ita ftiisse morle mulclatiis, 
ut etiam quidquid de eoruro aiirpe esset ezortiun, el^ 
dein poeiia; teneretur * obnoziam. Non enim aliud ex 
eis , quam quod ipsi fnerant , nasceretur. Pro magnio 
tudine quippe culpae illins naturam damnatio mutavil 
In pejus ; ut quod poeiialiter praecessit in peccanlibiis 
hominibus primis^ eliam natunililer seqiieretiir in 
fiascentibus casteris. Neque eiiim ita bomo ez hoiuine» 
sicut homo ez pulvere. Pulvis namque homini ftfciendo 
materies fuit : bomo autem homini gignendo parens. 
Proinde quod esi lerra , non hoc esl ciro ; qiuimvis 
ez terra iicta sit caro. Quod est autem parcns hoino» 
hoc esl et proles homo. In primo igitur hominc |>er 
feminam in progeniem transitururo universuin genu» 
humanum fuit, quando illa conjugum copuk divinam 
senieiiiiam siiae damnationis ezcepit : et quod h<>roo 
factus est, iion cum crearetur, sed cum peccaret et 
puiiiretiir , lioe genuit , quuntum quidem altinet ad 
peccaii et niortis originem. Non enkn ad iiifoiititem 
hebctiidmem ct inGnniiatem aninii et corporis, qiiain 
vidcmus in parvulis , peccaio vel pcena ille retlaeiiit 
esi : quae Deus vuluit esse tanquam primordiu catu- 

* NoaDulIi Hlss., teitetvr. 

(a) Vjont senn. 65. 

{b) De bac quaestione oonfer S. llieronymiiin,E|iistola 94, 
de obilu l^, et Rpisiola 25, aJ Fauiam, sui>er obitu B(«« 
siliqi; tUue. CwfiJBff^ 



S79 DE miTATE DEI; 

lorum, quonim parenles in beslialem vitam morlem- 
quedejecerat; sicul scripium est, Hom» cum in konore 
euet , non inleUexil ; comparalus e$t pecorikus non m- 
ielltgentibus^ et simHii factus est illis {Psal, XLvni, 13). 
Nisi quod infantes infirmiores etiah) cernimus in usu 
motuque merobrorum etsensu appetendi auiue vitandi, 
quam sunt aliorum teiierrimi fetus animalium : tan- 
quam se tanio aitollat exceileniius supra cactera ani- 
mantia vis bnmana , quanto magis impetum suum, 
velui sagitta, cunl arcus extenditur, retrorsum reducia 
dislulerit. Non ergo ad ista infantiiia rudimenta prae- 
ftumplione illiciia et damnatione justa prolapsus vel 
impulsus est primus bomo {a) : sed bactenus iii eo 
naiura humaiia vitiata aique mutata esi, ut repugnan- 
tem paieretur in membris inobedientiam concupi- 
scendi, et obstringeretur necessitate moriendi ; atque 
ita id quod vitio pcenaque facius est, Id est, obnoxius 
peccato mortique generaret. A quo peccati vinculo , 
fii per Mediatoris gratiam solvuntur inrantes, banc 
solam mortem perpeti possunt, quae aiiimam sejungit 
a corpore : in secundam vero illam sine fine p<£nalem 
liberati a peccati obligatione non transeunt. 
CAPUT IV. — Cur ab his qui per gratiam regeneratio- 

nis absotuti sunt a peccato , non auferatur mors , id 

eif, perna peccati, 

Si quem vero movet, cur vel ipsam patiantiir, si et 
ipsa poeiia pecciti est, quorum per gratiam reatus 
«boletar ; jam isia quaBStio in alio nostro opere, quod 
scripsimus de Bapiismo parvulorum {b) , tractata ac 
soluta est : ubi dictuin est , ad boc relinqui animae 
experimentum separationis a corpore, quamvis ablato 
|am crimlnis nexu ; quoniam , si regonerationis Sa- 
cramentum continuo seqoeretur immortaiitas corpo» 
lis, ipsa fides enervareiur, quae tunc est fides, quan- 
do exspectatar in spe quod in re nondum videiur (r). 
Fidei autem robore atque certamine , in majoribus 
duBtaxat astatibus , etiam mortis fuerat superandus 
iiDior, quod in sanctis martyribus maxime eminuit : 
cujus prorecto certaminis nulla esset victoria , nulla 
gloria ; quia iiec ipsum omnino posset esse ceriamen, 
si post lavacnim regenerationis jam sancti non pos<- 
seiit mortem perpeii corporalem. Cum parvulis aa- 
tem baptizaiidis quis non ad Cbristi gratiam pro- 
pterea potius curreret, ne a corpore solveretur? 
AtQue ita non invisibili praemio probaretur fides; 
sed ]am nec fides esset, confestim sui operis quae- 
rendo et sumendo mercedem. Nonc vero majore et 
•birabiliore gratia Salvatoris in usns justitiae peccati 
poena coiiversa est. Tunc enim dictum est bomini, 
MorieiiS, si peccaveris : nunc dicitur martyri , More- 
re, ne pecces. Tunc dictum est, Si mandatuin trans- 
gressi fueritis , morte moriemini {Gen. ii , 17 ) : niinc 
dicilur , Si mortem reciisaveritis , mandatum trans- 
grediemini. Quod tunc timendum fuerat, ut non pec- 
caretur ; nunc suscipienduin esi , ne peccetur. Sic 

(a) Gonf. lib. 1 de Peccat. Merit. etRemis., nn. 67-68. 

(6) DesigoaQturhic libri tres dePeocat. Merit. etRemiss. 
quonmi tilulo sufieradduutur baec verba bi lib. S Relract., 
oap. ^etde Baptisiuo parmtorum, 

{c) Gonf. lib. t de Pcccal. Mcrit. ct Rcmiss., n. 49-53. 



S. AUGUSTINI m 

per ineffabilem Dei misericordiam , et ipsa poena 
vitiorum iransit in arma virtstis, et fit jiisti meritum 
etiam suppliciiim peccaioris. Tiinc enim mors esl 
acquisita peccaiido, nunc impletur jusiitia moriendo. 
Verum boc in sanctis manyribus, quibus alienitrum 
a persecutore proponitur, ut aut deserant fidem, aut 
sufferant mortem. Justi enim malunt credendo per- 
peti, quod sunt primi ' iniqui non credendo perpessi. 
Nisi enim peccassent illi , non morerentur : pecca- 
bunt autem isti , nisi moriantur. Mortui sunt ergo 
illi , quia peccaverunt : non peccant isti, quia mo« 
riuntur. Factum esl per illorum culpam, ut veniretur 
in poenam : fit per istorum pcenam , ne veniatur in 
culpam ; non quia mors boiium aliquod facta est» 
qux antea malum fuit ; sed tantam Deus fidei prae- 
stitit gratiam, ut mors, quam vitae oonstal esse con- 
trariam, instrumentum fieret per quod transiretur 
ad vitam. 

CAPUT y. — Quod sicui iniifui mate utuntur lege qum 
bona est , ita et justi bene ntuntur marte quee mala 
est, 

Apostolus cum vellet ostendere, quantnm pecca- 
tum, graiia non subvenienlc , ad nocendum valeret, 
etiam ipsam legem qua probibetur peccatum , non 
dubitavit dicere virtutem esse peccati. Acuteus , in- 
quit , mortis est peecatum ; virtus autem peccati , lex 
{lCor, XV, 56). Verissime omnino. Auget cnim pro- 
bibitio desiderium operis illiciti, quando justitia nou 
sic diligitur , ut peecandi cupiditas ejus delectatione 
vincatur. Ut antem diligatur et delectet vera jnsiitia, 
iionnisi divina subvenit gratia. Sed ne propierea lex 
putaretur malum quoniam viHus est dicta peccati ; 
ideo ipse alio loco versans bujusmodi quaestionem, 
inquit , Lex qmdem sancta , et mandatum sattctum et 
justum et bonum. Quod ergo bonum est , iiiquit , mi/it 
factum est mors f Absit, Sed peccatum , tif appareat 
peccatum, per bonum mt/it operatum est mortem, ut fiat 
supra modum peceator aut peccatum * per mandatun^ 
{Rom. VII , 42, 13). Supra modum, dixit ; quia etiam 
praevaricatio additur, cum peccandi aucta libidine 
eliam lex ipsa contemnitur. Cur boc commemoraa- 
dum putavimus ? Qiiia scilicet sicut lex non est ma^ 
lum, quando auget peccantium concupiscentiam ; itat 
nec mors iM)num est, quando auget patieniium glo- 
riam : cum vel illa pro iniqoilate deseritur, el efficil 
prdevaricatores ; vei ista pro veritate suscipitur , cl 
efficit martyres. Ac per boc lex quidem bona esl, 
quia prohibitio est peccati ; mors autcm mala , quia 
stipendium esi peccati : sed quemadmodum injusti 
male utunlur ' non tantum malis , sed etiam l)onis ; 
ita justi beiie non tanlum l>onis, sed etiam malis. 
Uinc fit ut et mali male l^e otautur, quamvis sit lex 
bonum ; et boni hene moriantur , quamvis sit mors 
malunu 

* sola ediiio lx)v., prunUus. 

* Kditi, peccans peceatum, At manuscripti, peccator aut 
peccatum. in graeoo est, anuartblos i amartin. 

s Riss., injusiUia mnte utilur. pauloque lost» tta Jnstitia, 
(vne, uic. 



881 



UBER DEGIMUS TERTIIIS. 



sn 



GAPUT VI. — De generalU morHi malo , qao ammm 
et corpom sodela$ uparatur, 

Quaproptcr, quod aainetad corporis mortem, id 
est separatioiieiii aiiimx a corpore, cum eam patiun- 
lur qui morientes appellanlur, ouUi bona est. Uabet 
enim asperum sensum et conlra naturam vis ipsa 
qua utrumque divelliiur, quod fuerat in vivente con- 
}onctum atque consertdro, quamdio moratur, donec 
omnis adimatur seiisus, qui ex ipso inerat aninua 
carnisque complexu. Quam totam molestiam non- 
nunquaro onus ictus corporis vel anima: raptus Inter- 
cipity nec eam scntiri praeveniente celerilate permit- 
tit. Quidquid tamen illud est in morientibus, quod 
eom gravi sensu adimit sensum, pie fideliterque 
tolerando auget meritum patienii», non aufert voca- 
buium poenx. Ita cum ex boniinis primi perpetuata 
propagine procul dobio sit mors poena nascentis ; 
tainen si pro pietaie Justitiaque pendatur, fit gloria 
reiiascentis : et cum sit mors peccati retribuiio, ali« 
quando impetrat ut nibil retribuatnr peccato. 

CAPUT VII. — De morte , quam non regenerati pro 
Chritti confettione iuidpitmt. 

Nam quicumque etiam non percepto regeneratioois 
hivacro pro Christi confessione moriuntur , tantum 
eis valet ad dimiitenda peccata , qoantum si ablue- 
rentur sacro fonte Baptismatis. Qui enim dixit , Si 
t/mis non renatue fuerit ex aqua et Spiritu tancto, non 
hitrabit in regnum coslorum {Joan, ni, 5) : alia senten- 
tia istos fecit exceptos , ubi non minus generaliter 
dixit, Qttt me confe$$u$ fuerit coram hominibus^ confi* 
tebor et ego eum coram Patre meo qui in coslis e$t 
{Matth, X, 53) ; et allo loco, Qui perdiderit animam 
tuam propter me^ inveniet eam (Id. xvi, 25). Hinc est 
qood scriptum est, Pretio$a in con$pectu Domini mor$ 
nmetorum eju$ {P$aL cxv, 15). Quid eniro pretiosius 
quam mors , per quam (it ut et delicta omnia dimit- 
tantur, et nierita cumulatius augeantur? Nequeenim 
tanti suiit meriti, qui, cum mortem differre non pos- 
sent, bapiizati sunt , deletisque omnibus peccatis ex 
hac vita emigrarunt, quanii sunt hi qui mortem, cum 
possent, ideo non distulerunt , quia maluerunt Chri- 
stum conGtendo finire vitam , quam eum negando ad 
ejus Baptismum pervenire. Quod utique si fecis- 
sent, etiam boc eis in illo lavacro dimiiterelur, quod 
timore morlis negaverant Cbristum ; in quo lavacro 
et iliis facinus tam immane dimissum est , qui oc- 
oiderant Cbristum. Sed quando sine abundantia * 
graiiae Spiritus UUus, qui ubi vult spirat {Joan. iii, 8), 
lantum Christum amare possent , ut eum iu tanto 
vit» discrimine tanta sub spe veniae negare non pos- 
sent? Mors igitur pretiosa sanctorum , quibus cum 
lanta gratia est prxmissa et prxrogata mors Christi, 
ut nd eum acquireiidum suam non cunctarenlur im- 
pendere, in eos usus redactum esse monstravit, quod 
ad pcenam peccantls antea fuerat constitutumy ut 
inde jusiiiije fructus uberior nasceretur. Mors ergo 

< Slc Er. ct lAss. At Mnd. ct Am.r sed quando tfi amat' 
dantkt^ Lov. : ted quando nki abundantia» 



Don ideo bonom ?lderi debet, quia in tantam utilita- 
tero non vi sua, sed divina opiiulatione conversa est ; 
ut quai tunc metuenda proposiia est , ne peccatuni 
committeretur , iiunc suscipienda proponaiur , ul 
peccatum non committatur, commissnmque delen- 
lor, magnaeque victoriaB debita jostitiae palma rcd- 
datur. 

C.4PUT VIII. — Quod in $ancti$ prima morli$ pro 
teritate $u$ceptio , $ecundis $it morti$ ab$olutio. 

Si enim diligentius consideremus, ctiam cum qui»- 
qoe pro veritate fideliler et laudabiliter moritur, 
mors cavetur. Idco qnippe aliquid ejus suscipitur, ne 
tota contingat , et secunda insuper, quae nunqiiaBi 
finialur , accedat. Siiscipitur eiiim animae a corpore 
separaiio , ne p6o ab aiiima separato etiam ipsa se- 
paretur a corpore, ac sic totios lioininis prima morte 
completa, secunda excipiat sempiterna. Quocirca 
mors quidem, ut dixi, cum eam morientes patiuiitur» 
comque in eis ut moriantur facit , neniiiii b<»na est , 
sed iaudabiliter toleratur pro teneiido vel adipiscendo 
bono. Cum vero in ea suiit , qui jam moriui niincu- 
pantur, non absurde dicilur et inalis mala , et buiiis 
bona. In requie enim suiit animae pioruni a corpore 
aeparatae ; impiorum autem poenas luunt : donec 
istarum ad aeiernam vitam, iliarum vero ad xternam 
morlem, quae secunda dicitur, corpora reviviscaiit. 
CAPUT IX. — Tempu$ morti$ , quo mtag $en$u$ au" 

fertur^ in morienlibus , an in mortm e$$e dicerJum 

nt. 

Sed id tempus, quo aniro» a corpore separstae aut 
in bonis sunt , aut in malis , utrum post niortem po* 
tius , an in morie dicenduni est? Si enim post mor- 
tem est , jam non ipsa mors , qoae transacta atque 
praeterita est , sed post eam vita praesens aniroae ^ 
bona seu inala est. Mors aulein tunc eis mala erat , 
quando erat • boc est, quando eam paiiebaniur, cum 
morerentur : quoniam gravis et molestus eis inerat 
sensus ; quo malo beiie utuntur boni. Peracia autem 
mors quonam modo vel bona , vel mala est , quai 
jam non esl? Porro, si adhuc diligentius attendamiiSy 
nec illa mors esse apparebit, cujus gravem ac niole- 
stum iii morientibus diximus seiisum. Quamdiu cniin 
sentiunt , adbuc uiique vivunt ; et si adhuc vivunt ,. 
ante mortem quam in morte potius esse dicendi 
sunt : quia illa cum venerit , aiifert omncm corporis 
sensum , qui ea propinquante molestus est. Ac per 
hoc , qtiomodo morienles dicamus eos qui nondum 
niorlui sunt, sed imminente morte jani exlrenia et 
mortifera afniclioiie jnctantur, explicare difficile est : 
etiamsi recte isti appcllanlur morientes ; quia cuin 
mors qiiae jam impendet , advenerit , non morientes , 
sed mortui nuncupantur. Nullus est ergo uioriens , 
nisi vivens ; quoniam cum in tanta est extremitaie 
vitae, in quania sunt quos agere animam dicimus , 
profecto qui nonduin anima caruit, adliuc vivit. Idcm 
ipse igitnr simul et moriens est et vivens : sed miirti 
acccdeiis, vita decedens * ; adhuc tameo iu vita, qiii% 

« 10 Mss., tka udens. 



583 



DB cirrrATfi dei, s. augustini 



S84 



inesl nnima corpori ; nondum autem in morte , quia 
oondura abscessit a corpore. Sed si cum abscesserit, 
nec tunc in morte , sed post morlem potius erit ; 
quando sit in niorte quis dixerit? Nam neque ullus 
moricns erit , si moriens et viveiis simul esse nullus 
potest : quamdiu quippe anima in corpore est,non 
possumus negare vivcniem. Aut si moriens potius 
diceiidus cst, iii ciijus jain corpore agitur ut moria- 
tur, nec simnl quisr|uam poiest esse vivcns et mo- 
riens ; quando sit vivens nescio. 

CAPUT X. — De vita mortalium , qwB mor$ potiui 
quam vita dicenda est, 

Ex quo enim quisque in isto corpore morituro esse 
coeperit, nunqiiaui in eo non agitur ut mors veniat (a). 
Hoc euim agit ejiis iiiuiabilitas tolo tempore vitx liu- 
jus ( si tameii vita dicenda est ), ut veniatur in mor- 
tem. Nemo quippo est qui noii ei posi annuin sit , 
quam aiite annuni fuit « ct cras quam hodiey et hodie 
quaro heri , et paiilo post quam nunc , et nimc qoam 
piiulo antc propintiuiur. Quoniam quidquid lemporis 
Tivitur , de spaiio vivendi deinitur ; ot quotidie flt 
uiiius miiiusquo quod restat : ui omnino nibil sit 
aliud tempus vitos hujus , qiiam cursus ad morteUy 
10 qiio neuio vel paululum stare, vel arKiuanio tar- 
dius ire permiilitur : scd oinnes urgentur |»ari mi»tiiy 
nec diverso impeliuiitur accessu. Neque eiiim cui vita 
brevior fuil , cclerius diem duxit, quain ille cui lon- 
gior : sed cum xqualiter et Kqualui monienta rape- 
rentur ambobiis , altcr habuit propiiis, alier rcmottus 
^uo non iropari velocitate aubo currebaiit. Aiiud est 
autem amplius vis peregisse , aliud tardius ambu- 
lasse. Qui ergo usque ad mortem productiora spatia 
temporis agit, non leniius pergit^sed plus itineris 
conflcit. Porro si ez illo quisque incipit iiiori, hoc 
est esse iii morie , ex quo in illo agi corperii ipsa 
imors • id est vitse detractio ; quia , ciiin deirahendo 
ilnita fuerit , post mortem jain erit , non in niorlc : 
profecto ex quo esse iiicipit in hoc corpore, in morte 
est. Qiiid enim aliiid diebus, horis, inomeniisque sin- 
gidis agitur, donec ea cousumpta * mors qua: ageba- 
tur, impleatnr; et incipiat jam teropus esse post 
mortcm, quod cum vita detraheretur, erat in morte? 
Nunquam igitur in vita homo est, ex quo est in cor- 
pore isio moriente potios quam vivetite , si et in vita 
et in roorte simul non potest esse. An |x>tius et in vita 
et in roorte simul est : in vita scilicct in qiia vivil , 
doncc tota deiraliatur ; in morie autein, qua jam ' 
vorinir, cum vita detrahitur? Si enim non est in vita, 
quid est quod detrabitur, donec ejus fiat perfocta 
consumptio? Sj auiem non est in niorte , quid est 
▼it» ipsa detractio?Nonenim frustra, cuni vita fuerit 
corpori tota detracta, post mortem jam dicitur, nisi 
qnia mors erat , cuin detraherctur. Nam si ea de- 
tracia non est hoino in morte , sed post roortem ; 
quando, nisi cuin detrahilur, erit in morte? 

• vind. Am. Er. et oonoulli nss.» ONUtoiaiuifa. 

* IMri Ibs., quiajam. M. 

(o) iiagoa pars eorom, quae to boccapite AugusUoiisdi* 
citf«Din|iiasantexscnea^variisloeii. Loo. Vmi. 



GAPUT XI.— An ^is^fiiam ihnul el «vetu eue fonU^ 

et mortuui, 

I. Siautero absiirdum est ut hominem, anteqiiaro 
ad mortrm perveniat, jam essc dicamus in morte ; 
(cui enim propinquat pcragendo vitx sux teinpora , 
si jam in illa esl?) maxime quia nimis est iiisolens, 
nt fcimul et vivcns esse dicatur et rooricns , cuin vigi- 
lans et dormiens simul esse noii possit : quaerendum 
cst quando crit morieiis. Eienim anteqnaro roors ve- 
niat , non est moriens , sed vivens : ciim vero inors 
vencrit , mortuus eril , non moriens. lUud ergo est 
adliiic ante moriem , boc jam post mortem. Quaiido 
ergo in inorte ? (tunc enim estmoriens : ) utquemad- 
moduin tria suiit cum dicimus , Ante mortem , in 
niorte , post niortem ; ita tria singulis singula , Vi- 
vens , moneiis , inortiiiisque rcddanlur. Quando it:i- 
que sit moricns , id est in mortc , iibi neque sit vi- 
vens , quod est anie inortem , neque mortiius, qudd 
est post mortcm, sed morieiis, id cst in niortc, difR- 
cillime deHiiitur. Quamdiu quippe est anima in C(»r- 
pore , maxime si etiain sensus adsit , procul dubio 
vivit liomo , qui coiistat ex anima et corpore ; ac per 
hoc adhiic anie mortem, non in mortc esse dicendos 
est : cum vcro anuna abscessorit , omnemque absiu- 
lerit cor|>oris soiisum, jam posl inorteni roortuusque 
pcrbibetur. Pcr it igiiur iutcr utrumque , quo * mo- 
riens , vel in morte sit : quoniain si adliiic vivil, ante 
mortetn esi ; si vivere desiiiit , jam post mortem est. 
Nunquam ergo moriens , kJ est in morte esse compre- 
henditur. Ita eliam in iranscursu temporum qu;eritur 
praeseiis , nec invenitur : quia sine iillo spaiio est, per 
qiiod traiisitur ex futuro in prxteritum. Nonne ergo 
videndum est,neista ratione miirs corporis nulla esse 
dicatiir ? Si eiiiro cst , quando est quas in nullo , et in 
qua ullus esse non potest ? quandoquidero si vivitur, 
adhuc non est ; qoia hoc ante mortem, non in morte : 
si auteiii vivere jam cessaium est , jam non est ; quia 
et hoc post roortem est , non in morte. Sed rursus si 
nulla inors est ante vei post , quid est qood dicitor 
anle moricm , sive post morteni ? nam et hoc inani- 
ter dicitur, si mors nulia est. Atqiie utiiiam in para- 
diso l)ene vivendo egissemus , ut revera nulla esset 
niors. Nuiic autcm non solum est , verum eiiam tam 
iiiolesu est, ut neculta explicari locutione possit, 
ncc ulla raiioiie vitari. 

2. Loqimmur ergo secondum consuetudinem * ; non 
cnim aliter dcbemus : et dicamus, Anie nioriein, prius 
quain mors accidat; sicut scriptum est, Ante morUm 
ne laude$ hominem quemquam (EecH. xi, 50). Diciimus 
etiam cum acciderit, Post uiortem illius vei iliius fa- 
ctum est illud vel illud. Dicamus etdc prsescnti tcm- 
pore ut possurous, velut cum ita loquimiir, Morieiis 
ille testatus est, et illis atque illis illud atque illud m<H 
riens dereliquit : quamvis hoc nisi vivens omnino fa- 
cere non posset, et potius hoc ante morteni fecerity 



t sic viod. Am. Er. et pleriqoe Mss. At Lov., quomddo. 
• lov., cori^uetudmm scripturarwn. Abcat,. scrt|)tiu-ar 
rurr»,, abalfislibris. 



LIBBR bECmUS TERTIUS. 

no» iii morte. Loqiuifinir etlain slcut loqaUur Scrl- 
ptara ditina, qiKe inortaos qooque non post mortem, 
sed in morle esM non dubhat dicere. Hinc enim est 
illud : QiiotiMim nan et< in morte^ qui memor tU ttd 
(Pm/. ti, 6). Donec enim reviviscant, recte dicuiiiur 
esse in morte ; sicut in somno essequisque, donec evi- 
gilei, dieitur : quamTis in somno positos dtcamus dur- 
mientes, nec ' tamen eo modo possumus dicere eos 
qni jam soni morCui, morientes. Non eniro adlmc mo- 
riuniur qui, quantum aitinet ad corporis mortem, de 
qua nunc disserimiis, jam sunt a corporibus separati. 
Sed hoe est quod dixi expHcari aliqua locutione non 
posBe, quonam modo vel morientes dicaniur virore» 
Tel jam moriui etiam post mortem adhuc esse dican- 
tur in morte. Quoniodo enim posl mortem si adhuc in 
morte? Praesertim cum eos iiec morienles dicamus, 
siciili eos qui in somno sunl diclmus dormieiites ; et 
qui in languore, laiigucnles ; ct qui in dolore, utique 
ilolentes; et qui in vita, vivetites ; at vcro mortui 
priusqiiain resurgaiit, esse dicuntur in morte, nec ki- 
nieii possunt appeilari morieules. Uiide noii imporiu- 
ne iieque incongrue arbitror accidisse, etsi non hu- 
maiMi iiidustria, judicio furtasse divino, ut hoc verbum 
qiiod est, moriiur» in laiina lingua nec grammatici 
declinare pfituerint, ea regiila qua caelera talia dccii- 
nanlur. Namqiie ab eo qiiod est oritiir, fit verbum 
fNraiteriti lemporis, ortus est : et si qua similia sunt, 
per temporis praeteriii participia declinantiir. Ab eo 
Tero quod est moritur, si quairnmus pra?teriti lempo- 
ris verbuin, responderi assolci, mortuus est, u liitera 
geminata. Sic enim dicitur moriuus, quomodo fatuus 
arduus, conspicuus, et si qiia similia, quse non suut 
praeteriti temporis, sed quoiiiam nomiiia suiit, sine 
lempore declinantur. lllud autem, qiiasi ut declinetur 
qiiod declinari non potcst, pro participio pncteriti 
lemporis ponitur nomen. Conveuienter itaque * factum 
esl, ut, quemadmodum id quod siguifirat, non potest 
agendo, ita ipsum verbum declinari loquendo non 
possit (n). Agi lamen potest in adjutorio gnitiai Red- 
empioris nostri, ut saltem secundam niortem dccii* 
tiare possimus. Ula enim est gravior, et omnium ma- 
lorum pessiina, quse nou flt separatione aniniae et 
corporis, sed in aeternain poenam potius utriusquo 
compiexu. Ibi e contrario iion cruiit homines ante 
mortem atque post mortem, sed semper in morte : ao 
per hoc nonquain viventes, nunqwim mortui, sod sine 
(iiie morientes. Nunquam enim erit homini pejus ia 
morte, quam ubi erit mors ipsa sine morte. 

CAPUT XII. — QHani mortem primig hominibus Deu$p 
d mandatum ejui maugfedirentur^ fuerit commi'^ 
natus, 

Cum ergo requiritor, quam mortem Deus primi» 
bominibus fuerit commiiiatns, si ab eo mandatum 
iransgrederentur acceptum, noc obedientiam custodi- 
rent ; utrum aiiima», an corporiSy an totius Imminis, 



586 



* sic Mss. Rditi vero, itoii. 

* Plares Mss., poniiur, Non inconveniemer itaque^ etc. 
In) \xeAi aQii)isuKat6 verbl iUius« deeHnari : agendo, in* 

quit, non {loCe^ uecliuari, id.est, vitari; nec loquendo po» 
l«tft i^ modns iullecti. Luik Vivbs. 



an fllam qn» appellatnf secunda : respondendum e$t« 
Omnes. Prima eniro ex duabiis constal ; secunda ex 
omnibiis toU. Sicut eniro universa terra ex mulUs 
territ, et oniversa £cclesia ex multis consut Eccle- 
slis; sic universa mors ex omnibus. Quoiii:im prima 
consiat ex duabus, una aniuKT, aiiera corporis : ut sit 
prima totius hominis mors, cum aniina sine Deo et 
sine corpore ad tempus poenas luit; secunda vero, 
ubi anima sine Deo cum corpore pcenas xternas iuit. 
Quando ergo dixit Deus primo illi bomini, quem in 
paradiso constitucrat, de cibo Tctilo, Quacumque die 
ederitit ex eo, morte moriemini {Gen. ii, 17) : non tan- 
tum primae morlis partcm priorem, ubi anima priva« 
tur Deo; nec Untum posteriorem, ubi corpus privatnr 
anima ; nec soluni ipsam totam primam, ubi anima 
et a Deo et a corpore separaU punitur : sed quid- 
quid mortis est usque ad novissimam, quae seciinda 
dicitur, qua est nulla posterior, comminatio illa coro- 
plexa est. 

CAP13T XIII. — Pranariealio ftrimorum hominwnt 
quam primam senterit pcenam. 

Nam postcaqiiam praecepli facta trnnsgressio esl, 
coiifcsiim gratia deserenie divina, de corimnim suo« 
nim nudlute confusi siint. Uiide etiaro foliis ficolneis, 
qu'ie rorte a perlurbatis prima comperia sunt, puden* 
da lcxcrunl (Gen, iii, 7): qiiae priiis cadem inembra 
erant, scd pudemla non ennt. Scnseruiii ergo novnm 
inotiim inobedientis c;imis susc, tanquam reciprocam 
pcenam inobcdientiae suse. Jam qiiippe anima liber» 
late in perversum propria deleciatn, ct Deo dcdignaia 
servire, pristino corporis ser%'liio destituebatur : el 
qiiia superiorein Dominum sho arhitrio deserueral, 
inferiorem famulum ad suimi arbitrium non tenebat : 
iicc onini inodo habeb:it siibdiiam carnem, sicut sem- 
per haliere potuisset, si Deo siibdiu ipsa niansisseC. 
Tunc ergo coepit caro concuplscere adversus spiritum 
(Galat. ▼, 17) ! cum qiia eonlroversia iiati suinus, tra-* 
hentes originem mortis, et in membris nogtris vilia- 
Uqoe natura coiiieiitioiiem ejus sivc victorinm de 
priina praevaricatioiie gesuntes. 

CAPUT XIY. — Qualit homo $it factus a Deo, et in 
quam tortem * dedderit tuee volutuaiit arbitrio. 

Dcus cnim creavii hominem rectum, naluramm 
aiictor, non iitique vitioriiin : sed sponte depravatus 
justeque damnatus, depravatos damnatosqiie g^nera- 
vit, Omnes enim fuimus in illo uno, quando omnes 
fiiimus ille unus, qui per feminam bpsus est in pec- 
eatum, quae de illo facu cst ante pecciitum. Nondiiin 
erat nobis singiiiaiiin creau et distribuu forma, in 
qua singuli viverenius ; sed jam natura erat semina- 
lis, ex qua propagaremur : qua scilicct propier pec« 
catum vitiata, et viiiculo mortis ob&tricu, justeqiie 
damoatn, iion alierius coiMiitioiiis homo ex homine 
uasceretiir. Ac per boc a liberi arbitrii malo usu se-> 
ries liiijus calamiutis exorU est, quae buroanum ge- 
nus origine depravaU, velut radice corrupu, usquo 
ad secundae mortis exiiiiimy quae non hai)et finem, 

* KonQuUi Mis.. morMm. 



9S7 



DE CnriTATE DEI« S. AUGDSTINI 



siilift eis exceplis qui per gratiam Pei liberaniur, mi- 
eeriarom coiinexione perduciu 

GAPUT XV. — Qttod Adam peceam priui reUquerii 
Dtnniy quam relmqueretur a Deo; et primam Ikuu 
anhuB morlem a Deo recewste. 

Quamobrem eliamsi in eo quod dictiim est, Morte 
moriemim, quoniam non esl dictum, Mortibus, eam 
solam inlelligamus, qu£ fil cum anima descrilor sua 
vlta, quod illi Deus cst : (non enim deserta esl ut de- 
sererct, sed ut desereretur, deseruit : ad malum quip- 
pe ejiis prior esl voluntas ejus; ad bonum vero ejus 
prior est voluntas Creatoris ejus, sive ul eam faceret 
quac nuUa erat,|sive ut reficiat quae lapsa pcrierat *) i 
etiarosi ergo hanc intelligamiis Deiim denuntiasse 
moriem, in eo quod ait, Qua die ederitit ex t7/o, morte 
moriemim; tanquam diceret, Qua die me deseruerilis 
per inobcdientiam, deserain vos per justitiam : pro- 
fecto in en inorie eliam CTlerae denuntiate sutit, quae 
procui dubio fuerant secnlunc. Nain in eo qood ino- 
bediens motus iii carne anim^ inobedientis exortus 
esl, propicr quom pudeiida texcriiiit, sensa esl mors 
ilMi iii qiia d«!seniit animani Deus. Ea significala est 
verbisejiis, qiiando tiinore dcmenii sese abscondenti 
bomiui dixit, Adam, ubi es {Gen, iii» 9)? non utiqiie 
ignorande qu:ereii8, scd increpando admonens, ut at- 
lenderet ubi esset in quo iion essel Deus. Cum vero 
eorpus aiiiina ipsa deseniit aetate corruptum et seiie- 
ctule eoTtiectumy venit in experinientum mors altera, 
de qtia Deiis peocatum adliuc puniens liomini dixerat, 
Terra ef, etimterram ibit {Ibid,^ 19) : ut ex his duabus 
mors illa priina, quae totlus est bominis, compleretury 
quam secunda in ultimosequitur, nisi homo per gra-i 
tiam iiberetur. Neque enim corpus quod de terra est, 
rediret in tcrram, nisi sua mortCy qute illi accidit cum 
dea»eritur sua vita, id est anima. Unde constat inter 
Christianos veraciter catholicam tenentes fidem, etiam 
ipsam Dobis corporis mortem, non lege Daturae, qua 
iiullam mortem homiiii * Deus fecit, sed meriio infli- 
etam esse pcccati : quoniam peccatum vindicans Deus, 
dixit homiiii, iii quo tunc omnes eramus, Terra et, et 
in terram ibis. 

CAPUT XVI. -* De philotophit, qui animm tepa" 
rationem a corpore non putant eue pmnalem , eum 
Plulo inducat tuinmum Deum diit minoribut promit • 
tentem , quod nunquam sint corporibut exuentU. 

i.Sed philosophi, contra quonim calumniasdefendi- 
mus civiiatem Dei , hoc est ejus Ecclesiam , sapicnier 
sibi videnlur irridere qiiod dicimus , animx a corpore 
8«*paralioneminterp€enasejusessedcpulandam : quia 
videlicet ejiis pcrfectam beatitiidinem tunc illi fieri exi- 
stimanl, cum omni prorsus corpore exiita ad Dcum siro- 
ptex et sola elquodaminodo niida redierit. Ubi si nibil, 
quo ista refelleretur opinio , in eorum litieris inveni- 
rem , operosius mihi disputandum esset , qiio demon- 
slrarem noD corpus esse animae , sed corruptibile cor- 
piis onerosum. Unde illud est quod de Scripturis no- 

* llas., quia tapsa perterat, 

• Probe nots llss., ilKNiiciit& — Sicils. 9051. M. 



siris in superioril ibro commemoravimus {eap, 15)«Cor« 
picj enim corruptUnle aggravat animam { Sap, ix , 15 )• 
Addeodo utique corruptibile , noii qualicumque cor- 
pore , sed quale factum est ex peccato consequeDte 
viDdicta , animnm perbibuit aggravari. Quod etiainsi 
non addidissety nibil aliud inteliigere debercmus* 
Sed cum apertissime Plato deos a summo Deo factos 
liabere immortalia corpora prxdicet» eisque ipsum 
Deum , a quo facti siint , inducat pro magno benefi- 
cio poUicenlero « quod Id xtemum cum suis corpori- 
bus permanebunt , nec ab eis ulla morte solventur : 
qiiid est quod isti ad exagitandam cbristianam fidem 
fingunt se nescire qiiod sciunt ; aut etiam sibi repu- 
gnantes adversum se ipsos malunt dicere , dum nobis 
non desinnnt coniradicere? Nempe Platonis haec verba 
sunt , sicut ea Cicero in latinum vcrlit (n), quibus in- 
dudl summum Deum deos qiios fecit alloquentem ac 
dicentem : Vot qui deorum tatu orti euit , attendite 
quorum operum ego parent effectorque tum, Hofc tunt 
indittolubilia me inrito * : quanquam omne coUigatwm 
iolvi potett, Sed haudquaquam boni ett ', ratione vtn- 
etum velle dittolvere '. Sed quoniam ettit orti , immor* 
talet vot quidem ette et indiuolubilet non potettit : ne- 
quaquam ^ tamen dittalvemini , neque vot ulla mortit 
fata periment , nec erunt valentiora qurnn contUium 
meum » quod majut ett vinculum ad perpetuitatem m- 
ttram , quam illa quibut ettit , tum cum gignebamini , 
coliigati, Ecce deos Plato dicit et corporis animaeque 
coliigatione mortales , et tamcD immortales Dei a 
quo facti sunt voluntate aique consilio. Si ergo ani- 
ms poena csl in qualicumque corpore colligari « quid 
est quod eos alloqueiis Deus tanquani sollicitos , ne 
forte nioriantur « id est dissoivantur a corpore « de 
sua facit immortalitate securos ; non propter eorum 
naturam, quo: sit compacta, noii simplexy sed 
propter suam invictissimam voluntatem i qua potens 
est facere , ut nec orta occidant, nec conncxa soi* 
vantur , sed incorruptibiliter perseverent ? 

2. Et boc quidem utrum Phiio verom de sideribus 
dicat , alia quxstio est : neque enim ei continuo 
concedendum est , globos istos luminum sive orbicu- 
los Iiice corporea super terras , seu die , seu nocte 
fulgentes , suis quibusdam propriis animis vivere » 
eisque intellectualibus et l)eatis , quod etiam de ipso 
universo mundo, tanqunm uno animali maximo, 
qoo cuiicta caetera coiitinerentur an^aiia , instanter 
alBrmat (6). Sed hxe , ut dixi , alia quxstio est , 
quam nunc discutiendam non suscepimiis. Hoc tan- 
tom contra istos comniemoraiidiim putavi , qui se 
Platonicos vocari vel esse gloriantur , cujus superbia 

* Editi, indissolubilia nutu meo, At manuscrlpli, ut apud 
dceroaem, me inrito. Forte pro, me non invUo, Kain iu 
Platoois Timseo est, emoilL ge th^lontos. 

* Edili, bonum est. Melius Mss., boni est : juxta dcerooem 
et PlalODis graecum, catoA. 

s Sicnostri codices alque vetcres libri tum August;!*» 
tmn Ciceronis. lo B., di^itUveTe veUe. M. 

^ Sic maauscripU. Editi autem, mc unquam. 

(a) iJbello scilicetqui de Universo ioscribilur, et parsest 
Tinubi Plalonis. conf. de eodem infra, iib. 22, cap. 28, et 
toni. 5» serm. 241, n. 8. 

(d) Haec Plato passim liTlmaBO et in Epioomide. 



SM UBOi DEGmUS TERTIUS. 

Bomiuift enibescunt esse Cbrisliani « ne coromune illift 
com vulgo Tocabulum , Tiiem fiiciat palliatorum (a), 
tanlo magift inflatam , quanto magis exiguaro paoci- 
tatem : et quaerentes quid in doctrina cbrisiiana re- 
prebendant , exagitant aetemitatero corporum , tan- 
quam baec sint inter sc conlraria , ul et beatitudinem 
quaeramuft animae , et eam semper esse Telimus in 
corpore , Telnt serumnoso vinculo colligatam : cum 
eorum auctor et magister Plato , donum a Deo sum- 
mo diis ab illo factis dicat esse concessum , ne ali- 
quando morianlur , id est a corporibus , quibus eos 
connexuii , separeiitur. 
CAPUT XVII. — Contra eo$ qui a$$eruntf terrena 

corpara incorruplibilia fieri et mtema non posze. 

i. Contendunt etiaro isti, terrestria corpora seropiier* 
na esse non posse , curo ipsam universaro terraro dei 
sui , non quldero suromi , sed taroen roagni , id est 
lotius bujus mundi , roerobrum in roedio posituro et 
seropiternuro esse non dubiient. Curo ergo Deus ille 
SRmmus fecerit eis aherum quero putant deuro ( Plato 
ffi Tffiuro), id est isturo rounduro, casteris diis qui 
infra euro sinit praeferenduro , euindemque esse exi- 
ftliroent atiiroanteni , aniroa scilicet » sicut assemnt , 
raiionali tcI iiilellectuali in taro roagna roole corporis 
ejiis inclusa ; ipsiusque corporis tanquam roembra 
l(»cis suls posita atque digesla , quatuor consiiluerit 
elementa , quoruro juncturaro , ne unquaro deus eo- 
rum tanl roagnus rooriatur , insolubilem ac seropiter- 
nam velint : quid causae esi , ut in corpore roajo- 
ris animantis tanquaro medium merobmro aeteraa sit 
terra , et aliomni aniroantium terrestrium corpora , 
si , Deus sicut illud velil , aeierna esse non possint ? 
Sed terrae , inquiunt , terra reddenda est , unde ani- 
maliutn terrestria sumpia sunt corpora : ex qiio flt , 
inquiunt , ut ea sit necesse dissolvi et eroori ; et eo 
mfKlo terrae stabili ac seropiternaD, unde fuerant 
ftumpta , restitui. Si quis boc etiaro de igne siroiliter 
afUrroei , et dicat reddenda esse universo igni corpo- 
ra , quae inde suropla snnt , ut coelestia fierent ani* 
maiia ; nonne iroroortaliias , quaro talibus diis , velut 
Deo sumroo loquente , proroisit Plato , tanqiiam vio- 
lcntia disputationis bujiis intercidet ? An ibi propter- 
ea non flt , quia Deus non vult , ciijus voluntatem , 
ot ait Plato , nulla vis vincit ? Quid ergo probibet , ut 
boc etiam de terrestribus corporibus Deus possit ef- 
ficere , quandoquidero ut nec ea quae orla sunt , oc- 
cidant , nec ea quae sunt juncia ^ solvanlur , nec ea 
qiiae suut ex elementis sumpta reddantur , atque ut 
aiiimae in corporibus constitutae iiec unqunm ea dese- 
rant , et cum eis iinmortalitate ac sempilema beaii« 
ludine perfruaniur, posse Deuin facere confiieiur 
Plato ? Cur crgo non possit , ut nec lerreslria moriaii- 
tnr ? An Deus non esl potens quousque Cliristinni 
credunt , sed quousque Plaioiiici volunt ? Niroimm 
quippe consilium Dei et poleslalem potuemnt pbilo- 



m 



ftopbi , nec potuerunt nosse Propbetae? cnm potius e 
contrario Dei Propbetas ad enuniiandam ejiis , quaii- 
tum dignatuft est » voluntatem , Spiritus ^us docue- 
rit ; pbilosopboft autem bi ea cognoscenda conjeciura 
bumana deceperit. 

2. Veraro non nsque adeo decipi debuemnt , non so- 
luro ignorantia , sed roagis etiaro ^ pervicacia , ut et 
sibi aperiissiroe refrageniur , roagnis disputationuin 
viribus asserentes, animae, ut beata esse possit, 
non terreiium tantum , sed orone corpus esse fugien- 
duro ; et deos rursus diceiiies babere beaiissimas ani- 
nias , et tamen a?iemis corporibus illigatas , ccelestes 
quidem igneis , Jovis autem ipsius animam , quem 
miindum istum volunt, omnibus oronino corporeift 
eleroentis , quibus baec tota moles a terra in coelum 
fturgit , inclusam. Haiic enim animam Plalo ab intimo 
terrae medio , quod geomeirac centmm vocaat , per 
omnes partes ejus usqiie ad coeli summa et extreroa 
diffundi et extendi per niiroems musicos opinatur » 
ut sit iste mundus animal maximum , beatissimuni , 
sempiternum , cujus anima et pcrrectam sapienliac fe- 
licitatem teneret , et corpus proprium non relinque- 
ret ; cujiisque corpus et in astemiim ex illa viveret , 
et eam quamvis non simplex , scd tot corporibuft 
tantisque compactum , bcbetire atque tardare non 
posset. Cum igitur suspicionibus suis ista permittant ^ 
cur nolunt credere , divina voluntaie atque potentia 
inunortalia corpora fieri posse terrena , in quibuft 
animae nulla ab eift morte separatae , nullis eomm 
oneribus aggravat», sempiteme ac feliciter vivant(a); 
quod deos suos posse assemnt in corporibus Igneis , 
Jovemque ipsum regem eorum in omnibus corporeis 
elementis ? Nam si aniroae , ut beata sit , corpus esi 
orone fugienduro , fugiant dii eoruro de globis side- 
mro , fugiat Jupiter de coelo et terra : aut si non 
possunt , miseri judiceutur. Sed neiitmm isti voluut » 
qiii neque a corporibus separalionem audent dare 
diis suis , no illos mortales colere videantur ; nec 
beatitudinis privationem , ne infelices eos esse flaitean- 
tur. Non ergo ad beatiiudinem consequendam omiiia 
fugienda snnt corpora ; sed cormptibilia , molesta , 
gravia , moribunda ; non qualia fecit primis homini- 
bus bonitas Dei , sed qualia esse compulit poena pec- 
cati (b). 

CAPUT XVIII. — De terrems corporibut , qum pAi7o- 
tophi afprtnanl in cceleitibut este non potse ; quia quod 
terrenum ett, naturali ponMere vocetur ad terranu 

Sed necesse est, inquiunt, ui terrena corpora na^ 
tnrale pondus vel in terra leiieat, vel cogat ad ter- 
ram : ct ideo in coelo esse non possint (c). Priroi 
quidem illi bomines in terra erant nemorosa alqiie 
fmcttiosa, quae paradisi nomcn obtinuit : sed quia et 
ad boc respondendum est, vel propier Chrisii corpus 
cum quo ascendit in coelurn , vel propier sanclomm 
quaiia in resurreclione futura sunt, intucanlur uauJ^ 



* NonmiHi Mss., vmrto. 

{n) PaUialormi nomine phllosoplios intelligit. Hinc apnd 
A.Gelbum, lib. 9, cap. % de quodam oni corjoris culiu 
•mtcinqHe phllosopbum mentiebatar : ndeo barbam et palr 
timKolniotopkumnondum vtcfoa. 



< Sic MSB. Edili autem, vennn etuan. 
(a) Goof. lib. 6 de Gen. ad Ua.t nn. 36, TH. 
Ib) Coiif. serai. iii, nn. 67. 
(c) Qonf. Ub. de Fide ei syinbolo» a* & 



iir 



DE aVITATB DBI, g. AUGDSTINI 



99i 



ftllantias pondera ipsa temna. Si enim ars hnmann 
•fildt ui ex niesallis » qua in aqnis posiia oonlinuo» 
snUnergnnlur, quibusdam modis vasa fabricau eiiam 
naiare possint ; qoanio credibilius el efflcacioa oc- 
culiuft aliquis modus operaiionis Dei , cujns omnipo* 
leiitissima voluntale Plato dicil nec oru inlerire, nec 
culligata posse dissoivi, cum multo mirabilius incoN 
porea corporeis, quam quaecumque corporea quibos- 
cumque corporibiis copuleiitur, potesi molibus pra> 
siare lerrenis, ul nuilo in iina pondere deprimanlor ; 
iptisque auimis perfectissime beatis, ui quamyister- 
rena, lainen fiicomiplibilia jam corpora ubi volunl 
ponanlt et quo Tolunt agaiit, situ motuqne faciliimo? 
An vero si boc Angeli faciant , et quslibel anlmalia 
terresCria rapiant uiide iibet , constiluantque ubi li- 
bei 9 aul eos sine hibore ^ noii posse, aul onera sen« 
lire credendum esl? Cor ergo saiictoruro perfectos et 
lieaios divino miinere spirilus sine ulli difftcultate 
posse ferre qiio voluerinl, el sislere ubi voluerint sua 
corpora iioii credanius? Nam cuiu terreiiorum corpo- 
nun , sicut eiiera in gestando sentire consoevimus , 
qttaiito inajor est quanliias « lanto major sil el gravi- 
taa,iuulpiurap(iiidoqttain pauciora plus premanl: 
meiiibra tanien sux camis ieviora * porut anima cum 
ia sanitaie robusu suni, quam in langoore cum ma- 
cra suM. Et cum aliis gesiantibusonerosior ait sanua* 
61 validtts , quain exllis et morbidos ; ipse uroen ad 
sosm corpus movendnm atq«e porundum agilior esi, 
com in bona vaicludiiie plus liabel niolisi quaro cum 
fai peste vel fame minimum roboris. Tanturo talel in 
habendis etiam terrenis corporibuSi quamvis adhue 
eomtptibilibtts aique morulibus, iioii quantiutis pon* 
4uS|Sed leroperationis roodm. Et quis verbis expli- 
eelt qoantum distet inter praesentem, qnam didrous 
laniuiem , el iromoruliutero futuram ? Non iuque 
■oalram fldem redargoanl pbilosopbi de ponderibus 
eorporuro. Nolo enim qwerere , cur non credanl ter- 
renum posse esse corpus in coelo, cum terra universa 
iibretur in nihllo. Foriassis eniro de ipso medio muiidi 
loco, eo quod in eum coeani quxque graviora , etiam 
argunienUtio verisimilior liabeatur. Illud dico : si dii 
niiiiores, quibos inter animalia terrestria cxtera eiiam 
bominem faciendnm cominisii Plato (tMrtftueo), potue- 
runt, sicttt dicit, ab igne reinovere urendi quaKiaiem, 
lucendi relinqiiere qux per oculos emicaret (/Md.) ; 
lUne Deo summo concedere dubiubimus, cujus Hle vo- 
luiiUti potesUtique no nioriantur concessit quae oru 
aiint, el Uiu diversa , Um dissimilia , id esl irorporea 
ei Incorporea, sibimel connexa , nulla possint disso- 
luiione sejungi , ut de came bominis , cui donat im- 
inortalitniem , corruptionem aufcrai , naturam relin- 
qual , coiigruentiam ligune rocmbrorumque detineat , 
rfetrabal ponderis urdiuiem ? Scd dc fidc resurrectio- 
nis mortuumin, et de corporibus eoram iminorulibus 
diligentius, si Deus voluerii, in fine hu]us operis dis- 
sereiidutt est. 

> Abest, itiie k^bore^ a ttss. 
* sob ediU<} Ia>v.> iewu. 
< Vind.et3ias.»aal9iii. 



CAPUT XIX. -^ Contra ewrum daffmata , <;iit fHtno$ 
komines, ri nOn peccauent^ immortalet futuroi fuiue 
non creduni. 

Niinc de corporibus primortim hoiniiium ((uod in- 
siUuimus explicemus : quoniam nec intirs ista , quue 
bona perhibetur bonis, nec t.intum paticis inlelligenli- 
bus sive credentibtis, s«d omnibus noia e>t, qiia (it 
linimae a corpore separaiio, qua certe corpns aninian- 
lis, quod evidenter vivebtt, evidenter einoriiur, eis po- 
tuisset accidere, iiisi peccaii merituin seqtieretiir. Lirct 
enim jnsiorum ac pionim animae defiiuctornin , quod 
In requie vivant, dubiure fas non sit, usque adeo tnnien 
eis melius essel cum suis corporibus bene valentibns 
vivere (a) , ut etiain illi qiti omni modti esse sine cor- 
pore beaiissiinum exisliniant , banc opinronein siiam ^ 
sententia repiignanteconvincanl.Nequeenim quisqnam 
andebil illorum sapientes bomines, sive morituros,sive 
jam mortuos, id est, aut carentes corporilms, aut cor- 
pora relictUTOS, diis immorulibus anlepoiiere, quibus 
Deiis summusapiid Platonem muntis ingens,indissolu- 
bilem scilicet viuirt, id cstasternum cum suiscorporibus 
consortbim, pollicetur. Optimeautem cuin hoiiiinibiis 
igi arbitratur Idein Plaio, si Umen hanc viiam pie jus- 
tequeperegerint, iita suis corporibus separati, in ipso- 
ram deoram, qiii siia corpora iiunquam deserunt, re- 
dpiantur siiium ( inPhwdons et Pheedro) : 

Sdlicel immemores supera ul convexa revisant* 
Itursns et bidi)iaDt in coriNxa velle reverti. 

( Hr^l. jEneid. iib. 6, vers. 750, 751. ) 

Qttod Virgilius ex Platonico dogmate dixisse laudatnr. 
lu quippe auimas roorulium , nec in snis corporibos 
semfier esse posse exlsiiiiuit, sed roortis necessiute dis- 
aolvi ; nec sine corporibus durare perpetuo, sed alter- 
nantibiis vicibns intlesinenter vivos ex mortuis, et ex vi« 
vismortuos flerl puut : uta c:uteris hominibus hoc ^ 
deaiitnr dillerre sapientes,quod postmortem feranUir ad 
sidera, ut aliquanto diutiusinastrosibi congrooquisqiie 
requiescat, at<|uc inde rursiis miserix pristinae obliius 
et cupidilate habendi corporis vidos, redeat ad labo- 
res crumnasqiiemorUlium ; illi vero qiii stultam duxe- 
rint viiam, ad eor|iora suis meritis debiia, sive horoi- 
num, sive besliarum, de proxiroo revolvantur (tn PhiB' 
dro). Iii bac iUi|uedurissinia conditione constituit etian 
bonas atqiie sapientes aniinas , quibus n(ui talia cor- 
pora distribuu sunt, curo quibus semper atque immor- 
Uliter vivereni, ul neqiie in corporibus permanere, 
neque sine his possint in aetenid puriiate durare. De 
qoo Platonico diigmate jam in librissuperioribus (Pnv- 
$ertim ttt lib. 10, cap. 30) diiimus thrisiiano tempore 
erabuisse Porphyritim, et non soluni ab humnnis ani- 
mis removisse cor|K>ra besiiarum , veram etiam sa- 
pienlium animas iu voiuisse de corporeis nexibus li- 
berari, ut coi*pus omne fngientes beatx apud Paircm 
sine fine teneantur. itaque ne a Cliristo vinci videre- 
turviiam saiictis pollicente perpetuam, eliam ipse 
purgaias animas sine ullo ad miserias pristinas rcdilu 

* Lov., «iia ;<disscoiienlibos casteris Ubris. 
(a) oonf. lib. li de Gen. adUu^ n« 08, ei aeiraci. Iib.l, 
cap, H B- 2. 



30S 



LlbER DECIMUS TERTIUS. 



591 



in actema felicildie consiituil : ci ul Ciiris!o advcrsa- 
leiur, resuirectionein incorniptibilium corporum ne- 
gans, non solum sine terrenis , sed sine uilis oninino 
corporibus eas asseruit in sempiternum csse viciu- 
ras (a). Ncc tamcn ista qualicumque opinione prsece- 
Dit saltem ne diiscorporatis religionis obsequio subde- 
rentur. Qnid iu , nisi quia eas quamvis nulli Corpori 
sbciatas, non credidit iiiis esse meliores? Quapropier, 
si non audebunt isti S sicut eos ausuros csse non ar- 
bitror, diis bealissimis , et tamen in xternis corpori- 
bns conslitutis, humanas animas anteponere ; cur eis 
Tidetur absurdtim, quo<l fldes christiana prxdieai, ct 
primos horoines iia fuisse condiios, ut si non peccas- 
sent , nulla morte a suis corporibus solverentur, sed 
pro meritis ol>edienlix custoditac immorlalitaie do« 
nati , curo eis viverent in xternum ; et talia sanctos 
in rcsurrectiohe habituros ea ipsa , in quibus hic la- 
boraTcrUnt, corpora, ut nec eorum carni aliquid 
eomiptiotlis vei difflculiatis , neC eorum beatitudini 
aiiquid doloris et infeliciiatis possit accidere ? 

CLVPUT XX. — Quod caro ianclorum , qute nunc re» 
qwaeit in tpe, in meUorem reparanda iit qualitatemj 
quam ftdt primorum hominam ante peccatum. 

Proinde nunc sanciorum animae defunctorum ideo 
non habent gravem roOrtero , qua separatse sunt a 
corporibus suis « quia caro eoruni requiescit in spe , 
qiiaslibct sine iillo jam sensu coniumeiias accepisse 
Tideatur. Non enim, sicut Platoni visuro est, corpora 
oblivione * desiderant : sed potius , quia meminerunt 
quid sibi ab eo sit promissiim , qui neminem fallit, 
qui eis etiam de capiliorum suorum integriiate secu- 
ritatem dedit {Luc. xxi • 18) , resurrectionem corpo- 
rum , in quibus mulla dura perpessi sunt , nihil in 
eis ulterius lale sensuri , desiderabiliter et paiienter 
exspectant. Si enini carnem suam non oderant {Ephes. 
v,29),quando earo suas roenti inlirroitate resistenteni', 
spirituali jure coercebant, quanto ro.igis eam dilignnt 
etiaro ipsaro spiriiualem futuram ? Sicut enim spiritos 
6ami serviens non incongme camalis, ita caro spirltui 
serviens recle appellabitur spiritualis ; non quia in 
spiritum conyertetur, sicut nonnulli putant ex eo quod 
scriptum est, Seminatur eorput animaU , returget cor» 
pu9 tphriluale {b) (I Cor, xr , 42) : sed qoia spiritui 
soroma et roirabili obteroperandi facilitate ^ subdetiir, 
usque ad iroroortalitatis * indissolubilis securissi* 
mam yoluniatem omni molestiae sensn» omni cor- 
mptibilitate ettarditate detracta.Non solum eniro non 
erit tale , quale nunc est in quavis optima Taletudi- 

* sola editio Lov., istit, 

> Sic viDd. Am. el meliores Mss. At Er., corpora oblivkh 
nem, IjOv., corporum obUvirmem. 

* AUonot uas , redttente, 

^ In hbris nonnuilis, facuUate. 

* Ms. 2051, usque ad ptenam immortaliUUit ; Us, fOSSOf 
utque ad implenaam immortaUiaUt. M. 

(o) Infra, lib. 22, cap. 27. 

{b) origenes in Ubri», peri Archbn^ ait fore ut omnis oor- 
porea creatura in spirilualia corpm imitetur, el cuncta 
siitetaalia in unum corpus muodissimum et omni splendore 
purius converiator, ac tale quale nunc humana mons oogi- 
tare non potesl ; et f x st, inquit, erit Deus omnia in omni- 
|)i'S, utunivers.i naiiirn corporea redigaiur in eam substan- 
titm, quae omnilHis melior est, in divinam scillcet, qua uulla 
tbt melior. Lud. vivbs. 

Sanct. AuacsT. VII. 



ne ; sed nec talequidcro, qualefiiit in primis lioniiiii* 
bus nnte peccatum.Qui licet niorituri non esseot,ni8l 
peccassent; alimeniift taroeii ut homines utelKinturv 
noiiduin spirituaiia , sed adhuc aniroalia corpora ter- 
reiia gestantes. Quae iioet senio non veterascercnt, ut 
nfeccssiiate perdiicerentutad roortero (qui status cis de 
ligno vita!, quod in medio paradiso curo arbore vetiia 
siroul erat, niirabili Dei gratia prxstabatut) : tamcn el 
alios sumebant cibosprxter utiam atborero, qux fuer.ii 
inierdicia , non qula ipsa erat maliim , scd propter 
commendandum purae et simplicisobcdicnihe Ixmuin, 
quae magna vifius est rationalis creaiune sub Crea- 
tore Domino constilutae. Nam ubi nullum malum tan^ 
gebatnr, profccto si prohlbiium tangerettir, sola inobe- 
dieiilia pcccnbatur. Alebantur ^ ergo aliis qux suroe* 
bant, ne animalia corpora molestiae aliquid esuricndo 
ac siticndo sentirent : de ligno autem titac propterea 
gustabaiur , iie mors eis undecumque subreperety vel 
sedectute coiifecta * decursis teropofum spatiis iiiter- 
irent : tanquam caeiera essent alimento , illud sacra- 
mento; ut sic fuisse accipiatur iigniiro viiae in para- 
diso corporali, sicut in spirituall , hoc est inteiligibili 
paradiso , Sapientia Dei , de qua scriptum est , LA" 
gnum viia ett * amplectenUbut eam (Prov. lil , {%)* 

CAPUT XXI. — De paradito , in quo primi homirte$ 
fuerant , quod recte pottit tignificatione ejut tptri" 
tuale aUquid inteUigi , salta veritale natrationit hi* 
ttoricw de corporaU loco, h 

(Jnde nonnulli totum ipsoro paradlsuro , ubi primi 
homines parentes gencris humnni sanctae Scriptiir:a 
Teritate fuisse narrantur , ad intelligibilia rcferunt « 
arboresque ilias ct ligna fructifera in Tirtules vit;ii 
moresque convertunt (a) : tanquam visibilia ct corpo*^ 
ralia illa non fuerint , sed intelligibiiium signiflcan^ 
doruro causa eo roodo dicta vel scripta sint. Quasi 
propterca non potuerit esse paradisus corporalist 
quia potest eiiam spiritualis inteiligi : tanquam idep 
non fuerint duae roulieresi Agar et Sara^et ex iilisduo 
iilii Abraliae, unus de ancilla, alius de libcra, quit 
duo Tcstamcnta in eis Ogurata dicit Apostolus (Caiai^ 
IV , 22-24) : aut ideo de nulla petra Moyse percu- 
tiente aqua defluxerit (Exod, xtii, 0; Num, xx, 11)^ 
quia potest illic figurata signlficatione etiara Christua 
intelligi , eodero apostolo dicente , Peira autem erai 
Chrittut (! Cor. x , 4). Nemo itaque prohibet intclli« 
gere paradisuro, yitam beatoruro ; quatuor cjus fln- 
inina , quatuor virtutes , prudentiaro , fortitudinem , 
lemperantiam, atque justitiam ; et ligna ejiis , oroiiea 
utiles disciplinas ; et iignoruro fruclus, mores pioruin; 
et lignum vitae , ipsam bonorum omnium matrein sa- 
pientiam ; et lignum scientiae iioni et mali, transgrcssi 

* Mss. quidaro, Mqebaiwr ergo, — Codex 2(K(i , Agebatur 
ergo ab his qnce sumebanl. M. ^ 

s sin \vm\. \m. et Mss. At Er. et Lov.| amfecH, ^ 

* uic soia edillo Lov. addit, ommbut, r 
(a) rhilo Judaeus, extremo lihro de Opificio mundi, et^ 

libro primo Aliegoriarum Legis, royslice duntaxai et alle- 
gorice inter|irelatur uarralionem Moysis de paradiso, nec 
aliler esse intelligendum censet. Eodem modo origeues id 
tomis super Genesif et in Ui)ro quarto» peri ArclUm^ cap. 1« 

COQCJtCS. 

/Tretjre,; 



305 



DE CIViTATE DEl, S. AUGllSTIM 



mnndati experimentuni. Pcenam enim peccaioribus 
l»eiie utlque, quoniam juste, constituil Deus, sed non 
bono suo experiiur homo. Possunt hsec eiiam in Ec- 
clesia intelligi, ut ea melins accipiamus tanquam pro* 
phetica indicia prxcedentia futurorum : paradisum 
scilicet ipsam Ecclesiam , sicut de illa legitur in Cati- 
tico canticorum {Cant. iv, 13) : qnatuor autem par.idlsi 
flamina, quaiuor Evangelia ; lignafruciirera,sanctos; 
fructus aulem eorum , opera eorum ; lignum vitae , 
Sancluro sanctorum, utique Cbristum ; lignum scicn- 
li^e bonl et mali, proprium voiuntatis arbiirium. Nec 
se ipso quippe homo divina voluntate contempta nisi 
pemiciose uii potest : atque ita discit , quid iniersii , 
utrum inhxreat communi omnibus bono , an proprio 
delectetur. Se quippe amans donatur sibi, ut inde timo- 
ribus moeroribusque completus cantet in Psalmo, si 
tamen mala sna sentit, Ad me ipsum iurbata e$t anima 
mea (Psal. xli,7) : correctusque jam dicat : Fortitud^ 
nem meam ad te custodiam{P$aL ltiii, 10). Haec, etsi 
qua alia commodius dici possunt de intelligendo spV- 
ritualiter paradiso, nemine prohibente dicantur: dum 
tamen et illius historiae veritas fidelissima rerum ge- 
starum narratione commendata credatur. 

CAPUT XXII. — - De corporibue $anctorum po$t resur- 

rectionem^ qum $ic $piritualia erunt , tif non in $piri' 

tum caro vertatur. 

Corpora ergo justorum quae in resurrectione futura 
sunt , neque ullo ligno indigebunt , quo flat ut nullo 
morbo vel senectute inveterata moriantur ; neque ul- 
lis aliis corporalibus anmenlis , quibus esuriendi ac 
sitlendi qualiscumque molestia devitetur : quoniam 
certo et omnimodo inviolabili munere immortalitaiis 
indiientur, ut nonnisi veiint, possibililaie, non neces- 
sitate vescaniur. Quod Angeli quoque visibiliter et 
traciabiliter apparentes , non quia indigebant, sed 
quia volebant et potcrant, ul hominibus congruerent 
tni ministeriiquadam humaniiate, fecerunt (a). Neque 
enim in pliantasmaie Angclos edisse credendum cst, 
quando eos homines hospitio suscepcrunt {Geti, xviii, 
et Tob. xi) : quamvis utrum Angeli essent ignoran- 
tibus , consimili nobis indigenlia vesci viderentur. 
Unde est quod ait angelus in libro Tobiae , Videbatie 
me manducare^ $ed vi$u vestro, videbati$ {Tob. xii, 19): 
idest, necessitate reficiendi corporis, sicut vos facilis, 
ine cibiim sumere putabatis. Sed si forte de Angelis 
aliud credibilius disputari potest , certe fides cbri* 
sihiiin de ipso Salvatore non dubttai, qiiod etiam post 
resurrectionem , jam quidem iu spiriluali came , sed 
laiiicn vera , cibum ac potum cum discipulis siimpsit 
{Isuc. xxiv). Non enim polestas , scd cgcstas edendi 
«c hibendi talibus corporibus aufereiur. Unde et spi- 
^ ritualia erunt ; non quia corpora essc dcsistent , sed 
qiiiu spiritu vivificante subsistent. 
C.VPUT XXUI. — Quid inletligendum $it de corpore 

ammaii et de corpore $pirUuati : autqui moriuntur in 

Adam , ^iit vero vivificantur in Cliristo. 

I. Nam sicut corpora ista , qus habent animam 
Tiventeni, nondum spiritum viviflcantem» animaiia dl- 

(a) Gonf, Epitf . i(^, n. d. 



30G 

cuntur corpora ; iicc tamcn anim.T siint , sed cor|H)ra : 
ita illa spiritualia vocantur corpora ; absit tamen ut 
spiritus ea crednmiis fuliira, scd corpora carnis ha- 
bitura substantiam , sed iiullam tardiiatf^m cor- 
niptionemque camalem spirilu vivificaiile p.issura. 
Tunc jam non terrenus, sed coelesiis homo erii : iioii 
quia corpiis quod de terra factum est, non ipsum erit; 
scd qiiia dono coelesii jam tale erit , ut etiam coslo 
incolendo non amissa naiura , sed mutata qualitata 
conveniat. Primus auiem homo de terra terirenus ( I 
Cor. XV , 47 ) , in aniipam vivcntcm fuctus est , non 
in spiritum vivificanlem, quod ei pcr obedicntia: me- 
ritum servabatur. Ideo corpus ejus, quod cibo ac po- 
tu egebat, ne fame afQceretur ac siti, et non immor- 
talitale ilin absoluta atque indissolubili , sed ligno vi- 
tae a mortis necessitatc prohibebatur , atque in ju- 
Tcntutis flore tcnebatur , non spirituale , scd animale 
fuisse , non dubium est : nequaquam tamen moritn- 
ram , nisi In Dei pnediceniis miiiantisque sententiam 
delinquendo corruisset. Et alimentis quidem etiam 
exira paradisum non negatis, a ligno tamcn vitas pio< 
hlbitus, traditusesset temporivetustatiquefiniendusS 
in ea duntaxat vita , quain in corpore licet aniroali , 
donec spiritualo obedientiae merito fieret , posset in 
paradiso , nisi peccasset , habere perpeluam. Qua- 
proptcr , eliamsi roortcro istam roanifestam , qua llt 
animae a corpore separatio , intelligamus simul slgni- 
flcatam in co quod Deus dixerat , Qua die ederitis ex 
illo , morte moriemini ( Gen. ii , 17 ) ; non ideo debet 
absnrdum videri , quia non eo prorsus die a corpore 
sunt soluti , quo cibum inlerdictum mortiferuroquc 
suropserant. Eo quippe die routata in deterius vitia- 
taque natura , atque a ligno vitae separaiione justis-* 
siroa , roortis in eis etiaro corporalis necessitas facia 
est, cum qua nos necessiiate nati sumus- Propier 
quod Apostolus non ait , Ck>rpus quideni nioriturnin 
est propter peccatum ; sed aii , Corpu$ qmdem mor- 
tuum e$t propter peccatum , $piritu$ autem vita e$t pro- 
pter justitiam. Deinde siibjungit : Si autem Spiritu$ 
eju$ qui $u$citavit Chri$tum a mortuis, habitat in vobi$ ; 
qui $u$citavit Christum a mortui$ , vivi/icabit et moTta- 
Ua corpora ve$tra , per inhabitantem Spiritum eju$ in 
vobis { Rom. viii , 10 , II ). Tunc ergo crit corpus in 
spiritum vivificantem , quod nunc cst in auimaro vi- 
Tentem;et tamen roortnum dicit Apostolus* quia 
jam rooriendi necessitate constrictum csi. Ttinc au- 
tem ita erat in animam viventem , quamvis non in 
spiritum vivificantem , ut tamen mortuum dici recte 
non posset ; quia nisi perpctratione pcccati necessi- 
tatem moriendi habere non posset. Cum vero Dens ct 
diccndo, Adam, ubi e$ ? mortero significaverit anima!, 
quae facta est illo deserenie ; et dicendo , Terra e$ , 
et in terram ibi$ {Gen. iii , 9 , 19) , mortem significa- 
verit corporis , qua^ illi fit anima disccdente ' : pro- 
pterea de roorte secunda nihil dixisse credendus est , 
quia occultam esse Toluit propter dispensationem Te- 

* sle optims notie iiss. Editl autem, tardm e$$et tem' 
pore vetu$tateque finiendue. 

* lu MiB. At editi, deudenii. 



597 



LIB£a DECIMUS TERTIU& 



508 



«taincnti novi , ubi secunda inors apenissiinc dccla- 
raiur ; ut prtus ista mors prima , qu£ communis est 
omnibus , proderelur ex illo vcnisse peccato , quod 
in uno commune factum est omnibus : mors vero se- 
cunda non utique communis cst omnibus , propler 
eos qui secundum ffropositum vocali $utU *■ , quot ante 
ftnescivit , et pradeilinavit , sicut ait Apostolus , eon- 
formes imaginii FHii <tct , ut sit ipse primogenilui 
in muUis fratribus ( Rom. Tin , 28 e< 29 ) , quos a 
secuiida morie per Mediatorem Dei graiia libera- 
vit • • 

2. In corpore ergo animali primnm homincm fa- 
ctum , sic Apostolus loquilur. Volens enim ab spiri- 
tuali quod in resurrcctionc futurum est , boc quod 
iiunc est animale discernere : Seminatur , inquit , m 
corruptionef virget in incorruptione ; seminatur in con* 
tumelia^ surget in gloria; seminatur in tn/¥rmt(a/e, sicr- 
get ffi virtute ; seminatur corpus animale , surgsl corpus 
sjnrituale. Deinde ut hoc probaret, Si est^ inqiiit, cor- 
pus anhnale , est et spiriiuale. Et ut quid csset corpus 
ajiimale osienderet , Sic , inquit , scriptum est : Fa- 
ctus cst primus homo in auimam vivenlem. Isto Igitur 
modo voluit ostcndere qnid sit corpus animale, quam- 
vis Scriptura non dixerit de primo homine , qui est 
appellatus Adam, quando iili ' anima flatu Dei crcata 
est, Et factus est homo in corpore aiiimaii ; sed, Fa- 
ctus est homo in animam viventem ( Gen. ii , 7 ). In co 
ergo quod scriptum esl , Factus est pnmus homo in 
animam viventem , voiuit Aposiolus intcHigi corpus 
limninis animule. Spiriluale autein quemadmodum in- 
telligendum esset , ostcndit addendo , Novissimus au- 
tem Adam in spirilum vivificanlem : procul dubio Gliri- 
stum significans , qui jam ex mortuis iia rcsurrexit , 
ut mori omnino deinceps non possit. Denique sequi- 
tur et dicit : Sed non primum quod spirituale est , sed 
quod animale ; postea , spirituale. Ubi multo apertius 
declaravit , se animale corpus insinuasse in eo quod 
scriplum est , factum esse primum hominero in ani« 
mam viveutem : spiritiiale autem in eo quod ait, iVo- 
vissimus Adam in spiritum vivificantem. Prius est enim 
auimale corpus , quale liabuit primus Adam , quam- 
vis non nioriturum, nisi peccasset; quale nuuc liabe- 
nins et nos , hactcnus ejus mutaia vitiaiaque naiura , 
quatcnus in illo , posteaquam peccavit , efTectuin est , 
onde liabcret jani moricndi necessilatem ; quale pro 
nobis eliam Cbristus primilus haberedignntusest, non 
quidero necessitate, sed poieslate : postea vero spiri- 
tuale , quale jam pnuccssil in Christo lanquam iii ca- 
pite nostro , secuturum est nutem in meinbris ejus 
ultima resurrcctione mortuorum. 

3. Adjungit doinde Apostolus duoruin istorum ho- 
minum evidenlissiniam difTcrentiam, dicens : Primus 
homo de terra , terrenus ; secundus homo de calo , cce- 
leslis. Qualis terrenus , tales et terreni : qualis coelestis , 



^ Edili . vocaii sunt sancti ; el iarra , conformes heri, At 
Itas. non liabent, sancii , ncK^ue , fieri ; quse verba etiam 
alisaat a gRoco texiu Apostoli. 

* llic incipit capul vigesiumm tertium.innonmillisraaQU- 
scrii tis. 

* lu uuada:u cditionc, qunndo itla. 



talcs et coelestes. Et quomodo induimus imaginem tcrrent, 
indnamus et imaginem ejus qui de coelo est ( 1 Cor. xv , 
42-49). iloc Apostolus ila posuit , ut nunc quidcm ia 
nobis secundum Sacramenlum regenerationis fiat; 
sicut alibi dicit , Quotquot in Christo baptizaii eslis , 
Christum induistis (Galat. iii, 27) : rc auicni ipsa lunc 
perdcietur, cum et in nobis quod est aniiuale iiasccii- 
do, spirituale factum fuerit resurgeudo. Ul eiiira ejiis 
iiidem verbis utar , Spe salvi facti sumus ( Rom. viii , 
24). Induimus aulem imagincm tcrrciii bominis pro- 
pagalione praevaricationis et moriis , qiiam nobis in- 
tulit generatio : sed induimus iinagincm coelesiis ho- 
minis gralia indulgcntise vitaeque perpetua;, quod no- 
bis pra^stat regeneralio , noiiiiisi per Medialurem Dci 
et hominum hominem Jcsum Christum ( I Tim. n , 
5 ) : quem coelestem hominem vult inteUigi , quia de 
coelo venit , ut terrenae mortalitatis corpore vesUre- 
lur, quod ccelesti immortalitate vestiret. Gcelestes 
vero ideo appellat et alios , quia fiunt per graiiani 
membra ejus , ut cum illis sit unus Cbrislus , volut 
caput et corpus (a). Hoc in eadem Episiola evidentius 
ita ponit : Per hondnem mors , et per hominem resur' 
rectio mortuorum, Sieut enim in Adam omnes morum" 
tur , sic et in Christo omnes vivificabuntur ( I Cor. iv ^ 
21 et22). Jam uiique in corpore spirituali , quod erit 
iii spiritum vivificantem. Non quia omnes qui in Adaui 
moriuntur, membni eruntCiiristi (ex illis enim muUo 
plures secunda in xternum niorte plectentur) ; scd 
ideo dictum est , oiiinet atque omnes , quia sicat nemo 
corpore animali iiisi in Adam moritur, ita nemo cor- 
pore spirituali nisi in Chrtsto vivificatur. Proinde iie- 
quaqiiam putandum esiy nos iu resurrcciione talc cor- 
pus habituros , qiiale habuit homo primus ante pec- 
caluni. Neque illud quod dictum est , Qualis terrenuSy 
tales et tetreni; sccundum illud inlelligendum o^t» 
quod factum est admissione peccali. Non enim ciisli- 
roandum est , eum prius quam peccassei , spirituale 
corpus habuisse , et peccati merito in animale mu- 
tatum. Ut enim hoc putctur, parum ailcndunlur lanli 
verba doctoris , qui ait , Si est corpus animale , est 
et spirituale ; ticut scriptum est , Factus est primus ho» 
mo Adani tit animam viveniem. Namquid hoc po^l 
peccalum factum cst , cuin sil ista homiiiis prima 
condiiio, de qua bealissiinus Apostolus ad corpus 
animale monstrandum , hoc testimoniuin Lcgis as- 
sumpsii ? 

CAPUT XXIV. — Qualiter accipienda sit vel illa in- 
sufjiatio , tn ^uii primus homo faclus est iii auiicam 
vivcnlcm ; vel itia quam Dominus fedt » dicens , Ac** 
cipile Spiritum sanctum. 

I. Unde et illud pnrum considerate quibusdam vi- 
sum est, in eo quod legilur, Jnspiravit Deus in faciem 
ejus spiritum vitoj^ et factus est homo in animam otivn- 
tem (Cen. ii, 7), non lunc animnni primo homini da- 

(a) ita visum cst Origeni, libro i, neri Archdn^ cap. 5; 
TertuUlaiio, libro de tvaptisino, cap. 5; Cypriano, Enistoia 
ad Jubnianuin ; Cyrillo, libro nono in Juannein, cap, 47 ; Ha- 
siiio, iu 1'salmuin 48: Atnlirosio, libro de paradiso; 1**!^- 
lasirio, ct aliis. coaf. lib. 3 dc Gcnc:si conu*a Manich., aii» 
10,11. 



599 



DE ClVrfATE DEI, S. AOCUSTIJn 



400 



lam , scd eam qua jam mcrat , Spiriiu soncio vivifi • 
. calam. Movet cnim eos, quod Dominus Jesus postea- 
qoam resurrexil a mortuis , insufQavit , dicens disci- 
pulis suis , Acdfnte Spiritum sanetum {Joan, xx , 22). 
Unde tale aliquid exisiimanl factum , quale tunc fa- 
etom est : quasi et liic secutus Evangelista dixerit , 
Et facti sunt in animam vivcntem. Quod quidcro si 
dlctum assct , hoc iutclligeremus , quod animarum 
qoaedam viia sit Spiritus Dei , sine quo animae ratio- 
nales morlu.x» deputands sunt , quamvis earum prsc- 
sentia vivcrc corpora videantur. Scd non ita factum , 
quando est couditus homo , saiis ipsa lihri verha te- 
stantur , qux ita sc hahcnt : Et formavit Deut homi" 
nem pulverem de terra ^ Quod quidnm planius inter- 
pretandum pulanles dixerunt, Et finxit Deut hondnem 
de limo terrm. Qunniam superios dictum fuerat, Fom 
autem ascendebat de terra , et irrigabat omn^i faciem 
terrw (Gen. n , 7 , 6) : ut ex hoc limus iuielligendus 
vlderetur , huniore scilicet terraque concrelus. Uhi 
cnim hoc dictum est , continoo sequitur , Et formavit 
Deu8 hominem puberem de terra : sicut gneci codices 
habent , onde in latinam linguam Scriptura ista con- 
vcrsa est (a). Sive autem formant , sive finxit , quis 
diccre voluerit , quod gnccc dicitur CirWcv , ad rem 
niiiil interest : inagis tamcn propric dicitur , finmt» 
6ed amhiguitas visa est devilanda eis , qui formavit 
dicere maluenint , co quoJ iii latina lingua illud ma- 
gis ohlinuit consuetudo , ut hi dicantur fingere , qui 
eUquid roendacio simulante componuut*. Hunc igiiur 
formatum hominem de terrce pulverc, sive limo (erat 
eniin pulvis humectus) ; hunc, inquam, ot expressiiis 
tTicam , sicut Scriptura locuta est , pulverem de terra , 
animale corpus factom esse docet Apostolus, cum 
animam accepit. Et factus est iste homo in animam 
viventem : id est , forroatus iste pulvis factus est in 
animam viventem. 

2. Jam, inquiunl, habebat animam, alioqoin non 
appellaretur homo : qucniam homo non est corpus 
solum, vel anima sola, sed qui cx anima constat et 
corpore. IIoc quideni verum est, quod non totus 
hiinio, sed pars inelior hominis anima est ; nec totus 
liomo corpus, sed inferior liominis pars cst : sed cum 
est ulrumqoe conjunctum simul, liahet hominis no- 
mcn; quod tamen cl singula non amittunt, eliani 
com de singulis loquimur. Quis enim dicerc prohihe- 
tur quoiidiani quadam legc sermoiiis, Homo iile de- 
Ainctus cst, et nonc in requie est vel in poenis ; cum 
de anima sola possit hoc dici : et, lllo aut illo loco 
homo ille sepultos est ; cum hoc nisi de solo corpore 
non possit inteiligi ? An dicturi- sunt, sic loqui Scri- 

t Lodovicusvives : septuaginta sic vertenmt, Jroi eplasen 
9 Theos ton antfur&pon, choAn labi^ apo thgis : Et finxU 
neus hominem, puivere de terra sumpto, Suspicor boc Au- 
gustini loco deesse unum verhum; ut sit, Finxit Detis hO' 
minem, putverem capiens de terra; aut in ablativo, finxit 
neus nominem^ pulvere capto de tcrra. Nam Laurini codex 
liabet, putvere, Tametsi in Targo Chaldaeo Jegitur, creavit 
Deus liominem puiverem de terra. 

s Aiiquot Mss., stnuUant et componunt, 

{a) ostendit ollm usas Ecclesias ioterpretatione latlnaez 
griaeco seutuaginu, cui postca soocessit bterpretatio Hiero- 
B|uu ex liebrxo.. 



pturaui non solere diviiiam? Imo vcro ilia ila nobis f 
in hoc attcstalur, ut etiam cuin duo ista conjuncta 
sont et vivit homo, tamen etiam stngiila hominis vo- j 
cabulo appellet ; animam scilicet intcriorem homiiiero, - 
corpiis vero exleriorem homincm vocans (H Cor. iv, 
46), lanqiiam duo sint homincs, cum simul utrumqiie 
sit boino unus. Sed inlclligendum est, secundum 
qnid dicatur homo ad imaginem Dei, ct homo terra 
atqiie iturus in terram. III ud enim secondum animani 
rationalem dicitur, qualem Deus insurfl:indo, vcl, si 
commodius dicilur, insp irando indidit liomini, id esi 
hominis corpori : hoc autem secundum corpus, qua- 
lcm hominem Deus finxit ex pulvere, cui data es: 
aiiima, ot fieret corpos animale, id est homo in ani- 
mam vivcBtem. 

3. Quaprepter in eo quod Dominusfecit, quanda 
tnsuflkivit dicens, Aecipite Spiritum sanetum^ nimi- 
rom hoc intelligi voloit, qood Spirilos sanctos non* 
tantom sit Patris, verum eiiam Uiiigeniti ipsius Spi- 
ritus. Idem ipse quippe Spiritus est et Patris et Filii,* 
cum quo est Trinitas Pater et Filius et Spiritus san- 
clus, non creatura, sed Creator. Ncque enim flaius 
ille corporeus de carnis ore procedens substantia" 
erat Spiritus sancii atque natura, sed poiius signifi- 
caiio, qua intelligeremus, ut dixi, Spiritom sanciom 
Palri esse Filioque communem : quia non sunt eis 
singiilis siiiguli, sed unus ambontm est. Semper au'^ 
lem iste Spiriius in Scripturis sanctis gncco vo- 
cabulo irvcC/M dicitur, sicut eum et hoc loco Domi- 
iios appeltavit, quando eum corporalis sui oris flato 
significans, discipulis suis dedit : et locis omnibos' 
divinorum eloquiorom non mihi aliter iinquam non- 
copatos occurrit. Hic vero, obi legiiur, Et finxit Deus 
hominem puherem de terra^ et insuffknit^ sive tnipira- 
vit in faeiem ejus spiritum vitcs ; non ait graecus vnO/m, 
quod solet dici Spiritos sanctos, sed irvo4*:qoo(l 
nomen in creatura quam in Creatore fre<|iieiitiu5 le- 
gitur : onde nonnolli etiam Latini, propter differen- 
liam, hoc vocabolum non spirilum, sed flatum ap- 
pdlare maluerunt. Hoc enim est in graeco eiiam iUo 
loco apud haiam, ubi Deus dicit, Omnem ftatum eqot 
feci (Isai. lvii, 16, sec. LXX), omnem animam sine* 
dobitatione significans. Quod itaqoe grapce irvo^ dici- 
tur, nostri aliqoando flaiom, aliqoando spiritom, 
aliquando inspirationem, vel adspirationem, qoando 
eiiam Dei dicitur, iiiterpretati sunt^ : iryfC/Mc, vero 
nunquam nisi spirituni ; sive hominis, de qoo ail 
Apostolus, Quis enim scit hominum quce sunt homitds^ 
nisi spiritus liominis qui in ipso est (I Cor, ii, il)? sive 
pecoris, sicut in Salomonis libro scriptum est, Qms 
seit si spiritus hondnis ascendat sursum in ceelwmy et 
spiritus pecoris descendat deorsum in terram {Eccte. in, 
21)? sive istum corporeum, qui etiam ventus dici* jf 
tor : nam ejus hoc noinen est, ubi in Psalmo cani- 
tur, IgniSf grando, ittx, glacies^ spiritus tentpestatit 
{Psal. cxLviii, 8) : sive jam non creatuiu, sed Crea- 
torem, sicut est de quo dicit Domiiius in Evangelio, 

> sic Biss. At editi, aliquando etiam anmam ini$rfrdi0 
sunU 



40t 



LIBER TERTIUS DECUiCS. 



m 



Accijnle Spmtum sanclum ; eum corporei ' sui oris 
sigDiacans flatu. El ubi ail, Ue, baptizate omnes gentes 
in Homine Patrit et Filii et Spiritus sancti (Matth. xxvni, 
49) : ubi ii^sa Trinitas excellenlissime cl cvidcnlis' 
61016 commendala est. Et ubi legitur, Deus spirilus 
£$t {Joa9i» 17, 24). £t nliis plurimis sacrarum Littera* 
rom locis. In his quippc oronibus testinioniis Scri* 
plurarum, quantum ad Gra^cos altinet, noo tcvo«iv vi- 
demus scriptum esse, scd Trvcu/iff : qnantum autem ad 
Latinos, non flaium, sed spiritum. Quapropter in eo 
quod scriptum esl, Inspiravit^ vel, si magis proprie 
dicendum est, lnsu$av\t in faciem ejus spiritum vitm ; 
61 grjecus non icvo>iv, sicut ibi legitur, sed irvcG/ue po* 
suisset, ncc sic esset consequeos, ui Creatorem Spi- 
ritum, qui proprie dicitur in Trioilate Spiritus san* 
ctus, intelligere cogeremur : quandoquidem irvcO/uta, 
ut dicturo est, non soluin de Creatore, scd etiam de 
creatura dici solcre nianiresluro est. 

4. Sed cum dixisset, inquiunt, spiritum, non adde- 

ret vitce, nisi illic * Spiritom sanctum vellel inlelligi : 

el com dixisset, Factus est homo in animam^ non 

adderet, viventem^ nisi animae viiam significaret, qua 

llli divinitus impertitur dono Spiritus Deit Cum enim 

▼ivat anima, inquiunt, proprio su» viuc modo, quid 

opos erat addere viventem, nisi ut ea viia intelligere- 

tor, qoae illi per Spiritom sanclom dator? IIoc qoid 

est aliod, nisi diligenter pro homana sospicione con- 

tendere, et Scriptoras sancias negligentcr atiendere ? 

Qoid enim magnom erat non ire longius, scd in 

eodem libro ipso paulo superius legerc, Producat 

terra animam viventem {Gen. i, U) ; quando animalia 

tcrrestria cuncta creata sunl? Deinde aliquantis in« 

lerpositis, in eodem tamcn ipso libro, quid magnum 

erat advertere quod scriptum est, Et omnia qua Aa« 

tent spiritum vto, et omnis qui erat super aridam, 

mortuus est {Id. vn, 22) ; cum insinuarct omnia qoas 

vivebant in terra periisse dilovio ? Si ergo ct animam 

viventero, el spiritom vitae etiam in pecoribos inve- 

nimos, sicut loqui divina Scriplura consuevit; et 

cum hoc quoque loco» ubi legitor, Omnia quce habent 

spiritum vitaif non graecos ttvcC/um, sed irvoijv dixerit : 

cor non dicimos, Quid opus erat ut adderet, viven" 

tem^ cum aniroa ni^i vivat esse non possit? aut, Quid 

opus erat ot adderet, vitce, coro dixisset spiritum f 

Sed intclligiroos spiritum vitce, et amnmm viventem 

Scriploraro soo roore dixisse, com animalia, id est 

corpora animaia, vellet intelligi, quibus inesset per 

animaro perspicuus iste eliaro corporis sensus. In 

hominis autem conditione obliviscimor, quemadmo- 

dom loqui Scripiura consueverit, cum suo prorsus 

more locota sit : qoo insinoaret honiinem etiam ra- 

tionaii anima accepia, quam non sicut aliarum car- 

niom aqois et terra prodocentibus, sed Deo flante 

creatam voluit intelligi ; sic taroen facturo, ut in cor- 

pore animali, quod fit aniroa in eo vivente, sicot illa 

animaPa viverct, dc quibos dixit, Producat terra ani^ 

mam snveniem : et qux itidcm dicit habuisse in sc 

■* sie Mbs. At edili alil, corporeo; alil, incorporep. 
t vind. Am. Er. et Mss., ithm, 



spiritum vitae ; ubi etiam in grxco non dixit TrvcO^a, 
sed icveiiv : non ulique Spiritura sancturo, sed eoruni 
animam lali exprimens noroinc. 

5. Sed cniro Dei flatos, inqoiuoi, Dei ore cxisso 
intelligitur, quero si aniroaro credideriinus, conse- ' 
quens erit ui ejusdem fateamur csse sobstaolix, pa- 
reroque illius Sapienliae, qux dicit, Ego ex ore Al- 
tissimi providi (Eccli. xxiv, 5). Non quidem dixit Sa- 
picniia ore Dei emalam se fuisse, sed ex ejus oro 
prodisse. Sicut autem nos possomus, non de nostra 
natura qua boroines surous, sed de isio aere circum- 
fuso, quem spirando ac respirando ducirous ac redu- 
cirousS flaturo facere com sufflaroos : ita oronipoiens 
Deos, non de sua natura, neque de subjacenli crea- 
tura, sed eiiam de uihilo potuii facere flatum, quem 
corpori hominis inserendo inspirasse vel insufflasse 
convenientissime dictus cst, incorporcus incorpo* 
reuro, sed immulabilis mutabilero ; quia non creoius 
creaturo. Verumtaroen ut sciant isti, qui de Scri- 
pturis loqui volunt, et Scriplurarum locutiones non 
advertunt, non hoc solum dici exire ex ore Dei » 
quod est xqualis ejusdemque naturx, audiant, vel le- 
gnnt quod Deo dicente scriptum est : Quoniam tepi" 
dus eSf et neque ealidus neque frigidus, incipiam te 
evomere ex ore meo (Apoc, iii, 16). 

6. Nullaitaquecausaest, cor apertissiroc loqoenti 
resistarous Apostolo, ubi ab spiriluali corpore corpus 
animale discernens , id esi , ab illo in quo fuluri su- 
mus, hoc in (,uo nunc surous, ait : Seminatur corpus 
animate, surgJ corpus spirituale : si est corpus animale^ 
est et spirituale, sicul scriptum est, Factus est primus 
homo Adam in animam viventem , novissimus Adam in 
spiritum vivilicantem, Sed non primum quod spirituaie 
est, sed quod animale; postea, quod spirituale. Prinwi 
homo de terra , terrenus ; secundus homo de ccelo , ca- 
lestis. Qualis terrenus , tales et terreni : qualis cogtestis^ 
tales et cxlestes. Et quomodo induimus imaginem 
terreni , induamus et imaginem ejus qui de coelo 
est (I Cor. XV, 4^49 ). De quibus oronibus nposto- 
ruis verbis superius locuti surous. Corpus igiiur 
animale, in quo primum horoinem Adam factom 
esse dicit Apostolus, sic erat Tactum, non ut mo- 
ri omnino non posset; sed ut non morereiur, nisi 
homo peccasset. Nam illud quod spiritu vivificanto 
spirituale erit et immorule, mori omnino non poterit. 
Sicui anima creata est imroortalis, qu» licet pcccato 
rooriua pcrhibeatur carens quadaro vita sua , hoc est 
Dci Spirilu , quo eliam sapienter ct beate vivere po- 
terat : lamcn propria qondaro , licct misera, vita soa 
non desinit vivere ; qoia iroroortalis est creata. Sicol 
etiaro dcsertores angeli, licei secunduro querodani 
modum mortui sint peccando; qiiia fontcin vitx de- 
seruerunt, qui Deus est, quem potando , sapienier 
bealeque poterant vivere : lamen non sic mori p^ 
tuerunt, ut omnnio desislcrent vivere atque sentire ; 
quoniain imroorules creaii sunt : atque ita in secoiH 
dara roortem posl oUiroom praecipiiabunlor judicium» 
ot nec illic vilacareant; quandoquidem etiam sensu» 

^ Kostri oodices WSO et 951^ ac reddinum. V. 



gm 



m 



DE CIVITATE DEl, S. AUGUSTINI 



m 



ciiin in doloribus futari sunt, non carebunt. Sed ho- 
mines ad Dei graiiam perlinenies cives sanciorum 
Angelonmi iii benla vila manenlium, ila spiritualibus 
corporibiis iniluentur, ut neque peccent ampliiis, ne- 
f|ue muriantiir : ca tamen immorlalilate vestiii, quse, 
sicui Angelorum « ncc peccalo possit auferri ; natura 
quidcm mnnente cariiis , sed nulla omnino carnali 
corruptibililaie tel tarditate rcmanente. 

7. Sequiiurautem quaestionecessnriopertractanda, 
et Domino Deo verilatis adjuvante solvenda. Si libido 
merobrorum inobcdientium ex peccato inobedientiae 



in Ulis primis hominibns , cum illos divina gratia de- 
seruisset, exorta est ; uudc in suam nudiiatem oculos 
aperuerunt, id est, eam curiosius adverterunt, ct 
quia iropudens motus voluntatis arbitrio resistebat, 
pudenda texerunt : quomodo esseiit filios propaga- 
turi, si, ut crcati fucrant, sine prxvaricatioiie man- 
sissenl. Sed quia et libcr iste claudendus est , nec 
lanta quxstio in sermonis aiigusiias coarcianda, in 
euin qui sequitur, conimodiorc dispositioiie diflcratur. * 

* Sic Er. et aliquot Mss. Alii, dUposilione differtur. 



LIBER QVARTVS DECmVS ^^K 

Rursum de priroi hominis peccato, ex quo vilae carnalis et viliosorum affeclnum causam profluxisse docet Auguslinus : sed 
[traeseriini iibidinis erul)esceadae malum poenam inobedieutiae reciprocam esse oslendit , et quomodo, si uon peccasset 
bomo, fiiios fUisset absque iibidine propagatunis, mquirit. 



i««M«MM> 



«MM 



CAPUT PI\1MUM. — Per inobedieniiam primi Ao- 
mimi in secunda mortis perpetuitatem rwturos omnes 
fuisse^ nisi mullos Dei gralia liberaret, 

Diximus jam in supcrioribus libris ad humanum 
genus , non solum natursc similitudine sociandum , 
verum etiam quadam cognationis necessitudine in 
imitatem concordem pacis vinculo coUigand:im , ex 
liomine uno Deum voluissc bomines instituerc : neque 
hoc genus fuisse iu singulis quibusque moriturum , 
nisi duo primi, quorum creatus est unus ex nullo, 
allera ex illo, id inobedientia meruisscnt : a quibus 
admissum est tam grande peccatum , ut in deterius 
eo natura mutaretur humana, etiam iii posteros obli- 
gatione peccati et mcrtis necessitate transmissa. 
Mortis autem regnum in bomincs nsque adeo domi- 
aatum est , ut omiies in secundam quoque morteffl, 
cnjus nullus est finis, pcena debita praccipites ageret, 
nisi inde quosdam indebita Dei gratia liberaret. Ac 
per hoc factum est , ut curo lot tantxque gentes per 
terrarum orbem diversis ritibus moribusque viven- 
tes, multiplici linguarum, armorum, vesiium sint va- 
riecate distiuctae ; non lamen amplius quam duo qws- 
ciam genera humanae societatis existerent , quas ci- 
Titates duas secundum S^:ripturas nostras merito 
appellare possimus. Uua quippe est hominum se^ 
cundum carnem, altera secundum spiritum Tivere in 
8ui cujusque gencris pace voientium ; et cum id quod 
expetunt assequuntur , in sui cujusque generis pace 
Tiveniium. 

CAPUT II. — De vila carnali , quoi non ex corporis 
tantum , sed etiam ex animi sil inteUigenda viiiis. 

i . Prius ergo videndiim est , quid sit secundum 
earnem, quid secundum spiritum viverc. Quisquit» 
enimhoc quod diximiis prinia fronte inspicit, vel non 
recolens, vel minus advertens quemadmodum Scri- 
ptune sanctae loquantur , potcst pulare philosophcf^ 
^idem Epicureos secundum carnem vivere, quia 
tummum l)onum honiiiiis in corporis voluptate po« 

(d\ cilatnr htc liber in libro I contra Advcrs. Legis ct 
Propbet.y n. 18, scriplo circitcr annum 490. 



suerunl; et si qui alii sunt, qui quoquo modo cor^ 
porjs boiium, summum bonum esse hominis opinati 
sunt ; ct omne eorum vulgus , qui non aliquo dog- 
mate, vel eo modo philosophaniur, sed proclives ad 
libidincm, nisi cx voluptatibus , quas corporeis sen- 
sibus capiunt, gaudere nesciunt : Sloicos autem , qui 
summum Itonum hominis in animo ponunt, secundum 
spiritum vivere ; quia et homiiiis animus quid est , 
nibi spiriius? Scd sicut loquilur Scriptura divina, sc- 
Gundum carnem vivcre utriquc monsirantur. Carnem 
quippe appellat, non soluin corpiis tcrreni atque 
mortalis animantis : veluti cum dicit, Non omnis 
caro eadem caro ; sed alia qnidem hominis , alia auletn 
caro pecoris, aliavolucrum, alia piscium (l Cor, xv, 39) : 
sed aliis muitis modis significatione hujus nominis 
utilur, inter quos varios locuiionis modos .sacpe ctiam 
ipsum hominem , id esl naturam hominis , camem 
nuncupat, modo locutionis a parte totum % quale est, 
Ex operibus legis non justificabilur omnit cOfO {Ram. 
ni, 20). Quid enim voluit intelligi, nisi omnis homo? 
Quod apertius paulo post ait, In lege nemo juttifica- 
tur * (Galat. ni, 11) : et ad Galatas, Scientes quia non 
justificabilur * homo ex operibus legis (Id. ii, IG), 
Secundum hoc intelligitur , Et Verbum caro facium 
est (Joan. i, 14) : id est, homo. Quod non recte acci' 
pientes quidam (a) , putaverunt Ghrisio humanam ani- 
mam defuisse. Sicut enim a tolo pars accipitur, uhi Ma- 
rix Magdalena) verba in Evangeiio leguntur dicentis , 
Abstttlerunt Dominum meum , et nescio ubi posuerunt 
eum (Id, XX, 13) ; cum de sola Ghristi came loquere- 
tur, qiiam sepultam de monumento putabat abiatam : 
iia et a parte totum, carne nominata intelligiiur 
homo ; sicuii ea sunt quse supra commemoravimus. 

2. Gum igitur multii modis, quos perscmiari ct 
eolligere longum est , divina Scriptura nuncupet car- 

* Er. et Lov., a parte tolum significans. Abest, stpyit/Scaru, 
al) edilis allis et Mss» ut seosus sit, modo tocutwms qm 
apvellatnr, a parte totwn. 

* I.0V., /n lege non justificabitur omnis homo. Editi klii 
et Mss., /n ieqe nenw justificatur ; ve]^ juitificatntur, 

s Codex ^l^^justtficatur. H. 

(a) Apoliinaristx. 



M5 



LIBER QCARTUS DECDiOS. 



m 



nem : qoid sit secundum carnem vivere ( quod py- 
fecto roalum est , cum ipsa carnis natura non sit 
malum )ut in<!agare possimus, inspiciamus diligenter 
illum lucuni Epislol» Pauli aposioli , quam scripsit 
ad Galaias , ubi ait, Manifesta autem sum opera car- 
nis, qutB sunt aduUeria , fornicationes , immunditiaf 
iuxuria, idolorum servitus, veneficia, immicitice^ con* 
tentiones, temulaiiones, animositateSy dissensiones, htBre- 
ses^ invidi(p^ ebrietates, comessationes^ et lussimilia; qum 
prcedico vohis^ sicut et praidixi, quoniam qui talia agunt^ 
regnumDei nonpossidebunt{Galat.y, 19-21). Isle lotus 
Epistolx apostolicx locus , quanlum ad rem pra^sentem 
sati$essevidebilur,consideralus, poterit hancdissolve- 
re quaestionem, quid sil secuiidum carnem vivere. In 
operibus namquc carnis, qu» maiiifesta csse dixit, ea- 
que commemoraia damnavil, non iila lantum inveni- 
mus, qus ad voluptaicm pcrlinent carnis, siculi sunt 
fomicationes, immnndiiix, luxuriic, ebrictales, co- 
messationes ; verum etiam illa qtiibus animi vitia 
deroonslrantur a volupiaie carnis aliena. Quis enim 
servitutem q\w. idolis exhibetur, veneficia , inimici- 
tias, contenliones, srniulationes, animositates , dis- 
sensiones , bxreses , invidias , non polius intetligat 
animi vilia esse qunm carnis? Quandoquidem flcri 
potest, ut propier iJoIolah-iam vel haeresis alicujus er- 
rorem a voluplalibus carnis temperetur : et tamen 
eliam tunchomo', quamvis carnis libidines conlinere 
atque cohibere videatur, secundum carnem vivere 
hac apostolica auctoritate convincitur; et in eo quod 
abstinet a volupiatibus carnis , damnabilia opera 
carnis agere demonstratur. Quis inimicitias non in 
aniroohabeai? aut quis ita loquatur, ut inimico suo, 
?el qnem pulat inimicum , dicat , Malaro camem , ac 
non potius, Malum animum habes adversum me? 
Postremo sicut carnalitaies, nt ita dicain , ii quis au- 
disset , non dubitassct carni tribuere ; ita neroo dn- 
bitat animositates ad animum pertinere : cur ergo 
hxc oronia et his similia Docior Geniium in fide et 
veritate opera carnis appellal , nisi quia eo locutionis 
roodo, quo totum signiflcaiur a parte , ipsum homi- 
ncm vult nomine carnis intelligi ? 
CAPUT III. — Peccati causam ex anima^ non ex carn$ 

prodiisse, et corruptionem ex peceato contractam, nan 

peecatum esse , sed panam. 

i. Quod si quisquam dicit, carnero causamesse in 
malismoribus quommcumque viiiorum, eoquod ani- 
na carne aflecta sic vivii; profecto non universara ho- 
minis naturam diligenteradvertit. Nam corpus quideni 
corruptibile aggravat anitnam (S(ip.ix,t5). Unde etiam 
idem apostolus agens de hoc corniptibili corpore, de 
qiio paulo anle dixerat , Etsi exterior homo nosler cor^ 
rumpitur (11 Cor, iv. 16) : Scimus, inquil, quia si terretui 
nostra domus habitationis ^ dissotvatur^ (vdificationem ha* 
bemus ex Deo^ domum non tnanufaetam mternam in cetUs, 
Etenim in hoe ingemiscimus^ habitaculum nostrum quod 
de coelo est superindui cupienUs :si tumen et induti *, non 

* Rditi, hi^us habitaiioms» Abcst, /n/jia, a manuscriptis 
ct a graeco textu Apostoli 

• sic uss. Juxu graoc. At ediU, si (mnm indnU ; €iitao»er. 



nudi invemamur, Etemm qm sumus^ in huc habttat'ion€^ 
ingemisdmus gravati : eo quod nolumus exspoHari , $ed 
supervestirif ut absorbeatur mortale a vita (II Cor. v, i«4). 
Et aggravamur ergocorruplibili corpore, el ipsius ag- 
gr^valionis causam, nonnaturam substantiamqitecor'* 
poris , sed ejus cormptionem scientes , nolumus cor- 
pore exspoliari, sed cjus immortalitnie vesliri. Et lunc 
enim erit (a), sed quia corrupiibile non erii, non gra- 
vabit. Aggravat ergo nunc animam corpus corrupth' 
biUt et deprimit terrena inhabilatio sensum multa eogi- 
tanlem (Sap.ix, 45). Verumtamen qui omnia amm:B 
mnla cx corpore pulant accidisse, in errore sunt.* 
2. Quamvis enim Yirgilius Platonicom videalur 
luculentis versibus explicare senlentiam , diccns , 

igncns est oUls * vigor et coeleslis origo 
Semiaibus, quaQlum non noxia corpora tardant« 
Terreaique nebetanl artus aioribuiidaque membra ; 

omnesque illas noiissimas quatuor animi pcrturba- 
tiones , cupiditaiem , timorem , Isetitiam , iristitiam, 
quasi origines omnium peccatorum atque viliomnv 
voiens intelligi ex corpore accidere , subjungat et 
dicat , 

Hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, nec auras 
suspiciunt, dausae tenebris et carcere ooeco : 
( jiLneid. lib. 6, vers. 7o0-75i. ) 

tamen aliter se habet fldes nostra. Namcorrupiia 
corporis , qux aggravat animam , non peccati primi 
est causa, sed poona ; nec caro corrupiibilis animam 
peccatricem , sed anima peccatrix fecit csse cormpti- 
bilem carnem. Ex qua corrupiione carnis licei exi- 
stant qusedam incitamenta vitiorum, et ipsa dcsiderta 
vitiosa : non tamen omnia vitoe iniqune viiia tri- 
buenda siint caroi , ne ab his omnibus purgemus dia- 
boluro , qui non habet carnem. Etsi enim diabolui 
fornicator vel ebriosus , vel si quid bujusmodi miili 
est quod ad carnis pertinet volupiates , non polfltl 
dici , cum sit etiam talium peccatomro suasor et 
insiigator occultus : est tamenmaxiroe superbus atqne 
invidiis. Qu£ illum vkiositas sic obtinuit , nt propter 
hanc esset in carceribus caliginosi bujus aeris asiemo 
supplicio destinaius (6). Haec aulem vitia quae teiienl 
in diabolo principatum, caroi tribuit Apostolus, 
quam certum est diabolum non habere. Dicit eniro , 
inimicitias, contentiones, aemulationes, animositates, 
invidias,opera esse carois (Galat. v, 20-21 ) : quoram 
omnlum maioram capui atque origo superbia est, quie 
sine carne regnat in diabolo. Quis aulem iiloest inimi- 
cior sanctis? quis adversus eos contentiosior , aniroosior 
et magis xroulus atque invidus invcnitur? Et hxc omnia 
cumhabeat sine.carne , quomodosunt ista opera ear- 
nis , nisi quia opera sunt hominis, quem , sicut dixi, 
nomine carais appeilat? Non enim habendo camero, 
qunm non habet diaboliis; sed vivendo sccundum 
se ipsum , hoc est secundum hominem , factus est 
homo similis diabolo : quia et ille secundum se ipsum 

* Kditl, quamdtu sumns. verlus Uss., qid sumus. 

* Hic indpit caput tertium in hm» 

* hosirl Mss., ittis. &i. 

{a) su|)ple, corpui. 

{b) conf. lib. de Agonc diri$t.| n. 3-3, ct U!). dc Nai. Boiii 
oontra Bianicb.»,cap. 33» 



un 



bE CiyiTATE DEl, S. AUGDSTINI 



408 



vivere voliiil , qpando in vieril^ilc non stetit ; ut non 
de Dei , sed de suo, mendaciuin loquerelur, qui non 
lioluin meiidax » verum etiam mendacii pater cst 
(Joan. vni , iir). Primus est quippc mentitiis , ct a 
qiin peccatum , ab \\\o coepit esse mendaciiim, 
CAPUT lY. — Quid ut $ecundum hominem, quidve 
iecundum Deum vivere. 

I. Cum ergo vjvit homo sccuiiduin liominem , non 
fccundum Deum, similis est diabolo. Quia ncc nngclo 
necpindum angelum , sed secundum Dcum vivcndum 
fiiit,ut staret iu yeritaie, et v^riiaiem de illius, non de 
suo mendacium loqueretur. Nani et d^ bomine alio 
)oco idem apostoliis ait, Si autem verilat Dei in meQ 
tnendacio abundavit {Rom. iii,7). Mcum^ dixit meiida- 
dum, vcritatem Dei.Cum itaque vivit bomo socundum 
yeritatem,iion vivit secuodumscipsum, sedsecundum 
|)eum. Deus estenim qui dixit, Ego $um veritas (Joan^ 
siVy6).Cum vero vivit secundum se ipsum, boc est se- 
cundum hominem, non secundum Deum, profecto se* 
(Niudum mendacium vivit:non quia bomo ipse menda- 
fBium est, cum sit ejus auctor et creator Deus, qui non 
fBSlutique auctor creatorque mendacii; sed quia homo 
ita factus est rcctus , ul non secundtim se ipsum , 
^ seoundum eum a quo facius est , viveret ; id esl » 
illius potius, quam suam faceret voluntatem : non 
antem itavivere, quemadmodumestfactusaiviveret, 
^oc cst mendaciom. Beatus quippe vult esse , etiam 
non sic vivcndo ui possit esse. Quid est ista voluntaie 
niendacius ? Unde non frustra dici potest , omiie 
peccatum esse miendacium. Non enim fit peccatum, 
niai ea voluniate, qua volumus ut bene sit nobis, vel 
fiolumns ut malp sit npbis, Ergo mendacium esi , 
Qood cum flat ut bene sit nobis , hinc potiosmale esi 
fMibis ; vel cum flat ql melius sit nobis , hinc potiiis 
|M|tt8 cst nobis. Unde boc, nisi qoia de Deo poiest 
kete esse homini , quem delinquendo deierit; non 
de 80 ipso, secundum quem vivendo delinqiiit? 

% Quod ilaque diximus, hinp exstitisse civitates 
fiuis diversas inter se aique cpntrarias , quod alii 
fKcnndum camem , alii secundum spiritum viverent; 
polesletlam istomodo dici quod alii secundnm homir 
liein,alii secundum Deum vivant. Apertissime quippe 
^ulus ad Corinthios dici t : Cum enim inlfr vos sint (Bmu^ 
l§Ho et eantentio. nonne camates estis, et ^ecundum ho 
lirifian ambutatis (1 Cfnr. in, 3) ? Quod (srgoest ambul^re 
iecundum bomipem, hoc est esse carnalem ; quod a 
eanie , id esl a parte liominis , intelligitur bomo. 
Eosdem ipsos quippe diitil sqperius animales , quos 
poslea carnales^ ita loquens: Quis enim sdtf inquit, 
kmmnum qum sunt homims^ ntit spiritus hominis, qui 
in ipso est? Sie et qum Dei sunt , nemo uit nisi Spiri'^ 
ims Dei. Nos autein^ inquit, non Sfnritum hujus mundi 
steeepimus, sed Spiritum tfui es Deo est^ ut sciamus 
qum a Deo donata $unt nobis; qum et loquimur , fion 
t^ sttpientia humana doetis verbis^ sed doctis spiritu *, 
ipfftliia/thM spvritualia comparantes. Animalis auten^ 
homo non percipit qute sunt Spiritus Dd: stultitia est 

* MSB. : Nostrum. 

* Editi et Mss., sed docti spiritus : excepto Colbertino 
?etericodlce,quibabet,«0d(foeft<<pMii;jttxu grsooin. 
etf'eiii<id^cM#;proqiK>vv:iaia,«if tMiMrlM. *^ 



enim illi (I Cor. ii, i l-14).TaIibus igitur, id est ani«iiq- 
libus , paulo post dicit, El ego, fratreSf non potui loquf 
vobis quasi spiritualibuSf sed quati carnalibus (id. iii, 1). 
Et illud ex boc eodem loquendi modo inleUigitur, i(| 
est *,a parle totum. Et ab aniina namque, et a came^ 
qusesunt partes homin, is potest toiuni signiticari, quod 
estbomo; atque ita non est aliud animalisliomo, aliud 
carnalis ; sed idem ipsum cst utrumque, id est, secuii- 
dum bominem vivens bomo. Sicut non aliud quam 
homines significaniur , sive ubi legitur, Ex operibus 
legis non justilicabitur omms caro {Hom. iii, 20) : sive 
quod scriptiim est, Septuagiuta quinque aninue (a) 
descenderunt cum Jacob in Pgyptum (Gen, xlvi, 27). 
Et ibi eiiim per omnem carnem omnis bomo, et \\}\ 
per septuaginia quinque animas sepluaginta quinquo 
iiomincs intelliguntur. Et quod dictum est, A'oii in 
sapienVm humana doctis verbis , potuit dici , Non in 
sapieiitia! carnalis : sicut quod dictum est , Seeundum 
hominem ambulatis ; pQti|it dici , Secundum camem. 
Magis autem boc apparuit in his quae subjunxil: Ctim 
enmt ^uti dicat^ Ego sum Pauli; aliusautem^ Ego 
ApoUo: honne homines estis (i Cor. in, 4)? Qiiod di- 
celial, AnimtUes estis, et, Carnales estis; expressiiis 
dixil f Honunes estii : quod est, Secundum bominem 
viviiis , non secundum Deum ; secnndnm quem si Ti** 
veretis, dii essetis* 

CAPUT V. — Quod de corporis animasque natura 
toterabiUor quidem Ptatonicorum quam Manichmorum 
sit opinio; sed etipsi reprobantur^ quoniani vitiorum 
causas naturce carnis adscribunt. 

Non igitur opus est in peccatis vitiisque nostris ad 
Creatoris injuriam carais accusare naturam , qus in 
genere atque ordine suo bona est : sed deserto Crea- 
lore l>ono, vivere secundum creatum bonum, non est 
bonum; sive quisque secundum carnem, sive se« 
cnndum animam , sive secundum totum homiiiem , 
qui constat ex anima et came (unde et nomine solius 
anim», et nomine solius carnis signiGcari potest), 
eligat viveroa Nam qui velui snmmum bonuin iaudal 
anim» naturam , et tanquam malum naturam carnis 
accusal , profecto et animam camaliter appetit , et 
carnem carnaiiter fugit : quoniam id vaniUite sentil 
humana , non veritate diviiia. Non quidem Platonici, 
sicut Manicbxi desipitint , tit tanquam mali naturani 
terrena corpora detestentur (6); cum omnia elemenia, 
quibus iste mundus visibilis contrectabilisque comr 
paclus est, qualitatesque eorum Deo artifici iribuant, 
Yemmtamen ex terrenis artubus moribundisque 
membris sic affici aiiimas opinantur , ut binc eis sint 
morbi cupidiiatum et timorum et Ixtitia; sive tristitia^: 
quibus quatuor vel pcrturbationibus , utCiceroappcI- 
lat ( Tusculm quttst. lib^ 4, cap. )vel passionibus, ut pie- 
riqiie,verbum e vcrbo gneco exprimunt (c) , omnis 

* Mss., Ex hoc eodem loquendi modo, id est; oec habent, 
intetHgitur. 

(a) sequitur editionem LXX interpretum. Nam vulgaui 
nostra non piures quam septuaginta aninias recenset. Tam* 
elsi lilier Aauuin Apostolorum, tii, 14, babel anunas se- 
pluaginta quinque. vide infra, lib. 16, cap. 40. 

(b) Conf. lib. de ll«res., baer. 46. 
(e) Oool. snjra, S^ S, cap. 17| n. 1. 



409 



LIBER QUARTUS DECBIUS. 



4i0^ 



liumaiionim moram viliositas ODntinetur. Quod si ita 
est, quid est qaodiEneas apudVirgiliuro, cum nudisset 
a patre apud inferos, animas rursus nd cor|)ora redi- 
tunis, hanc opinionem miratur, exclamans : 

O laier, anne aliquas ad coelum hinc ire putandum est 
Suhlimes animasy ilerunique ad tarda reverti 
Corpora ? Quae lucis miseris tam dlra cupido? 

( sneid. Hb. 6, oeri. 719-721. ) 

Nomquidnam hsec lam dira cupido ex terrcnis ariu- 
bas moribundisque membris adhic inest aiumaruro 
ilU pncdicatissimae puritati? Nonne ab hujusmodi 
corporeis, ut dicit, pestibus oronibus eas asserit esse 
purgatas, cum rursiis incipiunt in corpora velle re* 
verti? Unde colligitur , etiamsi ita se haberet, quod 
est oroDino vanissimum , vicissim alternans incessa- 
biliter euntinm atque redeuntium animarum mundatlo 
et Inquinatio, non potuisse veraciter dici, oroncs cul- 
pabiles atqae vitiosos motus aniroarum eis ex lerrenis 
eorporibus inolescerc : siquidem secundum ipsos illa, 
ot locutor nobilis ait , dlra cupido usque adeo noii 
ost ex corpore, ut ab omni corporea pesie ^ purgatam, 
et extra omne corpus animam constitutam , ipsara 
compellat esse in corpore. Unde etiam , illis fatenti- 
bus, non ex carne tantum aflicitur anima, ut cupiat, 
nietuat» laetetur , xgrescat '; verum etiam ex se ipsa 
hls poiest motibus agitari. 

CAPUT VI. — De qualUale voluntaUi humancB^ iub 
eujus jttdieio a/fectionei animi aut prdvce habenttfr , 
ttut recUB. 

Interest aulem quaUs sit voluntas hominis: quia si 
perversa est, perversos habcbit Iios motus ; si autem 
recta est , non solnro inculpabiles, verum etiam lau- 
dal>iles erunt. Voluutas est quippe In omnibiis : imo 
orones nihil aliud quam voluniatcs sunt. Nam qiiid 
est cupiditas et Ixtitia, nisi voluntas in eorum coq* 
sensionem ' quae volumus ? et quid est metus atque 
tristitia * nisl voluntas in dissensionem ab his qqas 
nolumus? Sed cum consentimus appetendo ea qiias 
volumuSy cupidilas ; ciim autem consentimus fruendo 
hisquai volumus, I.-ctiiia vocatur. Iiemque cum dis- 
seiitimus ab eo quod accidere nolumus, talis voltintas 
metus est ; cum autem dissentimus ab eo quod no- 
lentibus accidit, talis voluntas tristilia est. Ei omnino 
pro varietate rerum quae appetuntur atque fugiuniur, 
slcut allicitur vel offenditur voluntas hominis , ita in 
bos vel illos affectus mutaturet vertitur. Qiia- 
propter homo qui secundum Deum , non secundum 
hominem vivit, oportet ut sit amator boni : unde fit 
consequens ut maluro oderit. Et quoniam nemo na- 
tura, sed quisqois malus est, vilio nialus est : perfe- 
Cturo odiuro (PtaU cxxxviii, 22) debet roalis, qui se- 
cunduro Deuni vivit ; ul nec propter vitium oderil ho* 
niinem, nec amet vitium propter hominem; sed oderit 
vitium, amethomiuein. Sanato enim vitio, toiumquod 
amare, nihil autom qiiod debeat odisse, remanebit. 

* Nonniilli codiccs, par(e. 

* sic Mss. At editi, et trtslttir. 

f MS5.| consensione : et iolira, in ittmsume. 



CaPUT Vlf. — Amorem et dileetionem indiff^ersnter 
et ftt bono et in malo apud sacra$ Litteras inveniri. 
1. Nam cujus propositum est amare Deum , ct non 
secundum Iiominem, sed secundum Deum amare 
proximum, sicut ctiam se ipsum; procul dubio proptcr 
bunc amorem dicitur voluntalis bonae , qux usitatius 
iii Scripturis sacris charitas appellatur : sed amor quo- 
que secundum easdem sacras Littcras dicitur. Nam 
et amatorem boiii dicit Aposiolus esse debere , qucm 
regendo popnlo pra^cepit eligenduni ( I Tim, iii, i-10). 
Et ipseDominus Petrum aposiolum interrogans, cum 
dixisset , Diligis me plus his ? ille respondit, Domine^ 
lu tds quia amo te. El iterum Dominus quxsivit, ncii 
utrum amarei, sed utrum diligeret eum Petrus : at ille 
respondit iterum, Domine , tu scis quia amo te. Tertia 
vero interrogaiione et ipse Dominos mn nit ,* Diligis 
me, sed, Amas me? ubi secutus ait Evangelisla, Con* 
tristatus est Petrus , quia rf/x// ei tertio , Amas me ? 
cum Dominus non tertio, sedsemel dixerit, AmasmeT 
bis autcm dixeril, /)i%/< mefUiide intelligimus, quotl 
etiam cum dlccbaiDominus, Z)i7i^'s m€? nlliil aliud dicc- 
bat, quam, Amasme? Petrusauiem non mutavit hujus> 
unius rei vcrbum , sed ctiam tertio , Domine^ inquit„ 
tu omnia scis, tu scis qma amo le {Joan. xxi, 15-17). 
8. iloc propterea commemorandum pulavi , quia 
nonnulli arbitrnntur aliiid esse dilectioncin sivc cha- 
ritatem , aliiid ainorcm. Dicunt eiiiin dilcclionem ac- 
cipiendam essc in boiio , amorcm in malo (a). Sio 
auteni nec ipsos auctores sxcularium litterarum locii* 
tos esse , ceriissimum est. Sed viderint pliilosoplii 
utrum vel qiia ratione ista discernant* Amorem ta- 
men eos in bonis rebiis et erga ipsum Deum magiii 
peiidere, libri eorum saiis loquuntur. Sed Scripiuras, 
religionis nostne , quaruin auctoritatero cxteris qui- 
busque litleris anleponimus , non nliud dicere amo- 
rero , aliud dilectionem vel charitatero , insinuanduia 
Tuit. Nam et amorem in bono dici , jam ostendimus. 
Sed ne qnis existimetamorem quidem et in bono et ia 
roalo, dilectionero autem nonnisi in bono esse dicen* 
dani, illud attendat quod in Psalmo scriptum est : Qui 
autem diligit iniquilatem^ oditanimam suam(Psal. x, 6). 
Et illud apostoli Joannis : Si quis dilexerit mundum^ 
non est dilectio Patris iit ^ (1 Joan. ii, i5). Ecce uiio 
loco dilectio et in boiio el in malo. Amorcm autem iii 
malo ( qnia in bono jam ostendimus ) ue quisquaiii 
flagilet, legat qiiod scriplum est : Erunt enim homines 
se ipsos amantes , amatores pecunice ( II Tim. iii, 2 ). 
Recia ilaqiie volunUs est bonus ainor, ct volunias 
perversa inalus anior. Amor ergo inhians habere quoU 
amatur, cupiditas est; id aiiteiu habeiis eoqiie fruens, 
Isetitiaesl: fugiens quod ci adversalur, timor est : id- 
qiie si acciderit seutiens, tristilia est. Proinde mala 
suiit ista, si malus est amor ; bona , si bonus. Quod 
dicimus , de Scripluris probemus. Concupiscit Apo- 
stolus dissolvi , et esse cuiii Christo {Philipp. i. 23): 
et, Concupivit anima mea desiderare judicia tua; vcl s 
accomniodatius dicilur, Desideravit anima mea coneupi^ 

(a) sic origenes usum scripturae exponit in nomilia 1 iii 
Gsntica caatiooruiiL Um* vnB3> 



411 DE CIYITATE DEI, 

ieerejudicia tua {PiaL cxviii» 20); ; et, Concupi$centia 
iajfimtiiB perducit ad regnum {Sap. vi, 21). iloc lamen 
loquendi obiinuil consuetudo, ut sl cupiditas vel con- 
cupisceniia dicalur, necaddaturcujus rei sit, non nisi 
in malo possit intelligi. Laelitia in bono est, Lastamini 
in Donuno^ et exiultate juiti {PsaL xxxi, 11): et, 
Dediiti Imtitiam in cor meum {Piol. iv, 7) : et, Adim^ 
plebii me lcBtitia cum vultu tuo {Pial. xv, 11). Timor 
in bono o&t apud Aposloium, ubi ait, Cum timore et 
tremore veitram tpiorum ialutem operamini {Philipp. 
II, 12): et, NoU altum iapere^ ud time {Rom. xi, 20) : 
et, Timeo autetn^ nc iieut arpeni Evam ieduxit aitutia 
fiM, iic et venrce mentci corrumpantur a caititate qwB 
eitin Chriito (II Cor, xi, 3). De tristitia vero , quam 
Cicero magis a^griiudinem appellat {Ju$cul. quoit. /t6* 
S, cap, 10 iqq. et alibi) dolorem autem Virgilius , ubi 
tit, I Dolent gaudentque, > (sed ideo malui trisiitiam 
dlcere , quia xgritudo vel dolor usitatius in corporibus 
dicitur, ) scrupulosior quxstio est, utrum iuveiiiri 
posslt in bono. 

CAPUT yill. — De tribtti perturbationibui^ quai in 
animo iapientii Stoici eae voluerunt , excluio dolore 
me triititiaf quam virtui afdmi ientire non debeat. 

1. Quas enim Graeci appellant euiraacto(, laiiiie 
autem Cicero constantias nominavit , Stoid tres esse 
voluerunt, pro tribus perturbationibus in animo sa- 
plentis , pro cupiditale voluntatem , pro laetiiia gau- 
dium , pro metu cautionem : pro aegritudine vero vel 
dolore, quam nos viland» ambiguitatis gratia, tri- 
Btiiiam maluimus dicere , negaverunt esse posse ali- 
quid in animo sapientis. Voluntas quippe, inquiunt, 
appetit bonum , quod facit sapiens; gaudium de bono 
ideptoest, qdod ubique adipiscitur sapiens; cautio 
detltat malum , quod debet saplens devitarc : tristitia 
porro qula de Aialo est , quod jam accidit , nullum 
Mtem malum existimant posse accidere sapienti; 
nllfll iD ejus anlmo ffro illa esse posse dixerunt. Sic 
ergo llli loquimtur, ut velle, gaudere, cavere iiegent 
jisl sapientem; stultum aulcm nonnisi cupere, laetari, 
roetuere , contristaH. Et illas tres esse constanlias, 
has autem quatuor perturbationes secundum Cice- 
ronem , secundum plurimos autem passiones. Graece 
iutem illx tres, sicut dixi, appellantur tMiBttxi ; istas 
aotem quatuor iwBiri. Haec locutio utnim Scripturis 
sanctis congruat, cum quaererem quanium potui diii« 
genter , illud invcni quod ail Propheta , Non eit gau" 
iere impiii dicil^ Dominui {lid. lvii, 21 , ieo. LXX): tan- 
qnam impii laetari possint potius quam gaudere de 
nialis; quia gaudium proprie bonorum et piorum est. 
Item illud in Evangclio, QuiBcumque vultii ut faciant 
ffobii homi:i <, lueeet voi facite illii{Matth. vii,12), ita 
dictum videtur, tanquam nemo possit aliquid male vel 
turpiier velle , sed cupere. Denique propler consue- 
tuiiincm locutionis nonnulli intcrpretes addiderunt, 
kona^ et ita interpretati sunt: Qwecumque vultii ut fa* 
cUmi vobii hominei bona. Cavendum cnim putaverunt, 
ne quisquam inhonesta velil sibi fieri ab hominibus , 
nt de tnrpimibus taceam , certe luxuriosa convivia , 
in qnibtts aer st ci ipse illis bclat similiai boe pne- 



S. AUGUSTLNI 



112 



ceptum existimet impleturum. Sed in graeco Evangelio, 
unde in latinum translatum est , non legitur , ^omi ; 
sed , QuiBeumque vultii ut faciant vobii homneif ha^e 
ei voi facite illii: credo propterea, quia in eo quod diiit, 
vultiif jam voluit fatelligi bona. Non enim ait, Cupitis. 

2. Non tamen semper his proprietatibus locutio 
nostra frenanda est , sed interdum his uiendum est : 
et cum legimus eos quorum auctorilati rcsultare fas 
non est , ibi sunt intelligendae * , ubi rectus sensus 
alinm exilum non potest invenire; sicut ista sunt 
quse cxempli gratia partim ex Propheta, partim ex 
Evangelio commemoravimus. Quis enim nescit im- 
pios exsultare laetitia ? et tamen non eit gaudere impHi* 
dicit Dominui. Unde , nisi quia gaudere aliud est , 
quando proprie signateque hoc verbum ponitur? 
Item quis negaverrt non recte praecipi bominibus , 
ut quaccumque sibi ab aliis fieri cupiunt , haec eis et 
ipsi faciant ; ne se invicem turpitudine iliicitae voIu« 
ptaiis oblectent? Et tamen saluberrimum verissi« 
miimque praeceplum est , Qumcumque vulti» ut faciant 
vobii homines , eadefn et voi facite illii. Et hoc unde, 
nisi qoia hoc luco modo quodam proprio volimtas 
posila est, qusc in malo accipi non potest?Locutione 
vero usitaiiore, quain frequenlat maxime consuetudo 
sermonis, non utique diceretur, NoHvetle mentiri 
omne mendacium {EeeH. vii, 14); nisi esset et volun- 
tas mala , a cujus pravitate illa distinguilur, quam 
pnedicavcrunt Angeli dicentes, Pax in terra homifdbui 
bowB voluntatii {Lue. n, 14). Nam ex abundanti addi- 
iumest, bonce^ si esse non polest nisi bona. Quid 
autem magnum in chariiatis laudibus dixisset Aposto- 
los, quod non gaudeatsuper iniquilatc (ICor. xiii, 6), 
nisl quia ita maligniias gaudet? Nam et apud auctores 
saecularium litterarum, ulis istorum verborum indif- 
ferentia reperitur. Ait enimCicero orator ampllssimus: 
cCupio, Patresconscripti, meesse clementemi (Oro/. i 
inCatiL^ cap.2). Quia id verbum in bonoposoit, qnis 
tam perverse doctus exisiat, qui non eum Cupio, sed 
Yolo potius dicere debuisse contendat? Porro apnd 
Tereniiiim flagitiosus adolescens insana flagrans copi- 
dine: i Nihil volo aliud, > inquit, f nisi Philumenam. i 
Quam voluntatem fuisse libidinem , responsio quae ibi 
seni ejus senioris ' inducitur, satis mdical. Ait nam- 
que domino suo : 

Quanto satius est, te id dare operam, quo istum 

cx animo amorem amoveas tuo» 
Quam id loqui quo magis Ubido frustra accendatur tua T 
( in Jndriaj aet. 2, icen. 1, vers. 6-8. ) 

Gaudium vero eos et in malo posuisse , ille ipse 

Virgilianus teslis est versus , ubi lias quatuor per- 

iurbaiioncs summa breviiate complexus est: 

Hinc metuunt cupiunlque, dolent gaudentque. 

( j&ieid. lib. 6. ven, 733. ) 

Dixit etiam idem auctor, i Mala mentis gaudia i {Ibid. 
veri. 278, 279). 

3. Proinde volunt, cavent *, gaudent et boni et 
niali ; atque ui cadem aliis verbis enuntiemus , cu- 

* Er. et pleri(|pie Mss., inteMigendL 

> Quidam libri , ionioris. . 

* Bic in edilis posl, cavent; addilum erat, tvneni. sed 
maic, cum loqualur Augustinus Stoioorum verbis, qui tros 
taulum aflectus sive eupatheiai. et in eis, pro metu cautn)" 
nein^ ponenaat, ut in Mios capltis iidtio didu 



«13 



LIBER QUARrOS DEGDIUS* 



414 



liiunt, ttmcni, laetanlur et boni ct mali : sed illi 
k)cue, isii male, sicut honiinibus seu recta seu 
Iterversa voluntas est. Ipsa quoque trislitia , pro qua 
Stoici nihil in animo sapientis inveniri posse puta- 
veruul , rcperitur iu bono, et maxime apud nostros. 
Nam luudat Apostolus Corintbios, quod conlrisiali 
fuerint secunduui Deum. Sed fortasse quis dixerit , 
lllis Apostolum fuisse congratiilatum , quod con- 
trihtati fueriut pcenitendo : qualls iristitia , nisi eo- 
nim qui peccnverint , esse nou potest. Ita enim dicit: 
fideo quod episiola illa , etsi ad horam contriitavit 
vo$ , nunc gaudeo , non quia contristati estis^ $ed qma 
cotitristati estit ad poenitentiammtContristati enim eitis se~ 
cundumDeHm^ut in nuUo delrimentum patiamim ex nobi$, 
QwB enim secundum Deum est tristitia, poenitentiam in 
iaUUem impcsnitendam ^ operatur : mundi autem tristitia 
mortem operatur, Ecce enim idipsum secundum Deum 
contristati^ quantum perficit in vobis industriam (11 Cor, 
VII, 8-11). Ac per hoc possunt Stoici pro suis par- 
tibus respondere, ad hoc videri utilem esse tristi- 
tbm, m peccasse poeniteat ; in animo autem sapien* 
lis ideo esse non posse , quia nec peccatum in eum 
cadii, cujiis pcenitentia contristetur, nec ullum aliud 
malum , quod perpetiendo et sentiendo sit tristis. 
Nam et Alcibiadem ferunt ( si me de nomine homi- 
nis memoria non fallit) » cum sibi beatus videretar» 
Socrate disputanie , et ei quam miser esset , quo- 
niam stultus esset , demonstrante, flevisse (a). Huic 
ergo stultitia fuit causa etiam bujus utilis oplandac- 
que tristiiix, qua bomo esse se dolet quod esse non 
debet^Sioici autem non stultum, sed sapientem aiunt 
Iristem esse non posse. 
CAPUT IX. — De perturbationibut animi , quarum 

af[ectu$ rectos kabet tnta jusiorum. 
i. Verum his philosopbis , quod ad istam quaestio- 
nem de animi perlurbationibus atiinet, jam respon« 
dimus in nono hujus operis libro, ostendentes eos non 
tam de rebus, quam de verbis cupidiores esse conten- 
iionis, quam verilatis (Capp. 4 , 5 ). Apud nos aulem 
juxta Scripturas sacras sanamqiie doctrinam , cives 
sanctse civitatis Dei in bujus vilx peregrinalione se- 
cundum Deum vivcntes, metuunt cupiuntque , dolent 
gaudenique. Et quia rectns est amor eorum, istas om- 
nes affectiones rectas babent. Metuunt pcenam aeter- 
nam, cupiunt vitam aetemam : doleiit in re *, quia 
Ipsi in semetipsis adhuc ingemiscunt, adoptionem ex- 
spectantes redemptionem corporis sui {Rom. viii, 23) ; 
gaudent in spe , quia iiet sermo , qui scriptus est , 
Absorpta est mors in victoriam ( 1 Cor. xv, 54). Item 
metuunt peccare, cupiunt perseverare : dolent in pec- 
catis, gaudent in operibus bonis. Ut enim metuant 
peccare, audiunt, Quoniam abundabit iniquitas , refri' 
geuet charitas multorum (Matth, xxiv, i2). Ul ciipiant 
perseverare, audiunt quod scriptum est, Qui perseve" 
raverit usque in finem , hie salvus erit (Id, x , 22). Ut 

^ viod. Am. omittunt, impoenilendam. Sed bahent CPteri 
libri, eamque vocem, quae ^praeoo respoudet ametameteion^ 
praelerire non solet Augustiuus, ut videre cst in scrmooc 

* Mosuri codices, m se. M. 

(a1 Qcer , Tuscul. Quae^. lib. 3, cap. 31 



doleant in peccatis, audiunt, Si dixerimui qula pecca» 
tum non habemus , nos ipsos seducimus, et veritas in 
nobis non est (I Joan, i , 8). Ut gaudennt in operibus 
bonis, audiunt, Hilarem datorem diligit Deus (II Cor. 
IX, 7). Iiem sicuti se infirmitas eorum iirmitasque ba* 
buerit, metuunt tenlari, cupiunt tenlari : dolent in 
tentationibus, gaudent in tentationibus. Ut enim me- 
tuant tentari , audiunt, Si quis prmoccupatus fuerit in 
aliquo dslicto, vos qui spirituales estis, instruite hujus- 
modi in spiritu mansuetudinis ; intendent te ipsum , ne 
et tu tenteris (Galat, vi, 1). Ut autem cupiant tentiiri, 
audiunt quemdam virum foriem civilatis Dei dfcen- 
tem, Proba me, Domine^ et tenta me ; ure renes nieos et 
cor meum (Psal. xxv, 2 ). Ut doleant in tcnlaiionibus, 
vident Petrum flcntem (Matth, xxvi, 75) : ut gaudeant 
in leiitationibus , audiunt Jacobum dicentem , Omne 
gaudium existimate, fratres md^ cum in tentationcs va^ 
rias indderitis (Jacobi i, 2). 

2. Non solum autem propter se ipsos his moventur 
affectibus, verum etiam propter eos quos liberari cu- 
piunt, et ne percant metuunt, et dolent si pcrcuni, et 
gaudent si liberantur. Illum quippe opiimum ei for- 
tissimum vlrum , qui in suis infirmitatibus gloriatur 
(11 Cor. XII, 5), ut eum poiissimum commenioremus, 
qui in Ecclesiam Christi ex Geniibus veiiimus, Docio- 
rem Gentium in flde et veritate, qiti ct plus omnibus 
suis coapostolis laboravit (I Cor. xv, iO), et pluribus 
Epistolis populos Dei , non eos tantum qui praesentes 
ab illo videbantur, verum etiam illos qui fuluri prae- 
videbantur, instruxit; illum, inquam, virum, athlelnm 
Cbristi % doctum ab illo, unctum de illo (Ga/aM,12), 
cruciflxum cum illo (Id. n, i9), gloriosum in illo, in 
theatro hu]us mundi , cul spectaculum factus est et 
Angelis et hominibus (1 Cor. iv, 9), legiiime magnum 
agonem certantem, et palmam supernae vocationis in 
anteriora sectantem (Philipp. iii , i4), oculis fidei 11« 
bentissime spectant *, gaudere cum gaudentibus, flere 
cum flentibus (Rom. xn, i5), foris habentem pugnas, 
intus limores (II Cor. vu, 5) ; cupientem dissolvi, el 
esse cum Christo (Philipp. i, 23) ; desiderantem vi- 
dere Romanos, ut aliquem fructum habeat et in illis, 
sicut et in caeteris gentibus (Rom. i, ii , i3) ; aemu- 
lantem torinthios , et ipsa aemulatione meluentem , 
ne seducantur eorum mentes a castitate quae in Cbri- 
sto est (II Cor. xi, 2, 3); niagnam trislitiam et conti- 
nuum dolorem cordis de Israelitis habcntem ( Rom. 

IX, 2), quod ignorantes Dei justitiam, et suam volen- 
tes constituere, jostitiae Dei non essent subjecti (Id. 

X, 3) ; nec solum dolorem, verum etiam luctuin suum 
denuniianiem quibusdam qui ante peocaverunt, et non 
egerunt pceniientiam super immunditia et fornicatio- 
nibus suis (II Cor. xu, 21). 

3». Hi motus, hi afiectus de amorc boni et de san- 
cta charitate venientes, si vitia vocanda sunt, sinamtis 
ut ca qure vere * vitia sunt, virtuies vocentur. Sed ciim 
rectam rationcm sequantur istae affectiones , qtiando 

> vind, Am. Er. et plerique Mss., verum athtetam (hrkU. 

* Plures inaauscripti, ex$pectantem. Kt quidam, specta- 

* sic viud. 4m. et yiss. At Er. et lov.i rfr#r. 



415 



DE CmTATE DEI, S. AUGUSTINI 



416 



ubi oporfet adhibentur, quis eas tiinc morbos seu vi- 
ttosas passiones audeat dicere? Quamobrem eiiam 
ipse Domiiius iti forma servi agere vitain dignaius 
liumanatn, scd niillum habens omnino peccalum, ad- 
hibiiil cas ubi adhibendas esse judiqavit. Neque enim 
in quo verum erat hominis corpus et verus liominis 
•nimus, fiilsus crat humanus afiectus. €um ergo ejus 
in Evangclio ista referuntur , quod super duriliam 
cordis Judxorum cum ira contristafus sit (Marc. in, 
5) ; quod dixerit, Gaudeo propter vos^ ut credatis (Joan. 
XI, i5); quod Lazarum susciiaiurus etiam Jacrymas 
fudcrit (Ibid,, 55); quod concupiverit cum discipulis 
£uis manducare pascha (Lue. x\u, 15); quod propin- 
iquante passione irisiis fucrit anima cjus {Matlh. xxvi, 
^), non falso utique referuntur. Verumille hos mo- 
|us certx dispensationis gratia, ita cum voluit susccr 
pit animo humano, ut cum voluit factus est homo. 

4. Proiiide, quod fatendum est, etiam cum rectag 
ei secundum Deum habemus has afiectiones , hujus 
▼itae sunt, non illius quam futuram speramus, et sxpe 
SUis eliam inviii cedimus. Itaque aiiquando , quamvis 
noD culpabili cupiditate , sed laudabili charitate nio- 
veamur, etiam dum nolumus , flemus. Habemus ergo 
eas ex humanse conditionis infirmitate : non autem 
ita Dominiis Jesus , cujus et * infirmitas fuit ex pote- 
state^ Sed dum vita; hujus infirmitatem gerimus , si 
eas omnino nullas habeamus , tunc potius non recte 
vivimus. Vituperabat eiiim et detestabatur Apostolus 
quosdam, quos etiam esse dixit sine affectione {Rom. 
I, 3i). Culpavit etiam ilios saccr Psalmus, de quibus 
ait,5iis/inttf qui simul cotttristaretur^ ei non fuit {PsaL 
Lxvui , 21). Nam omnino non dolere, dum sumus in 
koc loco miseri», profecto, sicut quidam etiam apud 
saeculi hujus litieratos sensit et dixit (a), non sine 
magna mercede contingit, immanitatis in animo, stu- 
poris in corpore. Quocirca illa qux a;tdc0cca grxce di- 
citur , qnx si laiine posset , impassibilitas diceretur, 
si ita intelligenda est (in animo qiiippe , non in cor« 
pore accipilur), u( sine his affectionibus vivatur, qtias 
contra ralionem accidunt mentemque pcrturbant, 
bona plane et maxime optanda est; sed nec ipsa hu- 
jus est vit». Non enim qualiumcumque honiinum vox 
est y sed roaxime piorum multumque justorum atque 
sanctorum, Si dixerimus quoniam peceatum non haber 
miu , nos ipsos seducimus , et veritas in nobis non est 
(LJoan. I, 8). Tunc iiaque inABtM ista erit, quando 
peccatum in homine nullum erit Nunc vero saiis bene 
vivitur, si sine crimine : sine peccato autero qui se 
vivere existimat, non id agit, ut peccatum non habeat, 
sed ut veniam non accipiat. Porro si «icbe6cca illa di- 
cenda est, cum animum * contingere omnino non po- 
test ullus afiiectus, quis hunc stoporem iion omnibus 
vitiis judicet esse pejorem? Potest ergo non absurde 
dici perfectam beatitudinem sine stimulo timoris et 
sine ulla tristitia fuiuram : non ibi autcm fuiurum 
amorem gaudiuroque quis dixerit , nisi omiii modo a 

* Particula, et, abest a Uss. plerisque. 

* Plures Mss., antmo. 

(o) crantor Academicasapud ciceronem in Tuscul. Qoaest. 
lib. 9I, oi). ^. 



Tcritate seclusus? Si antem oin&Btm illa est, ubi nec 
metus iillus exterret, nec angit dolor ^, aversanda est 
in hnc vila, si recte, hocest secundum Deum, vivcre 
volumiis : in illa vero bcata, quae scmpilerna promit' 
tiiur, plane speranda cst \ 

5. Timor namque ille de quo dicit aposiolus Joan- 
nes , Timor non est in charitate , sed perfecta charitas 
foras mittit timorem^ quia timor pcenam habet ; qui aii- 
iemtimetf nonest perfectus in charitate (I Joan, iv, i8), 
non est ejus generis timor, cujiis ille quo timebat 
apostolus Paulus, ne Corinihii serpentina seducereii- 
tur astiitia (II Cor. xi, 5) ; hunc enim liinorem habet 
charitas , iino pon habet nisi charitas : sed illius est 
generis timor, qui non est in charitaie ; de quo ipse 
^poslolus Paulus ait, Non emm accepittis spiritum ser- 
vitutis iterum in timorem ' {Rom, viii, i5). Timor vero 
ille eastus , pemianens in smculum scecuti {PsaL xviii , 
iO) , si erit et in futuro sxculo, (nam quo alio modo 
potest intelligi permancre in ssculum ssculi?) non 
cst tiinor exlerrens a malo, quod accidere potest; sed 
tenens in bono , quod amitti non potest. Ubi enim 
boni adepti amor immutabilis est , profecto , si dici 
potest, mali cavendi timor securus est. Timoris quippe 
casti nomine ea voluntas significata cst, qua nos ne- 
cesse erit nolle peccare, et non sollicitudine infirmi- 
tatis, ne forie peccemus, sed iranquillitate charilaiis 
caverc peccaium. Aut si nullius omnino generis timor 
esse poteiit in illa certissima securitate perpeiuoruin 
feliciumqiie gaudiorum ; sic dictnm est, Tfmor Domim 
castns, permanens in saculum scbcuH , quemadmodum 
dictum est, PaUentia pauperum non peribit in astemum 
{PsaL IX, i9). Neque enim 9eterna erit ipsa paiientia, 
quae necessaria non est, nisi ubi toleranda^sunt mala : 
sed xternum erit, quo per patientiam perveniiur. Iia 
fortasse tiraor castus in sxculum saeculi dictus est 
permanere, quia id permanebit, quo timor ipse per- 
ducit. 

6. Qu» cum ita sint , qnoniam recta viia ducenda 
cst, qua perveniendum sil ad beaiam, omnes afiectus 
islos viia recia rectos liabet, perversa perversos, 
Beaia vero eadcmque xterna amorem habebit et gau<* 
dium non solum rcctum, vcrumetiam cerlum; limo- 
rem aulem ac dolorem nullum. Unde jam apparet 
utcnmquc , quales esse debeant in hac peregrinaiione 
cives civitaiis Dei , vivenics secundum spiriium, non 
secundum carnem , lioc cst , secundum Deum , non 
secuiidum hominem : ct quales in illa quo tenduiit« 
immortalitate futuri sint. Civitas porro, id esl socie- 
tas , impiornm non secunduro Deum , sed secundum 
hominem viventium.et in ipsocultu fals», contempiu- 
quevensdiviniiatis, docirinas hominum dsemonumve 
sectaiitium , Iiis afilectibns pravis tanquam luSrbis et 
perturbationibus quatitur. Et si quos cives habet qui 
modcrari talibus motibus et eos qnasi temperare vi- 
deantur , sic impietate superbi et elati suni » ut hoc 

> Mss. nonnulli, nec tangil dotor, 

» vind. Am. ei Kr., tinwr pUme superandus esL Lov., /i-» 
mor planesperandus esi, At mauuscripii carent verbo, timr; 
et babent, speranda es(, sdlioei apmeia. 

s Nostri Mas.9 fdnor^. Ste etiam Vttlgata. st 



417 



L1BER QUARTUS DECIMU8. 



M 



Iipso in eis sint majores tumores , qao minpres dolo- 
res. Et si nounulli lanlo iromatiiorc , quanto rariore 
' vanilate hoc in se ipsis adamaYerint, ut nullo prorsus 
erigantur et excilentur , nuliu flectantur alque incli- 
nenlur aflcctu ; liumanitatem totam potius aniillunl, 
quam veram assequantur tranqnilKtatem. Noii enim 
quia durnm aliquid, ideo rectum ; aut quia stupidum 
cst, ideo sanuni (a)« 

C.4PUT X. — An prhnos hormnes in paradiso eonsH- 
tutos nuUis perturbationibuSf priusquam deliquerint^ 
affectos fmse credendum sit. 

Sed utnim primus homo vel primi homines (dtio- 
rum erat quippe conjiigium) babebant istos affecius 
in corpore animaii ante peccalum , quales in corpore 
spiritnali iion habebHnus, omni purgato finiioque pec- 
cato, noti immerilo quxritur. Si eniro habebanl, quo« 
modo eraiit beati in illo memorabili beatituditiis loco, 
id est paradiso? Quis tandem absolute dici beaiu» 
potest, qui timore afGcitur , vel dolore? Quid autem 
timerc aut dolere poierant ilH homines in tantorum 
tanta affluentia bononim , ubi nec mors meluebaiur, 
nec uila corporis mala valetudo; nec aberat quld- 
quam, quod bona voluntas adipisccretur, nec incrjt 
quod carneni animumve hominis fcliciter viventis 
offenderet? Amor erat imperlurbatus in IXeum, atqiie 
intcr se conjugum fidaetsincerasocictateviventium, 
et ex hoc amore grande gaudium , non desislenie 
quod aniabatur ad fruendum. Erat devitalio tran-* 
quilla peccati , qua manente nullum omnino aliunde 
malum , quod contristaret , imiebat. An forte cupie- 
bant prohrbitum lignum ad vcscendum contingere, 
sed mori meluebant; ae per hocet cupiditas, et metus 
jam tunc illos homines eiiam in illo perturbabatloco? 
Absit ot hoc exisiimemos fuisse , ubi nullum erat 
omnino peccaium. Neque enim nullum peccatum est, 
ea quae lex Dei prohibet concupiscere , atque ab his 
:kbstinere limore poenae , non amore justfti». Absit, 
inquam , ut ante omne peccatum jain ibi fuerit tate 
. peccatum, ut hoc de ligno admitlerent, quod de mu- 
liere Dominus ait , Si quis wderit mulierem ad concu' 
piscendum eam , jam moeehatus est eam in eorde $uo 
(Matth. V, St8). Quam igitur felices erant primi homi- 
nes , et nullis agitabantnr perturbaiionibus animo* 
rum , nollis corponim laedebantur incommodis : tam 
felix oniversa societas esset humana , si nec illi ma- 
lum , quod etiam in posieros trajecerunt , nec quis- 
qunm ex eorum siirpe iniquitatem committeret , quae 
damnationem reciperet : atque ista ' perroanente fe 
licitate , donec per illam benedictionem , qua dictum 
est , Crescite , et muUiplicamini (Gen. f , 28) , prxdesti- 
natorum sanctonim niimeros complereiur, alia major 
daretur , quae beatissimis Angelis data est : ubi jam 
esset ceria securitas peccaturom neminem, neminem- 
que moriturom : et talis esset vita sanctorum , posC 
iiuUum laboris , doloris, mortis experimentum, qoa* 

; > Aliquot MSs., ito- 

' (a) Medici quibusdam merobris affectis, cum sanitatem 
^ifferre nequeuot, stuporem inducunt, ut omui doloris sen- 
80 vacuefiaiciaDt, non quo sum shit, sed ne quid sentiant. 

LVA. VlVBB. 



lis erit post hai^c omuia in inc6rhiption« corporiim 
reddila resurrcciione mortuoroin. 

CAPUT XI. — De lapsu primi kominii , in quo bene 
eondita natura est^ nec potesi nin a iuo Auetor$ 
reparari. 

1. Sed quia Deos cuncta praDSCivit, ct ideo liomi- 
nein qnoqoe peccalurum ignorare non potnit ; secon- 
diim id quod praescivit atque disposuit eivitatem 
sanctam , eam * debemos asserere , non secondum 
illud quod in nostram cbgnitionem pervenire non po- 
tuit, quia in Dei dispositione non fuit. Nec enim homcy 
peccaio suo divinum potuit perturbare consilium, 
quasi Deum quod statuerat mutare compulerit : cumr 
Deus praesciendo otrumque praevenerit , id est , et 
homo, qtiem bonum ipse creavit , quam malus esseC 
fiiturus , et quld boni etiam sic de illo esset ipse fa- 
ciurus. Deus enim etsi dicitar statota mutare (onde 
tropica locutione in Scriptoris sanctis etiam poeni- 
luisse legitur Deom [Gen. vi , 6 ; l Reg. xv, 41] ), juxla 
id dicitur, quod homo speraverat, vel naturalium 
Ciiusarum ordo gestabat ; non juxta id quod se Omni- 
poiens faciurum esse praesciverat. Fecit itaque Deus, 
sicut scriplutn esl, liominem recium (Eccle. vii, 30) :' 
ac per hoc voluntaiis bonae. Non enim recius esset, 
botiam non habens voluntatem. Bona igitur volun- 
tas opus est Dei : cuin ea quippe ab illo factus est 
homo. Mala vero voluntas prima , quoniam omnia* 
mala opera praecessit in bomine, defecius potius fuic 
quidam ab opere Dei ad sua opera, quam opusullum. 
Et ideo inaki opera , quia secundum se , non secon- 
dum Deum : ut eorum operum tanqiiam fructuumf 
malorum volunias ipsa esset velut arbor mala, aut 
ipse homo in qiiantum malae voluntatis. Porro malar 
voluntas, quamvis non sit secundum naturam, sed- 
contra naturam, quia viiium est ; tamen ejos naturas 
est, cujus est viiium , quod nisi in naiura non poiesY 
esse : sed in ea quam creaivit ex nihilo , nOn quam 
genuil Creator de semetipso , sicttt genoit Vei bum, 
per quod facta sunt omnia. Quia elsi de' tcrras pul- 
vere Deus iinxit bominem ; eadcm terra omnisque 
terrena maieries omnino de nihilo est , animamque 
de nihilo factam dedit corpori , ciim faetus est homow 
Usque adeo aotemmala viiiconiur a bonis, ul qiiam- 
vis sinantur esse ad demonstrandum quam possil et 
ipsis bene uii justitia provideniissima Crcatoris ; bomr 
tamen sine malis esse possint, sicut Deos ipse verus* 
et summus, sicut omnis soper isium caliginosunr 
aerem coelestis invisibilis visibilisque * creaiura ; niala' 
vcrosinc l)oni8 esse non possint, quoniam naiurae in 
quibos sunt, in quantum nalurae sunt, uiiqtie brndBT 
sont. Detrahitur porro malom, uon aliqna natura qoar 
accesserat vcl ulla ejus parte sublata , sed ea qiiae vi^ 
tiaia ac dcpravata foerat , saiiata atque correcta. Ar- 
bitrium igitur voluntatis tunc est vere liberum , cuin' i 
vitiis peccatisque non servit. Tale datumesta Deo ( 
quod amissum proprio vitio , n^si a quo dari pottiil/ 

» Apud Lov. omissura est, eam. 

s sda editio Lov., inmUriUsque; omissa voce, visibim 



419 



DE CniTATE DEIt S. AUGUSTINI 



4^ 



reddi iton potest. Unde Yerilaft dicit, Si vo$ FHius /i- 
beraverit, tunc vere liberi eriti${Joan, viii, 56). Idipsiim 
est aulem, ac si dicerel, Si vos Filius saivos rccerit, 
tunc vere salvi eritis. Inde quippe iiberaior , unde 
salvnior. 

2. Vivebal itaque homo secundum Deum in para- 
diso, et corporali et spiriluali. Ncque enim eral pa- 
radisus corporalis propier corporis bona , el propter 
ineiitis non erat spiritualis ; aut vero erat spirilualis 
quo per interiores , et non erat corporalis quo per 
exteriores sensus homo frueretur. Erat plane utrum- 
qne propter utrumque (a). Postea verp quam super- 
bus ille angelus , ac per hoc invidus , per eamdem 
stipcrbiam a Deo ad semeiipsom conversus , quodam 
quasi lyrannico fastu gaudere subditis , quam esse 
subditus eligens , de spirituafi paradiso cecidit (de 
cujus lapsu sociorumque ejus, qui ex Angelis Dei an* 
geli ejiis effecti sunt, in libris undecimo et duodecimo 
hujus operis salis , quanlum potui, dispatavi), roale- 
suada ^ versutia in hominis sensus serpere afiectaDS, 
cui utique stanti , quoniam ipse ceciderat, invidebat, 
colubrum in paradiso corporali, ubi cum duobus illis 
hominibus roasculo et femina animalia etiam terre- 
Btria cxtera sobdita et innoxia versabantury animal 
scilicct lubricimi et tortuosis anfractibus mobile, operi 
suo cougruum, per quem loqueretur , elegit ; eoque 
per angelicam praesentiam praestantioremquc naiu- 
ram spirituali nequitia sibi subjecto, et tanquam in- 
atrumento abutens, fallacia * sermocinatusestfeminae : 
a parte scilicet iuferiore illius humanie copulae inci- 
piens, ul gradatim perveniret ad toium ; non existi- 
mans virum facile credulum , nec errando posse de- 
cipi, sed duni alieno cedit errori. Sictit enim Aaron 
erranti populo ad idolum fabricandum non consensit 
iiiduclus, sed cessit obstrictus (Exo<<. xxxii, 3-5) ; 
nec Salomonen credibile est erjore putasse idolis 
esse serviendum , sed blandiliis femineis ad illa sa- 
crilegia fuissc compulsum (III Reg, xi , 4) : ita cre- 
denduni est, illum virum suae feroinae, uni uoum, ho- 
minem homini , conjugem conjugi , ad Dei legem 
transgrediendam , non tanqnam verum loquenti cre- 
didisse seductum , sed sociali necessitudine paruisse. 
Non enim frustra dixit Apostolus , Sed et Adam non 
Bit seductus, mulier autem seducta est (I 7tiii. ii , i4) : 
nisi quia illa quod ei serpens locutus est , tanquam 
verum esset, accepit, ille autem ab nnico noluit coa- 
sortio dirimi, nec in communione peccati ; nec ideo 
minus reus , sed sciens ' prudensque peccavit. Unde 
et Apostolus non ait , Non peocavit ; sed , Non est 
seductus. Nam utique ipsum ostendit ^ , ubi dicit, 
Per unum honunem inlramt peceatum in mundum : et 
paulo post apertius , In similitudine , inquit, pranari' 
eationis Adm (Rom, ▼ , 12, 14). Eos autem seductos 

< vind. Am. Er. et nonnulli Mss., malesuasa, Gaeten fere 
l!ss., nudeiuadenda, Melius Lov., malesuada^ ut apud Virgil. 
Jtacld. lib. 6, vers. 276, « malesuada fiimes. » 

* Plures Mss., (altaciam, 

* Er. et Mss., a sciens. 

^ Fditi, ipsiun peccasse ostendit, Abest, peccasse* a manu- 
•crii lis. 
(o) Goof. sopra, lib. 13, cap. 31. 



inteHig! volutt , qui id quod faciunt, non pulant csse 
peccatum : ille aulem scivit. Alioquin quomodoveriini 
erit, Adam non est seductus? Sed inexpertiis diviiuc 
severitatis in eo falli poiuit, ul veniaie crederel e<se 
commissum. Ac per hoc in eo quidem quo mulicr 
seduciaest, non est ille seduclus, sed cuin fefcHit, 
quomodo fuerat jadicandum quod erat dicturus , Mu- 
lierquam dedisli mecum^ , ipsa mihi dedit , et mandU' 
cavi (Gen, m, 12). Quid ergo pluribus (a)? Elsi cre- 
dendonon sunt ambo decepti, peccando tamen ambo 
sunt capti, et diaboli laqueis implicali. 
CAPUT Xil. — De qualitate primi peccati per homi' 

nem admissi, 
Si qoem vero movet, cur aliis peccatis sic natura 
non mutetur humana, quemadmodum illa duorum 
primorum hominum praevaricatione niutata est ; ut 
tautae comiptioni, quantam videmus atque sentiinus, 
etper hancsubjaceret morti ', actot et tantis timque 
inter se contrariis perturbaretur et fluctuaret aflecti- 
bus, qualis in paradiso ante peccatum, licet in corpo- 
re essetanimali, utique non fuil : si quishoc movetur, 
ut dixi, non ideo debet existimare leve ac pan^uro 
illud fuisse commissum, <]uia in esca factnm est, noft 
quidem mala, nec noxia, nisi quia prohibita. Neqoe 
enim quidqtuim mali Deusin illo tantae felicitatis lo- 
co crearet atque plantaret. Sed obcdientia commen- 
data est in praecepto, quas virtus in creatiira rationa- 
li mater quodammodo e^t omnium cusiosqoe virtutum : 
quandoquidem ita facta est, ut ei subditam esse sit 
otile ; pemiciosum autem suam, non ejus a qtio crea- 
ta est, faccre voluniatem. Hoc itaquede uno cibi ge« 
nere non edendo, ubi aliorum tanta copia subjacebat, 
taro leve praeceptum ad observandum, tam brevead 
memoria retinendum, ubi praesertim nondum volun- 
tati cupidiias resistebat , quod de poena transgressio- 
nis postea subsecutum est, tanto majore injustitia 
violatum est, quanto faciliore posset observantia 
custodiri. 

GAPUT XIU. — Quod in prtevaricatione Adce ad opm 
malum voluntas pracessit mala. 
1. In occullo autem mali esse coeperunty ut m 
apertam inobedientiam laberentur. Non enim ad ma- 
liim opus perveniretur, nisi praecessisset mala volun- 
tas. Porro malae voluntatis initium quod ' potuit esso 
nisi superbia ? Initium enim omnis peccati superbta 
est(Eccli. X, 15).Quid est autem siiperbia, nisi 
perversae celsitudinis appetitus ? Perversa enim cel« 
situdo est, deserto eo cui dcbet animus inhaererc 
principio, sibi quodammodo fieri atque esse princi- 
pium. Hoc fit, cum sibi nimis placet. Sibi vero iia 
placet, cum ab illo bono immuiabili deficit, quod ei 
magis placere debuitquam ipse sibi. Spontaneus esl 
autem iste defectus : quoniam si volontas iii amore 
auperioris imroutabilis boni, a quo illostrabatur ut 
▼ideret, et accendebatur ut aroaret, stabilisperroane- 

* sic Mss. juxla graecum LXX« At editi, quam dedisti mUu 
sodam. 

* Am. -Br. et Lov., el mortL Abest, et, a manuscniiitt. 
» Codices 9KiO et 2(»i, ^«irf. M. 

(a) suppie 9 o|ms«tf. 



4tl 



LIBER QUARTUS DEGUIUS. 



m 



•' itM, Don iiide ad sibl placendum avertcretur, et ex 
lioc tenebrescerei ' et frigesceret, ut vel illa Terum 
crederetdixisseserpentem, vel ille Dei mandato uxo*» 
ris prseponeret voluniatem, putaretque se venialiter 
transgressorem essepraecepti, si vitae suae sociam non 
desereret etiam in societate peccati. Non malum 
ergo cpus facium est, id est, illa transgressio, ut cibo 
prohibito vescerenlur, nisi ab eis qui jam maii erant* 
Neque enim fieret ille fructus maius, nisi ab arbore 
roala ( Maith. vii, i8 ). Ul autem esset arbormala, 
contra naluram factum est : quia nisi vitio volunta- 
4is, quod contra naturam est, non ulique fierel. Sed 
vitiodepravari, nisi ex nihilo facta, naturanon posset. 
Ac per hoc ut natura sit, ex eo habet quod a Deo 
facta est ; ut autem ab eo quod est ' deficiat, ex hoc 
quod de nihilo facta est. Nec sic defecit homo, ut 
omnlno nihil esset : sed ut inclinatus ad se ipsnm 
minus esset, quam erat, cum ei qui summeest inhae- 
rebat. Relicto itaque Deo, esse in seroetipso, lioc est 
aibi placere, non jam nihil esse est, sed nihilo propin- 
quare. Unde snpcrbi secundum Scripturas sanctas 
alio nomine appellantur, sibi plaeerUeg (U Petr. n, iO). 
Bonum est enim sursum habere cor : non tamen ad 
se ipsum, quod est superbiae ; sed ad Dominuro, quod 
est obedientiae, quae nisi humilium non potest esse. 
Est igitur aliquid humilitatis miro modo quod sur- 
sum faciat cor, et est aliquid elaiionis quod deorsum 
faciat cor. Hoc quidem quasi contrarium videtur, ut 
elaUo sit deorsum, et humilitas sursum. Sed pia hu- 
niililas facit subdituip superiori ; nihil est auiem su* 
perius Deo : et ideo exaltat humilitas, quae facit sub« 
ditum Deo. Elaiio autem quae in vitio esl, eo ipso 
quo ' respuit subjeclionem, et cadit ab illo, quo non 
estquidquam superius, et ex hoc erit inferius, et fit 
qiiod scriptum cst : Dejecisti eos^ cum extoUerenlur 
( Psal, Lxxii, i8 ). Nonenim ait, Cum elati fuissent, 
ut prius extollerentur, et poslea dejicerenlur : sed 
cum extoUerentur, tunc dejecii sunt. Ipsum quippe 
exlolli, jam dejiciest. Quapropter quod nunc in civi- 
tate Dci, et civitati Dei in hoc sscculo peregrinanii 
muxime commendatnr humilitas, et in ejus Rege, 
qui cst Christus, roaxime praedicatur ; contrariumque 
huicviriuti elationis vitium, in ejns adversnrio, qui est 
dinbolus, maxime dominari, sacris Lilteris edocetur : 
profecto ista est roagna differentia, qua civitas, unde 
loquimur, utraque discemitur ; una scilicet societas 
piorum hominum, altera impiorum, singula quaeque 
cum Angelis ad se pertinentibus, in quibus praecessit 
hac amor Dei, hac amor sui. 

2. Manifesto ergo apertoque peccato, ubi factum 
est quod Deus fieri prohibuerat, diabolus hominem 
non cepisset, nisi jam ille sibi ipsi placere ccepisset. 
Hinc enim et delectavit quod dictum est, Eritis sieut 
dii ( Gen. m, 5 ). Quodmelius esse possent somnko 
veroque principio cohaerendo per obedientiam, non 
suum sibl exisiendo principium per superbiam. Dil 

; * sola fere edilio Lov., vUenebresceret, 
. * sic meiioris notae Blss. At vind. Am. Er., ab eo quod 
fticta est, LoT., abeoaqiio faeta est. 
* Plericiuc Uss. omittuni, quo : postque, subjeciumeWt 



cniiii creati, non sua veritate S sed Dei vcri pariici- 
paiione suni dii. Plus autem appetciido *, minus est : 
qui dum sibi sufficere diligit ', ab illo qui ei vcre suf- 
ficit, deficit. Illud itaque malum, quo cum sibi homo 
placei, tanquam sit et ipse lumen, avertitur ab eo Iu« 
miiie, quod el si placeat et ipse fit lumen : illud, iii- 
quam, malum praecessit in abdito, ut sequeretur hoc 
nialum quod perpeiratum est in aperto. Verum est 
eniin quod scriptum est : Ante ruinam exaUatur cor^ 
et ante gloriam humiliatur ( Prov. xvi, t8 ). II la pror- 
sus ruina quae fit in occuho, pra*cedit ruinam qiia" flt 
in manifesio, dum illa ruina esse non puiatur. Quis 
enim exallationem ruinam pulai ; cum jam ibi sitde- 
fectus, quo est relictus Excelsus ? Quis autem rui- 
nam esse non videat, quando fit mandati evidens at- 
qiie indubitata transgressio? Propter hoc Deus illud 
prohibuit, quod cum esset admissum, nuUa defendi 
posset imaginalionejusUiiae. Ei audeo^dicere, supeu 
bis esse uiile cadere in aliquod apertum manifesturo- 
que peccatum, unde sibi displiceant, qui jam sibi 
placendo ceciderant (a). Salubnus enim Petrus sibi 
displicuit quando flevit, quam sibi placuit quando 
praesumpait ( Maith. xivi, 75, 3S ). Hoc dicit et sa- 
ccr Psalmus : Imple facies eorum ignominia^ et qum» 
rcnt nomen tuum^ Dondne ( Psal. lxxxii, 17 ) : id est, 
ut tii eis placeasquaerentibus noi^en tuum, qui sibi 
placuerunt quxrendo sunro. 

CAPUT XIV. — De superbia transgressionis^ quw ipsa 
fuit transgressione deterior. 

Sed est pejor damnabiliorque superbia, qua etiam 
in peccatis manifestis suffugiuro excusationls inquiri- 
tur : sicut illi priroi bomines, quorum et illa dixit, 
Serpens seduxit m«, et manducavi; et ille dixit, Mulier 
quam dedisti mecum^ htee mihi dedit a ligno^ et edi(Gen. 
III, 13, 12). Nusquam hic sonai petiiio veniae, nusquam 
imploraiio medicinae. Nam licet isti non sicut Cain, 
quod commiserunt, negent (Id. iv, 9), adhiic lameii 
superbia in aliiim quaerit referre, quod pcrpcrain fc- 
cit: superbia mulieris, in serpentem ; superbia viri, 
in mulierem. Sed accusatio potius quam excusatio 
vera est, ubi mandati divini est aperta transgressio. 
Neque eniro hoc propterea non fecerunt, quia id 
mulier serpente suadente , vir rouliere iropertiente 
cororoisit ; quasi quidquam Deo, cui vel crederetur, 
vel cederetur, anteponendum fuerit. 

CAPUT XV. — De justitia retributionis, quam primi 
homnes pro sua inobedientia receperunt. 

i. Quia ergo contemptus est Deus jubcns, qui crea- 
verat, qni ad suaro imaginero feccrat ', qui cxteris 
animalibus praeposuerat, qui in paradiso constituerat, 

Vind. prosequitur, cadilabilb; omissa iiariinila, et. 
' Sic vind. et Mss. At Am. Er. et tov.. mtuie, 

• Editi, homo appelendo. Abest, /hww, a manuscnptii. 

• sic viod. Am. et liss. At Br. et i>ov., deiegit. 
^ EdiU, Et ideo. Abest, ideo^ a Ms&# 

• Ediii, qui honunem createratj qut ad svam tmaqinem 
ewn fecerat. At manuscripti non babpnt, tujntt'iem : \m\ 
eum. 

(a) conf. Iil>. de N'au el Grat. oont. relag., nn. 26, 17f 

32. 



4^ 



DE CmTATE DEI, S. AtlGOSTlM 



m 



<|iii reriim omnium copiam salotisque pnfiStiterat, qui 
prseceptis uec pluribus ncc grandibus nec difficiiibus 
oneraverai, sed uno brevissimo atque levissimo ad obe- 
dientix salubritatem adminiculaverat, quo eam creatu- 
ram, cui iibera servitus eipediret, se esse Dominum 
tommonebat : justa damnatio subsecuta est, talisque 
damnatio, ut bomo qui cusiodiendo mandatum futurus 
fuerat etiam carne spiritualis, fleret etiam roente car- 
halis; et qui ^ sua superbia sibi piacuerat, Dei justi- 
tia sibi donarettir; nec sic ut in sua essct * omnimodis 
|>otestate, s^ a se ipse quoque dissentiens, sub illo 
cui ' peccando consensit) pro liliertate quam concu- 
ptvit, duram miseramque ageret servitutcro ; roortuus 
apiritu volens, el corpore morlturus inVitus : desertor 
aeternae vitae<, etiam aetcrna, nisi gratia liberaret, morte 
damnatus. Quisquis hujusmodi damnationem vel ni- 
miam, vel injusiam putat, roeliri profecto nescit 
^uanta fuerit iniquitas in peccando, ubi tanta erat 
non peccandi faciiitas. Sicut enim Abrah» non im- 
merito roagna obedientia pncdicatur, quia ut occi- 
deret iilium, res difficillima est iroperata (Geii. xiii, 
^): ita in p:iradiso tanto roajor inobedilBiitia fuit, 
f|uanto id quod praeceptuni est,nullius difficultatis fuit. 
JEt sicut obedienlia secundi horoinis eo praedicablliorj 
quo factus est obediens usque ad moriero (Philipp. 
II, 8) : ita iiiobedientia primi hominis eo deicstabi- 
lior, quo facius est inobediens usqoe ad roortem. 
Ubi enim magna est inobedientiae poena proposita, 
etresa Creatore facilis iroperata, qulsnam satis expli« 
cety quanlum roalum sit, non obedire in re facili, et 
tantae potestalis imperio, et taoio tcrrenti sttppiiciot 
8*. DeniquCi ut breviter dicatur, in illius peccati 
poena quid inobedientiae nisi inobedientia retribuia 
est? Nam quae hominis est ali& miseria, nisi adversus 
eum ipsum inobedientia ^jus ipsius» ut quOniam no- 
luit quod potUit, quod non poiest yelit (a)? In para- 
diso enim etiamsi non omnia poterat ante peccatum, 
quidquid tamen non poterat,ndn volebat; etideo pote- 
irat omnia qux volebaL Nunc Vero sicut in ejiis siirpc 
cognoscimus,et divina Scriptura testatur,Aomo vanitati 
9intUi$ factui est {PsaL cxLiit, A), Quisenim enumerat, 
quam multa qoae non potest velit, dum sibi ipse, id est 
Toluntati ejus, ipse animus ejus, eoque inferior caro 
ejus non obteinperat ? Ipso namque invito, et animus 
plerumque turbatur, et caro dolet, et veterascii, et 
moritur ; et quidquid aliud patimur, quod non pate<» 
rcmur inviti, si voluntati nostrae nostra natura omiii 
modo aique ex omnibus partibus obediret. At enim 
aliquid caro palittir, quo servire non sinitiir* Qiiid 
intercst unde, dtim tamen per justiliam dominaiitis 
Dei ^, cui subdili servire noluimus, caro nostra nobis, 

^ sic Mss. At EdiQ, et quia. 

* vind. Am. Er., ne $icut affectabat^ in sua esset, etc 
t/)V., nee aatt affectabat^ eic. Abest, ojfec(a6<tf , a nianu- 
scriptis qui habcnt, nee sic (intellige, siui donaretur) ul m 
sua esself etc. 

* Slc lc^it Ms. 2051 , et sic legendum probat Morel, Elem. 
Cril.^ p. 89. In B., qui. M. 

^ Aliquot Mss., dum tamen projusiitia damnantis Dei, — 
Siccodex 2051. M. 

(a) tnverUt dlctmn T^entiii Andr. act. % aco». 1, vefs. 



quae subdita fuerat, noti servlciido molcsta sit; qu.im- 
▼is iios Deo non serviendo, moiesti nobis poiueriniui 
esse, uon illi ? Neque enim sie ille nostro, ot iios ser- 
vitio corporis indigemiis : et Idco iiostra est quod re* 
cipimus, non illius poena quod fecimus. Dolores porro 
qui dicuntur carnis, animae sunt in carne, et ex cariie* 
Quid enim caro pef se ipsam sine aniroa vel dol^i 
vel concuplscit? Sed quod concupiscere caro dicitur 
vel dolere, aut ipse homo est, sicut disseruuiiiis ; aut 
aliquid anitiia}, qUod carnis aitlcit passio, vel aspera; 
ot faciat dolorem ; vel lenis, ut voluptatenu Sed dolor 
carnis taiituinmodo ofieiisio est aniroae ex carne, ^ 
qusdain ab ejus passibne dissensio : siciit animae do- 
lor, quae tristitla nuncupatur, dissensio est ab his 
rebus qux nobis noleiitibus accidernnt. Sed tristithmi 
pleruroque pt^xcedit metus, qui et ips^ in anima est^ 
non in carne* Dolorero autem carnisnon prxceditu^ 
lus quasi metus carnis, qui ante dolorem in cahie 
sentiatur. Yoluptatem vero praecedit appetitas qui- 
daro, qui sentitur in came quasi <;upiditas ejus, skM 
fames et sitis, et ea quae in genitalibus usitatius libkio 
nominatur, cum hoc sit generale YoCabulQm oronia 
cupiditatis. Nam et ipsam iram nihil aliud esse, qttam 
ulciscendi libidinem, veteres definiefunt (a) : qiUMD- 
vis nonnunquatn homo, ubi vindictac nullus en sefN 
sub, etiam rebus inanimis irascatur, ut * roale seri- 
bentem stilum collidat, vel calamum frangat !raui9« 
Yerum et ista licet irrationabllior, tamen quacdaro 
ulciscendi libido est, et nescio quae, ut ita dlieilm, 
quasi umbra retributionisi ut qui male faclant, mala 
patiantur. Est igitur libido ulciscendi^ qu» ira diei- 
lur : est libido habendl pecuniam, quae avaritla : est 
libido quomodocuroque vincendl, quae pervicacia : est 
libido gloriandii quae jactantia nuncupatur. Sunt 
miiltae varliequci libidines, quartim nonnullae tiabent 
etiam vocabula propria, quaedam vero noii habent. 
Quis enim faclle dixerii, quid vocetur libido doroi- 
nandi, quam tamcn plurirouin valere In tyraimorum 
animis, etiain civilia bella testantur? 

CAPUT XVI. -^ be libidinis malo, eujus nomen cum 
muUis viUis congruat, proprie tamen motibus obscenis 
eorpons adscribitur. 

Gum igitur sint roultaniro libidines rerum, tamen 
cum libido dicitur, nequc cujus rct libido sit addituri 
non fere assolet animo occurrefe nisi illa, qua ob« 
scenae corporis partcs excitantur. Ilaec autem sibi 
non sohim totum corpus, nec solum extrinsecus, ve« 
rum eliam itilrinsecus vindicat, totumque coininovet 
hmniiicm aiiimi simul afiectu cum oarnis appctitu 
ctuijuncto atque permixlo, ut ea volui>tas sequaiur, 
qua niajor in corporis voltiptatibus nulla cst : itn ut 
nioinento ipso temporis, quo ad ejtis pcrveuitiir ex- 
tremuro, pene omnis acies et quasi vigilia cogitatiduis 

5, 6 : Qwmiam nan polest id fieri quod vis^ id velis quod 
possit. 

(a) Gonf. dcer. lib. 3 Tuscul. Quaest., cap. 5, et Ub i» 
cap. 0. 

i KonnoUiM88.t ef. — Sic iiostn eiccpto 9050« M. 



4» 



UBER QUARTUS DECimiS. 



m 



obraatar. Qtiis amem amicus sapientix sanctorum- 
que gaudionim, conjugalem agens Yitam, sed, sicut 
Apostolus monuit, icitn$ vas suum possidere in sancli' 
fkalhns tt hanort^ non in morbo denderH, sicut et Gentes 
fiUBignorant Deum (1 7AeM.iv,4, 5), non mallet,si pos- 
sei, sine hac libidine fllios procreare ; ut eliam iu lioe 
sereudsB pi olaS oflicio, sic ejus menti ea quae ad lioc 
opus oroata sunt, quemadmodum caetera suis quxque 
operibus dislribuia membra servirent, nutu voluntatis 
acta, non »siu libidiiiis incitaia? Sed neque ipsi 
amatores bujus voluplatis, sive ad concubiius conju- 
gales, sive ad immundiiias flagiiiorum, cum voloe- 
rint commoventur : sed aliquando motus ille impop- 
tunus est nu|lo poscente, aliquando autem destiluit 
inbiantem, et cum in animo concupiscentia ferveat, 
friget in corpore : atque ita mirum in modum non 
solum generandi voIuiitaU, verum eiiam lasciviendi 
libidini libido non servit; et cum tota plerumqiie 
menti cohibenti adversetur, nonnunquain et advcrsus 
86 ipsam dividilur, coounoloque animo in coinmo- 
▼endo corpore se ipsa non sequitur. 
CAPUT XVil. — De nuditale primorum /lomintim, 

quam post peccatum turpem pudendamque vidtrunt. 

Ilerito iMijus libidinis maxime pudet, merito et 
ipaamembra, qu» suo quodam, ut ita dixerim, jure, 
Don omnimodo ad arbitrium nostrum movet, aut non 
fnovet', pudenda dicuntur, quod ante peocatum ho- 
ninb non fuerunt. Nam sicut seriptum est, I^udi 
eran$f el non confundeban^ {Gen. u, 25) : non qiiod 
ei^ ^ua nqditas esset ineognUa, sed turpis nodiias 
nondtmi erat; quia nondum libido membra lUa prxter 
arbitriun commovebat, nondum ad bominis inobedien- 
tiam red^nendam sua inobedientiacaro quodammodo 
tastiQiQnium periiibebat. Neque enim csci creati erani, 
iitimperitum vujgtis opinatur : quandoquidem et ilie 
vidit auimalia, ^uibus nomina imposuit (Ib. 20) ; etde 
illa legitur, Yidit mulier quia bonum lignum in escam^ 
et qvia placet 4>culis ad videndum {Ib, lu, 6.)PaleI)aut 
ergo oculi eorum, sed ad boc non eraiit apcrii, Iioc 
esi non attenii , ut cognoscereni quid eis indu- 
mento graiiae prxstaretur , qiiando membra eorum 
voluiitati repngnare nesciebant. Qua gratia remoia, 
ut poena reciproca inobedientia plcctcretur, exstitit 
in motu corporis quxdam impudeiis uovitas , unde 
esset inJecensnudilas; et fecit attentos, reddiditque 
coiifusos. Ilinc est quod, posteaquam mandalum Dei 
apcrta transgressione violarunt , scriptum est de 
iilis , Et aperli sunt oculi amborum , et cognoverunt 
quia nudi erant, et comuerunt folia fici, et fecerunt 
ffM campestria. {Ibid.l ). Aperti sunt, inquit, oculi am^ 
borum^ non ad videnduin (nam et antea videbant) ; 
s^ ad discemendum iiiter bonum qiiod amiserant, et 
mjliim quo cecideraiit. Uiide et ipsum lignum, co 
qocKl istam facerei digiioscentiam, si ad vescendufn 
coiitra vetitum langeretur, ex ea re nomen accepit, 
ut appellaretur ligniim sciendi* boni et mali. Experta 
enim morbi molesiia, evidentior fit etiam jucunditas 

* vind. Am. et plures Mss., moventur, aut non moventur, 
Er., movent, aut non movem. 

* (uJiii, icientite, At Mss., sckndt. 

SlIfCT. AUGl^ST. VII. 



saniuitis. Cognoverunt ergo quia nudi erant : nadaii 
scilicet ea gratia, qua flebat ut nudius corporis null:i 
eos lege peccati menti eorum repugnnnte confunde- 
ret. Hoc itaque cognoverunt, qiiod felicius ignorarent, 
si Deocredenies etobedientesnon committerent,quod 
eos cngeret experiri infideiitas et inobedientia quid 
nocerent.Proinde confusi inobedientia camis me^ 
tanquam teste poena inobedientia suae, coRStiericfii fo^ 
lia fid^ et ftcerunt sibi campestria^ id est succinctoria 
gcnitalium. Nam quidam intcrpreies succinctoria po^ 
suerunt (a). Porro autem eampestria lalinum quidem 
verbum est, sed ex eo dictum, quod juvenes, qui nudi 
exercebaniur in campo, pudenda operiebani : uiide 
qui ila succincti sunl, campeslratos vulgus appellat. 
Uuod itaque adversus damiiatam culpa^ inobedieiitiie 
Yolunlatem libido inobedienter roovebat, verecundia 
pudenter tegebat. Ex boc omnes gentes, qiioniam ab 
illa stirpe procrealae sunt, usque adeo tenent insitiim 
pudenda velare, ut quidam barbari ilias corporis par» 
tes nec in balneis nudas habeant, sed cum caram tc- 
gumentis lavent (6). Per opacas quoque Indine soIitO'» 
dines, cum quidam niidi philosophentur, unde Gym- 
nosophistae nominantur , adhibent tameu genitalibus 
tegmina, quibus per caetera membrorum careni. 

CAPUT XVin. — De pudort concubitus , non sotum 
vulgnri^ sed etiam conjugali. 

Opus vero ipsnm quod libidine tali peragitur, non 
solum in quibusque slupris , ubi latcbrx ad subterfii- 
gienda humana judicia requiruntur ; vemm eiiam iii 
usu scortorum , quam terrena civitas liciiam turpitu^ 
dinem fecit (c), quamvis id agatur, quod ejns civitatis 
nulla lex vindicat, devitat tamen pnbliciim etiam per- 
missa aique impunita libido conspectum ; et verecnn« 
dia naturali habent provisum lupanaria ipsa secretum, 
faciliusque potuit impudicilia non habere vincula pfo- 
hibitionis , qiiam impudentia removere lalibula illius 
foeditatis. Sed banceiiam ipsi turpes turpitudinem 
vocant : cujus licet sint amatores , ostentatores esse 
non audent. Quid? concubitus conjug:ilis, qui secun- 
dum matrimoniaiinmprasscripla Tabularum procrean- 
dortim fit causa liberorum , nonne et ipse quanquam 
sit licitus et bonestus , remotum ah arbitris cubile 
requirii? nonne onmes famulos, atque ipsos eliam 
piiranympbosy et quoscumque ingrcdi quaelibet neces- 
situdo permi^erat, ante mitiit foras, quam vel blandiri 
conjux conjugi incipiat? Et quoniam, sicut ait quidam, 
Romani maximus auctor tloquii {d) , omnia reclc facia 
iii luce se colipcari volunt (e) , id cst appeluiit sciri : 

^ Sic probae noiae Mss. At editi, culpam. 



(a) Apud UUL, perizdmata. 



vide uerodoium, lib. 1, cap. 10; rlutoaem^ deRepu* 
blica', lib. 5, pag. 4JS. Urcber. 



{€) Hierooymus in Ewuiibio Fabiolae , ad Oceapwp : 
„ Ai.ae sunl, » ioquit, « leges caesarum, aliae chrisu ; alind 
c rapinianus, aliad Paulus uoster pnecipll. Apiid itlos ilrin 
« impudicitia) freua iaxaotur, et solo stupro alfiue adliUerio 



condemnaio, passim per lu|)anaria el ancillulas libido per- 
« mittiuir : qiiasi culpam digniias faciat, uon voluntas. » 

(rf) Ciceroriem hoc tilulo cxornai Lucanus, libro t, vcr». 
62, 65, eoque utilur iiidem Au^^ustinus lu libro quarlo de 
D:)Ctrina Chrisliann, n. 51. 

(e) Ciocro, Ub. 2 Tuscul. Onaest., cap. 26. 

(Qwtione.J 



4r DE aVTTATE DEU 

lioe rectc factuni sic nppclil sciri, ut lanicii crubcscat 
vidori. Qiiis cniin ncs4:il, ui niii prucreenlur, auid iii- 
lcr so coiijiigcs agaiii? quandoquiilein ui id agatur, 
lanla celebriialc ilucuntiir nxorcs : ei tainen cum agi- 
lur uiidc fiiii iiascanlur, ncc ipsi filii , si qut inde jain 
oaii suni, tesu^s fieii permiltunlur. Sic enim tioc recte 
factum ad siii noliliani lucem appeiit aiiimorum , ut 
lainen refugial oculorum. Uiide lioc, nisi quia sic ge- 
ritur quod deceat ex iiaitira , ut etiam quod pudeat 
comitetiirex pcsna? 
CAPUT XIX. — Quod parles irw aiqne UHdinU tam 

tiliose moventur ^ ut eas necesse sil frenis sapientioi 

cofdberi , qute in illa ante peccatum naturce sanitate 

non fuerunt, 

Iliiic cst quod el illi pbilosophi, qiii ▼critati propius 
accesserunt (a) , iram atque libidiiicm viiiosas antmi 
partes esse coDfessi suni, eo quod iurbide atque in- 
ordtnate moverenior, ad ea eiiam quo) sapicntia per- 
peirari non veiat * ; ac per lioc opus liabere modera- 
tricemenlc aique ralione. Quam partemanimi leriiam, 
vclut in arce quadam ad isias rcgeiidas p^rbibcni col- 
-locauim; ut illa impcrante, islis scrvirniibtis , possit 
10 homiiie justitia ex omni aniini parle servari. ilx 
igilur parleSt quas et in bomino sapictiie ac lempe- 
ranle fatcntur esse viiiosas , iit cas ab bis rebus ad 
quas injusie movenlur , mens com|)escendo et cobi^ 
bendo refrenet ac revoccl, aique ad ca permiltnt, qiinc 
sapientiae lege 0f>nces8a soni; sictii iram ad exerceii- 
dam jusl.im coerciiionem » sicut libidinem ad propa- 
gandx prolis officium : bx, inquam, parles in paradiso 
ante peccatum vltiosae non crani. Non enim coiitra 
rectam voluntatem ad aliquid movebantnr, uiidc ne- 
cesse esset eas rationis * tanquam frenis rcgeniibtis 
abstinere. Nam quod nunc iui movciitiir, et ab eis qui 
'l^nperanter et juste et pie viviint, alias facilius, alias 
diniciliiis, tamen cobibendo et rerrenaiido' niodili- 
ciintur, non est utique sanitas ex iiaiura, sed langtior 
cx culpa. Quoid aaicin Ir» opcra aliarum(|ue aficctio- 
nnin in quibusque diclis atque factis iioii sic abscondit 
'ViTCCuiidia , ut opera libidiiiis quae fiuiil genitalibus 
inenibris, quid causx est, nisi quia in cxteris membra 
corporis non ipsae afieciiones, sed, cum eis conscnsc- 
rit, volunus movet, qax in usu coruni omnino do- 
ininalur ? Nam quisqnis verbtim emittit iratus , vel 
ellam quemquam percutit, non posset hoc facere, nisi 
lingua et manus jubente quodammodo ▼oluntate mo- 
vercntiir : qunR membra, etiam cum ira nulla est, mo- 
veiitur eailem voluntate. Ai vcro genilales corporis 
paites ita libido suo juri quodammodo mancipavit, ut 
inoveri non valeaot, si ipsa dcfuerit, et nisi ipsa vel 
ultro vel excitata surrcxerit. Hoc est quod pudet, hoc 
C8t quod intuentium oculos erubcscendo devitat : 
magisque fert homo spectantium multitadinem, qtian- 
do injoste irascitor homini, quam vel unius aspectuni 
et qoando juste miscetnr oxori. 

« vind. Am. Rr. et nostn MS., perpeiraH veM; onilssa 
iM^nie pariicub. 
* lx)v., ratione. 

^ Mss., ct repugnando, 

(a) i>latouici, tii |}a^»in sof ra disserit. 



S. AUGUSTINI 4i8 

CAPUT XX. — De vanMma turpitudine Cymeorum. 
Iloc illi canini philosophi, hoc est Cynici, non vi- 
derunt , proferentes coiitra liumanam verecundiam , 
quid aliud quam caninam , lioc est immiindam impii- 
denienique senlentiam? ui scilicet quoniani jusiuin 
est quod fit in uxore, palain non pudeat id agere ; nec 
in vico aut platea qnalibel conjugalein concubitum 
devitare. Vicit tameii ptidor naiuralis opinionein hu- 
jus erroris. Nam clsi perhibcnt hoc aliquando glo- 
riabundum fecisse Diogenem, iia putantem sectam 
suam nobiliorem fuiuram , si iii hominum roemoria 
insignior ejus impudentia figeretur : postea tamen a 
Cynicis fieri ccssaium csi ; plusque valuit pudor . ut 
erubescereni hoinines hominibus, quam error, ui ho- 
mines canibus cssc siniiles aflectarent. Unde ct illum 
vel illos, qui hoc fecisse rcreroniur, potius arbitror 
concumbeiiiuim motiis dedisse oculis hominum ne- 
scientium quid sub pallio gerereiur S qiiam bumano 
prcmeiilc conspeclu potuisse illam peragi voltiptatem. 
Ibi eiiim philosophi non crubesccbani videri se vellc 
concumbcre, ubi libido ipsa erubesceret stirgcrc. Ri 
nunc vjdemos adbuc esse philosoplios Cyiiicos ; lii 
eniin sunt , qui noo solum amiciunttir pallio , venim 
etiam clavam ferunt : nemo tamen eorum audet hoc 
facere ; quod si aliqui ausi essent, ul non dicam icti- 
bus lapidantium , certe conspuentium salivis obrue- 
rentor. Pudet igilur hiijiis libidinis humaiiam sine ulla 
dobitatione naturam, et merilo pudet. In cjus quippc 
inobedientia, qnap genitalia corporis membra solis suis 
moiibus subdidit, et potestaii voluntatis eripuit, saiis 
ostenditur quid sit hoininis illi * primae inobedientia: 
retributum : quod in ea maxime parte oportuit appa- 
rere , qua generaiur ipsa natura , quae illo prlmo et 
magno in deterius est mniata peccato : a cojus nexti 
nullos eniltor, nisi id qood» curo omncs in ono essent, 
10 commiiuem pemiciem perpetratum est , et Dei jti- 
stitia vindicatum, Dei gratia in singiilis expietur. 

CAPUT XXI. — De benedietione multiptieandm feeun- 
ditaiis humanoB ante peccatum^ quam ffreevaricalio 
non adimeret^ et eui libidinis morbus aecesserit. 

Absit iiaque, ut credamus illos conjiiges in paradiso 
constiiutos per banc libidinem , de qua erubescendo 
eadem membra texerunt , impleturos fuisse quod in 
8ua benedictione Deusdiiit, Crescite^ et multiplica» 
mini^ et implete terram {Cen. i, 28). Post peccaium 
quippe orta est bxc iibido ; posi peccatum eam nn« 
tora non impudens , ainissa poiestate coi corpus ex 
omni parte serviebat, sensit, attendit, eroboit, ope* 
ruii. Illa vero bcnediciio nuptianimt ut conjugati 
cresccreiit, et mutiiplicarentiir, et implerent lerram» 
qoamvis et in deiinquentibiis manserii; tamen ante- 
quani delinquerent , daia esi , ui cognosceretur pro- 
creationeni filiorum ad gbiriam connubii, non ad poh 
nam pcrtinere peccaii. Sed nunc liominea, prolecto 
iliius quae in paradiso fuit feliciiaiis igiiari,iitsi ^er 
hoc quod experti siint, id est per libidinem , dc qua 

« sola editio Lov., teqeretur. raulo post plerique liss^ 
prcesenie conspectu, 
* Slc vind. Am. et »1». AtEr. el Lov., tlUttt. 



409 



UBER QUARTLS DECIMCJS. 



130 



f idemas ipsam etiam lionestatcm eru(>esccre luiptin- 
nim, non poiuisse gigni (ilios opinnnlur : alii Scriptn- 
ras diviiias, ubi b^gilnr post peccatum puduisse nudi- 
lalis, et pudenda esse contecta, prorsus non accipien- 
les , sed intideliler irridentes (a) ; alii vero quamvis 
ets accipiant et honorent , iliud tamen quod dictum 
est, Crttcii^t et multiplieamm,^ non secundum cama- 
lem fecunditatem volunt intelligi (6) ; quia et secun- 
dum anlmam legitur tale aliquid dictum, Multiplicaini 
me in amma mea vimte tua ^ (PsaL cxxxvii, i) : iit id 
quod in Genesi scquitur, Et impUte terram^ et domi- 
namni eJM, lerrain intelligant carnem, quam prxscn- 
tia siia implet anima , ejusque maxiuie dominatur , 
cum in virtute mulliplicaiur. Carnales autem fetus 
sine libiiliiie, quas post peccaium exorta, inspecta, 
conrusa, velaia esl, nec tunc nasci potuisse, sicut ne- 
que nunc possunt ; ncc in paradiso luturos fuisse, sed 
Toris, sicul et factum est. Nam poste:iquam inde di- 
missi sont, ad gignendos (ilios coicrunt, eesque ge- 
nuerunt. 

CAPUT XXII. — De copula conjugaU a Deo primitut 
imtituta , atque benedicta. 

No3 aulem nullo modo dubitamus secundum bene- 
dictionem l>ei crescere et muliiplicari et implere ter- 
ram, donum esse nuptiarum , quas Deus ante pecca- 
luin hominis ab iiiitio consliiuit, creando masculum 
el feminam : qui sexus evidens utiqiie in came est. 
Huic quippe operi Dei etiam benediciio ipsa subjuncta 
est. Nam cum Scriptura dixisset , Matculum et fenu- 
nam fecit eot; continuo subdidit, Et benedixit eot 
Deut , dicent : Cretcite , et multiplicamini , et implete 
terram^ et dominamini ejut (Gen. i, 27, 28), et ca^tera. 
Qiupomnia quanquam non inconvenienter possint eliam 
adintellectumspiritualemrererri, masculum tamenet 
feminam, non sicut simile aliquid etiam in homine uno 
Intelligi poiest, quia videlicct in eo aliud est quod regil^ 
aliudquod regiturrsed sicul evidentissime apparet in 
diversi sexus corporibus, masculum et fcminam ita crea. 
108 , ut prolem generando crescerent , et multiplica- 
rentur, el implerent terram *, ningiia: absurditatis est 
reluclari. Neque enim de spiritu qiii imperat, et cnrne 
qu» obtemperat ; aut de animo raiionali qui regit, et 
irralionali cupiditate quse regitur ; aut de virtute con- 
templaiiva qua; excellit, et de activa quae subditur ; 
aut de intellectu mentis, et sensu corporis : sed aperte 
de vinculo conjugali, quo invicem sibi uierque sexus 
ubslringitiir, Dominus interrogatus utrum liceret qua- 
cumque ex causa dimittere iixorcm, quoniam propter 

> Sic !i!ss. Juxta graecum LXX. M edili, MuUipUcalrit in 
rnnma mea rwtutem, 

* rost, ct implerent terram^ in edilis additum est, cut 
tententia tam evidenH ; quod abest a nuiDUScriptis. 

(a) Maaicba^i scilicet, qui veleris Testamenli sdrpturas 
rejiaebaQU Coaf. lib. de Ulililale credendi, sd llonora- 
tnm, n. 4. 

(6) Redargoit eos qui spiritnaliter haec verba interpreta- 
baniur; cujus seusus etiam roeminlt iu llbro de Bouo Cod- 
Jugali, n. 3. Et ab eadem opinione non longe fiiit aiienus 
aliquando ipse, ut imtet ex his quae disserit tum in libro 
primo de Genesi cootra Manichaeos, n. 30, tum liliro decimo 
terljo Cunfessionum, caii. i4 : verum boc ioco, ct recte qui- 
dcm, interpretaiur ad lilleram. Coqujeos. 



duriiiam cordis Israelitarum Moyscs dari libellum nr 
pudii pormisit, respondil alque ait : Non legittit quia 
qui fecit ab initio *, mateulum et fenunam fedt eot^ et 
dixit : Propter hoe dimittet homo patrem et matretn^ e$ 
adliarebit uxori «lur, et erunt duo in came una f Itaqua 
jam non tunt duo , ted una earo. Quod ergo Deut eon" 
jurxil^ homo non teparet (Matth, xix, 4-6). Certum 
esl igitur, masculum et feminam ita primitiis instllii- 
108, ut nunc hoinines duos diversi sexus videmus eC 
novinius : unum autem dici , vel propter conjunclio- 
nem , vel propier originem feminae, qus de masculi 
latere creala est. Nam et Aposiolus per hoc primnm 
qiind Deo insiiiucnte prxcessii exeroplum , singuloa 
qiiosque admnnei, iit viri uxores suas diligant (Ephet. 
V, ioet Co/oss. III, 19). 

CAPUT XXIII. — An etiam in paradiso generandum 
fuittet , $i nemo peccastet ; vel utrum contra actum 
libidinis pugnatura iUic fuittet traditio castitatit. 

1 . Qiiisquis autem dicit non fuisse coituros , nec 
generatiiros, nisi peccassent , quid dicit , nisi propter 
niimcrositatem sanciomm necessarium hominis fuisse 
peccatum ? Si eniiii non pcccando soli remanerent , 
quia, sicut putant, nisi peccassent, gencrare non pos- 
sent ; profecto ut non soli duo justi bomines possent 
esse , sed multi , necessariuro peccatum fuit. Quod si 
credere absurduin est, illud potius est credendum, 
qnod sanctorum numerus quantus complendae illi suf- 
(lcit beatissimx civitnti , tantus existeret, etsi neino 
peccasset, quantus nunc per Dei gratiam de ronltitu- 
dine colligitur peccatorum, quousque ftlii hujus saecuU 
gcnerant el generantur (Luc. xx, 54). 

2. Et ideo illae nuptia^ dignae felicilate paradisi , il 
peccatum non fuissel , et diligendam prolem gigne« 
rent, et pudendam libidinem non haberent(a). Sed 
quomodo id fieri posset , nunc non est quo demon- 
siretur exemplo. Nec ideo tamen incredibile debel vi- 
deri , etinm illud uiium sine ista libidine voluntati po- 
tulsse servire, cui tol membra nuuc serviuiit. An vero 
manus et pedes inovemus, cuin volumus, ad ea qua» 
his membris agenda sunt, sine ullo renisu, tanta fnci- 
litate, quanta et in nobis el in aliis videmus, maxime 
in artilicibus quorumque * operom corporalium , ubi 
ad exercendam innrmiorem tardioremque naturam 
agilior accessit induslria ; et non credimus ad opns 
gcnerationts riliorum. si libido non fuisset, quo) pec- 
calo inobcdientiae reiribubi est, obedienter hominibus 
ad voluntatis nutum similiter nl caetera potuisse ill.1 
menibra servire? Noniie Cicero in libris de Republicn, 
cum de imperiorum diflerentia dispuiarct, et hiijiis 
rei similitndinem ex natiira hominis assumerely nt 
filiis dixit imperari corporis membris propter obe- 
diendi facilitaiem ; vitiosas vero animi partes ot ser- 
vos nsperiore imperio coerceri? Et utique orditio 

« vind. Am. et Er., qui fecit hominem ab iRMo. vox, /ho- 
miitm, al)est a ix)v. ct a manascriptis , necnon a graici» 
Evangelii textu, imo et a latino in corbeiensibus Bililiis ver- 
sionis vulgata;. 

* lx)v., quorumcumque. Edili alii et Mss., querumqm* 

((!) vid. lib. de Pecc. orig., n. 40-43. 



^31 DE CIViTATE DEl, 

viliirali animuf anieponiiur corpori , et unoen ipse 
anjmtts iinperal corpori faciliusquam sibi.Vcrumtamen 
ha*c libiUo , dequa nunc disserimus, eo magis erube- 
scenda 3siftlit, quod animus in ea ncc sibi cfricaciler im- 
pmiit«ut omninonon )ibeal;iiec omnimodo corpori^ut 
podehda meinbravoluntaspolius quam libidocommO' 
¥eat : quod si ita esset,pudenda non cssent^ Nunc vero 
fudetanimum resisii sibi a corpore, quod ci natura infe- 
TkMro subjectum est/lnaliis quippo affectionibus cum 
«ibi resistit, idco minus^pudet, quia cum a se ipso vin- 
citinrtipseseTincit; etsi inordinate atque vitiose, quia 
ex his partibiis, quse rationi subjici debent ; tamen a 
partiBos sais , ac per lioc , ut dictum est , a se ipso 
vincitur. Nam cum ordinate se animus vincit, ut irra- 
ilonalcs molus cjus meiiti rationiqne subdantur ( si 
Umen ct illa Dco subdiia est ) , laudis atque virtutis 
>est. Minus tamen pudet , cum sibi animus iex Yiliosis 
suis parlibus non obtemperat, quam cuin ei corpus, 
qiN>d alterom ab ilto est, atque infra illum est, et cu- 
'fns sine^iHo lAtura ' non vivit, volenti jubentique non 
eedit. 

3. Scd cnm alia membra retlnentur volnntatis im- 
perio, s»ine qolbus flla quae conlra volitntatem libidine 
condUntur, !d qood a)[^petont, Implere non possont; 
puiHcitiactisloditur, non amissa, sed non permissa 
xleleclaliOhepcccati.^Hunc rcnlsum, hanc repugnan- 
fiam, hanc voldniatls et Tibfdinis rixam, vel certead 
Wlttnlatis 6ufncichtiam, libidlnis iiidigontiaro, procul 
ddbioilisi culiiabilis fnobedientia pociiali inobedien- 
'iia plecteretVir, in paradiso nuptiae nori haberent, 
sed voluiitaii nitobra illa, nt caetera cuiicta, servireni*. 
^iageniCalc arvum (Vhrgil. Georg. /16. 3, vers. i3G) 
vas in boc opus creatiim seminaret, ut nunc terram 
hianiis. Et quod modo de hac re nobis volentibus 
iiiiligeniius disputare, verecundia resistit, ctcompel- 
lit veniam honore praefato a pudicis auribus posc^re, 
-euT id fleret nulla causa esset : scd in omnia quae de 
hujiismodi membris sensum cogiiantis aitingerent, 
«ine uilo timore obscenitaiis liber sermo ferretnr : 
nec ipsa verba essent, qiiae vocarentur obsCena ; scd 
i|uidquid indc diceretur, tam honestum esset, qnain 
^ aliis cum loquimurcorporispartibus.Quisquisergo 
aJ lias litteras impudicus accedit, culpam refugiat, 
flbn naturam; facta denotet suae turpitudinis, non 
veirba nostrae necessiiatis ; in quibus mibi facillime 
pudicus et religiosus lector vel auditor ignoscit, 
donec inndeiitatcm refellam, non de fide rerum inex- 
pertarum, scd de sensu expertaruin argumentantem. 
Legit enim baec sine offensione , qui non exhorret 
AJ)06toIum horrenda feminarum flagiiia reprehendcn- 
tem, quae mmuttnerunl natwalem uium in eum usum 
qui e$leontra naturam (Aom.i,26) : praecipuequia nos 
con damnabilem obsceiiitatem nunc, sicut illo com- 
memoramus atque repreheiidimus» sed inexplicandis, 

* Lov., tfudenda omnmo nm eetent. Abest^ diliiiiMo, ab 
tiMiUhris. 

* Editi, ulla nalmra. Abest« uUa, a Mss. 

* omncik Mss., memtfra ut ceetera^ ita cmeta ifrri- 



S. AUGUSTINl m 

quantum possumus,human£ gencrationis effectibus*, 
vcrba tamen, sicut ille, obscena vitamus. 

CAPUT XXfV. — Quod insoutes hoitdnes et merilo 
obedientim in paradiso permanentes, Ua genitatibns 
membris fuissent usuri ad generationem wrolis, sknt 
emleris ad arbitrium voluntatis. 

i. Seminaret igiturprolem vir, suscipcret femina 
gcnitalibusmembrisquando id opnsesset, etquaninm 
opus esset, voluntate motis , non libidine conciiatis* 
Neque enim ca sola membra movemusad initum, 
qux compactis articulata sunt ossibus, sicut pedes et 
manus et digitos; verum etiam illa quas mollibos 
remissa sunt nervis, cum volnmus, movemns agitando, 
et porrigendo producimus, et lorquendo flectinras, et 
conslriirgendo dnranras; sieut ea sunt qoae in ore ac 
facie, qiiantum potest, volunias movct. Pulmones 
denique ipsi omnium, nisi niediillarum , mollissimi 
viscerum, et ob hoc aiitro pectoris communiti, ad 
spiritum dncendum ac remitendum vocemque emit- 
tendam seu modificandam, sicut folles fabrorum vel 
organorom, flanlis,Vespirantis, loquentis, clamantis, 
cautantis, serviunt voluniati. Omitto qiiod animalibus 
quibusdam naturallter indlium est, ut tegmen quo 
corpiis omne vestltur, si quid 1n qoociimque loeo 
ejus senscrint abigendum, ibi tantum raoveant, nbi 
sentiiint ; nec solum insidentes muscas, verum etiam 
hrrreiiics hastas'cutis tremore discutiant. Numqnid 
quia id non potest homo, Idco Creator quibus vo- 
Iitit aiiimantibus donare non potuit? Sic ergo ct ipse 
hoino potoit obedientiam etiaro inferiorum liaiiere 
membrorOm, quam sua inobedientia perdidit. Neqne 
enim Deo difllcile fuit sic illum condcre, ut In ejus 
carne cUam illud nonnisi ejus voluntate moverctur, 
quod nunc nisi libidine non movetur. 

S. Nam et hominum quommdam naturas novimus 
multom caeteris dispares, et ipsa raritate miribHes, 
nonnulla ut volunt de corpore facieniiiim, quae alii nirilo 
modo possunt, et audita vix credunt. Sunt cnim qui 
et aures movcant vel singulas, vel ambas simnl. 
Sunt qui totam cxsariem capite immolo, qnanioin 
capilli occupant, deponunt ad frontem, revocantqiie 
cum volunt. Sunt qui eonim qus voraverint incrcfdi- 
blliter plurima ct varia, paululum praecordiis conlre- 
ctatis tanqnam de sacculo quod placuerit inlegerri- 
mum proferunt. Ouidam voces avlum pecorumque et 
aliorum quorumlibet hominum sic imitantur atque 
exprimunt, ut nisi vidcantur, discerni oiniiilio non 
possint. Nonnnlli ab imo sine psBdore* uUo ita nume- 
rosospro arbiirio sonitus edunt, ut ei illa etiam panl« 
cantare vldeantur. Ipse sum expertus» sodare liomi' 
nem solere com vellet. Notum est, qaosdam flere 
ciun volunt, atquo ubertim lacrymasfundere.lamiUiid 
mnlto est incredibirms qood plOriqu^Mureamemoria 
reeentissima experti suit. Presbyter fuit qoidam no» 



> In sola editiooe Lov.; affsetHbus. 

* vind. Am. et Er., ariseas. 

* Sicllss. EdiU vero» pudon. 



175 



LlfiER QUARTUS DECIMUS. 



4Si 



ninc Restitutas in paroecia Calamensis (a) Ecclesiac, 
^ui quando ei placebat ( rogabatur autem ut hoc fa- 
aeret ab eis qui rem mirabilem coram sdre cupiebant)i, 
id imltatas quasi lamentanlis cujuislibet hominis vo- 
!e8, ita se auferebala sensibus, et jacebal simillimus 
ttortuo, ut non solum TcUicantes alque pungentes 
rolnime sentiret, sed allquando etiam igne ureretur 
admoto, sine ullo doloris sensu, nisi postmodum cx 
vulnere : non autem obnilendo, sed non sentiendo 
non movere corpus , eo probabatur , quod tanquam in 
defuucto nullus inveniqbatur anhelitus : hominum 
tamen voces, si clarius loquerentur, tanquam de lon- 
ginquo se audire postea referebat. Cum itaquc corpus 
etiam nunc quibusdam, licet in carne corupiibili 
lianc SDrunmosam ducentibus vitam, iia in plerisque 
motionibus et aOectiouibus extra usitaUini natur» mo- 
dum mirabilitcr senriat; quid causae est, ut non cre- 
damus ante inobedientix peccatum corruplionisqoe 
supplicium, ad propagandam prolem sine ulla libidine 
servire voluutati humanae humana membra potuisse? 
Donatus estitaque homo sibi, qoia descruit Deum 
placendo sibi : et non ol>ediens Deo, non potuit 
obedire nec sibi. Hinc evidentior miseria, qua^ bouio 
noQ vivitut vult, Nam si ut vellet viveret, beatuni se 
putarct : sed nec sic tamcn esset, si turpiter viverot. 

GAPUT XXV. De vcra beatUudtre, quam temporalii 

vita non Qbiinet. 

QuanqQam sl diUgentius attendamus, nisi beatos, 
tum vivit ut vttU : et Bulloa beatus » nisi justus. Sed: 
etian ipse Justus non vivii ut vult, nisi eo peFveneril, 
nbi moEi» fallr, offendi omnino noa possit; eique sil 
cerliiai^ ita semper futunMn. Hoc eaim natura expe- 
Ut : nec plena atqoe perfeete beata erit, aisi adepia 
qnod expelit. Nunc vero quis hominum potest ut vuU 
Ttvere, quando ipsum vivere non esl in potestaie? 
¥lrcre enim vult , mori cogitur. Quomodo ergo vivil 
m vull. qui non vivit quamdiu vult? Quod si mori 
voltterit, quomodo poiest ut vult vivere, qui non vull 
vivere? Et si ideo mori velit, non quo nolit vivere, 
sed ut post mortem melius vivat : nondum ergo ul 
vuit vivlt,/Sed cum ad id quod vult, nu)riendo perve- 
nerit. Verum ccce vivai ut vult, quoniam sibi extorsil 
sibique imperavit non velle quod iion potest, atque 
lioe velle quod potest ; sicut ait Terentius, 

Quooiam non potest id fieri quod vis, 
Id vells quod possit : 

( And. aet, % $cen. i, v. 5, 6. ) 

num ideo l>eatus est, quia patienter .miser est ? Beata 
* qutppe viia &i non aniatur, non habetur. Porrosi 
amatur et habclur, caeteris omnibus rebiis exceiien- 
liuS necesse est ametur : quoniam propter lianc 
amandttm est qnidquid aliud amatur. Porro si lantum 
amalur» quantuin amari digna est ( non eoim beatus 
esl, a quo ipsa beata viia uon amalur ut digiia est ), 
fieri non potest, tit eam qtii sic amat, noii .Ttcriiam 
velit. Tiiiic igitur beafa erit quando aHcrna erit^ 

* rionnulli Mss., ^fuia. FX quldam, quo, 

(a) Calaiiui, d« qua bic loquitur, nou l^bcBnicix oppidum 
est, ut crediilit Uidovicus vives, sed Africae, iuter Hippo- 
ttctta et Ciriaui sifun, de quo frequentissimo Augustinus. 



CAPUT XXYI. — Quod felicilasin paradiso viventium 
sineerubescendo.appelitu generandi officium credenda 
iit imptere poluisse, 

yivebal iiaque homq. i^ paradiso sicul. volehai, 
quamdiu hoc voiebai quod Deus jusserat : vivebai 
fruens Deo, cx quo bpno erai botius : vlvelta^ siiie 
idla egesiale, ita scmper vivcre hahens in potestate. 
Cibus aderat, ne esuiiret ; potus, ne sitiret; rignmn 
vitae, ne iilum senccta dissolveret. Nihil corrupj^oi^s 
in corpore vei ex corpore ullas mulestias ullis ejiia 
sensibus ingerebat. NuUus inlrinsecus morbu&, nulr 
lus ictus metucbaiur extrinsecus. Summa in axTiy^ 
sanitas,inaiiima * loia tianquillitas. SicuLiu paradiso 
nuilus aislus aut frigus , ita in ejus habitatore nulia| 
ex cupiditate vcl limore acccdebat * Uonx voliiiaatis 
ofiensio. Nihil omnipo trisle , nihil erat iuaniter kc- 
tum : gaudium veruui * perpe,ttia()aiur ex Deo, iii. 
qucm flagraliat charitas de corde puro et consciculia 
bona et fide non ficla ( 1 Tim. i, 5 ) : atque intcr se. 
conjugum fida ex honesto amore socieias, concors 
mentis corporis(|ue vigilia, et maiidati sine iaborecu- 
stodia. Non lassitudo fniigahat otiosum, non somnus 
prcmebat inviium (a), In tanta facilitale rerum et fe- 
licitate hominum , absit ut suspiceinur non potuisse 
prolcm seri sine libidinis morbo : sed eo volonfatls^ 
nutu movereniur illa membra quocastera, etsineardo- 
risillecebroso stimulocumtraiiquUlilateanimi eicoiw 
poris nullii corruptione iutegritatis infiinderetnr gre- 
inio maritus uxoris (/Eneid. lib. 8, vers. 406). Neque 
enim quia experientia probari non polest, ideo cre- 
dendum non est ; quando illas corpon& partes non. 
ageret turbidus calor, sed spontanea' potestas, sicnli 
opiis csset, adiiiberel ; iLi tunc potuisse utero conju* 
gis salva integritate fbminei genitalis virile semen' 
imniitlif sieut nunc potest eadem intcgritate salva e» 
utero virgiiiis fluxus menstrui cruoris emitti. Eadeia 
quippe via posset illud uijici , qua hoc potesl ejici. 
llt enim ad pariendum n.on doioris gemitiis, sed ma- 
turitatis impulsus feminea visccra relaxaret : sic ad(! 
fetandiim et concipiendum non libidinis appetitus, 
sed voluiiutritis usus naiuram utramque conjungeret. 
Dc rebus loquimur nunc pudendia : ei ideo quamvis,. 
antequam earum puderet, quales esse potuissent 
conjiciamus ut possumus ; tamen necesse est ut no* 
stra disputatio magis frenelur ca quse nos revocat 
vcrccundia, quam eloquentia, qu.'e nobis parum 
suppctit, adjuvetur. Nam cum id quod dico, nec ipai 
exiierti fuerint qui experiri potucrunl (quoniaiih 
pruioccupante peccato exsiiiiim de paradiso ante me- 
rucrunt, quain sibi in opere serendx propaginis tnin- 
quillo arbitrio cmivcnirent ) , quomodo • iiuiic cnm 
ista commemoranlur, seiisibus occtirrit humnnis, ni^i 
cxpericniia libidiuis tiirbidx, non coiijcciura placid;e 
voltinlaiis ? Ilinc est q^od imiicdil iot|uentein piidor, 

* Mss., mmiimo. 

* Hss.f ticcidebut. 

* Nonnulli Mss., vero. ^ Nostri, verum, IL 

(a) Simllis esl dcscriptio |.aradisi terrestris apud divuai 
Basiiiuin, llomilia de Paradiso, ct a|.ud divuin Joanneni Dav 
masceaum» lib. t dc Pide ortbod.,cap. ii. coQCJEtia, 



iSS 



DE CnriTATE DEI, S. AUGUSTINI 



4S6 



etsi non deficiat ratie cogitantem. Vcnimlamen om* 
iiipotenii Deo , summo ac summe boiio crcaiori om- 
nium naturarum, voluniaium autem bonarum aJjuiori 
et reinuneratori , malarum autem relictori et damna- 
tnri, utrarumque ordinatori, non defuil utique consi- 
lium, quo certum numerum civium in sua sapientia 
praedestinatum eliam ex damnalogenere bumano sus 
civitatis impleret : non eos jam meritis, quandoqui- 
dem universa massa tanquam iii viliata radice dam- 
nata est , scd gratia discernens ; et liberatis non so- 
fum de ipsis, verum eiiain de non libcratis , quid eis 
largiatur, osiendciis. Non eiiiui debita, sed gratuita 
bonitate tunc se quisque agnoscit erulum malis, 
cum ab eorum hominum consorlio fil immunis, cum 
quibus illi justa essel poena communis. Gur ergo non 
crearet Deus, quos pfH^caturos esse pnescivit ; quando- 
quidem ui eis et ex eis, et quid eorum culpa mere- 
retur, et quid sua gratia donaretur, posset osiendere, 
nec sub illo creatore ac dispositore perversa iiior- 
dinatio delinquentium recium pcrverteret ordinem 
reruin? 

CAPUT XXVII. — Ih peccaloribus et anqelii el 
hoimnibus, quorum pervertiUu non perlurbai provi- 
denliam Dei, 

Proinde peccatores, et angeli, et homines nihil 
agont, quo impediantur Magna opera Domim^ exqui- 
titain omnes vetunHites ejus {PsaL cx, 2). Quoniam 
qui providenter atque omnipolenter sua cuique dis- 
tribuit, non solum bonis, veriim etiara maiis bene 
uti novit. Ac per boc propier meritum primae nialae 
VAluntatis ita damnato atque obdurato angelo malo,* 
ttt jam bonam voluiilatem ulteriiis non haberet, bene 
utens Deus , cur non permitteret ut ab itlo primus 
boino, qui recius, boc est bonae voluntaiis, creatus 
fuerat, tentaretur ? Qnandoquidem sic erat institutus, 
ut, 81 de adjntorio Dei ftderet bonus homo, maluro 
angeluin vinceret ; si autem creatorein alque adjulo- 
rem Deum supcrbe sibi placendo desereret, vince- 
retur : meritum bonum habens in adjuta divinilus 
voluntate recta, malum vero jn deserente Deum vo- 
luntate perversa. Quia et ipsura ftdere de adjutorio 
Del, non quidem posset sine adjutorio Dei : nec ta- 
men ideo ab his dlvina: gratiae beneflciis sibi pla- 
cendo recedere non habehat in potestate. Nam sicut 
iA hac came vivere sine adjumentis alimentorum in 
potestaie non est, noii autem in ea vivere in pote- 
Btaic est ; quod faciunt qui se ipsos necant : ita benc 
viverc sine adjiitorio Dei, ettam in paradiso, iion erat 
in potestate ; erat autem in potestate male vivcre, 
sed beaiitudine iion permansura, et pocna justissima 
secutura. Cum igiiur hiijus fuluri casus humani Deus 
non esset ignarus , cur eum non sinercl invid :anj»rli 
malignitate tciitiri ? nuUo modo quidcm qudd vince- 



retur incertus ; sed nibilominus prxsciua quod ab 
ejus semine adjuto sua gratia idem iptse diabolus 
fuerat sanctorum gloria ronjore vincendus. Ita factiiin 
est ut nec Deum aliquid fulurorum laterett nec prae* 
sciendo quemquam pcccare compelleret ; et quid in- 
teresset inter propriam cujusque prxsumptionein ct 
suam luitionem, angelicx et humanae rationali crea- 
tura;, consequenii experientia demonstrarel. Quls 
enim and^t credere , aut dicere, ut neque angelus, 
neque homo caderet, in Dei potestate non fuisse ? 
Sed hoc eonim potestali maluit non auferre ; atque 
ita etquantum mali eorum superbis^, etquantum boni 
sua gratia valeret, ostendere. 

CAPUT XXVIII. — De qualitale duarum dvitalum, 

tetrenm atque eakstis^ 

Fecerunt itaque civitates duas amores duo ; terre- 
nam scilicet amor sui usque ad conicmptum Dei, ccele 
stem vero aroor Dei usque ad contcmpturo sui (a)^ 
Denique illa in se ips», baec in Doinino gloriatiir. lila 
enim quxrit ab bominibus gloriam : buic auten)^ 
Deus conscientiae testis , maxima e^t gloria. Illa in 
gloria sua exaltat caput suum : haec didt Deo suo, 
Gloria mea, et exaltans caput meum (Psol. ni, 4 ). 
Illi ' in principibus ejus, vel in eis quas subjugat na- 
tionibus dominandi libido dominatur : in bac serviuut 
invicem in charitate, et praepositi consulcndo, et sub- 
diti obiemperando. Illa in suis potentibus diligit vir* 
ttttem suam : baec dicit Deo suo, Ditigam if , Domine^ 
virtus mea ( PsaL xvii, 2 ). Ideoqiie in illa sapientea 
ejus secuiidum hominem vivenleSy aut corporis aut 
anrmi siii bona , aiit utriusque seclati sunt ; aut qui 
potuerunt cognosccre Deum, non ut Deum honorave* 
runt , vet gralias egerunt ; sed evanuerunt in rogitatio- 
nibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum : di- 
centes se esse sapienles^ id est, dominante slbi superbia 
in sua sapicntia scse extollenles , stutti facti sunt ; et 
immutavmmt gloriam incorruptibitis Dei in simititudi' 
nem imaginis corruptibilis hominis^ et votucrum^ et 
quadntpedum, et serpenlium : ad hujiiscemodi enim 
simulacm ndoranda vel duces populorum, vel scciato- 
res fuerunt : et coluerunt atque servierunt creaturm 
potiusquam Crentori, qui est benediclus insceeuta (Hom. 
1, 21-95 ). In hac autem niilla est h9)minis sapientia, 
nisi pietas, qua recte colitur verus Dcus, id exsppctans 
pr.ncmium in societate sanctorum, qon soliim homi- 
niim, verum etiam Augclorum, ut sit Deus^ omnia in 
omnibus ( I Cor» %y, 28 ). 

> Sola edlUo Lov., Hla 

(a) m libro undecimo de Gencsi adLliteram, n. 90, 0|vii9 
de civUate Dei hls verbis poUicebaiur : « Hi duo aniorcs, 
« (luorum altersanclus est, alter iuimundus ; alier socialis, 
« nlter irivatus... distinxmint conditas in {^enere bumanu 
« civilates duas... Dc quibus duabus civiuUbiis latl*is tbr- 
« tasse alio loco, si Doiulnus volueril, dissercnius. t 



i37 



LIBER QUINTUS DECIMUS. 



i58 



LIBER QUINTVS DECIMUS. 

^H)stquam egit qiiaiiior i^roxinie antccedenlil)iis libris de civitaiiini (Iiiantm, terrenae ac c(Picslis exortii, Iit)ros totidem de 
earuuHlein civitatuni |irocun»u suiijuugti Augiisiiiius, idcjiie argunKMiliini ea ratioiie aggreditur, ut j>raeci|oa ca|iita sa- 
cro; bistorix eodeiu spectautia pertraclel , i/riniuiu sciiicet quintu deciuio Ijoc iibro qiw iu Geuesi leguutur a Caiu el 
Abel usiiue ad diluviuuj. 



CAPUT PIUMUM. — De duobus ordmibui generatio- 
nis humaruB in diversos fines ab inilio procurrentis, 

I. De felicitaie paradisi, vel de Ipso pnradiso, et 
de vila ibi primorum boiuiiium , corumqiie peccato^ 
atque supplicio, muili niulta senserunt , multa dixe- 
runl, mulla litteris mandaverunt. Nos quoi|ue sccun- 
dum Scripluras sanctas, vcl quod in cis legimus , vcl 
quod e% eis intelligere poluimus , cariim congruentes 
auctorilati , de his rcbus in superioribus libris dixi- 
mus. Enucleatius autcm si ista qiKrrantur , multipli- 
ces atque muUimodas pariunt disputationcs , qu:c 
pluribus intexeiid;e sunt voluraiiiibus, quain Iioc opus 
lempusque deposcit. Quod non iia largum habcmus, 
ut in omnibus quo: possuiit requircre otiosi ct scni- 
pulosi % paratiores ad interrc^ganilum, quam cnpncio- 
res ad intelligcndum , nos oportcat immorari. Arbi- 
tror tamen saiis nos jam recisse magnis et dirGcillimis 
quaestionibus de initio vel mundi * , vel animsr , vel 
Ipsius gciieris biimani : quod in duo gcnera distri- 
buimus ; unum eorum qui sccundum homincm . alte- 
rum eorum qui secundum Deuin viviint. Quas etiam 
mystice apiicllamus civiiates duas, hoc est duas so- 
cietatcs hominum : quarum est una qux prxdcsti- 
iiaia est in xiernum regnare cum Deo ; altera, aeter- 
Bum supplicium subire cum diabolo. Sed iste finis 
est earum, dc quo post loqucndum est. Nunc autem 
qiioniam de cxorlu earum, sivc in Angclis, qiiorum 
iiumerus ignoratnr a nobis , sive in duobus primis 
hoininibus, satis dictum cst, jam mihi videtur earum 
a^rcdiendus cxcursus , cx quo illi duo gcnerare 
ca^pcrunl, doncc homines generare cessabuul. Iloc 
eiiini universum tcmpus, sive sacculum, in quo ce- 
dunt morientes, succeduntque nasccules, ist:irum 
duarum civitatum , de quibus disputanius , excursus 
est. 

2. Natus est igitiir prior Cain ex illis duobiis gene- 
ris humani parcntibus , pertinens ad hominuin civi- 
talcm ; poslerior Abcl, ad civitaiem Dei. Sicut euim 
in uiio homiiic, quod dixitApostoIiis, experimiir (jiiia 
non primum qnod spirituale est, sed quod unitmile^ 
postea spirituale (1 Cor. xv, 46) : unde unusqiiisque, 
quoniam cx dainuata 'propngine cxoritur, priino sit 
ncccsse csl cx Aduin malus atque canialis ; quod si 
in Cliristum ^ reiiascendo profeccrit , post crit bonus 
et spirituaiis : sic iii uuiverso gcnere humano cum 



* Codex 2.'J8, acripulosi. M. 

* iov., de itntio vel dc fmc mmdi. Abost, de fine^ ab 
editisvind. Am. Kr. et nicliitrihus in-.uiusci:i|ttis, det)eL(|ue 
abesse, cuin de iine Augustiuus i»u>t loqueiulum esse mbx 
dicat. 

* NonnuUi Mss., ex 4dam nata. 
^ sola cUitio ix)v.,i/i chritto. 



primiim duie ista; coBpcrunl nascendo atiiiic moriendo 
procurrcre civitates, prior est natus cius htijns 6?e- 
culi; posterior aulcm isto peregrinus in sseculo, et 
perliiicns ad civitatcm Dci, gratia praideslinalus, 
gratia clcctiis , gralia pcrcgrinus deorsum , gratia 
civis sursuui. N:im quaiitum ad ipsum attinct,ex 
cadcm inassa oritiir , quu! originaliter cst tota dam- 
iiata : scd Uuiquam flgulus Deus (hanc cnim similitu- 
dinem non imprudenler, sed prudenter iiitroducit (a) 
Apostolus) cx caileiii massa fecit aliud vas in hono* 
rem, aliud in contuincliam (Rom. i\, 21 ). Prius au* 
teni factum est vas in contumeliain, |>ost vero alteruqi 
iii honorem : quia ct in ipso uno, sicut jam dixi, 
liominc, prius cst reprobum, undc ncccsse cst inci- 
piamus, ct ubi noii cst ncccsse ut rciiianeamus ; 
postcrius vero probiim , quo proflcientcs veiiianius, 
ct quo pcrveiiicntes maiicamus. Proiiide iion qnidem 
oinuis homo inalus erit bonus , ncmo lamen erit bo^ 
iius qui non erat malus : scd qiiaiito quisque citius 
mutalur in melius , hoc in se facit nominari quod 
apprchcndit celeriiis , et posleriore cooperit v^cabu- 
lum prius. Scriptum est itaquc de Cain, quod condi- 
derit civilatem (Gen. iv, 17) : Abel aulem lanquam 
peregriuus non condidii. Superna esi eiiim sancto- 
rum civitas, quamvis hic pariat civcs, in quibiis per» 
egrinatur , donec regni cjus tcmpus advcniat , cum 
congregaliira csi omnes in suis corporibus resurgen- 
tes, quando cis promissum dabitur regnum» ubi cum 
8U0 principe Rege sxculorum sine ullo temporis fino 
regiiabuni. 

CAPUT 11. — De filHt camis, et fiiHt promittiomi, 

Umbra sane quxdam civilatis biijus ei imago pro- 
phetica ci significandic polius quam prxseutand^e 
servivit in tcrris, quo eam leinpore dcmonslrari 
oporlebat , el dicla cst ctiani ipsa civiias sancla me- 
rilo signiflcanlis imaginis, non cxprcssse, siciU futuca 
est, veritaiis. De hac imagiiie scrvientc, et de illa 
qiiam signincat libcra civitate , sic Apostolus ad Ga- 
lalas loquitur : Dicite mihi , inquil , snb iege volentcs 
esse , legem non audistis ^ ? Scriptum est euim quod 
Abraham duos fiUos habuit , tinuiii de aneilla^ et unum 
de libera. Sed ille quidem qni de mcilla , secnndwii 
camem natus esl ; qni aulem de tibrrn, jter repromiisio^ 
nem : quas sunt in aUegoria [b). Ila:c enim sunt dno 



t Aliqiiot niannscriiai jnxta vnl;;aiam, legem nm legi» 
slis ? Alii cuni odiiis, h'(jcm uon aitdnUis ? lo (^a!co esi, tun 
uomou ouc acouete ; boc est, leqem non audistis ? — Hxno- 
siris, ^is. iOoO solus cuiii \ ulgaia consenlit. M. 

(a) sive ixHius niulualus esl ab Idaia, xlv, 9, et Jerenita, 
xvuu. 5 seqq- (U)Qu^fS. 

ib) co lu hiclib. 15 de itiult., u. 15. 



DE CIYITATE DEI. 

muun$nla ; wium quidem a monle Sina * in nrvilutem 
fenerans , quod ett Agar *. Sina emm ett mons in Ara^ 
ifia^ qui conjunclus e$t • ftuie qkm nune eif Jerusalem : 
tenfit enim cum filiis $uis, Qux autem sursum est Je» 
nuftlem , iibera est^ qum est mater omnium nostrum ^. 
Serijftum est emm , Leetare , steriiis , quce non paris ; 
erumpe et clama , qute non parturis : quoniam mulii 
fitii deserta^ magis quam ejus qum habet virum, Nos 
mUemf fratres^ secundum Isaae promisnonis filii sumus» 
Sed tieut tune qui secundum carnem naius fuerat^ per- 
90quebatur eum qui secundum spiritum ; ila et nunc. 
Sid quid tUcit Scriptura? Ejice ancHiam et fiiium ejus: 
mn enim hosres erit fiiius anciilm cum filio iiberos. Nos 
mUem , fratres , non sumus anciilw fiiii , sed iiberce^ 
qua Ubertate Christus nos iiberavil {Gaiat» iv, 21-31 )• 
llaec forma inleUigendi de apostolica aucioritaie de- 
icendens locum nobis aperil , quemadmodum Scri- 
piaras duorum Teslamenlorum, Veleris el Novi acci- 
pere debeamus. Pars enim quaedam lerrenx civilalis 
Imago coelesUs clviialis efTecia cst , non se signifi- 
cando, sed alteram ; et ideo serviens. Non enim prt»- 
pter se ipsani , sed propter aliam signiOcandam est 
iiistituta ; et prascedente alia significatione et ipsa 
pnefigurans prxfigurata est. Namque Agar ancflla 
Safi^, C|jus(|ue filius, imago quxdam hiijus imnginis 
fiiil. Et quoniam transiturx erant umbrae luce ve- 
niente, ideo dixit libera Sarra, quae significabat libe* 
fttm civitatem , cui rursus alio modo sigiiificandas 
eliam ilia itmbra serviebat : Ejice anciliam , et fiiium 
§}u» ; non enim hwres erit fUius anciiice cum filio meo 
lioiac, qiiod ait Apostolus, cum fiiio iiberas. Invenimus 
^>go in terrena civiiate duas formas ; unam suam 
fiRCsentiam dcmonstrantem, alleram ccclesii civitati 
iignificandae siia praesentia servicntem. Parit autem 
cives terrcnne civiiatis peccato viliata naiura ; coele- 
tlis vero civitatis cives parit a peccato naturam libe- 
rans gratia : uiide illa vocaniiir vasa irae ; ista , vasa 
misericordix {Rom, ix, 22, 23). Significatum esl hoc 
eiiam in duobus filiis Abrab», quod unus de ancilla, 
quae dicebatur Agar, secundum carnem iiatus est 
bmacl, alter autem de Sarra lii>era secundum repro- 
inissioiiem natus Isaac. Uierque quideni de semine 
Abrahae : sed iilum genuil demonstrans cousuetiido 
iiaturam, iatum vero dedit promissio significans gra- 
liam. Ibi humanus iisus ostendilur , hic divinum bc* 
neficium commendatur. 

CAPUT III. -^ De steriiitate Sarrm , quam Dei gratia 

fecundavit. 

Sarra quippe steriiis eral , el desperatione prolis, 
saltem de ancilla sua concupiscens iiabere, quod dc 
se ipsa non se posse cernebat , dedit eam fetandam 
Tiro, de qiio parere volueral, nec poluerat.' Exegit 

^ Ita omncs editi, juxta graecum, apo orous SinA : nec 
aliter uianuscripli si paucos exceperis, qui juxta vulgatam 
|nil>eot, m monte sina, 

* Sic &!ss. Edili vero, quce est 4gar, 

' Lor., qum conjuncta est; dissentientibiis editis alils ei 
plorii^ue niaauscripUs. 

^ sic viud. et aUquot manuscripU juxta graecun, itis 
(Hts in^r nanl^ knSn, At Er. et Lov.i qum est maur no^ 

10*4, 



S. AUGUSTINI 440 

itaque eUam sic dcbitum de maricn, uteiis Jure suo 
in utero aiieiio. Natus est eif o Isniael, sicut nascuii- 
tur homines-^ perrfiixticrne sexus uiriusque, usiiaki 
iege naiurae. ideo dictum esl secundum camem : nou 
quod ista beiicficia Dei non sint, aut non illa opere- 
tur Deus, cujus opifex sapieniia attingit^ sicut scri> 
ptum esi , a fine usque ad finem fortiter , et disponil 
omnia suaviter {Sap. vTii, i ) : sed ubi significandum 
fuernt Dci donum , quod indebitum hominibus (jraUs 
graiia largirclur, sic oporluit dari filiuin, queniad- 
modura nalure noii debcbatur excursibus. Negat 
enini nalura jarn filios taii commixUoni maris et 
femiiio;, qualis esse poterat Abrah» et Sarrae in iila 
jam aeiate, eUam mulieris accedente steriliiate, qux 
nec lunc parere potuit, quaudo non aetas fccunditati, 
sed aptaii fccunditas defuit. Qiiod ergo iiaturj; sic 
affecUe fructus posterilaUs non debebalur, significat 
quod natura generis humani peccalo viliaia , ac per 
hoc jure damnata , niliii vene feiicilaiis in posterum 
merebatiir. Recte igiiur signiUcat isaac per repro* 
missionem natus filius graUos, cives civitaUs lilierae» 
socios pacis aeternae, ubi sit noii amor propriae ac 
privatae quodammodo voluntaiis, sed commoni eo- 
demque immulabili i)ono gaudens, aique ex multis 
unum cor faciens, id est perfecte concors % obedien** 
Ua charitaUs. 

GAPUT IV. — De terrence civitatis vel concettatione^ 

vei pace, 
Tcrrena porro civitas , quae sempiierna non erit 
(neque enim cum in extremo supplicio damnata fue" 
rit , jam civitas erit) , hic habet bonuni suum , cujns 
societate laetatur , qualis csse de talibns rebus lactiUa 
potest. Et quoniam non est tale boiium , ut niillas 
angusiias faciat amatoribus siiis , ideo civiLis ista 
adversus se ipsam plerumqoe dividitiir litigando, bel- 
lando , atque pugnando , ct aut mortiferas , aut certe 
mortales victorias requirendo. Nam ex quacumque 
sui parle adversus alteram sui partem bellando sur- 
rexcril , qiiaerit esse victrix geniium, cum sit capUva 
vitiorum. Et si quidem cum vicerit , superbius extol^ 
iilur, ctiani mortifera * ; si vero conditionem oogilans 
casusque communes , magisque accidere possunt ad- 
versis angiiur , quam eis quae provcnerint ' secundis 
rebus iiiQaiur, tantummodo mortalis est ista victoria. 
Neque enim semper dominari poterit permanendo 
eis quos potuerit subjugare vincendo. Non auiem 
recte dicuntur ea bona non esse , qu:e coiicupiscit 
haec civitas , qoando est et ipsa in suo gencre lin-r 
mano melior. Concupiscit enim terrenam qnanidam 
pro rebus infimis pacem : ad eam namqoe desiderat 
pervenire bellando. Quoniam si vicerit , f t qui resi« 
stat non fuerit, pax erit , quani non habebant partes 
invicem adversantes , et pro his rebus quas simui 
habere non poterant infelici egestate certantes. Hanc 
p^cem requirunt laboriosa bella ; haiic adipiscitttr 
qoae putatur gloriosa victoria. Quando autem vincunt 

> vind. Am. et Er., perfectefactaconcors, 

* EdiU t etiam sic mortifara. Aiiegt , «c, a imnii|cri|4ai. 



441 



UBER QUINTOS DBGUI08. 



4» 



t|Hi eaasa justiore pugnibMit , qnis dubitet gratalan- 
dam es86 vieloriam, et proveniase optabilem pacem? 
Haec bona sunt, et sine dubio Dei doiia sunt. Sed sl , 
rfeglectis ntdiorilms, qn» ad supernam pertinent 
oivitatem , ubi erit vicloria in slerita et summa pace 
aecilray bona iata sic concupiscantur, ut vel sola esse 
credanlor , vel bis qaae meiiora creduniur» amplios 
diliganlur ; neicesseest miseria conseqoalur « et qiua 
inerat augeatur. 

CAPUT Y. — De jfrim ierrenm dwiaih aueiore fra" 
tridda 9 cnjui impieiaii Romanm urln$ condkiar ger- 
fiumi eade responderii. 

Primus itaque fuit terrense d?itatis condiior fra- 

ttricida : nam suum frairem civem civilatis aelemx in 

liac teM peregrinanlem invidcntia victus occidit. 

Unde miraiidum non est , qu(Hl lanto posl in ea civi- 

late condenda , qux fuerat hujus lerrenae civilalis , 

de qua loquiinur, capul futura, ei tam mullis gcn- 

tibus regnatura , buic priino exeroplo et , ut Gra^ci 

appellant , «pxrruirw quxdain siii generis iniago re- 

^pondit. Nam el illic , sicut ipsuni faciniis quidum 

poeta comniemoravit illorum , 

Pratemo primi madaeruat sanguiDe muri. 
{iMcan, iUf, i PtuarsaLf o. 95.) 

Sic enim condita est Roma , qoando occisum RenHim 

a fratro Roinulo Romana test;itur historia : nisl quod 

isti terrena; civitaiis ambo cives crant. Anibo gloriam 

de Romanie reipublicae insiitutione quxrebaiit : sed 

«nbo eam tantani, quantam , si unus esset , linbere 

non poierant. Qoi enim volebat dominando gloriari , 

miniis atique dominareiur, si ^us potestas vivo con- 

aorie minueretur. IJt ergo totam dominaiionem habe- 

rot mus , ablatus est socios : et scelere crevit in 

pejuB » quod innoceiitia minus esset et melius. Hi 

aulem fralres Cain et Abel non babebant ambo int» 

se simiiem renim lerrenarum cupiditaiem ; nec in 

lioe altcr aiieri invidit, quod ejus domiiiatus fleret 

a»gU8tior, qui aiterum occidit, si ambo domina- 

reniur (Abel quippe non qujcrebat doroinalionem 

in ea civilaie, qiiae condebalur a fralre } : sed invi- 

dentia iHa diabolica, qua invident bonis mali , nulla 

alia causa ^ , ni$<i qoia ilii boni sunt , Uli mali. Nullo 

enlm modo fit minor accedente seu permanente con- 

sorte possesslo bonitatis; imo possessio bonitas, 

qoam lanto laiius, quanto concordius individua so- 

ciotnAl pOSsidet cbaritas '• Non habebit denique 

Istam possessionem, qui eam noluerit babere coro- 

muneAi ; et tanto eam reperiet ampliorem , quanto 

amplios ibi poluerit amare consortem. Illud igitur 

qood inler Remum et Romolom exortum est, quem- 

admodom adversos se ipsam terrena eivitas divida- 

tmr, ostendit : quod autem inter Gain et Abel, inter 

dtlaa ipsas civitates , Dei et bominom , inimicitina 

demonstravit. Pugnant cigo inter se mali et mali : 

> vind. Am. Er., nuUa aHa cauia est, vei*bum, e$t , per* 
peram additum: nam aaferendi casu posila sunt verba iUa 
soperion, tnvtd^nlta Ula diabokca ; supple, invUiU, 

* Sic omnes prope Mss. At viad. Am. et Er., hno pouesiio 
hanUatU unaofit Mtor, fiuanU) amcordkir eam UtdkUtna 
MfdarHm pouCdei charUat, Lov., vm pomtsUmem boHt" 
lotfi (iBKo latUuiqumo cmordUu indiNdiM» etc. 



iiem pugnant inter se booi et mnlL Boiii vevo oi 
boni , 81 perfecti sunt, inter ae pugnare nfMi pos»wii ; 
proficientes autem nondumqtt perfecti ita possiini • 
iit bonus quisque ex ea parie pugnet coiitra alterum, 
qua etiam conira aemetipsem. Et in uiio quipp» bo» 
mine caro concupiidt advermu spiriimn , ei $piritu$ 
adver$u$ camem (GaUt. v, 17). Goiicupiseentia erg» 
spiriloaiis contra alterius potest pugnare carnalem » 
vei concupiscentia carnalis contra alterius spiritua* 
lem , sicut inter se piignant boni et mali : vel cerio 
ipsas concupiscentiae camales inter se daorum bono" 
rum, nondnm utique perfectomm , sicut inler se 
pugnant mali et Hrali , donec eomm qui earanlar ad 
ullimam victoriam sanitas perducatur. 

GAPUT VI. — De Umguoribue , quo$ ex pcsna peceal^ 
eiiam cive$ dviUiii$ Dd^in hujut vlUe pttegrinalione 
paliuntur^ ei a quUnu Deo medente $ananiHr, 

Laiiguor est quippe iste, id est illa uiobedifniia, de 
qua in iibro quartodecimo dissemimus (Capp. 1, ii 
ei aUbi)f prima: inobedienti^ suppiiciuin ; el idcti iiou 
natura , sed viiium : pn^pter quod dicilur proficieii- 
libus boiiis, etex fide in liac peregrinatione vivcn- 
tibus , Indcem onera ve$ira porUUe , ei dc adimpiebiti$ 
legeui CkrisU (GaUd. vi« 2) (a). Itcm alibi dicilur : Cor'' 
ripiie inquieioi , con$oUimim pudlUmime$ , $u$dpUe tn- 
/irmos, patiente$ e$toie ad otiutet. Videte ne quis malum 
pro maU) aticui reddai ( I The$$, v, 14 e< 15). Itein alio 
loai : Si prmoccupalu$ fuerii homo in aUquo delicio » 
vo$ qui $piriluale$ eHii, in$lrmle huju$moiU in ijnrt/it 
fiianiice/iidimi , intenden$ ie ip$um ^ ne et tu ienteriui 
(CaUu, VI, 1). Et alibi : Sol non occidat $uper iracun- 
diam ve$iram (Ephe$. iv, 26). Et in Evaiigelio : Si 
peccaverii in te (raier luu$, corripe eum inler U ei ip$um 
$olum *■ (Matih. xviii, 15). liem de pcccatis, in qui- 
biis muitoram caveiur offensio, Apostoliis dicit: 
feccanie$ coram otnmbue argue , ui et caneri iimorem 
habeani(\ Tim, v,20). Propter hoc et de veiiia invi. 
eem daiida , multa prxcipimiiur , et magiia cura , 
propier tenendam pacem , sine qua neiiio poierit vi- 
dere Deom ( Hebr. xii, 14 ) : ubi illc tcrror est, 
quando jubetur servus decein millium taleiitorum 
reddere dcbita , quae illi fuerant relaxata , quoiiiaoi 
debiium denariomm centum conservo suo non re- 
laxavit. Qua similitudiiie proposita , Dominus Jesoa 
adjecit, atque ait, Sw ei vobU faciei PaUr veetei^ 
cceie$ii$ , it non dimi$eriU$ unu$qui$que fratri $uo 4t 
cordibu$ ve$tri$ (Matih, xviii, 55). Hoc modo curantof 
cives civiuiis Dei in bac terra * peregrinantes , ei 
paci supemae pairiae suspirantes. Spiritus aulem 
sanctus operatur intrinsecus , ut valcat aliquid medl- 
cina , qu» adbibetiur extrinsecus. Alioquin etiamsl 
Deus ipse utens creatura sibi subdiu in aliqiia specSo 
bumana sensus alloquatur bumaiios , sive istos corpo* 
ris, sive illos quos istis simillimos babemus in som- 
nis , nec interiore gratia roeniem regat alque agat, 
nibil prodest bomini omnis praedicatio veritatis. FaciC 

1 Abest, lotot, a manuaeriptis. 
t sola editlo Lov., m hae terrena, 
(o) Gonf. lib, de guaeat. 83, q|i, 11. 



413 DE CIVITATC DEI, 

amein hoc Deus a vasis niisericordisc ir.-c vnsa dis- 

* 

cerneiis» dispcnsaiione qua ipse novit niaUiim oc- 
culta , sed umen jnsu. Ipso quippe adjuvante uiini- 
bilibus ei latentibus modis, cum peccaium , quod 
liabitat in meuibrts nosiris , quae potiiis jaiii |>oeiia 
peecali csl , sicut Apostolus prxcipit , non regnat in 
nostro mortali corpore ad obedicnduin desideriis 
cjus , nec ei mcnibra nostra veiut iniquiiaiis arma 
cxhibemus {Rom.\i, i2, 13), convcrtiiur ad men- 
tem non sibl ad mala , Deo regenie, conseniieiitcm ; 
et eam regentem iranquiHius nunc habebit, poslca 
f aniute perfecta ^ atqiic immortalilate percepu bomo 
iiiie ulio iieecato in xterna pacc regnabit. 

;APUT Vil. — De eausa et perUnacia sceierU Cain^ 
quem a facinore concepto nec Dei sermo rcvocavit. 

I. Sed boc ipsum, quod sicutpoluimus exposuiiniis, 
cum Deus locutos esset ad Gain eo more *, quo cura 
primis horoinibus per creaturam subjectam velut eo- 
rum socius forma congrua loquebatur (a), quid ei 
profuit? nonne coiiceptum scelus in necando fraire 
cttam post vcrbuin divinae admonitionis implevii? 
Nam cuni sacriGcia discrevisset amborum, in illius 
respicieiis, hujus despiciens» quod non diibiuiidum 
cst poiuissc coguosci signo aliquo altesUnte visibili ; 
et hoc ideo fccisset Deus, quia mala eraiit opera hii« 
jos, frairts vero cjus bona : coiitrisUtus est Cain 
valde, et coneidit facies cjus. Sic ciiim scriptuin est : 
Et dixit Dominus ad Cain^ Quare tristis factus es^ et 
iiuare concidit facies tua ? Nonne si recte offeras^ recte 
autem non dividas, peccasti f Quiesce : ad te enim coit- 
versio ejus, et tu dominaberis iltius {Gen. iv, 6, 7, sec, 
LXX). in bac admonitione quani Deus protulit ad 
Cain, illud quidcm quod diclum csl, Nonne si recie 
offeras, recie autem non dividas, peccasti? quia non 
elucet cur vel unde sit dictum, multos sensus pepcrit 
ejus obscurilas, cum divinarum Scripturarum quisque 
tracUtor secundum fidei regulam id conatur expone- 
re. Recte quippe oflertur sacrificium, cum offertur Deo 
vcro, cui uni Untummodo sacrificaiidum est. Non au- 
tem recte dividitur, dum iion discernuntur recle vel 
bica, vcl tempora, vel res ipsae quae offeruntur, vel qui 
offert, ct cui offertur, vel Iii quibus ad vescendum 
dlstribuilur quod oblalum est : ut divisionem liic 
discrelionem intelligamus ; sivc cum offertur, ubi non 
oportcty aut qnod non ibi, scd alibi oportet ; sive cum 
offcrtur, quando non oportel, aut quod non lunc, scd 
alias oportet ; sive cum id offertur, quod nusquam ct 
nuiiquam penitiis debuit; sive cuin electiora sibi 
ejusdem gcneris renim tenet homo, qiiam sunl ea 
quae offert Deo; sive ciim ejus rei qu:c oblau csl, fit 
particcps profanus, aut quilibel qucni fas iion est ficri. 
In quo auiem horum Deo displiciierii Cain, facile noii 



1 Vind. ct Am., et eam regens tranqwUius nnnc habebit 
miea sanHatem perfectmn, raulo |)ost loco, rcgnabil ; sob 
tcro edilio Lov. babel, reffnaiUent, 

* viud. Aiu. Er. etaliquot Alss., eomo^io. 

(a) Coiir. lib. 8 dti iiiia. ad liu. , n. 57, et iib. 9 , nn. 5 



S. AUGUSTINI *** 

potest inveniri. Sed quoniam Joannes apostohis, ciim 
de his fratribus loqueretur, Non ^cut Cotn, inquit, 
quM ex matigno erat, et oceidit fratrem suum : H eujuM 
rei gratia ocddit eum f Qma opera iUius maligna fumw% 
fratris autem iltius justa (1 Joan. iii, 12) : damr inteh 
ligi propterea Deum non respexisse in munaa ejus» 
qula hoc ipso male dividebat, dans Deo aiiquid suum^ 
sibi auteni se ipsum. Qood omnes faciunt qui no« 
Dei, sed suani secUntes volunUtem, id est, lon recto, 
sed perverso corde viventes, offerunt umen Deo mu- 
nus, quo puunt eum redimi, ut eoruin non opilule» 
tur sanandis pravis cupidiutibus, sed explendis. El 
hoc est proprium terren» civiuiis, Deum vcl deos 
colere, quibus adjuvantibus regnct in victoriis el 
pace terrcna, non cbariute consulendi, sed domi- 
nandi cupidiute. Boni quippe ad lioc lUuntur mundo» 
ut fruantur Deo : mali autemcontra, utfruantur mundo» 
uti volunt Deo ; qui umen eum vel esse, vel res hu- 
manas curare jam credunt. Sunt eniin multo deterio- 
res, qui nec hoc quidcm credunt. Gognito iuque Gain 
quod super ejus germani sacrificium, nec super suum 
respexcrat Deus, utique fratrem boiiuin muutus imi- 
tari, non elatus debuit xmulari. Scd coiitrislatus est, 
et coucidit fiacies ejus. Hoc peccatum maxime arguit 
Deus, tristitiam de alterius boniute, et boc fratris. 
Hoc quippe arguendo Interrogavit dicens, Quare con- 
tristatus es^ et quare concidit fades tua f Quia enim 
fiatri invidcbat, Deus videbai, et boc arguebal. Nam 
hominibus, quibus abscondilum estcor alterius, esiift 
posset ambi|;uum, et prorsas inccrtum» utrum illa 
tristilia maligniutem suam, in qua se Deo dispiicuisse 
didicerat, aii fratris doluerit bonlutcm, quaB De# 
placuit, cum in sacrificium ejus aspexit. Sed rationem 
Deiis reddens, ciir cjiis oblationem accipere noluerit, 
ut sibi ipso potius nicriU), quam ei frater immerito 
dispIiccrctS cum cssei injustus non recle dividendo, 
hoc cst iion recte viveiido, cl indigiius cujus approba- 
reiur oblaiio, qu:ini esset injustior, quod fratrem ju- 
stum gratis odissct, ostendit. 

2. Non Umen eum dimittens sine mandato sancto, 
justo ct Ikuio, Quiesce^ inquit ; ad te enim converao 
ejus , et tu dominaberis illius. Niimquid fratris ? Absil. 
Gujus igitur, nisi peccati ? Dixerat enim, Peccasti : 
tum deinde addidit, Quiesce; ad te enimconversioejus, 
et tu dominaberis illius. Polest quidcm ita intelligi ad 
Ipsum bominem conversioncm esse debere peccali, 
ut nulli alii quam sibi sciat tribucre deberc qiiod pec- 
cat. Uaec cst enim salubris poenitenliaj medicina, ei 
veniac potilio non incongrua , ut ubi ait, Arf u aiim 
conversio ejus, non subaudiatur, Erit ; sed, Sit; pr?*- 
oipientis videlicel, non prxdiceiitis iiiodo. Tunc CT.ini 
dominabitur quisque pcccato, si id sibi nondofendendo 
pnBposuerii, scd poenitendo subjeccril : alioqiiin ei 
illi serviet domiiianli, si patrociniuin adbibucrilacci- 
dcnli *. Sed ut pcccalum inlelligatur concupisccntia 
ipsa cariialis, de qiia dicit Apostoliis, Caro cuncupiscit 
adversus spiritum {Galat. v, 17) ; in cujus carnis fru- 

> sic nostri codices. in D., quam ei iiwnerito fraUr ditr 
pliceret. M. 

* Lov.y acccdenU. Alii Ubri, acctaenti. 



fm 



UBER QU1NTUS DEGIMUS. 



M 



«libus el invidjam commemoral, qaa oiique Gain sti- 
Qiulabatm', et aecendelMitur in fratris exitiuro : bene 
•ubauditur, Erit, id esi» Ad U emm eonverm ejui crit, 
H tu daminabens iUiuB. Gum enim commota fueriipars 
ipsa camalis»quam iieccatumappeliat Aposlolus, ubi 
dicit, Aon ego operor illud, sed quod habitat in me 
peccalum {Rom, vii, 17) : quam partem animi eliam 
pbilosophi dicunt esse viiiosam, non qu£ meiilem 
debeat trahere, sed cui mens debeat imperare, eam- 
que ab illicilis operibus ralione cohibere : cuni ergo 
commoia fuerit ad aliquid perperam commillendiim, 
si quiescaiur ' ct oblemperetur dicenti Apostolo» Nec 
sxkibueritii membra ve$tra arma iniquitatis peccato {Id, 
Ti, 13) ; ad mentem domita et vicu converlilur, ut 
aubditx ratio dominetur. Hoc prxcepit Deus huic, qui 
facibus invidix inflammabatur in fratrem, et qucin 
debuerat iniitari, cupieb;il auferri. Qtciesce, inquit : 
nianus ab scelere contine; non regnet peccatum in 
tuo morlali corpore ad obediendum desideriis ejus, 
nec exhibeas membra tua iniquiutis arma peccalo. 
Ad te enim convenio ejus : dum non adjuvatur rc- 
laxando, sed quiesceiido frenatur. Et tu dominaberit 
illiui : ut cum forinsecus non permillilur operari, sub 
pplesiate mentis regeutis et benevolenlis assucscat 
eiiam inlrinsecus non moveri. DicUini est lale aliquid 
\n eodem divino libro ei de muliere, quando post pec* 
taium Deo interrogante aique judicanie damnatioiiis 
senlenlias acceperunt, iq serpenle diabolus, ct in se 
ipsis illa et mariiiis. Gum enim dixisset ci, J/u/itp/t- 
cans multiplicabo tristitias tuas et gemilum tuum, et in 
Iristitiis paries fUiot : deinde addidit, El ad virum tuum 
conversio tua, et ipse dominabitur tui {Gen. iii, 16). 
Quod diclum est ad Cain de pcccato, vel de viiiosa 
carnis concupiscenlia, hoc islo loco de peccairice fe^ 
mina : ubi inlelligendum est virum ad regendam 
uxorem, animocarnem regcnti similem csse oporiere. 
Propter quod dicilAposloIus : Qui dUigit ujf^oremsuam, 
se ipsum diUgit : nemo enim unquam carnem suam odio 
habuit {E;phes. v, 28cl29).Sananda sunl enim h»c, 
sicutnosira; non sicul alicna, damnanda. Sed illud 
Dci prxceplum Cain sicut prxvaricalor accepil. (n- 
valescenle quippe invidenliae viiio, fracrem » hisidia* 
Uis occidil. Talis erat lerren.-e conditur civilatis. 
Qiiomodoaulem significaveril etiam Judaeos, aquibus 
Ghrisius occisiis est paslor ovium hominum, quem 
pasior ovium pecorum prxflgurahat Abel, quia in 
allcgoria prophclica res est, parco nunc dicere, et 
quxdain hinc adversus Faustum Manichxum dixisse 
nie recolo (a). 

CAPUT VIII. — QtuB ratio fueril, ut Cain inter prin- 
cipia generis humani conderet civitatem, 

I. Nunc auicm dcfcndenda mihi videlur historia, 
nc sil Scriplura incredibilis, quac dicil aedificalam ab 
uno liominc civilalcm eo lcinpore, quo non plus 
qiiarn viri qualuor, vcl polius Ircs, poslcaquain fralrcm 

• slc Mss. Ediii vero, aequieocatw. 

* Alk|uot Mss., flratn, 

{(t) sciliccl Ub. 12, cap. et Seqq. 



fraler occidit, fuisse videntur !n terra ; id cst, primm 
homo pater omnium, et ipse Caiu, et ejus firmt 
Eiioch, ex cujus nomine ipsa civitas nuncupata e:»!* 
Sed hoc quos movet, paruni con^^iderant, non omnes 
homines, qui tunc esse poliieriint, scriplorem 8acn& 
hiijiis bistorix neccsse habuisse nominare ; sed eos 
solos, quos operis suscepii raiio poslufabal. Proposi* 
tum quippe scriptoris illius fuit, per quem Spirilus 
sanclus id agebal, per successiones certarum gcncra- 
tionum ex uno hoininc propagalarum pervenire ad 
Abraliam, ac deinde ex cjus seminead popnliiinDei : 
iii quo distiiicio a coeleris gcniibus prxngurarentur el 
prxiiuiiiiarenlur omnia qiuu de civiiaie, ciijiis asier- 
num eril rcgnuni, cl dc Hege cjus eodemque condi« 
torc Gliristo in Spiritu prxvidcbanlur esse ventura ; 
ita ut ncc de aliera sociviaie hominum taceretur, 
quam terrenam dicimus civiiaiem, qiiantum ei com« 
meinorandas saiis essel, ut civilas Dei eliam su» ad- 
vcrsarise comparaUone clarescat. Guni igitur Scriptura 
divina, ubi ei niimenim annorum, quos illi homines 
vixeruBt, commemorat, ila concludal, ut dicat de 
illo de quo loquebatur, Ei genuit fUios et fiUas^ H 
fuerunt omnes dies illius, vcl iHiu.4, quos vixit, aiinl 
tot, et mortuus est {Gen. v, 4, 5, et aUbi) : numquid 
quia eosdem filios ct filias iion nominat, ideo intelll- 
gere non debemus per tam mulios annos, quibus tiinc 
in sxculi hujus priina aetate vivebaiii, nasci potuisse 
plurimos homines, quorum coDiibus condi posseni 
ciiam plurimx civilates ? sed perlinuii ad Deum, quo 
i&ia inspiranie conscripia suni, has duas societates 
suis diversis generaiionibus primiius digerere aique 
disilnguere : ut seorsom hominum, hoc est secundum 
hominem vivcniium, seorsum autem filiorum Del, id 
est homiiiumsecundum Deum viventium, gencraiiones 
coiiicxerenturusque ad diluvium, ubi ambarum socie- 
lalum discretio concreUoque narratur : discreUo 
quidem, quod ambarum separaUm generaUones com- 
memorantur, unius fralricidae Gain, allcrius aulem qui 
vocabatur Selh ; natus quippe fuerat et ipse de Adam, 
pro illo quem frater occidit : concreUo autem, quia, 
bonis in delerius decIinanUbus, Ules universi facti 
fuerant, ul diluvio dclerentur, exceplo uno jiisto, cui 
noinen erat Noc, el ejiis conjuge, et iribus filiis, toli- 
denfque nuribus, qui homines octo ex illa omniuin 
vastatione mortalium per arcam evadere meruerunt. 
2. Quod igilur scriptum est , Et cognovil Cain uxo- 
retn suam , et condpiens peperU Enoch; el erat osdi^» 
cant dvitatem in nomine fiUi tui Enoch : non esl 
quidem consequens, ut istum primum filium genuisse 
credatur. Neque enim hoc ex eo puundum est, quia 
diclus est cognovisse uxorem suam , quasi lunc se 
illi primilus concnmbendo miscursaet. Nam et de ipso 
paire omnium Adam non tunc solum hoc dictiin 
est, quando conceplus est Gain, quem primogeiiituir 
vidclur habuisse : verum eUani poslerius eaden. 
Scriplura, Cognovit^ inquil, Adam uxorem suam Evam^ 
et concepit, et peperit fUium , el nominavit nomen iUiut 
Seth (Id. IV, 17, 25). Uiide iniclligitur iia solert 
itlam Scripiuram loqui, qgamvis non scmocr cua in 



im 



DE CIYITATE DEI« S. AUGUSTINI 



m 



ca legitur laclos lioniiniim fuisse conceptuft, non ta- 
num solum cum pr mum sibi sexus uterque miscetur. 
Nei: illud necessario efit argumento, ut primogeiitiiim 
mtrt exisiiniemus Enoch , quod ejus nomine civitas 
ilia nuncupata est. Non enim ab re est, ut propter 
•iiquam causam» cum et alios haberet, diligeret eum 
pater oaeteris amplius. Neque enim el Judas primo- 
genltos fuit, a quo Judaea cognominata est, et JudaBi. 
Sed ctiamsi condilo^i civiutis iliius istefllius primus 
est natus , non ideo putandum est tuac a patre con- 
ditic civitati nomen ejus impositum , quando natus 
est; quia nec constitui tunc ab uno poterat civitas, 
qiiae nihil aliud est quam hominum multitudo aliquo 
sodeutis vincolo colligata : sed cum illius bominis 
iaiuilia tanu numeriositate cresceret, ut liaberet jam 
. populi quantitatem, tunc potuit utique flerl, ut et 
coiistitueret, et nomen primogenitl sui consiitulai iro- 
poneret dviuti. Tam longa quippe vita illorum ho- 
minum fuit» nt iliic memoratorum , quorum et anni 
tadii non sunt » qui miuimum vixit aiite diluvium , ad 
septingentos quinquaginta trcs perveniret (a). Nam 
lUures noiigenios annos etiam transierunt» quamvis 
iiemo ad mille perveuerit. Quis iuque dubiUverit 
|ier uiiius liorainis xutein Untum mulliplicari po- 
tuisse geiiushuniaoum , iit esset unde constiiuereiur * 
non uoa, sed plurimae civiutes (6)?Ouod ex hoc 
coiijid lacillime potest , quia ex uno Abraham non 
multo aroplius qoadriogeotis annis Qumerosius He- 
bReae geotis taou procreau est , ui io exitu ejusdem 
popuU ex iEgypto sexoenU millia hominum * fuisse 
reierantur beUic£ juveotutis (Esod. \\\, 37), ut omii- 
tamos geiitem Idumxorum non pertinentem ad po« 
pulott Israel , quam genuit (irater ejus Esau , nepos 
Abrahae, et alias {e) naus ex semine ipsius Abrabae, 
noo per Sarrain coiijugcin procreaus, 

CAPUT IX. — De long% tUa hommum , qum fuH anU 
dHutAum^ et de ampiiore hummwnm corporum 
forma. 

Quamobrem nitllua prudens rerum extstimaior du* 
bitaverit , Cain , non solum aliffuam , verum etiaia 
magoam potoisse condere civiutem , quando in Um 
ioiigum tempns proiendebatur viu mortaUum {d) : 
Disi forte infideliura qinspiam ex ipsa numerosiute 
a woff ora nobis ingerat quaesUoneroy qua vixisse tonc 
boraines scriptum est in auctoribus nostris*; et hoc 
neget esse credendum. ha quippe oon credunt eliam 
roagiiiliidiiies corporom looge ampliores tunc fuisse 
<pnm nonc sunt. Uude et iiobtlisaimiis eorum poeu 

^ Mssl, ic| iuei cetutUMffretiiwr, 

• N(/Siri, texcenta konunuminUUaf excepto cod 2080 qu? 
W^l^ eiacema LX hamlnvm mUiia. M. 

• VM. ara. mt. et plores Msa., m auclorualim novfrts. 

(a) Uic esLi.amecli, ^mscuiuIuui sepuiagiuu iuicrprcUby 
Geu. V, di« 

(») Mifc notironni adeo pairom nemoria vicos peoe cen- 
tOBidoinorQda iii iiis|iaiiia, cn^u^ ooioeb iocolae eraiit a senp 
quodam,qui adhuc vivebai, progeniU, iu ul i^ropinqui- 
tatis aoBen jam deesset, «uo a nooiiais natu vocaretur : 
Imgoa enim nosua si^pra abavom noo ascendit. 

M Surple, geme». 

(lO vlcL niit lib. 7 Ulst. aattcapp, 40,ttQL 



Virgilios, de ingenti lapide, qnem in agN>mm limiie 
infixuro vir forlis * illoruro lemporuiu piigiiaoa ct 
rapuit, et cuciirrit, et intorsit, et misit, 

Vix iUum * ( inquU ) lecti bis sex corviec sulilreQt, 
Quaiia QUQcnoniinum producit corpora tellus : 

( Aineid. Ub. i%v. 800^000. ) 

significans majora tuiic corpora producere solere lel- 
lurem. Quanto magis tgiiur temporibus recentioribus 
inundi, anie illud uobile difiamaluroque diluvium? 
Sed de corporum magnitudine plerumque iiicredidos 
nuJaia per vetusuiem sive per vim fluininnm varios- 
que casus sepulcra convincunt, ubi appariierunt , vel 
unde ceciderunt incredibilis roagniiudinis ossa mor- 
tuoruro. Vidi ipse nonsolus, sed aliquot mecum in 
Uticensi littore roolarem horoinis dentem Um ingen- 
icm, ut si in nostroruro dentiuro modulos minuuiiro 
concideretur, centum nobis videretur facere potuisse. 
Sed illuro gigantis alicujus fuisse credideriro. Nam 
pneier quod erant omniaro multo majora, quam no- 
sira, tunc corpora, giganies longecxUrts anteibant 
Sicut aliis deinde nostrisque teroporibus rara quidera, 
sed nunqaam fernie defiierunt , quae modum aliorum 
plurimum excederent. Plinius Secundus, doctissimus 
homo, quanto magis magisque praeterit sxcoli ex« 
cursus, minora corpora iiaturam ferre tesuiur. Qnod 
etiam Uomerom commerooratsaBpe carmlne fuisse con- 
qnestum, non luec velut poctica figmenu dcridens, 
sed iii historicam fiJem tanquam miraculorum natu* 
ralium wiptor assumens (Bi$i. natur, libJ, cap. 16). 
Verum , ut dixi, antiquorum magniiudines corporuni 
Invenia plerunique ossa, quoniam diuturna sunty 
etiain multo posterioribus saeculis produni. Annorum 
autem niimerosius cujiisque horoinis qui ' teropo- 
ribus illis fuit, nullis nunc talibus dociimentis venire 
in experimentum potest. Nec umen ideo fides sacne 
huic historije derogaiida est, cujus Unto impudcntius 
narrau non credimus , quanto impieri certius prae- 
Duntiau conspicirous. Dicit laroen etiam idem Pli- 
nlus (q), esse adhuc gentem, ubi ducentos annos vi- 
vitur. Si ergo humanarum viururo diutumiUteSt quas 
experti non surous, hodie habere creduntor inco- 
gniu nobis loca, cur non habuisse credantur et tem- 
pera ? An vero est credibile alicubl esse quod hic noo 
est, et incredibile est aliquando fuisse quod nunc 
non est? 

CAPUT X. — De differmuuL qua inier hebrteot e( no- 
stroi codicei wdeiuur aimorum nmneri distonare. 

Quocirca elsi inler liebnBOs et noatros eoOioes (b) 
de ipso numero annorum nonnulla videtur esse 
disUntia , quod ignoro qua ratioiic sit factum : noii 
Umen lanU est, ut ilios homines Um longaevos fulsse 

^ solaeditioLov., fbrHssamu. 

> Er. et Uv. m tUud. At edlti alli et Nss. Fix iUtmt. 
I^otestrererri aut ad saxum, aut ad liniitem de quo proxluie 
aote virgiiius. 

* Er« eiiiss.,i7wi?.— Melius. M. 

(a) Vid. i^liu. laj. 7 uist. lai., cap. i9. 

{b) Nostros codices ai>pellat, quUMis Ecclesia tunc uieba- 
lor latinis , er graeca inlerpreiatione SeiluaginU : a>> 
dices vero hebroiost qiii ex heliraica Scrii tura eraot venL 
OiQf. Ub. 2 de Doct. ^ist.» oo. 16» H. 



U9 



LlDCft QUIMTUS IHgCfllUS. 



«0 



"iliMeAtiaiitltaoi i|isebMH>plriftiiis Adam, ante^imm gi- 
fneret fliium qni sppellatus est Setli, duccQtos trigiD' 
laannosTiiisse reperitur in codicilios nosiris, in he* 
Imeis autero centum triginta pcrbilietur (Gen, t, 5)« 
Sed posieaqtuini eum geuuit , septingentos vixisse ic' 
gitiir in iiostris , ociingentos tero in iliis (/Md., 4). 
Atque rti in uirisque uniTersaiis summa concordat. 
Ac deinde per conscqiientcs gciieraiiones antcquain 
g^^nntur qui gignicommeinoratur, minus vixisse apud 
bebneos paier ejos iuTenitur cenium annos : sed post- 
eaqiiamest genitos idem ipse , centum minusquam 
1n bebraeis inTeniuntur in nostris. Atque iia biiic et 
inde numeri universitas consonat. In sexia autem 
generatione nusquam utrique codices discrepant. In 
'BCptimri Tcro, ubi ille qui nalus est Enocb, non mor- 
tuos. scd quod Deo placnerittranslatus esse narratur, 
eadem dissonanlia est , qux in superioribus quinque 
decentum annisantequam gigneret eum qui ibi eom- 
nemoratus est filium : atque ita in sunima simiiis 
€ODSonantia, Yixit eitim annos, anlequam transrerre- 
tur, secundum utrosque codices, treceutos sexaginta 
Mquinque (Jkid,^ ii-23). OcUva generalio babetqui- 
dem nonuUam diversilaiem , sed minorem , ac dissi- 
milem cxleris. Mathusalem ^ quippe , quem genuit 
Enocb , antequam gigneret eum qui in ipso ordine 
aeqiiitur, secundum hebraeos non centum minus , sed 
▼igiiiti amplius vixitannos : qui rursus iu nostris posl« 
eaquam eum genuit , reperiuntur additi , et in utris- 
que sibi sunftaia universi numeri occurrit (Ibid, 25-27). 
In sola nona generatione, id est in annis Lkmecb fllii 
Mathusaiem , patris autem Noe , summa universitaiis 
discrepat , sed non plurimom. Tiginti enim et qua- 
tuur aiiiios plus vixisse in hebraeis, quam in nosiris 
codicibus ioveniiur. Nam antequam gigneret fllium , 
qui vocatus est Noe , sex minus habet in bebrxis 
quam iii nostris : postea vero quam eum genuit , iri* 
giiita amplius in eisdem quam in nostris (Ibid. 28-31). 
Unde sex illis detractis, restant viginti et quatuor, ut 
diciuin est. 

CAI^UT XI. — De annis Mathu$alemt cujus cstoi qua- 
tuordecitn anm» diluvium videtur excedere, 
Per hanc autem discrepantiam hebneonim codicnm 
aiqiie iio8trorum , exoriiiir illa famosissiina qusRSiio , 
ubi Maihusalcm quatnordecim annos vixisse post 
diluvium computatur (n), cum Scriptura ex omnibus 
qui in tcrra lunc fuerant , solos octo homines m arca 
exitium commemoret evasisse diluvii (I Petr. iii , 
20), in quibiis Mathusalem non fuit. Secundum codi- 
ces enim nostros Mathiisalem, priusquam gigneret il- 
lom qiiem vocavit Lamech, vixit annos centum sexa- 
>ginu seplem : deinde ipse Lamech, antequam ex illo 
«aios esset Noe, vHxlt annos centum octoginta octo, 
qui simui iiunt irecenti quinquaginta qoinque. His 
adduntur sexccnti Noe, quoto ejus anno dilnvium fa- 
ctmn esl (Gen, vii, 6) : qui fiunt nongenti quinquaginta 
^uiiique, ex quo Mathosalem natusest usqve ad 

^ iniiSB. iralihcM(am.ro6tea Insola editione ijaf.\qkippe 
Mm genuU Bnoch, verios in cseterisUfaris, quippe quem. 

(a) vide Bieronymom, de Qoaestiooibus betwaicis in Ge- 
neiim. 



annnm dilavii. Onmes avlmi anni vit» Mathwa 
lem nongenti Bexaguiu novem eomp wtoatu r : qain 
cum vixisset annos eenimn sexaginln septem, et ft- 
nuisset fllinm , qui est appellatua Lameefa, post eiin 
genitum vitit annoa ocUnglntos duos ; qni omnea,<9l 
diximus, nongenti sexaguitt novem fiunl(C^^23*27). 
Unde detractb nongentis qoinqoaginta quinque .al> 
ortu Maibusalem usque ad diluvinm , remanent qna- 
luordecim , quibus vixisse creditur post diluvium. 
Propter quod enm Donnulli^ elsi non in terra , nk 
oinnem camem , quam vivere in aquis natura non 
sinit, constat fuisse deletam, cum patra suo qoi 
translatus fuerat aliquantum fuiase , atque ibi donec 
diluvium praeteriret , vixisse arbitrantur;.nolenlea 
derogare fidem codicibus, quos in auctoriiatem eele- 
briorem suscepit £cclesia , et credentes Judaeorum 
poiius quam istos non habere quod vemm est. Noii 
enim admittunt , quod magis hic esse potnerU error 
interpratum , qoam in ea lingua esse lalsum , uiule in 
nostramper graecam Seriptura ipsa transbu est. Sed 
inquiunt, non esse credibiie Septuagiuta intcrpretes , 
qui uno sunul lempore unoquesensu luterpretati annt, 
errare potuisse, aut ubi uihU eorum mtererat« voluis- 
se mentiri ; Judaeos vero , dum nobis invidenl, quod 
Lex et Frophetae ad nos inierpretando transierint, 
muussequidam in cordibus auis, ut nostris mi- 
nueretur aoctoritas. Hanc opinionem vcl suspiciomini 
accipiat quisque ut putaverii : oertum est lamen, non 
vixisse Mathusalem post diluvium , sed eadem anno 
fuisse defunctum , si verum^est quod de numero an- 
norum in hebraeis codicibus invenitur. De illis autem 
Sepluaginta interpreiibus quid mibi videstur, suo lo- 
co diligentius inserendum esi, cum ad ipsa iempora • 
quanium necessitas hujus operis postulat, .CQmine- 
moranda, adjuvante Doinino, venerimus(a). Praisenti 
eniin snfficit quaestioni secundum . utrosque codices 
tam longas habuisse vitas iliius aevi iiomincs» ut pos- 
set ^ aeUteunus, qui de duobus, quos aolos terra tiuic 
habuit pareniibus primiis est naUis , ad constituen- 
dam etiani civiutem multiplicari genus bumanum. 

CAPUT XII. — De opimone eorum^ qui primorum tm^ 
porum hominei tam longwvoSf quameeribitur ^ fuime 
non credunt. 

i. Neqiie enim ullo modo audiendi sont, qni poUnl 
aliter annos illis icmporibos compoutos , id esl Un- 
tae breviutis , ut unos annus noster decem lllos Im- 
buisse credatur. Qnapropter, inquiunt , cum audierit 
quisque vel legerit noogentos annos qoemqnam 
vixlsse, debet intelligerenonaginU : deoem qoippe ilii 
anni unus est noster ; et decem nostri , centom llll 
fneronu Acperhoc ,'OtpoUnt, viginti trium anno- 
rum fuit Adam , qiiando genuit Seth; et ipse Seth 
vjglnti (b) habebat el sex menses , qoando ex HIo 
natos est Enos, qoos appelliit Scriptora dooencos ol 
. quinque annos. Quoniam , Sicut istl aaapicantmr qno- 
rum exponimus opinionem» anmnwram qmlem 

• sic nostri oodices. m B., nt poetU. M. 
(a) infra, lib. iS, capp. 4^ 45 et 44 
{b) supple, annot. 



451 



DE GIVITATC DEf, S. ADGIfSmi 



45i 



babemos , in decem parleft illi divldcbant , et 

eaftdem paries annos vocabanl. Quarum parlium ba- 

tet una quadralum senarium, eo quod Deus sex die^' 

bus perfecerii opera sua , ut in sepliino requiescerct. 

De qua re in libro undecimo (Cap. 8) , sicut potui , 

disputavi. Sesies autem seni , qui numcrus quadra- 

Inm senarium facil , triginla sex dics fiunt : qui mul- 

tiplicati decies, ad trecenios sexaginta perveniunt, id 

Cftt duodecim menses lunares. Propter quinque dies 

enim reliquos, quibus solaris annus impletur , et diei 

qnadrantem, propter quem quater ductum co anno,quo 

bisseitum vocant, unus dies adjicitur , addebantur a 

Teieribus postea dies,ut occurreretnumerus annorum, 

quos dics Romani iiitercalares vocabant. Proinde 

eiiam Enos, qucm genuil Setb , decem el novem age- 

bat annos, quando ex illo natus est filius ejus Cainan, 

quos annos dicit Scriplura cciitum nonaginta {Gen, v, 

9,<ec. LXX). El deinccps per oinnes geiieraiiones, in 

qiiibus hominum anni commemorantur ante diluviiiiii, 

nulliis fere iii noslris codicibus iiivenilur , qui cum 

esset centum aniiorum vel infra , vei ctiam centum 

Tiginti, aut non multo ampiius , gcnucrit fllium ; sed 

qui minima aelate geiiuerunt, centuin sexaginia, etquod 

excurrit , fuisse referuntur : quia nemo , inquiunt , 

decem annorum bomo potcst gignere filios , qui nii- 

merus cenlum appellabantur aniii ab illis bominibus ; 

fted in annis sexdecim cst matura pubertas , et proli 

lamidonea procreandae, quos ceiitum et sexaginta 

annds illa tcmpora nuncupabant. Ut auiem aliter an- 

num tunc fuisse coinputatuni non sii incredibile, ad- 

Jiciunt quod apud plerosque scripiores bisioriai repc- 

ritur , iEgyptios babuisse annum qiiatuor mensium 

(a), Acanianas sex mensium, Lavinios tredccim nieii* 

ftium. Plinius Secundus cuni commemorassel , rcla- 

tum fuisse in lilteras, qiienidam vixisse ceiituin quin- 

qvaginta duos aniios , alium * decem amplius , alioft 

ducentorum annorum liabuisse vitani , alios trcceu- 

torum, quosdam ad quingentos , alios ad sexcentos , 

nonnullos ad octingentos etiam pervcnisse , hx*c oro- 

Bia propter inscieiitium lemporum accidisse arbi- 

Iratus est. Aiii quippe , inquit , astate unum deiermi- 

uabaiU annum , el alterum hieme ; alii quadripertilis 

lemporibui^ ncui Arcades , inquil, quorum anni irimei- 

tres fuere. Adjecit eliain , aliquando i£gyptios , quo- 

rum parvos aiinus quaicrnorum mensium fuisse su- 

pra diximus, liinx finc limiusse annum. liaque apud 

eoi, inquii ^ et singula milUa annorum vixisse pro" 

dvniur(b), 

2. His velnt probabilibus argumeniis quidam non 

defttruenteft fidem sacrae hiijus bistoriae, sed aslruere 

jniientes, ne sit incredibile quod tam multos annos 

Tixisse referuntur anliqui » persuaserunt sibi , nec se 

•oadere imprudentcr existimant, tam exiguum spatiiira 

temporis tunc annum vocattim, ut illi deccm sint nnus 

noftter, et decem nostri centuin illorum. Ilocaulem 

falftissimum esftc documenio evidentissimo osiendi* 

lor. Qiiod antcquam faciam , non mihi lacendum vi« 

* Plures Mss., iiitot. 

(a) vid. uciaiit. liu. 2 instit , cap. 12. 

{b) Hliu. iib. 7, cap. 49. 



dctur, qus credibilior posftii «im aMpioa» Poicrt- 
mus certe banc asseverationem ex hebraeis codkibB^ 
redargucre atque convincere, ubi Adam non ducento- 
rum triginta, sed cenlum triginta annorum fuisae re- 
periiur, quando terlium genuit filium ( GVn.v, 3) :qui 
anni si tredeciin nostri sunt , procul dubio primuin 
gcnuit, quando undecim vel non muito amplius anno- 
rum fuit. Quis potest hac aetate generare usitala isia 
nobisque notissima lege naiurae? Scd huiic omitiamus, 
qui foriasse etiam quando crealus est, potuit. Non 
enim eum tam parvum, quam iiifantes nosiri suut , 
factum fuisse , credibile est. Sed fiiius ejus con du- 
centorum quinque , siciil nos legimus , sed ccntum 
quinque fuit, quando genuit Enos (/^id., 6) : ac per 
hoc , secundum istos , nondum habebat uiidecim an- 
nos aciatis. Quid dicam de Cainan ejus liJio, qui cum 
apud nos cenium septuaginia reperiaiur , apud He- 
brxos septuaginta legitur fuisse , quaiido genuit Ma-> 
lalehcl {Ibid,, 12)? Quis generat homo seplennis, si 
tunc anni scptuaginla nuncupabantur qui septem fue* 
runi? 

GAPUT XIII. — An in dinumeraiione annorum , He- 
brceorum magis quam Septuaginta interpretum ftl se^ 
quenda auctoritas. 

i. Sed cum hoc dixero, coniinuo refereiur lllud Ju- 
dacorum esse mendacium ; de quo superius satis acium 
est : nain Scptnaginta inlerpretes laudabiliter cele- 
bratos viros non poluisse mentiri. Ubi si quxram , 
quid sit credibilius , Judaconim geiitein , lam longe 
laleque diifusam , iu boc coiiscribendum mondacium 
uno consilio conspirare potuisse, et dum aliis hivident 
auctoritalem , sibi abstulisse veritatcm ; an septua- 
ginta homines,qui etiam ipsi Judaei erant, in uno loco 
posilos, quoniam rex iEgypti Plolemxus eos ad hoc 
opus asciverat , ipsam veritatem geiiiibus alienigenis 
invidisse, et communicaio istud fecisse consilio : quis 
non videat quid proclivius faciliusqiie credatur ? Sed 
absit ut prudens quispiam, vel Judacos cujuslibet per- 
versitatis atque maliliae tantum potuisse credat in 
codicibus tam mullis et tam lunge lateque dispersis ; 
vel Sepluaginia illos memorabilcs viros hocde invi- 
denda gentibus veritale unum communicasse coiisi- 
liuin. Credibilius ergo quis dixerit , cum primiiin cle 
bibliotheca Ptolemxi dcscribi isia cceperuni, tiinc ali* 
quid lale fieri potuisse in codice uuo, scilicet * primi- 
tus iiidc descripio , unde jara latius cmanaret , ubi 
potuit qiiidcin accidere eiiain scripioris error. Scd 
hoc in illa quxstione de vita Mathusalem non absur- 
diim est suspicari ; et in illo alio , ubi ftoperantibus 
viginli ct qualuor annis summa non convenit. In his 
autem in quibus continuaiur ipsius mendositatis si- 
niilitudo, ila ut ante gcnilum filium , qui ordini inse- 
ritiir, alibi snpersint centum anni , alibi desint ; post 
genitum autem ubi deerant, supersint ; ubi super- 
erant, desint, ut summa conveniat ; et hoc in prima ^ 
secunda, lertia, quarla, quinia, septima generalionft 
invcnitur : videtur babere quamdam , si dici poieftt, 

., sed» 



453 



LIBER QUINTUS DECIMUS. 



454 



error ipse eonstantiam ; nec casum rcdolei , sed in- 
dnstriam. 

2. Itaque illa diversltas numerorum aliier se ha- 
beiiiinm iii codicibus graecis et laiinis , aliter in he- 
bracis, ubi non esl isla de centum annis prius additis 
eC postea detractis per tol gcnerationes continuata 
parilius , nec maruix Judaeorum , nec diligenliae vei 
prudentis Septuaginta interpretum , sed scriptoris 
tribuatur errori , qui de bibliotheca supradicti regis 
codicem describendum priinus accepit. Nam etiam 
nunc , nbi numeri iion faciiint intentum ad aliqiiid 
quod facile possit inteliigi , vel quod appareal uliliter 
disci , ct negligcnler dcscribuniur , et negligentius 
emendantur.Quis enim exisiimet sibi esse discendiim, 
quot millia homiiium iribus Isracl sigillatim habere 
potuerunt? quoniam prodesse aliquid iion puuiur : et 
quolus quisque hominum cst, cui profunditas ulilitatis 
liujiisappareat? Uic vero ubi per tot conlextas genera- 
liones cenlum anni alibi adsunt, alibi desunt ; el post 
natum , qui commemorandus fuerat , fllium , desunt 
ubi adfucrunt , adsuiil ubi defuerunl , ut summa con- 
cordet : nimirum cum vellel persuadere , qui hoc 
fecit 9 ideo numerosissimos annos viitsse antiquos , 
quod eos brevissimos nuncupabant ; et hoc de matu • 
ritate pubertatis , qua idonea filii gigncrenlur, cona- 
retur osiendere ; atque ideo in illis ceiitum annis de- 
cem nostros insinuandos putaret incredulis, ne homi- 
nes tain diu Vixisse recipere in fidem nollenl ; addidit 
cenlum, ubi gignendis filiis habilem non invenit xta- 
lem ; eosdemque , post genitos filios , ut congruerel 
sumnia , detraxit. Sic quippe voluit credibiles facere 
idonearum generandae proli convenieniias xtalum , 
ul taroen numero non fraudaret universas xiates 
viventium singiilorum. Quod autem in sexta genera- 
tione id non fecit, hoc ipsum est quod magis movet, 
illum ideo fecisse , cum res quam dicimus posiulavit , 
quia non fecit ubi non postulaviu Iiivenit namque 
in eadem generatione apud hebraeos vixisse Jareth , 
antequam gciiuissel Enoch , centum sexaginta duos 
tnnos {GetL v, 18),qui secundum illam rationem brc- 
vium annorum fiunt anni sexdecim, et aliquid minus 
^am menses duo ; qiue jam aetas apta est ad gignen- 
dum : et ideo addere centiini annos breves , ut nostri 
viginti sex fierint, necesse noii fuit ; iiec post naium 
Enoch eos detrahere , quos iioii addiderat ante na- 
tum. Sic facium est ut hic nulla esset inier codices 
• Hlrosque varietas. 

i 5. Sed rursus movet, cur in octava generatione, 
aniequam de Mathnsalem nasceretur Lamech , cum 
apud hebraeos leganiur ceaium octoginta duo ' anni , 
viginti minus inveniuntur in codicibus nostris , ubi 
potius addi cenlum solent ; et post genitum Lainech 
complendam restituuntur ad sumniam, quae iii codi- 
cibus ulrisque non discrepat. Si enim centuin septua- 
giiita annos propter pubertatis maturitatem, deccm et 
septeiQ volebal intelligi , sicut nibii addere, ita niliil 

* NonnuHi mamLseripti omtttunt, dno ; pro quo leffenduni 
vtdeUtr, septem : sic euim apud Hebraeos, Geo. v, 25; qiio 
Ioo0 a^ septuagiRta ioierpretes habetur, c^nliim spa;a- 
f iitla lepiem (mm. -- codices nosuri feront, 4tto. M« 



detrahere jam debebat : quia invenerat aetaiem ido- 
neam generationi filiorum, propter quam in aliis ceif- 
tum illos annoa , nbi eam non inveniebnt, addebaL 
Hoc autem de vlginti annis merito putaremus casu 
mendosiialis accidere potuisse , nisi eos sicut prius 
delraxerat, resiituere postea curaret, ut summae con- 
veniret integritas. An forte asiutius facium existiman- 
dum est, ut illa, qua centuin aiini prius solent adjici 
et postea detrahi, occultaretur industria, cum et illic 
ubi necesse non fueral, noii quidem de centum annis, 
verumtanien de quantulocumque numero prius detra* 
clo, post reddito, tale aliquid fieret? Sed quomodoli* 
bet istud accipiaiur , sive credatur ita esse factum , 
sive non credaiur; sive postremo ila, sive non iia 
sit : recte fieri nullo modo dubiUveriiii , iit cuin di« 
versum aliquid in ulrisque codicibus iiiveiiitur, quan- 
doquidem ad fidem rerum gestarum uirumquc esse 
non potcst ^verum , ei linguae poiius credalur, undo 
est in aliam per interpretes facla translaiio. Nani in 
quibusdam etiam codicibus grjccis tribus, et uiio la- 
tino , et uno eliam syro inter se cousentientibus , in« 
vcntus est llathusalcm sex annis ante diluvium fuisse 
dcfunctus (a). 
CAPUT XIY. — De parililate annorum , qui iisdem 

quibus nunc $palH$ et in fmaribus swculis cueur» 

rerunt, 

1. Nunc jam videamus quonam modo evidenter 
possit ostendi , non lam breves , ut illi decem nnus 
esset nosier, sed tantae prolixitaiis annos quantae 
nunc habenius (quos utique circuitus conficit solis), 
in iUonim hominum vita prolixissima computatos. 
Sexcentcsimo nempe anno vitac Noe scriptum cst fa- 
clum csse diliivium. Gur ergo ibi legiiur, Et aqua dt^ 
luvii facta est super terram sexcentesiino anno in vita * 
iVoe, secundi mensis, septinm et vicesima mensis {Gen, 
vu, 10, 11 sec» LXX) ; si annus ille minimus, quales 
decem facinnt unum nostrum , triginta sex dies ba-. 
bebat ? Tantillus quippe annus , si antiquo more boc 
nomen accepit, aut non habet menses, aut mensisejus 
est triduum , ut habeat duodecini menses. Quomodo 
igitur hic diclum est, Sexcenlenmo anno, seeundi men- 
ris , septima et vicemma die mensis ; nisi quia tales 
quaies nunc sunt, eiiam tunc erant menses ? Nam quo 
pacto aliter vicesimo et sepiimo die secundi mensis 
dicereiur coeptum esse diluvium ? Deinde posiea in 
fine dilovii ita legitur : Et sedit arca in mense septimo, 
septima et vicerima die menris , super montes Ararat. 
Aqua autem mnuebatur usque ad undecimum menseui : 
in undecimo autem mense , pniiia die mensis^paruerunt 
capita montium {Id. viii, 4, 5). Si igitur talcs menscs 
erant, tales prorecio el anni erant, quales nunc habe- 
mus. Menses quippe illi triduani , viginii et septem 
dies liabere non poterant. Aut si pars Iricesima tri • 
diii lunc appellabaiur dies, ut omnia proporlione mi- 
niiantur ; ergo nec loto quatriduo nostro factum esl 
illud tam grande diluvium , quod memoratur factum 

* Rdiii, vitw. At nss. , in vita : juxta graecnm sepcv» 
ginta. 
(a) Gonf, Quaest. in Gen., q. 2. 



DE QYITATE DEI, S. AUGUSTINI 



«ndngbtUi diebos et McUbiiB. Qa» hanc ftbsurdiu- 
im el vaDitatem ferai? Proinde remoTeaiar bicer- 
ror.^iiii conjecciin falsa Ha yull astniere Scriptura- 
r« :: nottrarmn fidem, ut alibi destruat. Prorsus tan- 
Unellam lunc dies fuit, quanlus et nunc est, quem 
vifinti et quatuor borae diurno curriculo nociumo- 
que determinanl : tantus mensis, qusntus et nunc est, 
qoem luna ccepia et flniia eonciudit: untusannus, 
qoantus et nunc est, qnem duodecim menses lunares, 
addilis propler cursum solarem quinque dielms et 
qvadrante, consummant : quanti anni * sexcenlesiml 
iFtUs Noe secundus erat mensis ejusque mensis vicesi- 
mus et sepUmus dies, quando ccepit esse diiuvium ; in 
quodiesquadra^^nta eontiiiiiats ingenles pluvise roe- 
moranlur (Gen. vii, 1» ), qni dies non binas ac paulo 
amplius horas habebant, sed vicenas et quaienias die 
Boctuque iransactas. Ac per lioc Um magnos annos 
vixerunl illi anli(|ui nsque amplitis quam nongenios, 
qoantos posiea vixit Abraham eeiitum septuaginU 
quinque • (irf. xxv, 7 ), et post eum flllus ejus Isaac 
eenium ocU)ginu {Id. xxxv, i8), et filius ejus Jacob 
prope eentum quinquaginU (Id. xxvii, «8), et quan- 
106 inlerposiu aliquanU aeiaie Moyses cenlum viginii 
{Dmt. xxxrv, 7), et quantos eliam nunc vivunt bomi- 
nes septuaginu vei ocloginU, vel non mnlto amplius, 
de quibiis dicturo est : Et ampliui €tf labor ei dobr 
{Pud. Lxxxix, 10). 

1. llla vero nuroeroram varieus , qo» Inter codi- 
eaa hebrseoe invenitur et nostros , neque de hac aii- 
llqnofuro longsviute disaentii , et si qoid habet ha 
diversimi , ut vemm esse utmmqne nou posslt , re- 
ffM gesurum fides ab ea lingna repeienda est , ex 
qoa inierpretatum est quod habemns. Qu» facuUas 
oim voleiilibiis nbique genlium praeslo sit; non u» 
men vacat (a), quod SepiuaginU interpretes, in plu- 
vimis.qo» diversa dioere videnlur, ex haebreis codici- 
bos emendare «itsos est nemo. Non enim esl illa di- 
irersius pouu inendosius; nec ego ullo.modo pu- 
Undam exisiimo. Sed nbi non esi scriptoris error, 
nHqiiid eos diviiio Spiritu , ubi sensus esset consenta- 
Meos veriuU , et pisedicans vcriuiem , non interpre- 
Uiilium more *, sed propheianlium iiberUte nltier 
. 4ieere voluisse credendum est. Unde meriio, non so« 
lum hebfffiis, veruro eiiam ipsis, cum adhibet teslimo- 
nin de Scripiuris uU apostolica invenitor auctorius. 
Sed hinc me opporlnniore ioco, si Deos adjuverit , 
piomisi diiigentius locuturum : nnnc quod iusui ex- 
pedUic. Non enim ambigenduro est ab horoine , qul 
ex primo homine primus est nalus » quando lam diu 
^ivehant, poiuisse consiitui civiutem* sane terre- 
nnm » non illam qu» didunr civilas Dei : de qua .ut 
•erlberemns , Uborem UnU hujos operis in manus 
aofflpsimus. 

t 8ie omnes nss. At ediU,4anCi^ OBm* ; mendose. 
• riiTique MBs., ccntumiepiMaginla;aBaiasOt quinqtie* 
s nn., vwntft. 

(a) Hoc vult : non est inane, et sine mysterio et causa. 
^ vras. 



CAPUT IV. — An mtflM^ lil, inrM siMiai «fm os- 
qae ad eam mtatem , qua /S/toi generasu rtfermitm^ 
a coneubku conAnmtu* 

\ . Dicet ergo aiiquis' : lune eredendom est » homi- 
nem fllios genenturum , nec hal>entem proposttnm 
continenliae , centum el aroplios , vel secundum He- 
braeos non multo minus, id esl ocloginia , septnagin- 
U , sexaginu annos a concumbendi opere vacavisse ; 
aot si non vacaret , nibil proiis gignere potiiisse ? 
Hnee qu»stio duobus modis solvitttr. Aiit enim tanio 
serior fuil proportione pubertas , quanto viue lolius 
mi^or annoslias : aut , quod magis video esse eredi- 
bile, non hic primogeniti filil commemoraii suni, 
sed quos siicccssionis ordo poscebat , ut perveniietur 
ad Noe , a qoo rursus ad Abraham videmus esse per- 
ventum; ac dehide usque ad certiim articulun lera- 
poris, qoantum oportebat signari etiam genaraiioni- 
Inis commemoratis ciirsum gloriosissiiu» oliiuiis in 
faoc mundo peregrinanlis » et supemam^.ilitriam re- 
quiremis. Quod enim negari non poteit^, prior oomi- 
bus Cain ex conjunctione m w l i ^ femioue natus est. 
Neqoe enim illo naio dixissel^iUam, qiiod dixisae le- 
gf tiir, Acqmnti hominem p0^Deum ; nisi iilis dnobus 
ipse fuisset homo nascendRl additns primus. Hunc se* 
cutus Abel , quem major frater occidit , pnefigttralio* 
ne* quadam peregrinantis civiuiis Dei, ^od ab 
impiis, et qnodammodo terrigenis , id est lerrenam 
originem diligenlibus , et terren» civlutis terrenaib- 
lidute gaudentibos , perseculiones iniqoas passora 
fuerat, primus ostendit. Sed quot annoram erat 
Adam , cum eos genult , non apparet. Exinde dige- 
rantnr generationes ali« de Cain , ali» de ilio quein 
genuit Adam in ejus successionem , quero frater ooci- 
dit , ei appellavit nomen illius Seth , dicens ut acri- 
pium est, Suidtavil enim mihi Deus iemen oHud fto 
AM, quemoccidit Cain (Gen. iv, I, 25). Ciim itaque 
btae du9e series generationnm , nna de Seth , altera 
de Cain , has duas de quibus agimus , disUnctis ordi- 
iiibus insinuenl civiUles, unam CGelestem in lerris 
peregrinantem , alteram terrenam terrenis unqnam 
sola sint gaudiis inhianlem vei inhaerentero ; milhn 
de pvogenie Cain, curo dinumerau sit coniiaroerato 
Adam usque ad ocUvam generationem , quot anno- 
mm fuissct expressus est, quando genuit eum qiii 
comroeroorainr posi euro. Noluit eniro Spiritus Dei 
in terrenae civiuiis generationibus teropora notare 
ante diluvium , sed in coeleslis roaluit , unqqam es- 
sent memoria digniores. Porro auum Seih qoando 
natus est, noii quidem Uciti sunt anni pauris ^us, 
sed jam genuerai alios : et utram solos Cain et Ahel, 
anirmarc quis audeat? Non enim qnia soli nomhiati 
aont propter ordines generationum, quas comniemo- 
rari oportebat, ideo oonsequens videri debet solos 
fuisse tnnc generatos ex Adam. Cum enun aiientio 
coopertis omnlum noroinibns etelereraro, legaiur 
euro genuisse filios et filias , quota fuerit isU proles 
clna» quia prassumat asserer6« si culpam temeriutis 

« iJov.^prmfi§uratimim; diaMmtieotlbas edltia aills el 



*57 



L1BER DECIMUS QUINTUS. 



^» 



«Titat ? Potuii quippe Adam diviniiu6 admonttus di- 
cere, posleaquum Seth natus est, SuscitavU etiim 
mhi Deus semen aliud pro Ahel ; quoniam talis erat 
fiiiurus, qui implerel illius sanclitatem , non quod 
ipsc prior posi euin lemporis ordine nascereiur. Dcin- 
de quod scriplum esl , VixU autem Selh quinque et 
ducentos annos , vcl secundiim llcbrxos , quinque el 
centum annos , et genuit Enos : quis possit nisi in- 
consideratus a^severare, hunc ejus primogeitiium 
fuisse? Ut admirantes merilo requiramus, quomodo 
pcr lot annos immunis fiierit a connubio sine ullo 
proposito coiilincnliai, vcl non geniierit conjugatus ; 
quandoquidem eiiam de ipso legilur, Et genuit filios 
ct plius , et fucrunt omnes dies Selh duodecim et non- 
genti anni^ et mortuus est (Gen v, 4-8). Atqne ita dein- 
Cfps quorum anni conimemorantur, ncc niios Glias- 
qtic genuisse reticcninr. Ac por boc noii apparet 
oinnino, ulrum qui nominalur gcnitus, ipse fuerit 
priniogeaitus : imo vero, quoninm credibilc iion est , 
palres illos xiate (am longa aut impiiberes fiiisse, aut 
conjugibus cariiisse vcl feiibus ; nec illos corum fllios 
primos eis natos fuisse credibile est. Scd ciim sacrae 
scriptor histori:e ad orlum vilamque Noe , cujus tem- 
pore diluvium factuin est , per succcssiones genera- 
tionum notatis temporibus inienderet perveuire, eas 
utique coinroemoravit , non qux primx suis pareiiti- 
bus fuerint , sed qux iii propagaiionis ordinem vene- 
rint. 

2. Exempli gratia , qiio Id fiat apertius, aliquid 
interponam , unde nullus ambigat lieri potulsse quod 
dico. Evangelista Mattha^us gcneratioiiem Dominioe 
camis per seriem pareiitum volens commendare me- 
moriae, ordiens a patre Abrahani, atqiie ad David 
primitus ut pcrveniret inlendens , Abraham » inquit , 
genuit Isaac : cur non dixit , Ismael , qiiem primitus 
geDuitt /loiie tttttem, inquil, genuit Jacob :cur mn 
dixit, Esau , qui ejus primogenilus fuit? Quia scili- 
cet per illos ad David pervcnire non posset. Deinde 
sequitur, Jacob auien genuit Judam , et fratres ejus : 
numquid Judas primogenitus fiiit ? Judas , inqiiit , 
genuit Phares el Zaram { Matth. i , 2, 3) : nec isto- 
nim geminorum aliquis fuit primogenitiis hi&si , sed 
aiite lllos jam ires genuerat. Eos itaqiie tenuit In or- 
dine generationum , per quos ad David , atque inde 
qiio intenderat, perveniret. Ex quo inlelligi potest, 
veteres quoque liomines ante diluvium nou primo- 
geniios , sed eos fuisse commemoratos, per quos sue- 
cedentium ordo generationum ad Noe patriarcham 
duceretur, ne serae pnbertaiis illorum obscura et dob 
necessaria quxstio nos fatiget. 
CAPUT XVI. — De jwre conjugtomm^ quod disshnUe 

a wbsequentibui mairimanUs habuerini prima em^ 

nubia. 

I. Cum igitur genus humanum post primam copu-» 
lam virt facti ex pulvere, et conjugis ejus ex viri latere, 
marium feminammque conjunctione opus haberet, ut 
gignendo multiplicaretur ; nec essent ulli homines » 
tiisi qui ex illis duobus nati fuissent; vtri sorores^suas 
coitjugea acceperunt : quod profecto quMMO est amli- 

SlMCT. AUQUST. YIL 



quius compeilente uecessitate, tanio postea iacitmi ciC 
damnabUius religioue prohibente. Habita est eiiim rt- 
tio recUssima charitatis, ul homines quibus eaaet utilis 
atque bonesta concordia, diversamm neoessitudimim 
vinculis nectereniur; nec unua in uno * muitas habe- 
ret, sed singul» spargerentur io singulos; ae sic ad 
sucialein vilam diligcntius colligandam * plurimae plu- 
riuios obtiiiereiiL Pater quippe et aocer duarum sunt 
necessiludinum nomina. Ut ergo alium qulaque ha** 
beat patrem , alium socerum , numerosius se charlias 
porrigit. Utrumque autem uiius Adam esse cogcbutur 
et liiiis et iiiiabus suis, quando fratres sororesque con- 
iiubio jungebanlur. Sic et Eva, uxor ejus, ulriquc sexui 
liliorum fuit et socrus et mater : qux si duae femiua 
fuissent , maler altera , et socrus altera , copiosius ae 
socialis dilectio colligaret. Ipsa denique jain soror , 
qiiod * ctiam uxor fiebat, duas tcnebat una ncccssitti* 
(liiies : quibus per singulas distributis, ut altcra essel 
soror, altera uxor, homiiium numero sociaits propiu- 
quitas augeretur. Scd hoc unde Oerel tunc noii erati 
«iuando nisi fralres ct sorores ex iilis duobus primii 
iiulli homioes erant. Fierl ergo debuit qiiando potait, 
ut cxisteiite copia inde duceicnlur uxores, qux nott 
eraat jani sorores; et non solum isiud ut fleict, nuila 
iicces^ias cssei, verum etiaiii bi fier<l, ncfas essei. 
Nam si et nepolcs primoruin hominuni , qui jam cos 
sobrinas poterant accipere conjuges, sororibus mairl- 
monio jungerentur ; noii jam duae, sed tres iii liomlne 
uno neccssiiudines fierent, quae propler cliaritateai 
numerosiore propinquitate necteiidam, dissemtnari 
per singulos singulse debuerant. Esset eniin imus Imh 
mo filiis suls , fratri scilicet sororique coiijugibuay et 
pater et socer et avunculus : ita et uxor ejus lisdsfli 
communibus filiis et mater et amita et socrus : fidem- 
que inter se filii eorum, non solum essent fratres M- 
que conjuges , Tcrum eiiam consobrini ; qiita et fra* 
trum filii. Omnes autem istae necessitudines, qu» ni 
homini trcs bomines connectcbant , novem conneele* 
reiit , si essent in singulis singulae , ut uiius houio 
haberet alteram sororem , alteram uxorem , altenMr 
Cimsobrinam , alterum pairem , alterum avunculum , 
altemm socemm, alteram matrem, alteram amitam. 
alteram socrum : atque ita se non in paixiuite coar^ 
ctatum, sed latius atque numerosius propinquitatllms 
crcbris vinculum sociale diffunderet. 

2. Quod humano genere crescente et multiplicalo^ 
etiam inter tmpios deorum multorum falsoramque 
cultores sic observari cerounus, ut etiamsl perversis 
legibus permittantur fratema conjugia , melior tanic* 
consuetudo Ipsam malit exborrere liceutiam ; et oiini 
sorores accipere in matrimonium primis humani fe» 
. tieris temportbos omnlno licuerit, sic aversetur» quasi 
iiunquam licere potuerit. Ad humaiium entm sensom 
vcl alliciendum, vel offendendum mos valet plurimum* 
Qui cum in hac causa immoderationem coneopiaeen* 

t Am. et Lov., m loia. Kmendantor ad vind. &. etad 
manuscnptos. 

* Sola ediOo Lov., colligendmn, 

• rhvesiiK.»^. 



459 DE CIVITATE DEI, 

lis coerccat, eum dissignari * atqiic corrnnnpi mcrito 
esie nefariom jiMlicatwr. Si eriim iniquum est , avidi- 
tate posftidendi Iransgrcdi limitem agrorum , quanio 
est iniquius libidine concumI>endi subvertere limitem 
momm? Experii autem sumiis in connubiis conso- 
brinaram etiam nosiris temporibus propter gradum 
propinquitatis fraterno gradui proximum , quam raro 
per roores flcbat, quod lien per leges licebal; quia id 
nec divina prohibuit , el noiidum prohibucrat lcx hu- 
mana (a). Verumtamen factum eiiam licitum propter 
vicinitalem horrebaiur illiciii ; et quod flebat cum 
consobrina, pene cum sorore fieri videbator : quia el 
ipsi inter sc proptcr tam propinquam consanguinita- 
tem fratrcs vocantur, et pcne germani sunt. Fuit au- 
teno antiiiuis patribus religiosx cune, ne ipsa propin- 
quilas se paulaiim propaginum ordinibus dirimens 
longiiis abiret et propinquilas esse desisteret, eam 
nondum longe positam rursus matrimonii vinculo col- 
ligare, et qnodammodo revocare fugientem. Unde jam 
pleno hominibus orbe terraium, non quidcm sorores 
ei patrc vel matre , vel cx ambobus suis pareniibus 
natas, sed tamen amabant de suo generc ducere uxo- 
ret. Vcrum quis dubiiet honestius hoc lempore etiam 
coiisobrinorum * prohibita esse conjiigia^ non solum 
sccondiini ea quae disputavimus, propier multiplican- 
dat afHiiitates, ne liabeat duas nf^ccssitudines una 
persona , cum dux possiiit eas habere , et nuincrus 
propliiquitatis angeri ; sed etiam quia nescio quomodo 
Inest liumanx verecuiidiie quiddam naiurale atque 
laiidabile, iit aii debet causa propinqiiiiaiis reveren- 
dum ' lionorcm, ab ca contineat, quanivis geaer.ilri- 
ecm, tamcn libidinem, de qiia erubesccre videmus ct 
ifMim pudiciliam conjugalcm. 

3. Copolatio igitur maris ct femin», quanlum aiti* 
net ad geniis mortalium, quoddain seminarium cst ci- 
vitatis : sed tcrrena civitas generatione tanlummodo, 
coelestis auiem etiam regencratioiie opus hab(*i, ut 
iioxam generationis cvadal. Uinim autem aliquod fiie- 
rit , vci si fuit , quale fuerit corporaie alqiie visibile 
rrgeneralionis signum ante diluvium (6), sicul Abra- 
h.'e circumcisio posiea est imperata {Gen. xvii, iO, 
II), sacra hisloria tacet. Sacrificassc tamen Deo eiiam 
iilos antiquissimos homines non tacet : quod et in 
«luobos primis fratribus claruit ; et Noe post diliiviiim, 
com de arca fuisset egressus, hostias Dco legitiir im- 
inolasse ( Id, viii , 20 ). De qua re in pr.xoedentibus 

* Editi, designari. Melius plurcs roaauscripli, dissignari; 
M cst convelli et di$rum()1. sic in Terenlio , Adclpb. acl. i, 
scoB. % pro, Modo mdd designavit, Eugraphius legit, dit" 
iignavit , dicitque aissigoare proprie csse aliqiiid legibus 
fitgnaiuiu rumpere. 

* sicMis. At editi, roniohrinanmL, 

* Edili, verecvndmn ; disscnlieuUhiis Mss. 

(tt) l^^em a Thcodosio laiara nc inter consobrinos ct pa- 
enlea iuireuuir roatrinionia, laudat Aurelius victor in Tbeo- 
josio, et Amlirusius, lih. 8, epist. 66, eamque lcgem fortas- 
ils hldicat hic posloa Augustinus verbis illis : t verum quis 
« dnbitet booestiiis boc tempure etiam cousobrioomm pro- 
c bfbita esse conjugia ? « Lex porro isla Thcodosii bactenus 
iesideralur : su; er(>bt autera in eaindem rcm lex alia, qus 
OMistiinUo tribuilur, sandta Roniae, Arbetione ct ijoUiano 
sonsulilnis, iu ^»1. Tlieod., lib. 2 de incest. Nupt. Dispen* 
satuni olim a (.Tsariliis, ut tegitinui essel uxor oonsobrlda, 
i\)cet cassiodorus Sfuator, Itl). 7 variar*» cap. 46. •• - 

(b) Ganf. lib. 5 conl. Juiian,, n. 45. 



S. AUGUSTONI m 

lihris jam diximus, non ob aliud dsmones arrognntes 
sibi diviniialem dcosque se credi cupientes sibi ex- 
petere sacrificium, et gaudere hujusmodi honoribus, 
nisi quia veriim sacrificium vero Deo debcri sciunt. 

CAPUT XVII. — I)e duobus ex uno genilore fnroereatis 
patribus atque princijnbus, 

Gum ergo esset Adam uiriusque generis pater, id 
est , et cujus series ad terrenam , ei cujus series ad 
coelestem per:inct civitatein ; occiso Abcl , aique in 
ejus interfectionc commendato mirabili sacramento , 
facti sunt duo patrcs singiilorum generum, Gain et 
Seth : in quorum filiis, quos commemorari oportebat, 
duarum istarum civitatum in genere mortalium evi- 
dentius iiidiciiT clarere coeperunt. Cain quippe genuit 
Enoch, in cujus nomine condidit civitatem, terrenam 
scilicet, non peregrinantem in hoc mundo, sed in ejus 
temporali pace ac felicitate quiescentcm. Gain autem 
interprctatur Possessio : unde dictum cst quando na« 
tus est , sive a patre , sive a matre ejus , Acquisivi ho^ 
ndnem per Deum {Gen. iv, i). Enoch vero, Dedicatio : 
hic enim dedic;itur tcrreiia civitas, ubi conditur ; quo- 
niam hic habel eum , quem intendit et appetit finem. 
Porro ille Seth Rcsiirrectio iiiterpreiaUir, et Eiios 
filius ejus intcrprelaiur llomo : non sicnt Adam (ct 
ipsum enim iiomen interpretaiur Homo ) , sod Cf >m- 
mune perhibetur essc iii ill.*i lingua , id esi hebr:fa , 
«lasculo et femiiix^ Nani sic de illo scriplum est : 
Masculum et feminam fecit itlos , et benedixit itlos , ei 
cognominavit nomcn eorum Adam (Id, v, 2). Utide uon 
ambigitur, sic appellaiam fuisse fcminam Evain pro- 
prio nomiiie, ut timen Adain, quod iiitcprctitur Ho- 
mo, nomen esset amborum. Enos auteni sic interpre- 
tatur llomo, ut hoc non posse feminam nunciipari 
periti lingu.-c illius asseverent, tanquam filins resur- 
rectionis, ubi non nubent, neque uxores ducent {Lue. 
XX, 35). Non enim eril ibi generatio, cum illiic 
perduxerit regeneratio. Quare et hoc non incassum 
noiandum arbitror, quod in eis generatioiiibus qu» 
propagaiiiur ex illo qui cst appeliatus Seth, cum 
genuisse filios filiasque dicantiirS oulla ibi gcnita 
nominatim fenilna cxpressa est : iii his autem qii» 
propagantur ex Qiin , in ipso fiiie quousque proten^ 
dunlur % novissima fcmina gcnita nominatiir {a), Sic 
enini legitur : Mathusael genuit Lamech : et sumpsit 
sibi Lamech duas uxores , nomen uni Ada , et nomen 
secundte Sella ; et pepmt Ada Jobel : hie erat paler 
habilantium in labcmnculis pecuariorum. Et nomen 
frairis ejus Jubal : hic fuit qui ostendit penlterium ei 
citharam. Sella autem peperit et ipsa Thobel , et erat 
anrarius et maileator eeramenti et ferri. Seror autem 
Thobel Noemn* {Gen. iv, 18-22). Huc usquc porrccl.e 
fiunt generationes cx Cain, qtix suiit omnes ab Adain 
ocio, aniibmcralo ipso Adam , scptem scilicet iisqMe 
ad Lameeh, qui diiarum mariins uxoriim fuit : et 

. ^ Slc Mss. At ediii, dieatur. 

* i'icrique Mss., pertendunt. 

•'•KouuuIH Mss. .\oemina. 
' 4ify,(m» his et s(>queniibiis confer Ttioodorctiim in Gene* 
sim, quxst. 47. CoQUieu)». 



m 



LIBER DECIMUS QU1NT13S. 



m 



octaTa csi generalio in fiiiis ejus , iii quibus comme- 
moralur et femina. Ubi eleganter significaium cst , 
tcrrenam civitalem usque in sui finem carnales habi- 
luram generationes, qux marium feminarumque con- 
junciione proTeniuDL Unde et ipsae, quod pneter 
Evam nusquam reperitur ante diluvium , nominibus 
propriis exprimunlur uxores illius honiinis, qui nu- 
minatur hic novissimus pater. Sicut autem Caiii, quod 
interpretatur Possessio, terrenx conditor civiialis, et 
filius ejus, in cujus nomine condita e&t, Enoch, quod 
interpretatur Dedicatio, indicat istam civiiateni el iiii- 
tium el finem habere terrenum; ubi nihil speratiir 
amplius, quam * iii hoc sxculo cerni potcst : iia Setb, 
quod inlerpretalur Resurrectio, cum sit generniionum 
seorsum commemoratanim pater , quid de filio ejus 
sacra hxc historia dicat, intuendum est. 

CAPUT XVIIl. — Quid $ignilicatum tii in Abel, et Seth, 
€t EnoSf quod appareai ad Chriilum el corfms ejus^ 
id est Eccieuam^ pertinere. 

Et Sethf inquit, naius esi filius, ef nominavit nomen 
ejus Enos : hic speramlinvocarenomen Domini Dei ( Gen, 
iv,i6). Nempe clamat attestatio veriutis. In spe igitur 
vivithomofilius resurrectionis; in spe vivit, qiiamdiu 
pcregrinatur hic civitas Dei, qu?e gignitur ex fide re- 
sorrectionis Chrisli. Ex duobus namque illis hoinini» 
bus, Abely quod Interpretaiur Luctus, et cjus fratre 
Seth, quod interpretatur Rcsurreciio, mors Cbristi et 
viia ejus ex mortuis figuratur. Ex qua fide gigntlur 
hic civitas Dei, id est bomo, qui speravit invocare no- 
roen Dominl Dei. Spe enim salvi facti sumus^ ait Apo- 
stolus* Spes autem qua videiur^ non esi spes : quod enim 
videi quiSf quid sperat? Si auiem quod non videmus^ 
speramuSf per patientiam exspeciamus {Rom. vin, 24, 
25). Nam quis vacare hoc existimet ah altitudine sa- 
cmmenti? Numquid enim Abel non spcravit invocare 
nomen Domini Dei, cujos sacrificium Scripiura lam 
acceptum Deo fuissecommeniorat? numquid ipse Seth 
non speravit invocare nomen Domini Dei, de quo di- 
ctum est, Suscitavii enim mihi Deus semen aliud pro 
Abel {Gen. iv, 25)? Cur ergo huic proprie iribuitur 
quod piorum omiiium inielligiiur esse commune, nisi 
quia oportebnt in eo qui de patre geiierntionum in 
meliorcm pnrtem, hoc est supernae civitatis separata- 
rum» primus commeinoratur exortus, pruifigurari lio« 
minem, td est hominiim societnlem, qux non sccun- 
duni hominem in re felicitntis terrenan, scd secundum 
Denmvrvitln spe felicitatis xlernx? Nec dictum est, 
Hic speravit in Dominum Deum ; aut, Hic invocavit 
iiomen Doiniui Dci : sed, Hic speravit^ itiqiiit, invocare 
nomen Domim Dei. Qiiid sibi hoc vuli, Speravit invth 
care^ nisi qaia propheiia est, exoriurum populum, qui 
secundum eleclionem gratiu; invncaret nomen Domini 
Dei?Hoc &«it, quod per aliutn prophetnm dictum, Apo* 
stolus de hoc populo intelligit ad Dei gratiam perti* 
nente : Et erity omnis quicumque invocaverii nomen Do- 
mini, satvus erit {Rom. x, 15; Joet u, 52). lioc enlni 
ipsum quod dicitur, Ei nonunavit nomen ejus Emoi, 
quod inierpreiatur Homo; ac deindc tdditur, Bie 

^ EihOfquam quod. Abesn, quod, slVsb. 



ravit irwocare nomen Domini Dei : salis ostenditur, quod 
non in se ipso spem ponere debeat lioino. Matedictus ^ 
eniin oninis, sicut alibi I^itur, qui spem suam ponit itn 
homine {Jerem. xvu, 5) : ac per hoc, nec in se, ut s\t 
civis alterius civitatis, qux non secundum fiiium Cain 
dcdicatur hoc tempore, id est mortalis hujns saeculi 
labeiite transcursu, sed in illa iinmortalitate beatitu* 
dinis sempitemae. 

CAPUT XIX. — De Kgnificaiione qua in En^ch 
iranslalione monstratur. 

Nam et ista propago, cojus est pnter Seib, in ea 
generatione habct dedicationis nomen, quoe septima 
cst ab Adam, annumerato Adam. Septimus enim ab 
illo natus est Enoch, quod inlcrpretntiir Dedicnlio. 
Sed ipse est ille translatus, quoniam placuit Deo, el 
Insigni numero in ordine generationom, ^iio sahbatum 
coiisecratum cst, sepiiino scilicet ab Adain. Ab ipso 
autem patre istaruin generatioaum, quse disceraunliir 
a propngine Cain, id est a Seth, sextus est : quotodie 
factus est homo, ct consummavlt Deus omnia opera 
sua. Scd hujus Enocli translatio nostrx dcdicationis 
cst prxfigurata dilatio. Qux quldem jam facia est in 
Chrislo cnpiie nostro, qui sic resurrexit, ut non niO« 
riatur iilterius, sed eiiam ipse translatus est : restal 
nuicm altera dedicatio universae domus, cujus ipse 
Christus est fiindamentum, quas differtur in finem, 
quando erit omnium rcsurrectio, iion moriturorum 
ainplius. Sive autem domus Dci dicatur, sive tcmplinc 
Dei, sivecivitas Dei, idipsum est, nec abhorrct a latin. 
eloquii consuetudine. Nam et Virgilius imperiosissi- 
niain civitniem domum appellat Assaraci, Romanot 
voleiis intelligi, qui de Assaraco pcr Trojanos orlgi- 
nem ducunt; et doinum ^nex eosdem ipsos {jEmdm 
lib. 1, vers. 284; lib. 5, vers. 97), qiiia eo duce Tro* 
jani cum lialiam venissent, ab eis condita est Roma» 
Imiiatus namqiie est poeu ille sacras Litieras» m 
quibus diciiur domus Jacob tam iiigcns populus He« 
brxorum. 

CAPUT XX. — De eo quod Cain successio in octo ak 
Adam generationes claudiiur^ et in posteris ab codei9 
patre Adam Noe decimus invenitur. 

I . Dicet aliquis : Si hoc inlendebat scriptor hujus 
hisloriae in commcmorandis generationibus ex Adam 
pcr filium ejus Seth, ut per illas perveniret nd Noe, 
sub quo factum est diluvium, a quo rursus contexe- 
retur ordo nascentium, quo peneniret ad Altraham» 
a quo Matthaeus cvangelisia incipit generationes, qui- 
bus ad Christum pervenit xternum Regem civitati| 
Dei ; quid intendcbat in generationibus ex Cain, el 
quo eas perdiicero Tolebat? Respondetor : Usque ad 
(liluvium, quo totum illud genus terrcnae civitatis al>« 
sumptum esi, sed reparatuui ez filiis Noe. Neqiie enim 
dccssc poterit haec terrena civiias societasque homi- * 
nuin secundum bominem viventium usque ad hujos : 
sa^culi finem, de quo Dominus ail, Filii hujus sacuU 
generant, ei generaniur {Luc. xx, 5i). Civiintem vero 
Dei peregrinantem in hoc s.tciiIo regrncratio perduciC 
ad alterum saeculnm, cv^us filii nec genenint, nec ge- 
neraatttr. Hic crgo gcnerari et gcncrare dvitati utri-> 



m 



DE CIVITATC DEI, S. AUGUSTINI 



m 



vque communc cst: qiiamvis Dei clvilas liabcal ctiam 
hic mulu civium millia, quae ab opere gcnerandi se 
labsliuenl ; sed babet etiam illa ex imilatione quadam, 
licet errantium ^ Ad eam namque pertinent etiam, 
^qui devianies ab bujus fide diversas baereses condi- 
derunt : secunduni hominem quippe vivunt, non se- 
cundum Deum. Ct Indorum Gymnosophistae, qui nudi 
perbibentur philosopbari in solitudinibus Indiae, ci- 
ves ejus sunt, et a gencrando se cobibent (a). Non 
enim est boc bonum, nisi cum fit secundum fidem 
summi boni, qui est Deus. lloc tamen nemo fecisse 
ante diluvium reperilur : quandoquidem etiam ipse 
Enocb scptinius ab Adam, qui translalus rcfertur 
esse, noa morluus, genuit filios et filias anlequam 
iransrcrrctur; in quibus fuit Maibusalem. per quem 
gencratiDnum incmoraudarum ordo iraiiscurrit. 
. 2. Cur ergo tanta paucitas successionum comme- 
Hiuratur in gcnerationibus ex Cain, si eas usque ad 
diluvium perduci oportebat, nec erat diulurna sctas 
praeveniens pubcrlaiem, quac ccntum vcl amplius an- 
nos vacaret a fetibus? Nam si non intendebat auctor 
libri bujus aliquem, ad quem necessario perduceret 
seriem gcnerationuro, sicut in illis quae veniuiit de 
seminc Seth iiitendcbal pcrvcnire ad Noe, a quo rur- 
sus ordo necessarius sequeretur; (|uid opus cral pra»- 
tcrmiiterc primogcnitos (ilios, ut pervcnireturad La- 
Biecb, in cujus filiis finilur illa conlcxtio, octava genc- 
ratione scilicet ex Adam, septiina cx Cain, quasi csset 
inde uliquid dciiiceps connccicudum, uiide perveniro- 
tur vel ad Isrneliticum populum, in quo coclesii civitaii 
ctiam terrena Jerusnlem figurain propheticam prx- 
buit, vel ad Cbristum sccundum carnem, qui est super 
omnia Deus benedictus in sxcula (Rom, ix, 5), su- 
perna; Jerusalem fabricator aique regnator; cumtota 
progenies Cain diluvio sit deleta? Undc videri potest, 
iii eodem ordine generationum primogenilos fuisse 
commemoraios. Cur ergo tam pauci suiit? Non enim 
usque nd diluviuin tot esse poiuerunt, non vacantibus 
usquc :id cenlenariam pulicriatcm patribus ab officio 
generandi, si non erat tuiic proponionc longxvilatis 
illius etiam sera pubertas. Ut eiiim perx^que triginia 
annoruin fiicrini, cum fiilos generare coepcrunl, octies 
(riceni (quoniain octo sunt gencrationes cum Adam 
ei cuin eis qiios gcnuit Lamecb), ducenli ct quadra- 
ghnta suiit anni : num itaque toto dcinde tcmporc us- 
quead diluvium non generavcruiit? Qua tandem causa^ 
qui hsec scripsit, gcnerationes commemorare noluit 
qti» sequuntiir? Nam ex Adam nsque ad diluvium 
eomputantur anni, secundum codices nosiros, duo 
millia ducenti sexaginta duo * : secundum bebrseos 
iitem,mille sexcenti quinquagintascx. Ulergo istum 
nvmerum minorem credamus csse veriorem, dcmille 
sexccntis quinquaginta sex annis ducenti quadraginta 

^ ita Mss. Editi autem, sed habet eiiam iUa cive$ nonnu^ 
io% isti% dimles ex imiiatione quadam licet errantes. 

> Ali^Tuot Mss., duo miUia ducenti quinquaginta. Bos^ 
itttts, llieroDymus, Beda aliique secundum septuaginta Iil« 
terprciuai codices computaut duo miliia ducentos quadn- 
ginu et duos aonos. — Codex 2050, duo miUia awenli 

IfXXU, M. 

(flf) couf. supra, lib. 14, cap. 17, in flo. 



dctrahantur : numqiiid crcdibile esl por mille quadrin* 
gentos, et quod excurrit, aiinos, qui restant usque a4 
diluvium, progeniem Cain a generatioDibus vacare 
potuisse ? 

3. Sed qui ex hoc movetur, mcminerit, cum qiix- 
rerem quomodo credendum sit, anliquos illos homi- 
Dcs per tam multos annos a gignendis filiis cessare 
potuisse, duobus modis istam solutam esse quaestio- 
nem ; aut de sera pubertate , proportione tam' longx 
vitae ; aul de filiis qui commemorantur in generationi- 
bus, quod non fuerint primogeniti ; sed hi per quos 
ad eum, quem inlendebat auctor libri, poterat per- 
vcnire, sicut ad Noe in generationibus Scth. Proindft 
in generaiionibus Cain, si non occurrit qui deberet 
iiitendi, ad qucm prsetermissis primogenitis, per eos 
qiii commemorati sunt, perveniri oporlebat, sera pu- 
l)erlas intelligenda resfabit ; utaliquanto postcentura 
annos, puberes habilesqiie ad gignendum facti fue 
rint, utordogeneraiionum per priinogenitos curreret, 
et usque ad diluviuiii ad numerum aunorum tants 
quanlitaiis occurreret. Quamvis fieri possit, ut pro- 
pter aiiquam secretiorem causam, quae me latet, 
usque ad Lamecb ei ejus filios generationum perve« 
niente contextu, commendarelur hxc civitas, quam 
dicimus esse terrenam ; ac deinde cessaret scriptor 
libri commemorare cieteras, quae usque ad diluvium 
esse potuerunt (a). Potest et illa esse causa, cur non 
ordo generationum per primogenitos duceretur, ut 
necesse noii sit in iilis hominibus tam seram crederc 
pubertatcm, quod scilicct eadem civitas, quam Cain 
in nomine Enoch filii sui condidit, longe latcque re- 
gnare potuerit, et reges habere non simul plures, sed 
8uis aeiatibus singulos, quos genuissent sibi ^ succes- 
suros quicumque regnasscDt. Horum regum primus 
esse potuit ipae Cain, secundus filius ejus Cnocli* 
in cujus nomine ubi regnaretur, condita cst civitas i 
teriius Gaidad, qucm genuitCnoch :quartus Manihel % 
quem genuit Gaidad : quintus Mathusael, quem ge- 
nuit Manibei : sextus Lamech, quem genuit Matbusael, 
qui sepiimusest ab Adam per Cain. Non autem erat 
coiiscquens, ut pirimogeniti regum ' regnaDtibus suc- 
ccderent patribus, sed quos regnandi meritum propter 
virtiiiem tcrrenae utilem civitati , vel sors aliqua 
reperirct, vcl ille potissimum succederet patri h:ere« 
ditario quodam jure regiiandi, quem prx cseteris filiis 
dilexissct. Potuit autem vivente adhuc Lamech at- 
que regnante fieri diluvium, ut ipsum cum aliisomni- 
bus hominibus, exceptis qui in arca fuerunl, quem 

* Sola editio Lov., ibi : et paulo post, ubi regnarel; prc^ 
ubi reqnaretur. 

* Ailquot uss. Mevia, Et nonnuUi , uaviael, Apud Septua^ 
gima vero, MaUteet, 

* Sic codicesnostri. in B.» ut primogeniti in regnunu M. 
(</) cretlo esse eiiuuieraias taatuiu geuerationes Caioy 

que puDiri debebaut i-roiiter fralricidium. sic enim Jose 
phiis scribit, Amiq. Jud. lib. 1, cap. 2, § 1 : « Cain sacrifi» 
€ ciura celel)ranti ac poscenti ne ob boc iram suscipereiy 
tsseviorem pceaam uomicidii relaxavil; maledictumque 
t csse coDstituil, et ejus sobolem usque ad septimam gt- 
cnerationcni iiiierminaius est esse puuiendam. » Tuiu 
^iam usque aJ id tcmpus vixit Cain : cujus finem vitae [ er 
geQienitioaem ejiis noleiiat namtor praHenpittere. Uco. 
Yifis. 



465 



UD£R DECIMUS QULNTUS. 



m 



l>erderet, inyeniret. Neque enim miranduni est, si 
Tariaquantitatenumerosilalis annorum inler|)Osila, 
per tam longam aetatem ab Adam usque ad diluvium 
non aequalis numeri generaiiones habuit utraque pro- 
genies, sed per Gain septem.per Selh autem decem : 
•eptimus est enim, ut Jam dixi, ab Adam Lamech, 
decinms Noe : et ideo non unus filius Lamecb» sicut 
in cxteris superius, sed plures commemoraii sunt ; 
quia incertum eral quis ei fuisset mortuo successu- 
rus, si regnandi tempus inter ipsum et diluvium re- 
roansisset. 

A, Sed quoquo modo se habcat, sive per primo- 
genitos, sive per reges, ex Cain generationum ordo 
decurrcns, illud mihi nullo pacio prxtereundumsilen- 
tio vidctur, quod cum Lamech sepiimus ab Adam 
fuisset inventus, tot ejus annumerati sunt iilii, donec 
undenarius numerus implerelur, quo signiflcalurpec- 
catum. Addnnlur enim tres fllii, cl una filia. Uxores 
autcm aliud possurit significare, non hoc quod nunc 
commendandum vidctur. Nunc cnim dc gcnerationi- 
biis loquimur : illse vero undc sint genitx, lacitum 
est. Qnoninm ergo Lex denario numero praedicatur, 
unde cst mcinorabilis ille Decalogus ; profeclo nu- 
merus undcnarius, quoniam iransgredilur denarium, 
transgrcssioiiem lcgis, ac per hoc peccaium signifi- 
cat. Ilinc est quod in tabernaculo testimonii, quod 
eratin ilinere populi Dei velut templum ambulato- 
rium \ undeciin vela cilicina fieri pneccpta sunt 
( Exod, XXVI, 7 ). In cilicio quippe recordaiio cst pec- 
catorum, propter hjcdos ad sinistram tuturos: quod 
confitentes in cilicio prosternimur, tanquam dicentes 
quod in Psalmo scriptum est, Et peccatum meum ante 
me est semper ( P$al. l, 5 ). Progenies ergo ex Adam 
per Cain sccleratum undenario numero finilur, quo 
peccatum significalur : et ipsc numerus femina clau- 
diiur, a quo sexu initium factum cst peccali, per 
quod omnes morimur. Commissum est autem , ul et 
Yoluptiis carnis, qux spirilui resisterct, sequeretur. 
Nam el ipsa filia Lamcch Noema Voluptas interpre- 
taiur. Pcr Sclh autem ab Adam usque ad Noe dena- 
rius iiisinuatur lcgitimus numerus. Cui Noe tres adji- 
ciuntur fiiii : undc nno lapso duo benedicuntur a 
palrc, ut rcmoto reprobo et probatis filiis ad nume- 
rum addilis etiam duodcnarius numerus intimetur, 
qui el in Patriarcharum ct in Apostolorum numero 
insignis est, proplcr scptenarii parles, altcram per al- 
tcram multiplicalas. Nain lcr quatcrni, vel qualer 
terni ipsum faciuiit. His ilase habentibus, video con- 
^idcrandum et commemorandum, ista utraque pro- 
gcnics, qua$ distincUs generationibus duas insinuat 
civitates, unam terrigenarum, alteram regenerato- 
rum, quomodo postea sic commixta fuerit atquecon- 
fusa, ut universum genus humanum, exceptis octo 

homiiiibus, pcrire mereretur diluvio^ 

« 

CAPUT XXL — Qua ralione commemorato Enoch, 
qui fuit filius Cain, totiv$ yenerationis ejus uiu/ue ad 
diluvium stf continuata narratio ; eommemoralo au- 

* m poli editione Lov., lemplum demidmiatorium* 



tem Enos^ qui fuit fiUus Seth, ad sonditionis huma^ 
nce principium sit reditum, 
Primo auiem intuendum est, quemadrooduro cam 
ex Cain generationes enumerarentur, commemora- 
to ante cxteros posleros ejus ilio in cujus nomine- 
condita est civitas, id est Enoch, conlexli sunt cxteri 
usque ad illum finein, de quo loculus sum , doneo 
illud gcnus atque universa propago diluvio dclerelur : 
cum vero filius Seth unus commemoraius fuisset 
Enos, nondum usqiie ad diluvium additis cxleris, 
articulus quidam interponitur et dicitur, Hic liber na- 
tivitatis hominum^ qua die fecit Deus Adam^ ad imagi^ 
nem Dei fecit iUum. Mauulum et feminam fecit iUoi^ tl 
benedixit iUos^ et cognominavit nomen eorum Adam^ 
qua die fecit iUos ( Gen. v, 1, 2 ). Quod mihi videtnr 
ad hoc interpositum, ut hinc rursus inciperet ab ipso 
Adam dinumeratio temporum, quam noluit facere qai 
haec scripsit in civiiate terrena : tanquam eam Deus 
siccommemoraret, ut non computaret. Sed quare 
liinc reditur ad istam recapitulationero, posteaquam 
commcmoratus est filius Seth, homo qui speravit in- 
vocare nomen Domini Dei ; nisi quia sic oportebat 
istasduasproponere civitates, unam per homicidam 
usque ad homicidam ; nam et Lamech duabus uxori- 
bus suis se perpctrasse liomicidium confitetur ( Gen. 
IV, 23 ) : altcram pcr cum qiii speravil invocare no- 
men Domini Dei ? Hoc esl quippe in hoc mundo pe- 
regrinanlis civiUlis Dei tolum atque summum in bftc 
mortalitate negotium,quod perunumhominero,quem 
sane occisi resurreclio genuit, commendandum fuit. 
Homo quippe ille unus totius supernas civiutis est 
unitas; nondum quidem complcui, scd praemissa 
ista prophetica prafiguralione complenda. Filius cr^ 
go Cain, hoc est filius possessionis ( cujiis, nisi ler- 
ren»?) habeat nomen in civitale terrciia, qua; in 
ejus nomine condila esl. De his esl enim de quibus 
cmtalur in Psalmo, Invocabunt nomina eorum in lef- 
ris ipsorum ( Psal. XLvni, 12 ). Propler quod sequi- 
tur eos quod in alio Psalmo scriptum est, Dondm^ 
in civitate lua imaginem ipsorum ad nihUum rediget 
{Psal. Lxxii, 20 ). Filius autcm Seih, hoc est filius 
rcsurrectionis, speret invocare nomen Domini Dei. 
Eam quippe societalem hominum prxligural quai di- 
cit, Ego autem, sicut oUva fructifera in domo Dei spe- 
ravi, in misericordia Dei ( Psal, li, 10 ). Vanas aulcm 
glorias famosi in terra nominis non requiral : Beatus 
enim vfr, cujus est nomen Domini spes ejus, et non 
respexit in vanitates, et insanias mendaces * ( Psal. 
XXXIX, 5). Proposilis ilaque duabus civitatibus, mia 
in rc hujus sajculi, altera iii spe Dei, lanqnam ex com- 
muni, qu.T apcrta est in Adam, jnnua mortalitatis 
egressis, ut procurranl* ct excurranl ad discretos 
proprios acdebitos fines, incipit dinumeratio teni- 
porum : in qua et aliae gcncraliones adjiciuntur, fa- 
cta recapilulalionc ex Adam, cxcujiis origine damna- 
ta, vcluli massa unamcrita! damiialinnitradita,feciC 

1 Edili , fatsas. At Mss., mendaces : sic passim Augusti- 
mis. 
> lU Biss. cdiii autem, percurranl. 



4C7 DE aVITAT£ DCI, 

Deiis <ilia in oontQmeliam yasa inc« alia in honorem 
yasi misericordiae ( Bom. ix, 23) ; illis reddens quod 
debeiur in pcena , isiis donans qnod non delielur 
in gratia : ut ex ipsa etiam comparaiione vasoruin 
Irae, supemn civitas discat, qnse peregrinatur in terris, 
Don fidere libertate arbitrii sui, sed speret invocare 
iKMnen Domini Dei. Quoniam voluntas, in natura 
qn» facta est bona a Deo bono, sed mutabilis ab ini- 
mutabili, quia ex nihilo, el a bono potesl declinaro, 
ul faciat nialum, quod fit libero arbitrio ; et a malo, 
mfaciat boQum , quod non flt sine divino adjulorio. 

CArtJT XXII. — De lapsu fUiorum Dd alienigena' 
rum mulierum amore caplorum^ unde et omnes^ exce- 
pUi octo homimbui, diluvio perire meruerunt. 

Hoc itaque libero volunUtis arbitrio genere hu- 
inano progrediente atque crescente, facta cst per- 
■dxtio, et ioiquiute participata quaedam utriusqne 
eoofusio civiutis. Quod malura a sexu femineo cau- 
sam rursus invenit : non quidem illo modo quo ab 
inilio ; non tnim cujusquam etiam tunc fallacia se- 
duels ilbe femins persiiaaerunt peccaium viris : sed 
•b inltio quae pravis morilNis fuerant in lerrena civi- 
tal6« id est in terrigenarum socieute, atnatae sunt a 
miis Dei, civibus scilicet peregrinantis in lioc saeculo 
allerius civitatis, propler pulchriludinem corporis 
(G«i. VI, I s^.). Qiiod bonum Dei quidem donum 
esl : aed pn>plerea id largilur etiam maiis, ne ma- 
gnuin boniim videatur bonis. Deserto ilaque magno 
bono et bononim proprio, lapsus est faclus ad bonum 
minitnum, non Itonis proprium, sed l)onis malisqiie 
eoQimuiie : ac sic filii Dei fiiiarum hominum amore 
tunl capli, atque ul eis conjugibiis fiiierentur, in ino- 
res socieutis lerrigenx defluxerunl, deseria pieiate 
qnam iii sancu socieute servabant. Sic enim corporis 
pulchritudo, a Deo quidem factum, sed lemporalc, 
camalc, infiinuro bonuin,malcamalurpostposito Deo, 
stemo, inlcrno, sempitemo bono ! quemadmodum 
Jostitia deseru et auram amatur ab avaris, nullo 
peccato auri, sed hominis. lu se babct omnis crea- 
luia. Cum euim bona sit, el bene potesl amari, et 
niale: bene, scilicet ordine custodiio; male, ordine 
perturlKito. Quod in laude quad^m Cerei breviter 
Tersibus dixi ^ : 

fttee tna sunt, bona sunt, ouia tu bonos isu creasti. 
Ml nostrum est in eis, nisi quod peocaoius amantes, 
Ordine neglecto, pro te, quod oonditur abs te. 

Greator autcm si vcraciler ametur, hoc est, si ipse, 
non aliud pro iiio quod non est ipse, ametur, male 
amari non potcst. Nam et amor ipse ordiuate aman- 
dus est, qiio bene amatur quod amandiim est, ut sit 
in nobis virtiis qiia vivitur liene. Unde mihi videtur, 
qiiod dennitio brcvis et vera virtutis, Ordo esl amo- 
ris : proptcr qiiod in sancto Caniico canticorum can- 
Int sponsa Christi, civilas Dci, Ordinaie in me cha- 
«jialem {Cantic, ii, 4). Hujus igilur charitalis, hoc est, 
dileclionis et amoris ordine(a) perturbato, Deum 

* Sic omnes ad onum libri Mss. At ediii, m laude quidani 
treamU &revUer tersUm dixU, 
(a) oonf. lib. 1 de DocU christ.» n. 38. 



S. AUGUSTINI 

filii Dei neglexemnt, et filias bomioam dilexerant. 
Quibus duobus iiominibus satis civius utraqoe di- 
scemiiur. Neqiie cnim et iili non eraut filii hoininum 
|MT naluram * sed aliud noinen coeperant habere per 
gratiam. Nam iii eadem Scriptura, ubi dicti sunt 
dilexisse filias homiuum filii Dei, iidem dicti sunt 
etiain angcli Dei. Unde illos molii puUiit non bomines 
fuisse, scd angelo^. 

GAPUT XXIII. — Ait credendum sit angeloi substantite 
spirituaHSf amore tpeciosarum mutierum captos^ ea» 
rumdem iniisu conjugia, ex quibus gigantes sint 
creali. 

i. Qiiam quxsiionem nos transeunter commemo- 
raUm in tertio hiijus operis lil>ro ( cap, 5) reliquimus 
insolutam, Utram possint angeli, cum spiritus sint, 
corporaliter coire cum feininis. Scriptum est enim, 
Qift fadt angelas suos spiritus : id est, eos qiii natiira 
spirilus snnt, facil esse angelos suos, injungendo eis 
ofHcinm nuntiandi. Qui enim graece dicilur &y7c>6«, 
quod nomen latina declinationc angeliis perhibeiur, 
lalina lingua nuntius interpreutnr. Scd utrum eo- 
ram corpora consequenter adjunxerit, dicendo, Et 
mhiistro$ tuos ignem ardentem {Psal. ciii, 5) : an quod 
chariute taiiquam igne spirituali fervere debeant 
mlnbtri ejus, ambiguum est. Apparuisse umen ho- 
minibiis angelos in talibus corporibus, ut non solum 
videri, verain ciiain ungi possenl, eadem yerissima 
Scriptura testatur. Et quoniam creberrima fama est, 
multique se expertos, vel ab eis qui experti essent, de 
qiioram fide dubiUndum non est', aiidisse confir- 
niant, Silvanos *, et Faunos, quos vulgo incubos vo- 
cnnt, iinprolm sxpc exstiiisse mulieribus, et earum 
ap|>etisse ac peregisse concul)iluin {a) ; ct quosdam 
dx*mones, quos Dusios Galli nuncupant, hanc assidue 
immunditiam et tcntare ct efflcere, plures Ulesque 
asseveraiit, ut hoc negare impudentiae videatnr : non 
hinc aliquid audeo defiiiire, utram aliqiii spirltus ele- 
mento aerio corporaii (iiam hoc elementum etiam 
cum agiutur flabello, sensu corporis tacluque sen- 
titur), possint etiam hanc pati libidinem, ut quomodo 
possunt, seiitientibus feminis misceantur. Dei tamen 
Angelos sanctos nullo inodo illo tempore sic labi 
potuisse crcdidei;im : nec de his dixisse apostolum 
Petram, Si enim Deus angelis peccantibus non pepercit, 
sed carceribtts caliginis inferi retrudens tradidit in judi- 
cio puniendos reservari (II Petr. ii, A) ; scd poiius de 
illis qui primum aposuuntes a Deo cum diabolo 
principc suo cecidenint, qui primuni hominem per 
Invidiam serpcntiiia fraude dejecit*. Angelos auiem 
fuisse ctiam Dci homiiics nuiicupatos, eadem Scri- 
ptura saiicUi lucnplctissiiiia lestis cst (6). Nam et de 
Joaiine scriptum esi, Ecce mino angelum meum ante 



^ Noslri codices, nm esset. M. 

* liic apod ixiv. addiinr, Panes : quod ab editis aliis et 
Mss. ahcst. 

• Sic Mss. Edili vcro, decepit. 
(a) su| ra. lib. 6, cap. 9, ii. 2. 
{b) idein oliscrvaruul rertulLiauus, coutra Judxos, lib. % 

cap. 9 ; Joanncs Chrysoslonius, llomilia 21 in Genesim. Go* 

OOJRJS. 



(1 



m 



UBEU DECUIUS QUINTUS. 



470 



fnciem tuam^ qufi prctpwrabil viam tuam (Marc. i, 2). 
El Malacbias propheta propria qtiadam, id csl sibi 
proprie impertita » gralia dictus est angeius ( Ma- 
laeh, II, 7). 

2. Verum hoc movet quosdam» quod ex illis qui 
dicti sunt angeli Dei, et ex mulieribus quas amave- 
runt, non quasi homines generis nostrl, sed gigantes 
leginius esse natos. Quasi vero corpora hominum 
modum nostruni longe excedentia, quod etiam supra 
comniemoravi ( cap. 9), non ctiam noslris tempori- 
bus naia surit. Nonne ante paucos aimos, cum Roma- 
nse urbis, quod a Goihis facluni est, appropinquaret 
excidium, Romce fuit femina cum suo patre et sua 
matre, quae corpore quodammodo giganteo louge 
caeteris prseemineret? Ad quam visendam mirabilis 
fiebat usquequaquc concursus. Cl lioc erat maxime 
admiraiioni, quod ambo parentes ejus nec saitem 
tam longi homines erant, quam longissimos videre 
consuevinius. Potuerunt ergo giganies nasci et priiis 
quam Olii Dei, qui et angeli Dei dicli sunt, filiabus 
hominum, hoc est secundum hominem viventium, 
miscerentur; filii scilicet Selh filiabus Gain. Nam et 
canonica Scriptura sic loquitur, in quo libro haec le- 
gimus, cujus verba ista sunt : Et factum ett^ po$tquam 
cceperunt hominei muUi fieri super terram, et fiUcB natcR 
Munt illis : videntes autem * angeli Dei filias hominum, 
quia boncB sunt^ sumpserunt sibi uxores ex omnibus 
quas elegerant, Et dixit Dominus Deus : Non permane- 
bit spiritus meus in hominibus his in wlernum, propter 
quod caro sunt» Erunt autem dies eorum cenlum viginti 
anni. Gigantes autem erant super terram in diebus il- 
lis : et post illud cum intrarent filii Dd ad fiiias homi- 
nvm, et generabant sibi^ ilti erant gigantes^ a scBCulo 
homines nominati (a) {Gen. vi, 1-4). Rxc libri verba 
divini satis indicaiil, jam illis diebus fuisse gigantes 
. super terram, qiiando filii Dei acceperunt uxores 
filias honiinum, cum eas ainarent bonas, id est puU 
cliras. Gonsueludo quippe Scripturae hujus est, etiam 
speciosos corpore, bonos vocare. Sed et postquam 
hoc faclum est, nati sunt gigantes. Sic eiiim ait : 
Gigantes autem erant super terram in diebus illis : et 
post illudf cum intrarent fiUi Dei ad filias hominum. 
Ergo et ante in illis diebus, et post illud. Quod au- 
tem aii, Et generabant sibiy saiis oslcndit quod prius, 
antequam sic caderent filii Dci, Dco generabnnt, non 
sibi, id est, non dominanle libidine coeundi , sed 
servienle officio propagandi ; non familjam fasius sui, 
scd cives civitatis Dei : qiiibus annuntiarent tan- 
quam angeli Dei, ut ponercnt in Deo spcm sunm 
{Psal. Lxxvii, 7), similes illius qui natus est de 
Selh, filius resurrectionis, et speravii invocare no- 
nieii Domini Dei : in qua spe esseot cmn suis poste- 
ris cohaeredes aeternorum bonorum, et sub Dco patre 
fratres filionim. 

^ particula, ottfem, quse omissa in edltis f\ierat, hal)etur 
iu Mss. et apud LXX. 

(a) Hic iocus Geneseos male a Lactantio, insiilutionum 
libro % cap. 15, Sulpicio severo, HisloriaB sacra* libro i,cap. 
?, et uonnullis aliis intellectus, aiisam dedit falmlis quibus 
dicuntur Angeii se cum rouiieribus miscuisse ; quem erro- 
rem [ihires ex autiquis secuU suiit. ijaKaKii. 



3. Non autem illos ita fuisse angelos Dcl, ul Iioini- 
ncs non essent , sicut quidani puiant , sed hoinines 
procui dubio fuisse, Scriplura ipsa sine ulla nnibigui* 
tate declarat. Gum enim prjeniissuin esset , quod vi^ , 
dentes angeli Dei filias hominumj quia bonce sttn(, ittnt- . 
pserunt sibi uxores ex onmibusquas elegerant ; mox ad- 
junctom est , Et dixit Dominus Deus : Non permanebit 
sphrilus -meus in hominibus his in ceternum , propter 
quod caro sunt. Splrilu quippe Dei fuernnt facti angcli 
Dei et filii Dei : sed declinando ad inferiora, homincs 
dicuntur nomine natunc, non graiioe; dicuniur et caro, 
desertores spiritiis et deserendo descrii. Et Scptna- 
ginta quidem interpretes et angclos Dei dixcrunt is- 
tos, et filios Dei : quod quidcm non omnes codices 
hal>ent; nam quidam nisi filios Dei non habent. Aqnila 
autem, quem interprctem Judaei caeteris anteponui^t , 
noQ angelos Dei, nec filios Dei, sed filios deoruni in- 
terpretatus esi (a). Utrumque autem verum est. Nani 
et filii Dei erani, sub quo patre suoruni patrum etiam 
fratres erant ; et filii deorom , qitoniam a diis geniti 
erant, cnm quibus et ipsi dii eront, jiixta illud Psalmi ; 
Ego dixi, Dii estis, et filii Excelsi omnes {Psal. LXXli, 
6). Meriio enim creduntur Sepiuaginta interpreter 
accepisse propheticum spiritum , ut si quid ejus au- 
ctoritate mutarent,atquealiier quam erat quod inter- 
pretabantur dicerent, neque hoc diviniius esse dtctum 
diibitareiur. Quamvis hoc in bebraeo esse perhibealur 
aiiibiguum , ut et filii Dei , et filii deorum, posset in- 
terprelari. 

4. Omittamus igitur earum scripturarum fabuhis , 
(\ux apocryphae nuncupantur, eo quod earum occulta 
origo non claruit patribus , a qiiibus nsquc ad nos 
auctoritas veracium Scriplurarum cerlissima ct notis- 
siina successione pervenit. In his autein apocryphis 
etsi invenilur aliqua veritas, tameii propter multa 
falsa nulla est cnnonica auclorilas. Scripsisse quidem 
noniiulia divina Cnoch, illum septimiim ab Adam, ne« 
gare non possumus , cum hoc in Epistola canonica 
Jiidas apostolus dicat {Judce 14). Sed non frusira non 
sunt in eo cartone Scriptiirarum , qui servabatur in 
templo Flebraei populi succedentium diiigentia sacer- 
dotum , nisi quia ob anliquitatem suspectae fidei Ju« 
dicaia sunt, ncc uirum ha'C essent qiiae ille scripsis- 
set S poterat inveniri, non talibus proferentibus, qui 
ea pcr seriem successionis reperireiiiur rite servasse» 
Unde illa qu;e sub ejus iioiniiie prorerunlur, et con- 
tincnt istas de gigantibus fabulas, quod non habue- 
riiit homines palres, reclc a prudcnlibus judicanlur 
non ipsius esse crcdenda ; sicut multa sub nominibus 
et aliorum Proplietnrum, et rcccntiora sub nominibus 

*■ Hic editi addunt, Cur autemhoc ; quod abomnibasnia- 
nuscriptis al>est. ^ 

(a) vixit (Aquila) sub Adriano imperatore ; et cum pnus 
Christo nomen dedisset , et abdnceretur a matbeniiltBis 
aslrologicisque studiis, quibus uiuvium erat deditus, ab Apo- 
stolis et discipuiis Domioi, nihilomiaus tamen iu vanis iilis 
studiis persisteret, Ecclesia pulsus est. Quo foctum«tte« 
liclo Cbrislianismo transirex ad Judaisroum, ot map:na postea 
aninu oontentione hebrxnm didicit Iiagiiam,eo animo, testo 
Epiphanio, ut oppugnaret iraosbuonem Septuai^nta, et ya- 
ticinia de Christo intervorterel, et iu InterprctnretQr, ut 
nihil minus in eis quam de christo agi Tldcretur. Coqu^cs. 



411 DB CIVITATE DD, 

• • • 

Apostolorttfn »b kcrelicis prpfenintyr, qiue omnia 
, Domine apocrypborum ab auctoritate canonica diii- 
genti examinatione remota sunt. Igitur secundum 
Scripturas canoaicas hebraeas atque christianas, mul- 
loi gigantes ante diluvium fuisse, non dubium est, et 
ko$ fuisse cives teprigenae socictatis hominum ; Dei 
autem filios, qui secundum eamem de Seth propagaii 
tunt , in hanc societatem deserta jusiitia declinasse. 
Nec miraudum est^ quod etiam de ipsis gigantes nasci 
potuerunt. Neque enim oimes gigantes , sed magis 
multi ulique tunc fuenint » quam post diluvium tem- 
poribus caeteris. Quos propterea creare placuit Crea- 
tori, ut etiam hinc ostenderetur non solum pulchri* 
tudines, verum etiam el magnitudines et fortitudines 
eorporum non magnipendeudas esse sapienti, qui spi- 
rituaiibus aique immortalibus longe melioribus atque 
firmioribus et bonorum propriis» non bonorum malo* 
rumque communibus beatiflcatur bonis. Quam rem 
alius propheta commendans ait : Ibi (uerunt gigantet 
iUi nominad , ^t ab imlio fuerunt staturou , tdentei 
pfwlium, Non hos elegit Dominu$^ nec viam »cienti<B d^ 
iHt iUii : e$ interierunt^ quia non habuerunt sapientiam^ 
perierunt propter incomiderantiam {Baruch iii, 26-28). 

CAPUT XXIV. — Quomodo intelligendum <tf, quod de 
m qttt diluvio perdendi erant , Dominns dtxtl, Erunt 
dies eorum centum viginti anni. 

Qood aulem dixit Deus , £riuil dies eorum centum 
tnginti anni {Gen. vi, 3 ), non sic accipiendum est, 
quasi praenuntiatum sit , post haec homines cenium 
viginti aniios vivendo non transgredi, cum et post di- 
luvium etiam quingentos excessisse inveniamus. Sed 
intelligejadum est hoc Deum dixisse, cum circa finem 
quingentorumannorum esselNoe, id est, (|undringentos 
octogintavitaeannos ageret, quos more suo Scriptura 
quingentos vocat , nomine totius maximam partcm 
plerumque signilicans : sexcentesimo quippe anno 
vitae Noe, secundo roense factum est diluvium {Id. 
VII» 1 1 ) ; ac sic centum viginti anni pradicti sunt 
futuri vilx hominuin periturorum , quibus transactis 
diluvio delerentur. Nec frustra crediiur sic raclum 
esse diluvium, jam non invenlis in terra q^ui non erant 
digni tali morle defungi , qua in impios vindicalum 
est : non quo hic quidquam bonis quandoque morilu- 
ris tale genus morlis faciat aliquid quod eis possit 
obesse post moriem. Verumtamen nuUus corum di- 
luvio moriiius est , quos de semine Seih propngnios 
sancta Scriptura commemorat. Sic nolem diviniius 
diluvii causa nnrratur : Videns, inqpil, Dominus Deus^ 
quia muUipllcaUB sunt malitioi hominum super terram^ 
et omnis quisque ' cogitat in corde suo diligenler super 
muUigna omnes dies : el co^tamt Deus qma (ecit homi- 
nem super terram, et recogitavit, et tUxit Dcus, Deiebo * 
iomlnem quem fed a facie terrm^ ab homine usque ad 
feeiUf et a reptilibus usque ad votatUia cceii^ quia iratus 
fMM, ^iMmiam feei eo* (id. vi, £^7). 



* EdUI, et quod umuqmsque, At llsa.' ^t ontam quisque : 
faiktXX^kaipattU. * 

Jl %Mmm F^^K^MHH. 



S. AUGOSTINI ^ An 

CAPUT XXV. — De tra Dei , quee incommutabHem 
tranquiilitatem nulla inflamnmtione perturbat. 
Ira Dei non perturbatio animi ejus est , sed jodi- 
cium quo irrogatur poena peccato. Cogitatio vero ejos 
et recogltitio , routandarum rerum est immuubilis 
nitio. Neqoe enim sicut honilnem , iu Deum cujus- 
quam facti sui pcenltet, cojus est de omnibus omni- 
no rebus tam flxa sententia , quam certa praescientia. 
Sed si non utatur Scriptura talibus verbis, non se 
quodammodo familiarius insinuabit omni geiieri bo- 
minum , quibus vult esse consultum , nt et pcrtcrreat 
superbientes, et excitet negligentes, el exerceat quae- 
rentes, ^t alat intelligentes : quod non f.ccret, si 
non se prius inclinaret , ct quodammodo descenderct 
ad jacentes. Quod autem eiiam interitum oinniQin 
animalium terrenoruin volatiliumque denuntiat, roa- 
gnitudinero futurae cladis effaiur ; non animantibus 
raiionis expertibiis , tanquam ct ipsa peccaverint , 
minatur exiiium. 

CAPUT XXVI. — Quod arca quam Noe juuus est 
facere , tn omnt6ia Christum Eccletiamque ngmficet 

I. Jam vero quod Noe homini justo, et siciit dc 
illo Scriptura veridica loquitur , in sua generatione 
perfecto {Gen. vi , 9) (noii utique sicut perficiendi 
sunt cives civitatis Dei iii iila immortalitaie , qua 
aequabuntur Angelis Dei , sed sicut esse possunt in 
hac peregrinatione perfccti), imperal Deus, ut arcani 
(aciat, in qua curo suis, id est, uxorc, filiis, ct 
nuribus , et curo aniroaiibus , quse ad iilum ex Dci 
praeceplo in arcam ingressa sunt, libcrarctur a diluvii 
vastitate ; procui dubio figura est peregrinanlis in 
hoc saeculo civitatis Dei , hoc est Ecclesiae, quse lit 
salva per lignuro , in quo pcpcndit Mediator Dei ct 
hominum homo Christus Jesus (i Jtm. ii, 5). Nam ct 
mensurae ipsae ^ longitudinis, altitudinis, lalitudinisqiie 
ejus, significant corpus humanum, in cujus veritate atl 
homines praenuntiatus est venturus, et venit. Ilu- 
mani quippe corporis longitudo a vertice usqite ad 
vestigia sexies tantum liabei , quam laliludo, quae est 
ab uno laiere ad alterum latus ; et decies tanium , 
quam alliludo, cujus altitudinis mensura est in hiterc 
a dorso ad vcntrem : velut si jaccntem hominem inc- 
tiaris supinum , seu pronuin , sexies lantum IongU!> 
est a capile ad pcdes , qunro latus a dextra ad sini • 
stram , vel a sinistra in dexteram ; et decies , quam 
altus a terra. Unde facta est arca trecentorum iii 
longiludine cubitorum , et quinquaginla in laliluUiiu?^ 
et triginla in altiludine. Et quod oslium iii latere 
accepit, profecto illud est vulnus, quando Inius 
crucifixi inncea perforalum est (Joan. xix, 54) : hac 
quippe ad ilium veuientes ingrediuntur ; quia indc 
Sacramenia roanarunt, quibus credeuies initianiur. 
Et quod de lignis qiiadratis fieri jubetur, undique sta* 
bilem vitam sanctorum significat : qiiacumque enini 
verteris quadratum , siabit. Et caetera quae in ejus- 
dem arcae constructione dicuntur , ecciesiasticarum 
signa suiit rerum. 

i rluffcs MS8., ipsiu*. sic ctiam 9051. M» 



UBER DECIMUS QUIMTUS. 



iU 



i. Sed ea none penequi longuni est : et hoc jani 
ibcinius in opere quod adversus Faustum Manicbxum 
Kripsimus ( lib. H , cap. iA) , negantem in libris 
Ilebneorum aliquid de Chrislo esse proplietalum. Et 
llcri quidem poiest , ut et nobis quispiam , et alius 
alio eiponat bsc aptius : dum (amen ea quae dicun- 
lur , ad banc de qua loquimur Dei civiiatem , in boc 
saeculo maligno tanquam in diluvio peregriiiantem » 
omnia referantur ; si ab ejus sensu qui isCa conscri* 
tit, non yult longe aberrare qui ezponit. Exempli 
gratla , yelut si quispiam quod bic scriptum est , In- 
feriora tncamerata et iricamerata facie$ eam ' (Gen. vi^ 
46) ; non quod ego in illo opere dixi [lib, A, cap. 16), 
▼elil inlclligi ; quia cx omnibus gcnlibiis Ecclesla con* 
gregatur , bicamcratam dictam , propler duo genera 
hominum, circumcisionem scilicet et pnepuiium , 
quos Apostolus et alio modo dicit Judxos el Gra^cos 
(Rom. lu, 9) ; tricamcratam yero , eo quod omnes 
geiites de tribus Gliis Noe post diluvium reparat» 
suiit : sed aliud dicat aliquid , quod a fidei regula 
non sit alienum. Nam quoniam non soLis iii inferiO'' 
ribus mansiones habere arcam voluit , verum eliam 
in superioribus , et hxc dixit bicameraia ; et iii 
tuperioribus superiorum, e( hxc appellavit trica- 
merata : ul ab Imo sursum versus tertia consurgeret 
habitatio. Possunt hic intelligi et illa (ria qiiac com- 
mendat Aposlolus , Ades , spes , charitas (I Cor. xiii, 
15). Possunt etiam multo convenieiitius tres illae 
nbertates evangelicae , triccna , sexagena , ceniena 
(Maiih. xui, 8) ; ut in infimo habilel pudicilia conju- 
gnlis , siipra vidualis , atque h.ic superior virginalis : 
et si quid melius secundum fidem ciyitaiis hujus in- 
tcUigi ct dici potest. Hoc etiam de caeteris quae hic 
exponenda sunt , dixerim , quia elsi non uno disse- 
runtur modo , ad unam tamen catholicae fidci con- 
cordiam revocanda sunt. 
CAPUT XXYll. — De arca alque diluvio , tiec illis esse 

consentiendum ^ qm solam hisloriam recipiunt sine 

allegonca significatione ; nec Hlis qui solas figuras 

defendunt repudiata historica veritate. 

I. Non tamen quisquam putare debet , aut frustra 

hxc esse conscripta , aut taniummodo rerum gesta- 

rum veritatem sine uUis allegoricis significntionibus 

hic esse quxrendam ; aul e contrario hxc omnino 

gesta non esse , sed solas esse yerborum figuras ; aul 

qiiidquid illud est, nequaquam ad propheliam Eccle- 

six pertinerc. Quis enim nisi mente perversus , ina- 

niier scripios esse coiitendat libros per annorum 

millia tanta religione et tam ordinatx successionis 

observanlia cusiodilos ; aiit solas res ge^tas iUic iii« 

tuendas, ubi cerie , ut alia omittam , si numerosiuis 

nnimalium cogebat arcae tantam fieri magniiudincm , 

immunda bina ei munda septena intromitti animalia 

{Gen. yii, 2) quid cogebat , cum ae(|ualis numeri pos« 

•ent utraque seryari (a)? Aul vero Deus, qui propter 

reparandum genus servanda praecepit , eo modo illa 

> Editi, factes ea, At mannscripti, juxta Septuagiota , far 
cies eam ; et ex his quklam babent» bicameratam et Crjco- 

(a) Gpot lib. 12 coQt. Faust. Hanich.| capp. 38 ci 13. 



quo institiierat , restitoere non yalebat T 

2. Qui yero non esse gesta , sed solas renim stgiH- 
ficandarum figuras esse contendunt, priinum opi- 
nantur tam magnum fieri non poiuisse diluvium, ut 
altissimos montes quindecim cnbiiis aqua crescendo 
transcenderet; propter Olympi vertlcem montis, 
siipra quem perhibentur nubes non posse concre- 
acere ^ , quod tam sublimis quam ccelum sit , ut non 
ibi sit aer iste crassior , ubl venti , nebulx imbres- 
que gignuntur (a) : nec attendunt omniuin elemen- 
torum crassissimam terram Ibi esse potuisse. An 
forie negant esse terram verticem montis ? Cur igitur 
nsqne ad illa oeli spatia terris exaltari licuisse , et 
aquis exaltari non licuisse contendiiiit, cum isii men- 
sores et pensores elementomm , aquas terris perhi- 
l>eant superiores atque leviores? Qiiid iiaqiie ratioiiis 
alTerunt , quare terra gravior et inferior locum coeli 
tranqiiillions invaserit per voluniina tot annorum , et 
aqua levior ac superior permissa non sit hoc facere 
saliem ad lempus exiguum? 

3. Dicunt etiam non potuisse cnpere arcx iUius 
quaniiiatcm animallum genera tam multa in utroqiie 
sexu, bina de immundis, septena de mundis. Qui mibi 
videntur non compuiare nisi trecenla cubita longitu- 
dinis, et latiludinis quinquaginta ', nec cogitare aliud 
tanium esse in superioribiis , itcmqiie aliud tantum 
in superioribus suporiorum, ac per hoc lcr ducla ilU 
cubita fieri nongenta cenlum quinqiiaginla. Si auiem 
cogitemus quod Origenes noii ineleganter astruxit 
(Homilia 2 in Genesim) , Moysen scilicet honnnem 
Dei * erudilum, sicut scriptum est, omni sapienlia 
i£gyptioruni (Act. vii, SS) , qui geomclricam dilexe- 
riint, geomelrica cubila significnrc potuisse, ubi 
uniini quaiilum scx noslra valcre asseverant; quis 
iion videat quanium rernm capcrc potuit illa magni- 
tiido ? Nam illiid quod dispulant tantx magnitudrnis 
arcam non potuisse compingi , inepiissime calum- 
niantur , cum scianl immensas urbes fuissc constri^» 
cias , nec aitendunt centnm annns quibus arca illa 
est Tabricau : nisi rorte lapis lapidi adhxrere potest 
sola ealce conjunctus , ut murus per tot miUia cir- 
cnniagalur, et lignum ligno per subscudines, epiros ^» 

> sic Blss. At ediii, conscendere. Postea Blss. &ic habent, 
qnod tam sublintis jam cwlum $f<.— Nostri codices, excepCo 
a)50, ferunt, sublimej pro, subUmis; et cd. 253, quam^ pro, 

jam. M. 

• in editis addiUir , triginta altiludims. Et paulo post , ut 
superioribus quadrent ioferiora, sic babelur, cubita fieri 
nongenta per longum , centum qutiquaginta per ioXimi, Mh 
nagmta per altum. Corriguntur ad codices manuscriptos, in 
quibus ibi cubiia altiUidiois merilo nuUa memOrantur : nam 
haec ad propositam diOicultatem solvendam noa eo modo 
licet, quo longiiudinis et laiiludidis cubita , salva Scri[ lura; 
ttde muliiplicare. . 

* vox, Deiy abesl a pluribus inanuscriptis, non tamen aa 

omoibus. 
^ Joanni Meursio aliquando visum erat scribendum , ept- 

(a) Loquitur de olympo in Thessalia, decem sUkdiorum 
aUitudiue, ut inquit Plutarchus io :£milio Paulo (cap. 15). 
cacumen ejus locum in quo uubes et venti fiuot, supem^ 
creditur : argumenm est, cinerem sacrifidorum toto anno 
nec diSlari nec dilui, ut solinus (Polyhistor, ctp. 9) scri- 
bit. Quod fiibulosum essc didl Fraudscus Philelpnus, qul ae 
mootem ascendissc afitemat, utrem tantam expkrare^ 

U*0. VlVES. 



DC QViTATE DCI, S. AUGUBTINI 



476 



davos , glulen bilumlnis noo putcsi adhaerere , ut 
fabricetur ' arca , noii curvis, sed rectis liiieis loiige 
bieque porrccta , quain nullus in mare inittnt cona- 
lus horoinum , sed levet unda, cum venerit, naturali 
•rdine ponderum, magisqUe divina providentia, 
quain luimaiia prudentia iiaiantem guberuet, ne in- 
currat iibicuinque naufragium. 

A. Quod auiem scrupuiosissime quaeri solet de 
niinutissimis bcstiolis , noii solum quales sunt mures 
Cl stelliones , verum etiam quales locustae, scaraba^i, 
musca; deiiique et pulices, uirum non amplioris nu- 
meri iii arca illa fuerint, quain qui esi deflnitns, cum 
hoc iinperaret Deus : prius admonendi sunt quos h£c 
movent, sic accipienduin esse quod dictuin est, Qu<b 
repunt super terram ; ut nccoiise non fuerit conservari 
in arca , qux possiint iii aquis vivere , non solum 
niersa , sicut pisces ; veruin etinm snpernatantia , 
sicut multae alites. Deinde cura dicilur, Masculu$ et 
femina erunt : profecto intelligitur ad rcparandum 
geiius dici : ac per hoc ncc illa necesse fuerat ibi 
esse, quse possunt sine concubitu de quibusquc rebus 
vcl rerum corruptionibus iiasci : vel si fuerunt , sicut 
jn domibus esse consueverunt , sine ullo numero de- 
(inito esse potuisse : aut si mysterium sacraiissimum 
quod agebatur, et tanUe rei (igura eliam in veritate * 
facti aliier non posset impleri, nisi ut omnia ibi certo 
illo numero essent , qure vivere in aquis natura pro- 
hibente non possent , non fuit isia cura illius bomi- 
nis, vel illorum honiinum, sed divina. Npn enim ea 
Noe capta iniromiitebat , sed venieniia et intrantia 
permitiebat. Ad boc enim valet quod diclum est , 
Intrabunt ad te {Cen, vi, 19, 'iO) : non sciiicet ho- 
ininis actu, sed Dei nutu : iia sane, iit non illic fuisse 
credenda sint , quae sexu carent. Prxscriptum cst 
eniin, atque definiium, Masculus et fenuna erunt, Alia 
8unt quippe qtia: de quibusque rebus siue concubiiu 
ila nascuntur , ut poslcn concumbaiil et gcnerent , 
sicnt inuscas : alia vero iii quibus nihil sit maris , el 
fcminx, sicut apes. Ea porro qua". sic habent sexuni, 
ut iion Iiabeant fetum , sicut muli et mulae , mirum 
8i ibi fuerunt , ac non potius parenles corum ibi 

gros, juxta Isidorum, in cujiis Iibro 19 orig. cap. 19 legitur : 
< Cpigri et clavi soat qiiibus ligoum liguo adliseret. » Post- 
ea vero in Glossario corrigendum ait, epiuros ; ex voce 
graeoo, epiouras , quae est , compages, — Coquaeus : « For- 
« tasse legeudum, epiuros; a voce grscca, epiouroSf quae 
t clavwn li^cDcuin siguilicat. > M. 

' Sic Dostri omnes. In B., ut fabricaretur, M. 

* Ms., etiam veritate; omisso, m. 



fuisse suflecerit , equinum videiicet atque asiuinun; 
genus : et siqua alia sunt, quae commixtione diversi 
generis genus aliquod gignunt. Sed si et boc ad m^ 
steriiim pertiuebat , ibi erant. Habel enim et hoc 
genus masculum et feminam. 

5. Solet eiiam movere nonnullps , genera escarum 
quae illic habere polerant animalia , qux nonnisi car- 
ne vesci putantur , utrum pneter numerum ibi fue 
rint sine transgrcssione mandati, quae aliorum aleii- 
dorum nccessitas illic coegisset includi : an vcro , 
quod potius est credendum , praeter carnes , aiiqua 
aiimenta esse potuerint, quae omnibus convenireni (a). 
NoTimiis enim quam roulta animalin , quibus ca- 
ro cibus est , frugibus pomisque vescantur , et nia* 
xime fico atque caslaneis. Quid ergo roirum , si vir 
ille sapiens et justus, ettani divinitus admonitus, quid 
cuique congrueret , sine carnibus aplam cuique ge- 
nert alimoniam praeparavit et recondidit ? Quid est 
auiem , quo vesci non cogeret fnmes? aul quid non 
suave ac salubre facere posset Deus , qui etiam , ut 
sine cilM) viverent, divina fnciliiate * donaret , nisi ut 
pascerentur etiam boc implendae ngiirre tanii mysterii 
conveniret? Non autem ad praefigurandam Ecclesiam 
pertinere tam multiplicia rcrum signa gestarum, nisi 
fiierit conlenliosiis , nemo pcrmiltitur opinari. Jam 
enim gentes ita Ecclesiam repleverunt , mundique et 
immundi , donec certum venintur ad finem , ita ejus 
unitatis quadam compagine continentur , ut ex hoc 
uno manifestissimo, eliam de caetcris, quae obscurius 
aliquando dicla sunl, et difncilius agnosei quctmt,du« 
biiari fas non sil. Quac cum ita siiit , si nec * inaniter 
ista conscripta esse putnre quisquam vel durus aadc- 
bit, necnihil signincnre cum gesta sint , nec soh 
dicta esse significativa, non facta, nec aliena esse ab 
Ecclesia * significanda probabiliter dici | otest : sed 
magis credendum est, et sapicntcr esse memorix lit- 
terisque mandala , et gesta csse, et significare nliquid 
et ipsum aliquid ad praefigurandam Ecclesiam perli- 
nere. Jam usque ad hunc articulum perductus liber 
iste claudendus est , ut ambarum civitattim cursus , 
terrenae scilicet secundum hominem viventis , et cce- 
lestis secundum Deum , post diluvium et deinceps iu 
rebus ccnsequentibus requiratur. 



« Sola editio l^v., fscuUate, 
* lu corbeiensi &is., sic nec. 
> Cudex 238, Ecclma Dei. M. 
(fl) Coni QuaBst. in Gen., qu. 6. 



LIBER DEClMirS SEXTUS. 

ID cnjus itnore pario («), a capitc vidclicet primo ad duodecimum,ciutalis ulrlusque, ccclcstls ac lerrenaD, procursus 
exliiheuir secundiim sacram iiistoriam a Noe usiiue ad Abraiiaiii : posterioro autem parte de coelestis tantummodo d- 
vitaiisprocursu ab Abraham usque ad israeliiarum rcgesdisputatur. 

CjCiClClC 



CAPUT PR1.MUM. — An post diluvium , a Noe usque 
ad Abraham , aliquce familice secundum Deum viven' 
(ium reperiantur. 

Post diliivium procurrentis sanctae vestigia civilatlSy 
(a) vid. iib. 18, cap. t. 



utrum c^ntinuata sinl, an intercurrentibus impietatis 
inlerrupta tcmporibus , ita ut nullus hominum veri 
vnius Dei cultor existeret, ad liquidum Scripiuris lo* 
quentibus inyenire dilYicile est : propierea quod in 
canonicis Libris post Noe, qui cum conjuge ac trtbus 



477 



UDER DECIMUS SEXTU& 



478 



miis lotidcmque nuribus suis meruil pcr arcam a 
vastatione diluTiilibemri, uou inveninius usqiic »d 
AbRihamcujusquam pieiaiem evideuii divino eloquio 
prxdicaiam , nisi quod JNoe duos Cilios suos Sem et 
Japbel propbelica benedictione conimendat, intuens 
ct pravidens quod longe fuerat post ruiurum. Unde 
factum est etiam illud , ut filium suum medium , boc 
6st primogenito minorem ^ ullimoque majorem , qui 
|)eccaverat in patrem, non in ipso , sed in filio ejus 
suo nepote malcdiceret his verbis : Maledictus Cha" 
ftottn puer, famulus erit fratribus std$, Cbanaan porro 
natus fuerat cx Cbam, qui patris donnienlis nec 
lcxerat, sed potius prodiderut nudilateni. Unde ctiam 
quod seculus adjungit benedictionem duorum maxirai 
et minimi filiorum, dicens : Benedictus Donunus Deus 
Sem, et erit Chanaan pner illius; Ugtifieel Deus «/«* 
phet^ et habitet in domibug Sem (Gen. ix, 25-27) : sic- 
tit ipsa ejusdem Noe et vineae plantaiio , et ex ejus 
fructu inebriatio, et dormienlis nudalio, et qux ibi 
extera facta atque conscripta sunt , propbeticis suot 
gravidaia sensibus el velata tegminibus (a). 

CAPUT II.— Quid in filiii ^oe prophetice fueril prtB- 

figuratum. 
i. Sed nunc renmi effectu jam in posteris consecu* 
10 , quae operta fuerant, satis aperta sunt. Quis enini 
hxc diligenteret intelligenter advertens, non agnoscal 
|n ChristoT Sem quippe, de cujus semine in carne na- 
tus estCbristus, interpretatur Nominatus. Quid autem 
nominatius Christo, cujus nomen ubique jam fragrat , 
ila ut iii Cantico canticonim , etiam ipsa praecinenie * 
prophelia, unguento comparetur efTuso {Cantic. i, 2) : 
in cujus domibus , id esl ecclesiis , habitat geniium 
latiludo ? Nam Japheth Latitudo interpretatur. Cham 
porro, quod interpretatur Calidus*, medius Noe filius, 
tanquam se ab utroque discernens et inter utrumque 
renianens, necin primitiis Israelitarum, nec in pleni- 
tudine Geutium,quid significat nisi hsereticorum geniis 
calidum, non spiritusapienlix, sed impatienti», qiioso- 
lent ^ ha!reticorum fervere praecordia *, et pacem per- 
tiirbare sanctorum ? Sed baec in usum oedunt profi- 
clentium,jiixta illud Apostoli : Oportet el hmreses esse^ 
Ml probati tnanifesti fiant in vobis (I Cor, xi, 19). Unde 
eiiaiii scriptum est , Filius eruditus sapiens eritj impru* 
denteautem ministro utetur (Frov. x, 4, aptidLXX). Mul- 
la quippe ad fidem cathoiicam pertinentia, dum hxre- 
ticorura calida * inquieludine exagiianlur, ut adversus 
cos defendi possint , et cousideranlur diligentius , et 
intelliguntur clarius, et iiistantius praedicantur : et ab 
adversario mola quxstio , disccndi exisiil occasio. 
Qiiamvis non suluiii qui snnt apertissimc sepnrati , 
vcrum etiam omiies qui christiano vocabulo glorian- 

* Mss.titmtorem. 

* Mss., prwcedente. 

* vind. Am. Er. et jilerique Mss. CaiMu» : pauloque 
potft habent, genus calbdum. 

^ \M. Affl. et Er.y sed spirUu verstpellis osltiliiv, qum 
solenlf etc. 

* Mss., primordta^ 

* Sic Er. Ediii vero alii cum plerisque manuscriptis, calr 
Mda. — Ms. !£S5, calida. H. 

(a) sensus iUos vide Ub. 12 cont. Faost. Manich.» capp. 
S3 et seqit. 



tur et perdite yivunt , dod absurde possunt videri 
niedio Noe filio figurali : passionem quippe Clirisli , 
X\\i'M illiiis bominis niiditate significata est, et nnnun- 
tiantprofitciido, et nialeagendoexiionuranl. De lalibiis 
ergo diclum est , Ex fruetibus eorum cognoscetis eos 
(Matih. Tii , 20). Ideo Cham in filio suo inaleiiictus 
est, tanquam in fruciu suo, id est in opere suo. Unde 
convenienter et ipse filius ejus Chanaan iiiterpreln- 
tur Motus eorum : qnod aliud quid est, qiiam opus 
eorum ? Sem vero et Japhet tanquam circumci- 
sio el praeputium , vel sicut alio modo eos ap- 
pcllat Apostolus, Judxi et Grjecf, sed vocati et jusiili- 
cati, cognita quoquo modo nuditate patris, iqua signi- 
ficabatur passio Salvaioris » sumentcs veslimentum , 
posuerunt supra dorsa sua S et intraverunt aversi , el 
0|)eruerunt nudiiatem patris sui , nec videnint quod 
reverendo texerunt (Cen. ix, 23)* Quodam eniin modo 
in passione Christi, et qood pro nobis factum est ho- 
noramus , et Judaeorum facinus aversamur. Vesti- 
mentum significat sacramenium ; dorsa , memorinm 
praeteritorum : qoia passionem Christi eo scilicet jam 
tempore quo habitat Japhet in domibus Sem et ma- 
lus frater in medio eorum, transactam celebral Eccle* 
lia, non adbuc prospectat futuram. 

2. Sed malus frater in filio suo , hoc est in opere 
siio, puer , id est servus, est fratrom l)oiiorum , cum 
vel ad exercitationem paiientiae , vel ad profectum 
sapientiae scienter utuntur malis boni. Sunt enim, 
leste Apostolo, qoi Christum annuniinnt non cisie : 
Sed skve occmone^ inquil, sive veritate Christus annun- 
tietur^ in hoc gaudeo^ ud et gaudebo (PhiHpp. i, 18). 
Ipse quippe plnntavit vincam , de qiia dicit Propheta, 
Vincn Domini Sabaoth domus Israel est (Isai. v. 7) : 
et bibit de vino ejiis : sive ille calix hic Inlelligatiir, 
de quo dicit , Potestis bibere caiicem, quem ego bibitu- 
rus sum (Matth. xx,22)? et. Pater^ si fieri potest^ 
transeat a me ealix lUe (Id. xxvi, 39) ; quo suam sine 
dubio significat passionem : sive quia vinum fructus 
esl vinex, hoc potius illo sit significatum , qiiod ex 
ipsa vinea , hoc est ex generc Israelitarum , carneni 
pro nobis el sanguinem , ut pati posset , assumpsit : 
Et inebriatus est, id cst» passus est: Et nudatus est 
(Gen. IX , 2i) ; ibi namque nudala est , id est appa- 
ruit cjus infirmilas , dc qun dicit Apostolus, Etsi cru- 
cifixus est ex infirmitate (11 Cor. xiii , 4). Unde idem 
dicit, Infirmum Dri fortius est honunibus^ et stuUtm 
Dei sapientius est hominibus (1 Cor. i , 25). Qiiod vero 
cuin diclura esset, Et nudatus est; addidit Scriptura, 
tn domo sua : eieganter ostendit , quod a suae carnis 
gcnte et domesticis sanguinis sui, utique Judaiis» 
fiierat crucem mortemque passuriis. Hanc passionem 
Cliristi fdris in sono tnutuin vocis reprobi annuniiant: 
non eniin quod annuntiant , intelligunl. Probi aulem 
in iiiteriore homine habenl tam grande mysierium, 
atque honoranl intus in corde infirmum et stultuin 
Dci , quod fortius el sapienlios esl hominibns. Hiijua 
rei figura est, quod Cham exiens hoc nuntiavil foris ; 

> PhiresHss., tfuodoriaiica. 



i79 



DE ClVITATfi DEU S. AUGUSTINI 



4« 



Seni Tero et Japlieih, ut hoc vekirenl, id e6t honon- 
renl, ingressi sunt, boc est, inlerius id egcrunt. 

3. Haec Scriptnrae secreta divinae indngamus, ut 
pos^uinus , alius alio magis minusve congruenler , 
veriimtamen fideliier certum teneiites, non ea sine 
aliqiia praefiguratione futurorum gesu atque con- 
scripta , neque nisi ad Chrisium et ejus Ecdesiam , 
quae ctviias Dei est, esse referenda : cviius ab initio 
generis humani non defiiit praedicatio, quam per 
fininia videmus impleri. Benedictis igitur duobiis filiis 
Noe , atque uno in medio eornm matcdicto, deinceps 
usque ad Abraham dc justorum aliquorum , qui pie 
Deum colereiit, commemoratione silitum est^ per 
annos amplius quam miUe. Nec eos defuisse credide« 
rim : sed si omncs commemorarentur , nimis longum 
fieret; et haec esset magis historica diligentia, quanj 
prophetica providentia. IUa itaque exsequitur Litte- 
rarum sacrarum scriptor istarum, vel poiius per eum 
Dei Spiritus, qtiibus non solum narrentur prasteriia , 
verum etiam prxnuntienlur fuiiira , quae tamen per- 
tiiienl ad civitatemDei : quiaetde hominibusqui non 
8unt cives ejiis, quidquid hic dicitur, ad hoc dicitur , 
ut illa cx comparalione contraria vel proHciat , vcl 
emineat. Non sane omnia qoae gesta narrantur, aliquid 
eiiam significare putanda sunt:sed propier ilia qu<£ 
aliquid significant, eiiam ea quae nihii significant at- 
texuntnr. Solo cnim vomere terra proscindilur; scd 
ui hoc fieri possil , etiam caetera aratri roembra sunt 
necessaria : et soli nervi in citharis atque hujusmodi 
vasis musicis aptantur ad cantum ; sed ut aptari pos- 
sint, iiisuni et caetera in compagibus' organorum, 
qiio: non perculiuntur a cancntibus, sed ea quac per- 
cussa resonant, his connectunlur. Ita in prophetica 
hisioria dicuiitur et aliqua quae nihil significant, sed 
quibus adhaereant quae significant, et quodammodo 
religentur. 

CAPUT III. — De generationibus trium filiorum Noe. 

\ . Gcnerationes ergo filiorum Noe deinceps intuen- 
dae , et quod de his dicendum videtur, aiteicndtim 
cst huicopcri, quo civitatis ulriusquc, terrenae scilicet 
et coelestis, per lempora procursus ostenditur. Coeptae 
suntautem*commemorari a minimo fiIio,qui vocatns 
est Japheth ; cujus filii octo nominati sunt (a) ; nepoies 
aotem septem de duobus filiis ejus, tres ex uno, 
quatuor ex altero : fiunt itaque omnes quindccim. 
Filii autem Cham , hoc est inedii filii Noe, quatuor, 
et nepoies quinque ex uno ejus filio, pronepotes duo 
ex nepote uno : fit eorum summa undecim. Quibus 
enumeratis, reditur tanquam ad caput , et dicitur : 
€/iiM autem genuit Nebroth^ : hic eoepit e$se gigas wper 

> sic vlnd. Am. et Mss. At Er. et Lov., rilentkan est. 

* ita Mss. EdiU vero, compaginUm. 

* Mss., coBptm iunt enim. 

^ sic iQ veteribus lihris constanter scriblUir, ut apud LXX 
Vebroth, Ai in excusis, Nemroth, 

(a) AUtfustinus seeatns est oodices gneoos, qui addnnt 
«cuvum ftlium Japhetb, nomine Elisa ; quo fit ut posleros 
Ja|}beth oumereQt qiilQdecim : verum illum Elisa nec Scri- 

Cnra hebraica, nec paraphrasis chaldaica, nec graeca trans- 
Uo coroplateQSis habet; nec denique ii codices graeci, qui- 
Inis usus est HieroQ^mus, habent, ul oonstat et ejus Quae- 
atf onlbuf heliraicis m Genesim. cofiujais. 



terram. Bie eral gigas venator eontra Dominmm Demn. 
Propter hoc dicunt : Sicut Nebroth gigas venator contra 
Dondnum. Et faetum est initium regni ejus Babylan^ 
Orech, Archad^ et Chalanne m terra Sennaar. Deterra 
iUa exiit Assur^ et aftUficavii Ninipen et Robooth dntO' 
tem , et Chaiach^ it Dasem inter medium Ninives et 
Chalach : hme eititas magna, Iste porro Chus pater 
gigantls Nebrolh primus nominatusest in filiisCham, 
cujus quinque filii jam fuerant coroputaU, et nepotes 
duo. Sed istum gigantem aut post nepotes suos naios 
genuit; ant, quod est credibilius, seorsum de illo 
propter ejus eminentiam Scriptura locuu est; quan- 
doquidem et regnum ejus commemoratum est, cujiis 
iniUum erat llla nobilissima Babylon civitas, et quaa 
Juxu commemoratae sunt, sive civitates, sive regiones. 
Quod vero didnm est, de terra illa , id est de terra 
Sennaar , quae perUnebat ad rcgnum Nebroth , exisse 
Assur, el aedificasse Niniven , et alias quas contexuit 
civitates, longe postca factum est, quod ex hac oc- 
casione pcrstrinxit , propter nobilitatem regni Assy» 
riorum , quod mirabililer dilatavit Ninus, Beli filius, 
conditor Niiiivae civitaUs magnae : cujus civitatis 
nomen ex illius iiomine derivatum est, ut a Nino 
Ninive vocarelur. Assur auleni, unde Assyrii, non 
fuit in filiis Cliam medii filii Noe , sed in fitiis Sem 
reperiiur, qui fuit Noe maximns filius. Unde apparet 
de progcnie Sem exortos fuisse qui postea regnum 
giganUs illius obUnerent, et inde procederent, atque 
alias conderent civiutes , quarum prima est a Nino 
appellata Ninive. Hinc reditur ad alium filium Cham, 
qui vocabatur Mesraim , el commemorantiir quos ge* 
nuit; non tanquam singuii homines, sed nationcs 
sepiem. Et de sexta , velut de sexto filio, gens coiii- 
memoratur exiisse, quae appellatur PhilisUim ; unde 
fiufit octo. Inde iterum ad Chanaan reditur , iu quo 
filio maledictus est Cham ; et quos genuit undecim 
nominanlur. Deinde usque ad quos fines pervenerinl, 
commemoraUs quibusdam civiUtibus, dicitur. Ac per 
hoc , filiis nepotibusque computatis , de progenie 
Chara triginta unus gcniU referuntur. 

2. Restat coromemorare filios Sem, roaxiroi fiUi Noe: 
ad etim quippe gradaUm generaUonuni islanim per- 
vcnit a roinimo exorta narralio. Sed unde incipiunt 
commemorari filii Sem, habet quiddam obscuriutis, 
quod exposiUone illustrandum est : qiiia et multum 
ad rem perUnet, quam requirimus. Sic enim legitur: 
Et Sem natus est etiam ipsi patri omnium fUiorum Ue» 
ber , fratri Japheth majori. Ordo verborum est : El 
Sem natus esl Heber, eiiam ipsi , id est ipsi Sem , 
natus est Heber , qui Sem pater est omnium filioriim 
suorum ^ Sem ergo patriarcham intelligi voluit 
omniuiii qui de stirpe ejus exorU sunt, quos comroe- 
moraturus est, sive sint filii, sive nepotes^ sivc pro- 
ncpoies , et deinceps indidem exorU. Non sine istom 
Heber genuit Sem : sed ab illo quintus in prOgenito- 
rum serie reperitur. Sem quippe inter alios filios 
genuit Arphaxat, Arphaxat genuit Cainan, Cainaa 

* Abesti suoruntt fai cdd. 253 el £S8. n. 



4SI 



genuil Sala , Sala genuil llcbcr. Non ullque * frusira 
ipse primus csl nominatus in progenie venienle de 
Sem, et prxlatus eliam Ciliis, cum sit quintus ncpos ; 
nisi quia Yerum est quod iradilur , ex illo Hebraios 
csse cognominatos , tauquam llebraeos : cum et alia 
t^possit esse opinio , ut ex Abrahani tanquam Abrahxi 
dicti csse videantur (a). Sed nimirum hoc vcrum 
csl, quod ex Heber Ueberx»i appellali sunl ; ac de- 
inde, una deiracla lillera, llebraei : quam iinguam 
hebraicam* solus Israel populus potuit obtincre , in 
quo Dci civitas ct in sanctis peregrinaia est , el in 
omnibus sacramento adumbrata. Igitur filii Sem prius 
sex nominanlur, deinde ex uno eorum nali sunt qua- 
luor nepoles ejus : iiemque aller filiorum Sem genuit 
cjus nepolem, atque ex illo ilidem pronepos nalus est, 
alque inde abnepos , qui est Hcber. Genuit aulcm 
lleber duos filios, quorum unum appellavit Phalech, 
quod inlerpretatur Dividens. Deinde Scriplura sub- 
jungens, rationemque hujus nominis reddens, Quta 
in diebus, iuquit, ejus ditisa est terra, Hoc aulem quid 
sit, postea apparebit. Alius vero qui natus est ex 
Heber, genuit duodecim filios : ac pcr hoc fiunt omnes 
progeniii de Sem vigiuti sepiem. In summa igitur 
omnes progeuili de tribus filiisNoe, id est, quindecim 
de Japheth, et triginla unus de Cham, viginti septem 
de Sem, fiunt septuaginta ires. Deinde sequilur Scri- 
pUira dicens : fli /i/ii Sem in tribubus suis secundum 
lingua» suas , in regionibus suis el in gentibus suis,- 
Iiemque de omnibus : Bce, inquil, tribus (iliorum Noe 
secundum generationa eorum, ct secundum gentes 
eorum, Ab his dispersce sunt iniulas gentium super terram 
postdiluvium. Unde colligilur septuaginto ires, vel 
potiiis (quod poslea demonstrabiiur ) sepiuaginta 
duas genles lunc fuisse, iion homincs. Nam el 
prius cum fuissent commemoraii filii Japheth, iU 
conclusnm est : Ex his segregata sunt insula gentium 
in terra sua , unusquisque secundum linguam suam in 
tribubus suis et in gentibus suis. 

5. Jam vero in filiis Cham quodam loco aperlius 
gentes commeinoratx sunt , sicul superius ostendi. 
Mesrmm genuit eos qui dicuntur LudHm : et eodem 
modo cxtera usque ad septem gentes. Et enumeraiis 
omnibus , poslea concliidens : fli filii Cham , inquit , 
in Iribubus iuis , secundum linguas suas in regionibut 
$uis , et in geniibus suis ( Gen. x ). Propterea ergo 
multorum filii non sunt commemorati , quia genlibus 
aliis nascendo accesserunt , ipsi auicm gentes facere 
nequiTcruut. Nam qua alia causa , cum filii Japheth 
ocio enumerentur , ex duobus eorum Uintum filii nali 
coinmemoraniur ; et cum filii Cham quatuor noml- 
tentiir , ex iribus tantum qui nali sunt adjiciuntur ; 
et cum filii Sem nomineiitur sex , diiomm tantum 
posierilas attexitur ? numqiiid caeteri sine filiis re- 
inanserunt? Absit hoc credere : sed gcnles propler 
qiias commemorarl digni essenl , non utiqne fece- 
runi ; quia sicut nascebaiitur , aliis gentibus adde- 
Daiitur. 

* vufitri omnes, Ncn Haque. M. 

* ueest,Aefrrai£iim, incoad.iMMtns. ■• 
(a) coof: Ub. 2 Relraot.» cap. 16. 



LIBER DECIMUS SEXTUS 4M 

CAPUT IV. — De diterntate Unguarnmf prtndpioqus 

Babylotds. 

Cum ergo in suis linguis isUe gentes fuisse refe- 
raniur , redit lamen narrator ad illud tempus ; quan- 
do una lingua omnium fuit , et inde jam exponit qui4 
accidcrit , ut linguarum diversilas nasccrelur. £t 
erat , inquil , omnis terra ' labium uniim, et vox una 
omnibus. Et faclum est , cum moverent ipsi ab Oriente , 
invenerunt campum in terra Sennaar , et habitavcrunt 
ibi. Et dixit homo proximo suo : Venite , faciamus ta^ 
teres , et coquamus illos igni. Et facti sunl illis lateres 
in lapidem*, et bilumen erat illis lutum : et dixerunt^ 
Venite , et a:difieemus nobismetipsis civitatem , et mr- 
rem cujus caput eril * usque ad ccelum , et faciamns 
nobis nomen ^, antequam dispergamur in fadem omni» 
terrcB. Et descendit Dominus videre dvilatem et turrem^ 
quam adificaverunt filii hominum. Et dixit Dominus 
Deus ' : Eece genus unum , et labium unum omnium ; 
et hoc inehoaverunt facere , et nunc non deficient ex iltis 
omnia quce conati fuerint facere : venite , et descendentee 
confundamus ibi linguam eorum, ut non audiant iinti<- 
quisque vocem prommi sui. Et dispersit eos Domnus 
inde super faciem omnis terrce , et ceuaverunt adifiean' 
t^s dvitatem et turrem. Propter hoc appeltatum est no- 
men ittius Confusio ; quia ibi eonfudit Dominus tabia 
omnis terroe : et inde dispcrsit iltos Dominus Deus super 
faciem omnis terrce ( Gen. xi , 1-9 ). Isla civilas qu» 
appellaU esl Confusio , ipsa est Babylon , cujtis mi- 
rabilem conslruclionem Gentium eiiam commendat 
historia. Babylon quippe iuterprelalurConfusio. Unda 
colligilur gigantem illum Ncbroth fuisse illius condi- 
torem , quod superius breviter fuerat iniimatuin , ubi 
cum de illo Scriptura loqueretur , ait initium regni 
ejus fuisse Babylonem , id est , quae civiutum caue- 
rarum gereret principatum , ubi esset tanqoam in 
metropoli habiiaculum regnl : quamyis perrecta non 
fnerit usque in tantum modum , quantum superba 
cogitabat impietas. Nam nimia disponebatur aUitudo« 
quae dicta est usque in coelum , sive unius turris ejoSy 
quam praecipuam moliebantur inter alias ; sive om* 
nium turrium , quse per numerum singularem Ita sl- 
gniflcatae sont , nt dicitor miles , et Intelligontur miU 
lia militum : ut rana , nt locusU ; sic enim appellaia 
est multitudo ranarum ac locusUrum in plagis , qoi- 
bus iEgyptii perciissl sunl per Moyseu ( Exod. x , 4, 
ei atibi ; Psat. lxxvii , i5 ). Quid autem factura fue- 
rat bumana el vana praBSumptio^Cujuslibet el qoan- 
tumlibet in coelum adversus Deum altitudinem molia 
extolleret , quando montes transcendercl unlversoa ? 
quando spatium ncbulosi aeris hujus eyaderet ? Quil 
denique nocerct Deo quanucumque vel spiritoalis , 
vel corporalis elalio? TuUm veramqoe in coelum 
viam molitor homilius , aorsom levang cor ad Domi- 



t \xn.,terr4B. Edltf vero affi el mannscnpti Jnxu gr». 
^^LSTfm tapides; disseotlentibus c«terls Ubrli ei 

LXX "^ 

• kditl, eat. At Mss., eril ;iuxu Lxx, esUd. 

• Mtt., <f fadmttus nostrum namen. ..,_ 

• Bic ioTtDeuSf insola edltione lx)v. onitUtv. 



DE CI^ITATR DEI, S. AUGOSTINt 



485 

nain , non conim Dominam : slcul dictu8 csl giga» 
isle venator conlra Dominum ( Gen. x , 9 ). Quod non 
inlelligentes nonnnlli , ambiguo graeco decepii sunl , 
ul non interprcurenlur contra Domnum , sed anU 
Dominum : im^nio^ quippc et anle cl contra signiOcaL 
Hoc enim verbiim cst in Psalmo : Et ploremus ante 
Dominum , qui fecit nos ( Pw/. xciv, 6 ). El hoc ver- 
bum est efam in libro Job , ubi scriptum cst , In 
furorem erujristi conlra Dominum ( Job. xv, 15 , tec. 
LXX ). Sic ergo inlelligendus cst gigas isle venator 
contra Dominum. Quid autem hic significalur hoc no- 
mine , quod est venator , nisi animaliuni terrigenarum 
decepior , uppressor , exstmctor ? Erigebat ergo cum 
8uis populis turrem contra Doroinum , qua est impia 
siguilicau superbia. Mertto autem roalus punitur af- 
fcctus , eiiam cui non soccedit cffectus. Geiius vero 
ipsum poena quale fuil ? Quoniam dominatio impe- 
rantis in lingua est , ibi damnata est superbia , ut 
iion intelligerelur jubens homiiii , qui noluit intelligc- 
re ut obcdiret Dco jubcnii. Sic illa conspiratio disso- 
luu est , cnm quisque ab eo quem non intelligebat , 
abscederct , ncc sc nisi ei , cuin quo loqui poterat , 
aggregarct : el pcr linguas divisa sunt gcntes , di- 
spcrMBquc per terras , sicut Deo placuil , qui hoc 
niodis occullis nobisque incomprehcnsiliilibus fecit. 

CAPUT V. — De detcensione Domini ad confunden- 
dam linguam cedilicantium turretn. 

Quod enim * scriplum est , Et deuendit DominuM 
videre civitatem et turrem , quam tedifieaverunt fUii iuh 
minunt ; hoc cst , non fllii Dei , sed illa socicUis se- 
ciindum hominem vivens, qiiam terrcnam dicimus 
civitatem : non loco movetur Deus , qui scinper iibl-» 
que est tolus ; sed descciidere dicitur , cum aliquid 
facit in terra , quod praeter usiiatum naturae ciirsom 
niirabiliter factum , praesentiam quodammodo ejus 
ostendat : nec videndo discit ad tempus , qoi nun- 
quam potest aliquid ignorare ; sed ad tempus videre 
et cognosccre dicilur , quod videri et cognosci facll. 
Non sic ergo videbatur illa civitas , quomodo eam 
Dcus videri fecil , qunndo sibi quantum displiceret 
osiendit. Quamvis possit intelligi Deus ad illam dvi- 
tatem descendisse , quia descenderunt Angeli ejus in 
qHibns habitat ; ut quod adjunctum est , Et dixit Do* 
mnus Deusy Ecce genus unum , et labium unum om-- 
nium , et cietera ; ac dcinde addilum , Venite , et de» 
$eendetUe$ confundamut ibi linguam eorum ( Gen. xi , 
5*7 ); recapitulatio sit , demonstrans queinadmodum 
factum 8it , quod diclum fuerat , Detcendil Dominus. 
Sl enim jam descenderai , qnid sibi vult, Venite, el 
deteendetUes confundamus ( quod inlclligiiur Augelis 
dictiim ), nisi quia per Angelos dcscendebat , qtii in 
Angeris descendcuiibus erat ? Et bene n<m ait , Ve- 
iiile , et desceiidentes confundile : scd , Confundamus 
ibi linguam eorum ; ostendens ita se Ofierari per iniiii- 
stros suos , ut sint ciiam ipsi cooperatores Dei : sicat 
Apostolus dicit y Dd enim snmus cooperarii ( I Cor- 
|R . ). 
I solacditIoiiyv.«milem. 



484 



CAPUT VI. — QaaUs inteUigenda sit esse iaculh, 
qua Deus AngeUt loquitur, 

i. Poteratet ilIud,quando factiis esthomo, de 
Angelis intelligi quod dictum est, Faciamus hominem^ 
quia nondixit, Faciam : sed quia scquitur, ad tma- 
ginem nottram ; nec fas est credere ad imagincm An- 
gelorum homitiem facturo, aut earodero esse imaginem 
Angelorum et Dei ; ideo recte illic intelligitur plura- 
liUs Triniuiis. Quae tamcn TriniUs , quia unus cst 
Deus, etiam cum dixissct, Faciamut : Et fecit^ inquit, 
Deus hominem ad imaginem Dei (Gen.i, i6, 26): non 
dixit, Fccerunl dii, aut, ad imaginem deoruin. Poterat et 
hic eadem inlelligi Trinius, Unquam Paier dixerit ad 
Filium et Spiritum sanctum, VeHite, et descendenies caH- 
fundamus ibi tinguam eorum ; si aliquid esset , qood 
Angelos prohiberet intelligi : quibus potius coiivenit 
venire ad Deum motibus sanctis , hoc est ci^iutio- 
nibus piis , quibus ab eis consulilur incommuUbilis 
VeriUs, Unquam lex nRtcrna in illa eorum curia su- 
pcrna. Neque enim sibi ipsi sunt verius ; sed crea- 
tricis participes Veriuiis , ad illam moventur, Uu- 
quam ad foniem viue, ut quod non habent ex se ipsis, 
capiant ex ipsa. Et eorum subilis est isie motus *« 
quo veniunt, qui non receduut*. Nec sic ioqiiitur An- 
gelisDcus, quomodo nos invicem nobis,vel Deo» 
vel Angelis, vel ipsi Angcli nobis , sive per iilos 
Deus nobis ; sed ineffabili suo modo , nobis aulem 
hoc indicatur nostro modo. Dei qiiippe sublimior 
anle suum factum locutio , ipsius sui facti est immu* 
tabilis raiio , qiix non habet sonum sirepentem atque 
transeuntem, sed vim sempiterne maiientcm» el 
tf^mporalitcr operantcm. Hac loquitur Atigelis sanctis, 
nobis autem aliter longe positis. Quandoautem etiam 
nos aliquid Ulis loculionis interioribus auribus ca« 
pimus, Angelis propinquamiis. Non iUque mihi assi- 
due reddenda est ratio in hoc opere de locutionibos 
Dei. Aut enim Veritas incommuubilis per se ipsam 
ineffabilitcr ioquitur raiionalis creaturae mentibos, 
aut per muUbilem creaturam loquitur, sive spiritua- 
libus imaginibus nostro spiritui, sive corporalibns 
vocibus corporis sensui. 

2. Illud sane quod dicturo est , Et nune non depr 
cient ex iUit omnia^quas conati fuerint facere {Id. xi, 6), 
non dictum est conGrmando , scd tanquam inter'- 
rogando , sicut solet a commiiiaiitibus dici , queniad- 
modum ait qiiidam , 

noQ arma expedient, totaque ex urbe sequeniur ? 
( FirgU.^ JtMtdd. Hb.i, v. 592.) 

Sic ergo accipiendum est , unquam dixerit , Nonne 
omiiia dencient ex illis,quse coiiaii fuerint facere? 
Scd si iu dicatur, non cxpriinit comminantem. Ve- 
rum propter urdiusculos addidimus particulam , id 
est , Nc , ut diceremus, Nonne : quoniam vocem pro- 
niintiantis scribere non possumus. Ex iilis igitur tribus 
liominibus , Noe liliis , septuaginta trcs , vel potius , 
ut ratio dcclaratura est , scptuaginu duae gentes toti- 

< lu M88. At editl : £f ideo eorwn ttabiHs esiislews^ 
tus. 
• siss., qum non receduM. 



M5 



LIBER DECIMUS SEXTUS. 



480 



demqiie riiigiix (a) pcr tcrras esse cocpenini»qu» 
crescendo et insuias implevenint. Auctus cst autem 
Dumerus gentium multo aniplius qunm iinguarum. 
^%tn et in Africa barbaras gentcs in una lingua plu- 
rtmas novimus ; et homincs (|uidein, niuhipricato 
genere humanOi ad insulas inliabitandas navigio 
transire potuisse, quis ambigat ? 

CAPUT YII. — An omne besliarum genus elinm re- 
motiuimce a territ insula: ex eo numero aceeperinl , 
qui in area a diluvii inundatione servatus est. 

Sed quxstio de omni genere bestiarum est , quoi 

Bub cura bominum non sunt , ncc sicuti rana: iia- 

scuntur ex terra , sed sola commixtione maris el fc- 

inin?e propagantur , sicut lupi atque hujusmodi cx« 

tera,i]uomodo post diluvium, quo ea quae in arca non 

erant, cuncta delcta suni, etiam in insulis esse po- 

luerint, si reparata non sunl nisi ex bis , quorum ge- 

nera in utroque sexu arca servavii. Possunt qtiidem 

credi ad insulas natando transisse, sed proxiinas. 

Sunt autem quaedam tam longe posita; a continenti- 

hns terris, ut ad eas nulla videaiur namre poiuisse 

bestiarum. Quod si honiincs eas caplas sccuiii ad- 

yexertiiit , et co modo ubi habitabaiit earuin genera 

iiistituerunt, vcnandi studio fieri potiiisse incredibile 

iion est : quamviv jussu Dei sive perinissu eliam 

opere Angeloruin negandiim non sit potnisse Iraiis- 

fcrri. Si vero e terraexorto! sunt secundum originem 

primam, quando dixit Deiis , Producat terra animam 

vivam (Gen, i , 24) : mullo clarius apparct , non tam 

reparandorum aninialium causa, quam figurandarum 

variarum gciitiuni propier Ecclesiae sacramcntum in 

arca fuisse omnia gcnera, si iii insulis , quo transire 

non possent, mulla animalia terra produxit. 

CAPUT VI II. — An ex-propagine Adam vet filiorum 
Noe quasdam genera hominum monstrosa prodierint» 

i. Quaeritur etiam, utrum ex filiis Noe, vel potius 
ex illo uno homine, undc etiam ipsi exstiterunt, pro* 
pagata csse crcdendum sit quaedam monslrosa ho- 
minum gencra , qiix gentium narrat blstoria : sicut 
perhibeniur quidam unum habere oculum in fronte 
roedia : quibusdam plantas versas esse post crura : 
quibusdatn uiriusque sexus esse naturaro, et dextram 
niammam virilem , sinistram muliebrem , vicibusque 
altemis cocundo ' et gigncre et parere : aliia ora non 
esse, cosque pcr narcs lantummodo halitu ' vivere : 
alios statura esse cubitales, quos Pygroxos (b) a cubiio 
Grseci vocant : alibi quinquennes concipercferainas, 
et octavum vitx annum non exccdere. Item fenint 
esse gentem , ubi slngula crura in pedibus babent , 
nec poplitem ilectunt, et sUnt mirabilis celeritalis; 
qiios Sciopodas (c) vocant, quod per aestum int crra ja- 
centes resnpiiii umbra se pedum protegant : quosdam 
iine cervicc ociilos habenies in bumeris : et cxtera 
honiinuin, vel quasi hominum genera , qux in mari- 

* Mss., vicibusque inter se coeundo. 

* Editi, stuicepto et emisso haUiu, verbay tmcepto et ead^ 
iOf absuut a Mss. 

[a) sic etiam Ambrosius in Psalmum av» et Eudierius U» 
bro secundo in Genesiin, cap. 7. Coqujvs. 

[b) pygmaei dicti , quast cobitales. 

[c) sciopodao, qua» umbripedes. 



i: 



tima platca Cairtbaginis musivo picta sunt , ex libris 
deprompta velut curiosioris bistoriae. Quid dicam 
dc ('yiiocepbalis (a) , quorum caninacapita atque ipse 
latratus magis beslias qiiam homincs confitctiir? Scd 
omnia genera hominnm qiix dicnntur esse , credere 
Mon esl nccesse. Veruin quisquis iispiam nascitur 
bomo, id est animal rationale mortale, quamlibet 
iiostris inusitatam Scnsibus gerat corporis formain, 
seu colorcin, sive motum, sive sonum, sive qualil)et 
vi, qnalibet partc, qualibet qualitatc nntiiroi , ex illo 
uno protoplasto origincm ducere, nullus ndclium dii- 
biiavcrit. Apparet tamen quid in pluribus natura ob- 
tinueril, et quid sit ipsa rarilate mirabile. 

2. Qualis aulem ratio redditur dc monstrosis apud 
nos hominum partubus, talis de monstn)sis quibiis- 
dain gentibus reddi potest. Deus eiiim crealor est 
omnium, qui iibi et quando creari quid oporteat vel 
oportuerit, ipse novi:, scicns univcrsilatis pulcliritu- 
nem qiiarum parlium vcl siniiliiudine vcl diversitate 
coiitexnt. Sed qiii totum inspicere non polest, tan- 
quam deformilate partis oiTenditur; quoniam cui con- 
grual, et quo referatur, ignorat. Pluribus quam qui- 
nis digiiis in manibus et pedibus nasci bomines, no- 
vimiis ; et hxc levicir est quam illa distantia ' : sed 
tamen absit ut qnis ila desipiat, ut exlstimet in nu- 
niero humanorum digiioruni crrasse Creatorem,quani« 
vis ncsciens ciir hoc fecerit. Ita etsi major diversitas 
oriatiir, scit ille qiiid egcrit, ciijiis opera jusie nemo 
reprehciidit. Apud ilipponein - Diarrliytuin (b) est 
liomo qiiasi lunatas habeiis plantas, et in eis binos 
tantummodo digitos, siiniles et manus. Si aliqua gens 
lalis esset, illi curiosai atque mirabili addcretur hU 
storiac. Num igitur istum propter hoc negabimus ex 
uno illo, qui primus creatus est, esse pmp igatum ? 
Androgyiii, quos etiam Hermaphroditos nuncupant« 
qiianivis admodum rari sint, difRcile cst tamen ut 
temporibus desint, in quibus sic uierqiie sexus ap- 
paret, ut ex quo potius debeant accipere noinen, in« 
certum sit : a meliore tamen, hoc est a masculino, 
ut appeliarentur, loquendi consuetudo praevaluit.Nam 
nemo unquaro Androgyna^cas ' aut Hermaphroditaf 
nuncupavit. Ante annos aliquot, nostra certe meroo- 
ria, in Oriente duplex homo natus esi superioribua 
mcmbris, inferioribus simplex : nam duo erant capti 
ta, duo peclora, quatiior manus; venierautein unuSa 
et pedes duo, sicut uni homini ; et tam diu vixit, ut 
roultos ad eum videndum fama contraberet. Quis au-« 
tem omnes coromemorare possit humanos fetus longe 
dissimiles his ex quibus eos natos esse certissimum 
est? Sicnt ergo haK; ex illo uno negari non possun^ 
origineni ducere; iia qwecumque gentes in diversita-^ 
tibiis corporum ab iisilato nature cursu, quem plures 
et prope orones tenent, velut exorbitasse traduntur, 

* Plerique Mss.. qtumi uUa dislnmia, 

* vind. Am. Androgenas, Rr. et aiiqttot Mss. Androggnau 
(a) cynocephali dicti , quasi canidpites. 

\b) Doo foerunt Hippones in Africa, Hipr.o-Regiiis oogno- 
mine Bona^ et Blppo-Diarrhyios, qii^ a oonmillis Bitertm 
nnnc dici creditnr. Nod \u^ ut Uidovious vlves pouvit, 
sedalteriua Hippools» negH sdlicet, eptecopus fuit AVgOii' 
stinus. • 



487 D£ C1VITATE DEl, 

%\ defiiiilione^ illa includuntur, ul ratiunalia auimalia 
8**1 1 aique nuirtalia, ab eodem ipso uno priuio patre 
umDium stirpcm trahere conlitendum est : si tamen 
vera sunt qux de illarum nationum varietate et tanta 
iiilcr se ntque nobiscum diversilate Iraduntur. Nam 
ei siinias, ct cercopitbccos, et spbingas, si nescire- 
nius non lioniines esse» sed bestias, possent illi hisio- 
rici de sua curiosiiaie gloriantes, veiut genies aliquas 
boininum nobis impunita vanitate meniiri. Scd si 
homines sunt, de quibus illa mira conscripta sunt ; 
quid, si propterea Deus voluit eliam nonnullas gen- 
tes iia creare, ne iii bis monslris, qux apud nos pa- 
let *«x boiniiiibus nasci, ejus sapienliam, qua natu- 
ram fingil bumanam, velut artem cujuspiam ininus 
perfecii opificis, puiaremus errasse? Non iiaquc no» 
bis \lderi absurdum debet, ut quemadmodum iii sin- 
gulis quibusque genlibus quxdam monstra sunl bo- 
minuin, ita in universo genere humano quxdam mon- 
slra sinl gentiuin. Quaproptcr, ut istam quxslionem 
pcdelenliin cauleque concludam : aut illa, qux intia 
dc quibusdam genlibus scripla sunt, oinnino iiulla 
siini ; aut si siint, bomiiios non sunt ; aul cx Adnm 
sunt, si bomines sunl. 

CAPUT IX --r Anin[eriorempartemterr(e,qu(e no- 
' tiro! habitationi contraria e$t, Antipodai hubcre cre- 
dendum st/. 

Quod vero et Antipodas esse fabulantur, id est, 
homines a contraria parle terne, ubi sol orilui', qimn- 
do occidit nobis, adversa pedibus nostris calcaro vc- 
stigin, nulla raiionc credendum est (a). Neque boc iilla 
historica cogoitione didicisse se affirmanl, sed <|iinsi 
r.itiociiiaiido conjectant, eo quod inira convcxa coeli 
icrra suspensa sit, eumdeinque locum mundiis ha- 
beat, et infimuin, et medium : el ex hoc opinaniur 
alteram terra; pariem, quae infra est, habitatione ho- 
luinum carere non posse. Nec attendnnt, eiiamsi fi« 
gura conglobata et rotunda mundus esse credatiir, 
tive aliqua ratione monslretur ; non tamen esse con- 
sequcns» ut etiam ex illa parte ab aquarum congerie 
nuda sit terra : deinde etiamsi nnda sit, neque h; c 
tutim necesse esse, ut homines habeat. Quoniani 
nulio modo Scriptura ista mentitur, qu» narraiis 
praeteritis facit fideni» eo quod ejus prxdicu coin- 
plentur : nimisque absurdum esi, ut dicatur aiiquos 
boniines ex hac in iliam partem, Oceani immensitate 
trajecta, navigare ac pervenire potuisse, ul etiam il- 
lic ex uno illo priino homine genus institueretur hu- 
inaniim. Quapropier inter illos tunc hontinmn popii- 

< Mas.t oportet. 

(a) De Antipodum existentia pugnam inter litteratos et 
viigus Uigentem fuisse scrikMt Piinius, Uist. nat. lib. 2, ca|it 
05. Kec aua baud dubie vulgo eralcaiLsa. cur Antipodas nc- 
garet, quam quae Ladantlo fuitf Instit. lib. 3, cap. 24, ul)i 
« iueiituin i dicit « credere esse homines quorum vestigia 
« siut buperiora quam capita» aut ibi quae apud nos jaceut, 
« iuversa pendere; fruges et arbores deorsnm versus cre- 
« flcere, etc., ailque « huius erroris originem phUosopbis 
« luisse, quod existiinareni rouindum esse mundum. » ad- 
tipodas etiam Augusiiuus nejj^aiidos putabat, non tamen 
pro|iter allaus a Lactantio rationes; sed ne adniittere co- 
gereiur booiiaes non orlos ex Adamo, quod scrif Uirae re- 
pognat. Uioc Zacfaarias papa hi Epist. 10 ad Bonifaduini dau 
a«iia 74g, pervertam ef imqman appellat doctriaam Vurgilii 
a^indam aKereoHs qm)d alm mimu$ ei flitt hominet eub 
urraemL 



S. AUGISTINI isS 

los, qui per scptuaginU duas gentes el totidcm linguas 
colliguntur fuisse divisi, quxramus, si possumus in» 
veiiire illam in tcrris peregrinantem civiutem Dei, 
quae usque ad diluvium arcamque perducu est, atque 
in filiis Noe per eorum benedictioues perseverasse 
raonstralur, maxime in roaximo» qui est appellatus 
Sem : quandoquidem Japhetb iu benedictus est, ut 
in ejusdem fratris sui domibus habiuret. 
CAPUT X. — De generatione Sem^ in cujus progenie 
tendem ad Abraham civitatit Dei ordo dirigitur. 

i. Tenenda estigitur series generaiionum ab ipso 
Sem, ut ipsa ostendat post diluviiiin civiutem Dei ; 
sicut eam series gcnerationum ab illo qiii est appel- 
laiusSeth, ostcndebat aiite diluvmm. Pmpier boc 
ergo Scriptura divina cum terrenam civiuteni in.Ba- 
bylone, hoc est in confusione, monstrasset, ad pa- 
triarcbam Sem recapittilando revcrtitur, et orditur 
inde gcnerationes usque ad Abraham, commemoralo 
ctiam numero annorum quanto quisque ad hanc se- 
riem periiiienlem filium genuissct, qiiantoque vixis- 
set. Ubi certe agnoscendum est quod nnle promise- 
ram, ut appareat quare sit dictum de filiis lleber» 
Nomen unim Phalech^ quia in diebus ejui divisa est 
terra. {Gen, x, S5). Quid eniin nliud iiilelllgendiim cst, 
terram esse divisam, nisi diversiute ^ Iii)giiarum 1 
Omissis igitur cxieris iiliis Seni ad hanc reni nun 
pertinentibus,illi coiinectunlur in ordine generalionum 
per quos possit ad Abrabam perveniri : sicot illi con« 
nectebantur ante diluvium, per qiios pcrvenireiur ad 
Noe,generalionibiis* qua.' propagat;e suntei illoAdani 
filio, qui appellalus esl Seih. Sic ergo incipii geiiera- 
tionuin isu contextio : Et hm generaiiones Sem. Sem 
fiiius centum annorum *, cum genuit Arphaxat^ secuudo 
anno post diluvium. Et vixit Seni, postquam gcnuit Ar- 
phaxat^quingentos annos^ et genuit filios et filias^ et 
mortuusesl{Id,JiifiOti\). Sic exsequilur cxteros, 
diceiis quoto quisque anno vitx sux fibum genuerit, 
ad istum generationum ordinem pertinentein, qui per- 
tenditad Abrabam ; et quot annos postmodum vixerit, 
intimans eum fllios filiasque genuisse : ut intelligamus 
unde potuerint populi accrcsccre, ne in paucis qui 
commemorantur huminibus occupali pueriliter hxsi- 
temus, unde tanu spatia terrarum atque regnonim 
repleri potoerint de genere Sem ; maxime propier 
Assyriorum regnum , unde Ninus ille Orienulium 
domitor ^ usquequaque populonim ingenli prosperi- 
Ute regnavit, et latissimum ac fuiidatissimum regnum^ 
quod diuturno tempore duceretur, suis posieris pro- 
pagavit. 

2. Sed nos, ne diutius quam opus est immoremnr. 
non quot annos quisque iii isu generationum serie 
viierit, sed quoto anno vitx snae genueril filtum» boe 
ordine memorandum Untummodo ponimus, ut et 
numerum annorum a transacto diluvio usque ad 

* vind. Am. Er.| diversUaUm* Aliquot Hss.» dkersUO' 
.tee. 

* ns. 258, per generationes. M. 

* Editi : sem fiUus Noe centum erat anmrwn. At veteret 
libri,]uxu graecum lkx, omiuunt, Aoe, et, erof. Oonferli* 
lirum Locutionum m Genesim ad huac versum. 

^ viifeL An. et quidam e oianuKriptiSi domimiiu^* 



489 LIBER DEGIMUS SEXTUS. 

Ahrabain colligamus, ei proptef illa \ in quibus nos 
rogii necessiias immorari,breviter alia cursimque tan- 
gamus. Secundo igiiur anno post diluvium Sem, cum 
esset centum annorum, geimit Arphaxat ; Arpbaxat 
afltem» cum esset centum triginta quiiiqiie annorum* 
geiiuit Calnan ; qui cum esset centuin triginta, genuil 
Sala. Porro etiam ipse Sala tolidem annorum erat, 
quaiido genuit ileber. Gentum vero et triginta eiqua« 
tuor agebat aotios llebcr, cum genuit Phalech, in cu- 
jus diebus divisa est terra. Ipse autem Plialecb vixit 
centum triginta, et genuii Ragau : et Ragau centum 
triginta duos, et geiiuit Seruch : et Seruch centnm 
trigiiita, et geiiuit Nachor : et JNachor septuagiota 
novem, et geiiuit Thara : Thnra aulem sepluaginta, 
et genuit Abrain {Cen, 10-26 ) : quem postea Deus 
mutato vocabulo nominavit Abraliam {Id. xvii, 5). 
Fiiint itaqtie aHtii a diluvio usque ad Abrabam mille 
septuagiiita et duo, secuiidum YulgaLim editionem, 
liuc cst interprcluin Scpluaginta. In bebrxis autem 
cudicibiis longe p;iuciorcs annos pcrbibent inveniri : 
de quibus rationein aut nullam, aut difncillimam red-> 
duiit. 

3. Gum ergo qu:erfmus in illis septuaginta duabus 
genlibns civitalem Dei, non possumus afGrmare illo 
teinporc, quo erat illis labium unum(/(i.}[i, i)yidest 
loquela uiia,tunc jam genus humanum alienatum fuisse 
a cultu veri Dci, ita ut in solis istis gcnerationibus ple- 
tas vera remaneret, qux descendunt de semine Sem 
per Arphaxat, et tendiint ad Abraliam : scd ab illa 
siiperbia sediHcand.^e tiirris usque in coelum, qua im- 
pia signiflcatur elatio, apparuit civitas *, hoc est so- 
cietas, impiorum. Utrum itaque ante non fuerit, an 
iatuerit, an potius utraque permanserit, pia scilicet 
in duobus fiHis Noe, qui benedicii sunt, eoruraque 
posteris ; impia vero in eo qui maledictus est, atque 
ejiis progenie, ubi etiain exortus est gigas venator 
coiitra Dominum, non est dijudicatio facilis. Fortas- 
sis enlm, qiiod profecto est credibilius, et in filiis 
diiorum illorum jam (unc antequam Babylonia cob- 
pisset institiii, fuerunt conlempiores Dei, et in filiis 
Gliam ciiltores Dei : utrumquc lamen honiinum geniis 
icrris nunquain dcfuisse credendiim est. Siqiiidem et 
qtiando dictum est, Omnes declinaverunt^ simul inutilc$ 
fncti sunt ; nou e%t qui fadat bonum, non est usque ad 
unum ; in utroque Psafmn, nbf hxc verba sunt, et h >c 
lcgitur, Nonne cognoscent omnes, qni operantur iniqui- 
iatem^ qui devorant populum meum in cibo panis ? Erat 
ergoetiam tnnc populus Dei. Unde illud quod dictum 
est, Non est qui faciat bonum^ non est usque ad unum; 
de niiis homiiiuin dictum est, non de flliis Dei. Nam 
pneniissum est, Deus de eceto vrospesat super fHios 
hominum, ut videret si esi inteUigens^ aut requirens 
Deum {Psal. xiii, 3, 4, 2; Psal. lh, 4, 5, 3) : ac deinde 
iltn subjuncia, qu-.i; oiiiiies filins hnminum, id est, ad 
civilatem perlinenics qiix vivit secundum homincm» 
non sccundum Deum, rcprobos esse demonstrant« 



m 

CAPUT XI. — Quod ea primitui liHgua in usu hond^ 
num fueril , quee postea Hebrtea ob Heber nomiH$ 
nuncupata est, et in cujns fandlia reman^t^ cum 
diversitas euet faeta Unguarum, 

\ . Oiiamobrem siciit lingna una cQro eiset oronhm^ 
noii ideo lilii pestileiitiaB defiierunt ; nam el anta 
diluvium una erat lingua , et tamen oinnet pnelef 
uiiam Noe justi domuin dclerl diliivio meroenNM s 
ita qiiando merito elauoris impietatit gentea lingna- 
runi diversitate puniiae alque divisse 8unt« et civiiai 
impiorum confusionis nomcn aceepit, hoc ett, appel« 
lata est Babylon , non defuil domus Heber, ubi «i 
quae antca fuit omniiim iingua rcmanerei. Unde^ 
sicut supra mcmoravi, ciim cospisaent enunier.iri 
filii Sem, qui singuli genies singuias procrearunt, 
primus est commemoratus Heber, cum sii aiNiepoa 
ipsius, boc cst, ab illo quintus inyeniatur exortus. 
Quia ergo in ejus familia remaiisit bxc lingua {a), 
divisis per alias linguas caeteris gentibus, quoe lingnn 
prius bumano generi non imroerito crotiitiir fuisNi 
communis, ideo deinceps Hebraea est niuicnpaia* 
Tiinc eniin opus eral eam distingui ab aliis lingiiia 
iiomine proprio, sicut aiiae quoqiie vocatx sunt no* 
minibus propriis. Quando auiem erat nna» iiihii aliwl 
quam bumana liiigua, vel humana iocutio vocabatnr^ 
qiia sola universum genus hnmanum loquebatur. 

2. Dixeril aliquis : Si in diebus Pbalecli filii Heber 
divisa est terra per iinguas» id est, hominea qui tune 
crant in terra ; ex ejus nomine potius debuit appeU 
lari lingua illa, quae fuit omnibus ante comnunia. 
Sed inteliigendura est ipsum Heber propterea inld 
iiomen imposuisse fdio suo « ut vocaretur Phaieciif 
quod iiiterpreiatur Divisio , quia tune ei natus esl^ 
(iiiando per iinguas terra divisa est, id est ipso teuH 
pore , ut boc sit quod dictum est : In diehui ejm 
divisa est terra (Gen. x, 25). Nam nisi adbiie Heber 
viveret , quando linguarum facu est mnltiiudo» iion 
ex ejus nomine nomen acciperet iingoa , quae apnd 
illiiin potiiit permanere (b). Et ideo eredenda esl 
ipsa fuisse prima ilia cororounis : quoniam de posMi 
venit illa multiplicatio mutatioque linguarum ; et nli- 
(|ue pra^ier banc poenaro esse debuit populns Dei. 
Nec frustra lingiia bsc est, quam tennit Abrabam \ 
ncc iii omnes lilios snos transroittere potuit, sed In 



» sic uss. EdiU vero, Nec frustra Unguam istamt hoe est 
quam tenuU jbraham. 



(a) vide inlra, lib. i8, cap. 30. 



* vind. Am. Er. et plures Mss., et proster iUa, 

* Editi, terrena apparuit cimtas, Abest, terrena^ a manu- 
8cri|)tis. 

Sanct. Aug. VII. 



De bac re non una omnium est sentenlia. Hebnei 
euiui in suo chronic», (luod appellant Seder-Holam, id eH 
ordo sacculi, tradunt divisionem iinguamm factam esse ex« 
iremo tempore vitx Phaleg, scilioet anno trecentesima 
quadragesimo nost diluvium, decem annis ante moneai 
Noe. Pbaleg enim nalus est aono centesiino primo postdi* 
luvium, et vixit duceniis novem annis. voluiit itaque He* 
lirei propbetam fuisse Heber, ut qui spirim pruplietfoo 
longe ante (.rseviderii fuluram divisionem iinguarum, ideo* 
que nuscenti filio hoc noraen Imposuerit. videlur s. Hie« 
ronymus in Tradttir^nibus hebraicis aocedere ad banc aeo* 
tenUam, afflrmaDS Heber vatidnio quociam, scilicet ex fmnra 
eveniu divisioois linguarumy nomen imposuisse filio. Vidu 
tur et eadem opinio S» ChryKosOMno esae, Homifia aObiO»» 
nunm. Coqojbcs. 

(SefzeJ 



m 



DE CIVITATE DEI, S. AUGUSTINI 



m 



eos U..lum (lui propagali per Jjcob , el insigtiius 
atque cniiueiiiius in Dci populum coalescoules , Dei 
TestameiiU et siirpein Ciirisli liabcrc poiuerunt. 
Nec lieber ipse eanidcm linguam in uuivcr-^am pro- 
genicm suam refudit ; sed in cam Unluin, cujus gc- 
perationes perducuniur ad Abrahain. Quapropler, 
etiamsi non evjdeulcr expressum est fuisse aliquod 
pinni genus bomiiium, quando ab inipiis Babyloiiia 
condebatur ; non ad boc valuit bxc obscuritas, ut 
qnaerenlis fraudarelur, scd potius ut cxerceretur in- 
tentio. Cum cnira legitiir unam fuissc linguain pri^ 
roitus omnium, et antc omnes filios Scm commenda- 
lur llcber , quamvis ab ilio quinlus oriatur ; et lle- 
bnea vocalur lingua, quam Palriarcbarum ct Pro- 
pbeiarum, non solum iii sermonibus suis, vcrum 
etiam in Litlcris sacris custodivil auctorius : pro- 
recto ciim qiiaeritur in divisione linguarum , ubi lin- 
gua Hla remanere poiuerit, qux fuil anle cominunis; 
qiiae, sine ulla dubilatione, ubi remnnsit, non ibi fuit 
illa poena, q\m facia est mutalione linguarum ; quid 
aliud occurrit, nisi quod in hujus genle remanserit, 
a cujus nomine noinen accepit ; cl boc justiti.'e genlis 
hujus nou parvum appa; uisse vestigium , quod , cnm 
aiiae gentes plecterentur inuuiioiie linguarum, ad 
tstam non pervenil tale suppliciura ? 
. 5. Sed adbuc illud movct : quomodo poluerunt 
singulas genies facere lleber et Hlius ejiis Phalech, 
si una lingoa permansit ambobus? Et cerie una cat 
Hebra^a gens ex lleber propagaia usqiie ad Abra- 
ham, el per euin deincops, donec magniis fierct po- 
puluB Israd. Qiiomodo igitur omiies filii qui coinine- 
morali sunt irium filiorum Noe , feccrunt singulas 
gentcs, m Hober et Phalech singulas non fecerunl? 
Niiuirum illiid est prubabilius, quod gigas ille Ne- 
broth fecerit eiiaiij ipso genlem suam , sed propter 
excellenliam doiuinaiionis cl corporis seorsum eini- 
nentius nominalus est , ut mancat numerus septua- 
giiita.duarum gentium aiqite linguaniin. Phalech 
autem propterea commemoratus est, non quod gen- 
tem fecerit (nam eadein ipsa est ejus gcns HcbnBa, 
eaderoque lingna) ; scd propier tempus insigne, quod 
in diebus ejus terra divisa est. Nec inovere nos debet, 
quoinodo poluerit gigas Ncbroth ad illud xutis oc- 
currere , quoBabyloii-condila cst, et confusio facu 
linguaruro, atque cx hac * divisio gentium. Noii enim 
quia Ilebcr sextus est a Noc, ille autem qunrlus, iileo 
iiou potuerunt ad iil lcinpus convcnirc vivendo. 
Hoc eiiiin coiiligil, cuin plus vivcrent, ubi pauciores 
sunt geiierationes, miiius ubi plures ; aut serius nati 
esscnt ubi pauciores , maturius ubi plures. Sane in- 
lelligeiidum cst, quando lerra divisa esi, non soium 
jtm iiaios cxlcros lilios liliorum Noc, qiii commeino- 
raiitur patres gentiam ; sed ciiain ejus xtalis fiiisse, 
ut numerosas familias babereiit , qux dignse fuisseiit 
noroinibus gcntium. Unde ncquaquam putandum, 
quod eo fuerint ordine geniii , quo commemorati 
leguntur; Alioquin duodecim filii Jectan , qui crat 
(liitis alius lleber, frater Pbalccb, quoroodo potueruiit 

* uss., €X hoc. 



jani gentes facere , si posl Pbalecti fralrem suuin 
JecUn naius cst, sicut post euui coinmcmoratus esi: 
qiiandoquidem lemporc quo natiis cst Phalcch, divisa 
est tcrra. Proiiide iniclligcndum cst, priorem quidcm 
nominatiim , sed longe posi fratrem suiim Jeclan 
fuisse nalum, ciijiis Jectan duodccim filii Um grandes 
jam familias baberenl, ut in linguas proprias dividi 
possent. Sic enim poluit prior comroemorari , <;ui 
erit 4L'la(e postcrior ; quemadmodum prius comme- 
morali sunt ex (ribus filiis Noe procreati filii Japlieth, 
qui erat minimus eoriim ; deinde filii Cliaro, qui erat 
medius ; postremo filii Sem, qui erat primus et maxi- 
mus. Illarum aiitem gentium vocabiila parlim man- 
scrunt, ita ut hodieque appareat unde fuerint deri- 
yata ; sicut ex Assur Assyrii, et ex Heber llebrici : 
partim tcinporis vetusUte mutau sunt, iia ut vix 
bomines doctissimi antiquissimas historias perscru- 
Untes, nec omnium, sed aliquarum ex istis origincs 
gentium potuerint reperire. Nam quod ex filio Cham, 
qui vocabatur Mesraim, i£gyptii perhibcntur eiorii, 
nulla hic resonat origo vocabuli : sicut ncc /Ethio- 
pum, qui dicuiitur ad eum filium Cliam pcrtiiien', 
qui Chus appellatus es(. Et si oiunia coiisiderciKu:, 
plura mutata, qiiam maiicntia nomina apparent. 

CAPUT XII. — De articulo temporh in Abraham ^ a 
quo sanctcB tuccessionis novus ordo contexilur. 

Nunc jam videamus procursum civilatis Dei, etiam 
ab illo arliculo tcinporis, qui factus cst iii Patrc Abra- 
hani, unde incipil essc noiiiia cjiis eyidcntior, ct ubi 
clariora legiintur proinissa divina, qu:c nunc in Chri- 
sio vidcmus inipleri. Sicul crgo Scriplura saucia 
iiidicante didicinms , in regionc Chaldoeorum nalus 
cst Abrabam ( Gen. xi, ^S) : quse terra ad regitum 
perliiiebat Assyriorum ^ Apiid CbaId;cos aiiiein jaui 
cliain liiiic supcrsliliones inipiai pncvalcbaiit, queui- 
admodum per CTteras genles. Una igitur Thanc do- 
mus erat, dc (jua * natus cst Abrahain , in qua uiiius 
vcri Dci cultus, et quantum crcdibilc est, in qua jam 
sola eliam Hebnca liiigua remaiiserat ; quamvis ct 
ipsa ', sicul jam manifestior Dei populus in iEgypio, 
i(a in Mcsopoiamia scrvisse diis alicnis , Jesu Nave 
narrante rcferatiir (Josue xxiv, 2) ; c<eleris cx pro- 
genie illius Ilcber in linguas paulatim alias et in 
iiatioi:es alias dcfluenlibus. Proiiide ^icut pcr aqua- 
ruin diluviiim uua doiuus Noe reiuanserat ad repa- 
rauduui gcnus buiiianum, sic in diluvio muliarum 
superstiiionuin pcr universum niunduin una rcman- 
serat donius Tbara), in qua custodila est planlalio 
civilaiis Dei. Deni(iiie sicut illic cnuroeralis supra 
gcneralionibiis usqiie ad Noc siinul cuin aniioruiu 
nunieris, ct cxposila diluvii caiisa, priusquaiii Dcus 
ineiieret dc arca fabric^nda loqui ad Noe, diciiiir, 
[Jw aulcm generutionci Noe ( Gen, vi, 9) : i(a ct bic, 
enuuicratis gencralioiiibus ab illo, qui est appellatus 
Sem , filio Noe , usqiie ad Abratiam , deinde insignis 
^riiculus simililcr poiiiiur, ut dica;ur, IIcb sunt gtne 

< Nostri codiccs, aci rcfjnum Assyriuni pertincbat, ii 
^ Sola ediUo IjOv.^ de que. 
> Sic Mss. At editi, el tpse. 



493 

rationes Thaiae, Thara geituit Abram et Kacher el 
Aran : et Aran genult Lot. Et inortttus esl Aran coram 
Thara patre suo in terra in qua naius est , im regione • 
Chaldatorum, El sumpserunt Abram el Nachor iibi 
ujcoret : nomen mulieris Abram Sara^ et nomen mulie- 
ris Nachor Metcha , filia Aran (Gen. xi , 27-29). Isle 
Araii paierMelcbx fuii et pater Jesca'! , quae Jesca 
credilur ipsa esse eliani Sara ^ uxor Abrahas (a). 

CAPUT XIII. — Quas ratio fecisse videatur, ut in trans- 
migratione Tharce, qua Chaldceos deserens in Meso- 
polamiam transiit, nuUa filii ejus Nachor facta sit 
mentio. 

Deinde narratur quomadmodum Tliara cum suis 
regionem leliqucrit Chaldxorum, cl veneril in Meso- 
poiamiam, et habilaverii iii Charra : lacelur autem 
de uiio ejus filio , qui vocabatur Nacbor, taiiquam 
eom non duxerit secum. Namita narralur : Et sunipsit 
Thara Abram filium suum, et Lot filium Aran, filium 
filii sui, et Saram nurum suam^ uxorem Abram filii 
sui, et eduxil illos de regione Chaldaorum ire in teiram 
Chanaan : et venit in Charram, et habilavit ibi (Ibid., 
31). Nuscjuani hic nominaius est Nachor, et uxor ejus 
Melcha. Sed invenliiiUS postea. cum servum suum 
mitteret Abraham ad accipiendam uxorera iilio suo 
Isaac, ita scriplum : Et accepit puer decem camelos de 
cametis domini sui^ et de omnibus bonis domini sui se- 
rtim, et exsurgens profectus est in Mesopotamiam in ci- 
viialem Nachor (Id. xxiv, iO). Iblo et aliis sacra^ hi^- 
ius historiie lestimouiis oslenditur eiiam Nachor fra- 
ter Abrahje exisse de regione Chaldxorum, sedes({ue 
constiluisse in Mesopolaniia, ubi cum paire suo ha- 
bitaverat Abraham. Cur ergo Scriplura cum non 
commcmoravit, quando ex gcnle Chaldx*a cum suis 
profectiis csl Thara, el habiiavit in Mesopotainia, ubi 
non sokim Abraham filius ejus, veruin eliam Sarra 
nurus et Lol nepos ejus commemorantur, quod eos 
dHxeril secum ? Cur, piiUmiis, nisi forte quod a pa- 
iema et fraterna pieiale desciverat, ei superslilioni 
adhaeseral Chaldoporuni, el posiea inde, sive poeni- 
tendo, sive persecutionem passus, quod suspectus 
habereiur, et ipse emigravit? In libro enim qui inscri- 
bitur Jodiih, cura quaireret llolofernes hostis Israeli- 
iarum, qu^nam gens illa esscl, utrum adversus eam 
beliandum fuisset, sic ei respondit Achior dux Amnio- 
niiarum ' : Audiat dominus noster vcrbum de ore pueri 
sui^ et referam tibi veritatem de populo qui habitat juxta 
te montantim hanc *, et non exibit mendacium de ore 
servi tui. Ha!C enim, progenies populi est Chaldcporum^ 
et antea Itabitaverunt Mesopotamiam, quia noluerunt «e- 
^ui deos patrum suorum, qui fuerunt in terra Chaldaio- 
rum gloriosi, sed declinaverunt de via parentum suornm 
ei adoraverunt Dcum coeli, quem cognoverunt^ e^ pro^ 



^ Abest, Sara, a Ms. 2d8. M. 

» Mss. Ammanitarum : ei iutra, AnmumUes; loco, Mmnuh 
nites. 

» lx)v., montana hmc, Ki Mss., montanam hane : juxu 
graecuin, ten orein^n tauien. 

(a) Hoc tradil Jescphus, Anliquiuiura Judaicanim llUro 1, 
cap. 7, einebraei in lihro &eder-Uolain, cap. 2; dcnique 
iiierooyinus ia Tradiiiouibus hcbraids. Coqojeus. 



LIBEI\ DECIMUS SEXTUS. 494 

jecerunt eos a facie deorum suorum, et fugerunt in Me» 
sopotamiam, et hnbitaverunt ibi dies muUos, Diiitque il' 
Us Dcus eorum^ ut exirent de habitatione siia, et hrent in 
terram Channan; et iUic habitaverunt (Judith v, 5 9): 
et aelcra qua: narrat Achior Ammonites. Unde ma-* 
nifestum esi, doinuin Tharx pcrscculioncm passani 
fuisse a ChaldxMs pro vera pietate, qna unus ei vcrus 
ab eis coiebatur Deus. 

CAPUT XIV. — De annis Thara:, qui in Churrn vitcc 

suce tempus implevU, 

Defuncio autem Thara in Mcsopoianiia, iibi vixissc 
perhibetur ducenlos et quinque aimos, jnm incipiunt 
indicari factx ad Abraham proniissiones Dci, qiiod 
ila scriplum cst : Et fnerunt dies * Tharoe in Charra 
quinque et ducenti anni , et mortuus cst in Charra 
(Gen. XI, 52). Non sic auieni accipieiidum csi, quasi 
omnes hos dies ibi egerit; sed qiiia omncs dics viUe 
sua}, qui fuerunianni duceiili quinquc, ibi complcve- 
ril : alioquin nesciretur quol annos vixerit Thara, 
quoiiiam non legitiirquoio anno viioesuie in Charraiii 
vcnerit; et absurdum est exisiimare iii ista scrie gc- 
neraiionum, ubi diiigenter coinmcmoraiiir<iuoianiios 
quisque vixeril, hujus solius numenim annorum vit:B 
non commeiidalum csse memoriat^. Quod cnim qiio^ 
rumdam, quos eadein Scriptura commeraorat, tacen- 
tur anni, non suni in hoc ordlne, in quo tcniporum 
diiiumeralio decessione gignentiura ci gciiilorum suc- 
ccssionecontcxitur. I<te aiitem ordo, qui dirigiturah 
Adam usque ad Noe, ci inde usque ad Abraham, sine 
numero annorum vitx su:e neminem contiiiei. 

C.\PUT XV. — De tempore profeclionis Abraha:, qut» 
secundum prceceptum Dd exiU de Charra. 

\, Quod vero, coinmemorata morte Tharae patris 
Abraham, deinde legitur, Et dixit Dominus ad Abram, 
Exi de terra tua, et de cognatione lua, et de domo patris 
lui, et cxiera ; non quia hoc sequiiur in sermone li- 
brl, hoc eliam in rerum gestarura tcmpore scqui 
existimandura est. Erit quippe, si ita est, insolubilis 
qua^stio. Posi hxc cniin verba Dci, qiix* ad Abraliam 
facta S!int, Scripiura sic loquilur : Et exiU Abram, 
quemudmodum locutus est iUi Dominus, et ahiii cum eo 
Lot, Abram autem crat quinque et septuaginta aniiorum, 
cum exiU ex Charra (Id. xii, i, i), Quomodo polesl 
hoc verum esse, si post mortein f^airis sui exiii do 
Charra? Curaenim csseiThara sepluagiiiia aiinorum, 
siciit supra intimalura est, geniiii Abraham : ciii nu- 
iiicro addilis septuagiiila quinque annis, quos ageliat 
Abraham, quando egressus est de Charra, (iunt anni 
ceiiiura quadraginta quinque. Tot igiiur aiinoruin 
erai Thara, quandu exiit Abrahani de illa Mesopoia- 
miai civitale : agebat eiiim aiinum aetaiis suae septiia- 
gesimiini quintum ; ac per hoc pater ejiis, qui euin 
septuagesimo anno suo genuerat, agebaty ut dicium 
esi, centesimura quadragesiraura et quintum. Non crgo 
indc post mortera palris, id esi post duc(*ni06 quinqiie 
annos, quibus paler ejiis vixit, cgressus esl : sed anmis 



* Lov., Et fuerunt onmes dics. Abcst, otnneSj i ca^lcris li- 
^is et a gra^ LXX. 



m DE CIVIT ATE DEl, S. AUCUSTINI 

dc illo loco proreclionis cjns, qiioniam ipsius scptuage- 
siinuf quintus erat, procul diibio pairis ejus, qui cum 
SGptuagcsiino suo anno genucrat, ccntesimus quadra- 
gcsiiiius quintus fuisse coliigilur. Ac pcr lioc inielli- 
gcndiiin est more suo Scripturam redisse ad tempus, 
<|ood jam narraClo illa transierai : siciit superius, cum 
filios filiorum Noecommemorasset, dixit illos fuisse 
in genlibus et liiiguis suis ( Cen. x, 51 ) , et tamen 
postea qiiasi hoc ctiam in ordine temporum sequere- 
tiir, Et evat^ inquit* omnh terra labium ttnum, et vox 
una omnibus {Id. xi, i). Quomodo ergo secundum suas 
gcntes ci sccuudum suas linguas erant, si una erat 
omnibiis; nisi quia ad illud quod jam Iransierat rcca- 
pilulando est reversa narratio ? Sic crgo et bic cum 
dictum csset, Et fuerunt die$ Tharx in Charra quinque 
et ducenti anni, et mortuus est Thara in Charra {Ibid,, 
51) : dcinde Scriptura redcundo ad id quod ideo proc- 
termiserat, ut prius dc Tiiara id qiiod inchoatum fuc- 
rat compleretur, Et dixit^ inquit, Dominus ad Abram, 
Exi de ierra tna, et cxicra. Post qiiae Dci verba sub- 
jungitur, Et exiit Abram, qneniadmodum locutus est 
Hli Donnnus^ et abiit cum eo Lot : Abram autem erat 
quinque et septuaginta annorum, cum exiit ex Charra, 
Tunc iiaque factum est, qiiando palcr ejus centesi- 
inuin qiiadragesimiim ei quiiitum annum :igcbat aUa- 
tis : tunc eiiim fuit hujus sepluagcsimus quiulus (a). 
Soluta cst autcm quxslio ist:i el allter, ul sepluaginta 
qiiiiiquc anni Abrahoe, qiiando egressuscsl dc Charra, 
ex illo computarentur , ex qiio de igne Clinld:corum 
libcratus, non cx quo naius cst, lanquam tunc polius 
naius habcndus sit {b), 

2 Scd bealus Slephanus in Actibus Apostolorum 
cum ista narraret, Detis^ iuquit, glorim apparuit Abra- 
hte patri nostro^ cum esset in Mesopotamia^ priusquam 
habilaret in Charra, et ait ad illum, Exi de terra tua^ 
ei de cognatione tua, et de domo patris tui^ et veni in 
terram^ quam libi demonstrnbo. Secundiim hxc verba 
Stephaiii non post mortcm patris ejus lociiius est 
Dtus Abrah:e, qui utique in Charra mortuus est, ubi 
cuin illo ct ipse (ilius habitavit ; sed priusqu:im h:ibi- 
laret iii eadcm civiiate, jam tamcn cum essct in 
Hesopotamia. Jam ergo exierat a Chaldxis. Quod 
ilaquc adjungil Siephanus, Tunc Abraham egreseus 
eH de terra Chaldajorum, et habitavit in Charra^ non 
dcmonstrat* quid sil factum, posteaqnam loculus est 
ilii Dcus (neqiie enim post illa Dei vcrba egressus est 
de lcrra Chalda^orum, cum dicat ei locutum Deiim 
cum esset in Mesopotamia), scd ad tolum illud tcm- 
pus pcrlinei quod ait, Ttinc, id esi, ex quo egressiis 
est a Ciialdxis, et habitavit in Charra. Item quod 
seqiiitur, Et inde postquam mortuus est paler ejus^ col- 
locttvit iltum in terra hac, in qua vos nunc habitaiis^ et 
patres vestri (Act. vii, 2-i) : iion ait, Postquam mor- 
tuus est p:Uer ejus, exiit de Charra ; sed inde hic 



49« 



^ Verbum, demonstrat^ abest a Mss. 

(a) Conf. Qusest. in Gen., q. 26. 

\b) Solulio b:ec ab liieronymo profertur, ducta ex tradi- 
tione Hebrseorum, qui Al)raham iu ignem, c|uem adorare 
nollet. ooujocium a Ghaldaus, indequc diviuiius libcratum 
iiarraiiL 



cuin collocavit, postqnam inorluus est pater ejus. 
Intelligenduin est igitur locutum Deum fuisse ad Abn- 
bam, cum esset in Mesopotamia, priiisquam habi- 
taret in Charra ; scd eum in Charram perrcDisse cum 
patre, retento apud se prnccepto Dei, et inde exiss« 
septuagesimo ei qiiinto suo, patris autem sui cente- 
simo quadragesimo quinto anno. Collocationem vera 
ejus in terra Chanaan, non profectionem de Charm, 
post mortem patris ejns faciara esse dicit; quia jnin 
morluus erat palcr cjus, quando cmit lcrram, cujiis 
ibi jam sux rei coepit esse possessor. Quod autem 
jam in Mesopotamia consliiulo, hoc est jam egresso 
de terra Chaldaeorum, dicit Deus, £xt de terra tua, et 
de cognatione tua, et de domo patris tui ; non ut cor- 
pus inde ejiceret, quod jnm fecerat, sed ut animum 
avclleret, dicitur. Non enim exierat inde animo, si 
spe redeiindi et dcsiderio lenebatur, quse spes ct 
desiderium, Deo jubenle ac juvante, et illo obedienle, 
fuerat ampulandum. Non sane incrcdibiliter existi- 
mntur, cum poslea seculus esset Nachor |iatrero 
suum, tunc Abrahnm pneceptum Domini implesse, 
ut cum Sarra conjuge sua el Lot filio fratris sui cxiret 
de Cliarra. 

CAPljT XYI. — De ordine et quaiitate promisnonum 
Dei, qucB ad Abraliam factce sunt. 

Jam considerandae sunt promissiones Dei factas 
ad Abraham. In his enim apertiora Dei nostri ', hoc 
est Dei veri, oraciila apparere coeperuni de populo 
piorum *, quem prophetica praeiiuntiavit auctoritas. 
Harum prima ila legitur : Et dixit Dormnus ad Ahram: 
Exi de terra tua^ et de cognatione tua^ ei de domo 
palris rtit, et vade in terram^ quam tibi demonsiravero ; 
et faciam te in gentem magnamy et benedicam te, el 
magnificabo nomen (uttm, et eris benedictus, et benedi* 
cam benedicentes (e, el maiedicam maledicenlei te, et 
benedicentur in te omnes tribus lerra. Advertendnni 
est igitur, duas res promissas Abrah» : unam scili- 
cet, quod terram Chanaan possessurum fuerat scmen 
ejus, quod signiticatur, ubi dictum est, Vade in ter- 
ram^ quam tibi demonstravero^ et faciam te in gentem 
magnam : aliain vero longe prxstantiorem, non de 
camali, sed de spirituali semine, per quod paier esi, 
non unius gentis Israelitictp, sed omniuni genliuin 
qu£ fidei ejus vestigia consequuntur, quod promitti 
coepit his verbis, Et benedicentur in te omnes tribui 
terra. Hanc promissionein factnm arbitraiur Euse- 
biiis septuagesimo quinto anno xtatis Abrahx» un- 
qiiam mox ut facta est, de Cliarra exierit Abraham : 
qiioniam Scripturx contradici non potest, ubi legitur, 
Abram erat quinqne et septuaginta annorum, cum exiit 
ex Charra {Gen. xii, 1«4). Sed si eo anno facta est ista 
promissio, jnm utique in Charra cum patre suo 
demorabalnr Abraham. Neqiie enim inde exire pos- 
set, nisi prius ibi habitasset. Numquidnam ergo con- 
tradicilur Stephano dicenli : Deus giorioe appnruit 
Abrahm patri nostro cum esset in Mesopotamia, prius^ 

> Sic Mss. At Lov. Domhd nostri Jetu Christu 
* MoiiaiUii oodices, tmpsorttm. 



197 

ifHam habUaret in Charra (Act, vii, S) ? Scd intelligcn- 
dum esi, quod eodcm anno facla sinl onmia, et Dei 
promissio anlcquam in Cbarra habitarcl Abraliam, 
el in Gbarra habilatio ejus, et inde profectio : non 
solum quia Eusebius in Chronicis arb anno hujus 
promissionis computat et ostendit post quadringentos 
et triginta annos exitum csse de iClgyplo, quando lex 
^ala est; verum etiam quia id conimemoral aposlolus 
Paulus {Galai. iii, 17). 

CAPUT XVII. — De tribus exceHenlioribus genlium 
regniSf quorum ununiy id est Assyriorumt jam Abra' 
ham *■ genito sublimius eminebat, 

Peridem lempus cmincnlia regiiaerantgentium, in 
quibus terrigenarum civiias, hoc est sociotas hominuin 
secundum hominein viventium, sub dominalu angelo- 
rtim desertorum insignius excellebat ; rcgna videlicet 
tria, Sicyoniornm, iEgyptiorum, Assyriorum.Sed As- 
syriorum multo erat poteniius atque subiimius. Nam rex 
ilicNinus Bcli lilius, excepta India, universaeAsiaepopu- 
los subjugavcrat. Asiam niinc dico, iion illam parlem 
qua: hiijiis majoris Asix una provincia cst, scd eam 
quje univcrsa Asia nuncupalur, quam quidaro in ai- 
tera duarum, plerique auleui iii tertia toiius orbis 
parte posu.erunt, ut sint omnes, Asia, Europa, et 
Africa : quod non xquali divisione fecerunt. Nam- 
que ista qnx Asia nuncupatur, a meridie per orien- 
tem usque ad septenlrioncm pervenit : Europa vero 
a septenlrione usque ad occidentem ; atque indc 
Africa ab occidente usque ad meridiem. Unde viden- 
tur orbem dimidium duoe tenere, Europa et Africa, 
alium vero dimidium sola Asia. Sed ideo illse duae 
partes faclx sunt, quia iiiter utramque ab Oceano 
ingreditur quidquid aquarum terras interluit, et hoe 
niare magnum nobis facit. Quapropter si in duas 
parics orbem dividas, Orientis et Occidcntis, Asia 
erit 111 una, in altera vero Europa ct Africa. Quam- 
obrein trium regnorum', quae tuiic pnvcellcbant, 
i>cilicet Sicyoniorum non erat sub Assyriis, quia in 
Europa suiit : iEgyptiorum autem quomodo eis non 
subjacebat, a quibus tota Asia tenebatnr, solis Indis, 
ut perhibetur, exceptis? In Assyria igiiur prxvaluerat 
dominatus iinpiai civilatis : hujus caput erat illa Ba- 
bylon, cujiis tcrrigenae civiiaiis nomen aptissimum 
est, id est Confusio. Ibi jani Ninus regnabat post 
inorlem palris sui Beli, qui primus illic regnaverat 
sexaginta quinque annos. Filiiis vero ejus Ninus, qut 
defuncto patri successit in regnum, quinquaginla duos 
regnavitannos, ethabebat in regiio quadraginla tres, 
quando natus est Abraham, qiii erat annus circiter 
millesimus ducenlesimus ante conditam Roniain, 
veluti alteram in Occidente Babyloniam. 

C APUT XVIII. — De iterato alhquio Dei ad Abrakam, 
quo ei et semini ejus Chanaan terra promitlitur, 

Egressus ergo Abraham de Charra septuagesimo 
quiiito anno aetatis su», centesimo autem quadrage- 



• Lov., jom tempore Abrahmn, 

* Editl, quamobrem unum regnortm% : pauloque post, re- 
gmansciUcit sicyottiormn, Verba, mumi, et, regnim»^ noii 
halient Mss. 



LIBEa DECmUS SEXTUS. i*>8 

simo et quinto patris sui, cum Lot filio fratris et 
Sarra conjuge pcrrexil iii terram Chanaan, et pervc- 
iiit nsque ad Sichem, ubi rursus accepit diviuum 
oraculum, de quo iia scriptum est : Et apparuit Do- 
minus Abrahce^ el dixit i7/f, Scmini tuo dabo terram 
hanc (Gen, xii, 7). Nihil hic de illo semine promissum 
est, in quo p:iler factiis est omnium gentiuni : si-d de 
illo solo, de qud paier est unius Israeliticje gentis; 
ab hoc enim scmiiie tcrra ilia posscssa esi. 

CAPUT XIX. — De Sarroi pudicitiainJEgypto per 
Deum custodita , qunm Abraham non uxorem suam 
esse dixeratf sed sororem. 

Dcindc xdificato ibi allari, et invocalo Deo, Abra- 
ham profecius cst indc, et habiiavit in eremo, atqnc 
iiide ire in iCgyptum famis ncccssitale compulsus csL 
Ubi nxorein suam dixit sororcm {Gen. xii, 7-19) , nl- 
hil menlilus. Erat eiiim et hoc, quia propinqita erat 
sanguine : sicut ctiain Lot cadem propinquilate, cum 
fratris ejus essct lilius , fralcr cjus cst diclus. Itaqiio 
uxorcm taciiit, non negavil , conjugis tucndam pudi- 
citiam committens Deo , ct buinanas insidias cavens 
ut liomo : quoiiiam si periculum quantum cavcri po- 
terai, non caverel, magis lentaret Deum, quain spcra- 
ret in Doum. De qua rc contra calumnianiem Fau- 
stum Maniclixum salis diximus (L<6. 22, c(ip.56). De- 
nique factum est quod de Domino prxsumpsit Abra- 
ham. Nam Pharao rex iEgypti, qui eam sibi uxorem 
acccperat, graviter afflictiis niarito reddidit {Gen. xu» 
20). Ubi absit ut credamus, alieno concubitu fuisse 
pollutani : quia multo est credibilius, hoc Pharaonein 
facere amiciionibus magnis non fuisse pcrmissum. 

CAPUT XX. — De secessione Lot ct Abrahoe^ qncB illii 
Stttva charitate complacuit. 

Reverso igitur Abraham ex iGgypto in locum uiide 
vcnerat, tuuc Lot fratris filius ab illo in terrani So- 
domorum, salva charitate, discessit. Divites qnippe 
facti erant, pastoresque multos pecoruin habere coe- 
perant, quibus inter se rixantibus, eo modo familia- 
rum suarum pugnacem discordiam vitaverunt. Pote- 
rat quippe hinc , ut sunt bumana , etiam inter ipsoa 
aliqiia rixa consurgcre. Proinde hoc malum pra*ca- 
veniis Abrahoe verba isla sunt nd Lot : Non sit rixa 
inler me et te, et inter pastores meos et pastores tuost 
quia homines (ratres nos sumus : nonne ecce tola terra 
ante te est ? Discede a me : si tu in sinistram , ego in 
dextram ; vet si tu in dextram, ego in sinistram (Id. xiii, 
Sel9). Hinc fortassis cffecia esl inter homines paciOca 
consuetudo, ut quandoterrenorumaliquid parlienduin 
cst, major dividai, miiior eligat (a). 

CAPUT XXI. — De tertia promissione Dd, qua terram 
Chanaan Abrahoe el semini ejus in perpetuum polli • 
cetur. 

Cuni ergo digressi esscnt, separatimque habitarent 
Abraham et Lni necessiiatesiisiontandae familix, n(»n 
fueditate discordix , et Abraham iii terra Cbanaan , 
Lot autem cssct in Sodomis , oraculo tertio Doiiiiuu;i 



ia) videsenec., Fxceml. Conlrov.llb. 6, car. «5 



m DECIVITATE DEI, 

(lixil nd Alirabani : Respicieti$ ocuHs tuis vide a leco in 
quo timic tu es^ ad Aqutlonevit ei Africum^ et Orientem^ 
ct ilare ; quia omnem terram quam tu vides , libi dabo , 
et semini tuo usque in sceculuniy el faciam semen tuum 
tanquam arenam terroe. Si potest aliquis dinumerare are- 
nam tcrnr, el semen tuum dinumerabitur. Surgens per- 
ambula lerram in lougitudinem ejus , et in tatitudinem , 
quia libidabo eum(Gen. xiii, 14-47). In liacproinissione 
uinim sil cliam illa , qiia palcr faoliis csl omninin 
gcnliuin , non evidcnlor appnrel. Polcst cnim vidcri 
:id lioc pcriiiierc, Et fadam semen tuum tanquam are- 
nam terra : quod ca locuiione dicluin est , qiiam 
Gra;ci vocuni liyjicrbolcn ; qu c nlique iropicn est, 
iioii propria. Quo lameii niodo , ni cxteris iropis uii 
solerc Scripluram , nullus qui onm didicit , ambigil. 
Istc aulem tropus, id e>l modiis locutionis, fii quaiido 
id qiiod dicitur , longe est amplius, quam quod co 
dicto signincalur. Quis enim non videat , qiiam sit iii- 
comparabilitcr amplior nrcnx ntimcrus, quam poiest 
csse omnium hoininum nb ipso Adam usque ad lcr- 
ininuin sa*culi? qnanio crgo mngis quam scmcii Abrn- 
hx ; non solum quod pcrlinct nd Isracliiicam gcntcm, 
veriim ctinm qiiod cst , ct ruliinim cst , scciindum 
imitniioncm fidei, toto orbe lerrnrumin oninibusgen- 
tibus? Quod scmcn, in coinpnralionc muliiludiiiis im- 
piorum, profccto in paucis est . qiiamviscl ipsi pauci 
faciantinnuincrabilem miillitiidinem siiam, qii.x sigui- 
flcata estsecundum byperboleii per nrenam tci ra;. Saiie 
ista muliiliido qn.ne promiiiilur Abrnb.T, non Deo cst 
innumcrabilis, scd bominibiis : Deo aulem iiec arena 
temc. Proinde quia non lanlnm gcns Israeliiica , sed 
univcrsum semen Abrnbie, ubi cslct promissio *, non 
secundum carnem , sed scciindum spiriium plurium 
filiorum, congruenlius arenae niultitiidini conipnralur; 
potcst bic intelligi utriusque rci facta promissio (a). 
Scd idco diiimus, qnod non evidenter appnrent, quia 
ct iliius genlis unius mullitudo, qnx secundum cnrncin 
naia est ex Abraliam per ejus nepoiem Jacob, in tan- 
tuin crevit, ut pene onmes paries orbis impleverit. 
Et idco poluit et ipsa sccundum hyperbolen aren» 
niuliitudini comparari ; quin et lia,c sola inniimera 
est bomiiii. Terram cerle illam solam significatam , 
qiiae appellata est Cbanaan, nemo ambigit. Sed quod 
dictum est , Tibi dabo eam, et semini tuo usque in sob- 
culum ; pulest movere nonnulios, si usque in saculum 
intellignnt in aUcrnuin. Si aniem in sceculum boc loco 
sic accipiant, qucinadiiiodum rideliler tcnemtis, in- 
itiuni futuri sx^culi a fine prxsentis ordiri, nibil eos 
niovebit : qnia etsi expulsi suiit Israelitae de Jcroso- 
lymis, maiicnt tainen in aliis civitniibus lerr» Cba- 
iinan, et nsquc in finem inancbunt; etuniversa lerra 
illa cum a cbristianis inbabilatur, ctiam ipsum semen 
cst Abrahx. 

CAPUT XXII. — - De superatis ab Abrahain liostibus 
Sodomorum, quando ei Loi de captivitate eripuit , et 
a Melcliisedech sacerdote benedictus est. 
IIoc rcsponso proniissionis acccplo migravit Abra- 

* sic Mss. Al cdili, uhi e.%t exprosf>n promivdo. • 
(a) Cour. lil). i-icoiit. I nusl. Mnuicb., rap. 8i). 



S. AUGUSTINI ' ^ 500 

bnm , et mniisir in alio cjnsdcm tcrric loco, id cst 
jnxia qnercum Manibre, quac erat Chcbron {Cen. xin, 
iS). Dcindc ab bostibus qui Sodomis irrnernnt , cuni 
quinque rcgcs adversus qiialuor belliim gererent, ei 
victis Sodomitis etinm Lot cnpius essct» liberavit enin 
Abrabam, addiiclis secum in pralium trecentis de- 
ccm et octo vernaciilis suis : ct victoriam fccil regi- 
bus * Sodotnoruin, nihilque spolionim auferre voluii, 
ciim rcx cui viocrai oblulisset. Scd planc tunc bcne» 
dictus csi a Melcbiscdech , qui erat saoerdos Dei cx- 
cclsi (Id. XIV , i-20) : de quo in Episiola quae inscri- 
bitur ad llcbncos , quam plures apostoli Pauli esse 
dicuiit, quidiim vcronegaiit, multa ct magna con* 
scripla sunt (Ilebr. vii). Ibi qiiippc primuni apparuit 
sacrificium, quod nunc a Christianis offertur Deo tulo 
oibe lerraruin, iinpleiurque illud quod loiige post hoc 
faotum per propbeiam dicitur ad Cbrisium , qui fuc- 
rnl adhuc venturus in carnc : Tu es sacerdos in cetcr^ 
num secundum ordinem Melchisedech (Psal. cix , 4). 
Non scilicet secundum ordinem Anron : qni ordo fiic- 
rnt auferendus illucescenlibus rebus , qua; illis um- 
bris prxnoiabantur. 

CAPUT XXIII. — De verbo Domini ad Abraham, qu$ 
ei promittitvr secundum multitudiuem sietlarum mut" 
tiplicanda posteritas; quod cridens justificatus esi 
adhuc in prceputto constitutus. 

Eliam lunc faclum est verbum Doinini ad Abrabam 
in \isu. Qui cum ei prolectionem mercedemque pro- 
miueretvalde iiiuUam; ille de posieriiaie sollicitus, 
quemdam Eliczer vcrnnculum suum fulurum sibi hx- 
r«dcm dixil : continuoque illi proniissus esl haires, 
non ille vernaculus, scd qui de ipso Abrahani fuerat 
exiturus : rursusquc semcn inniimcrabilc, non sicul 
arcna lerrae , sed sicut slellae coeli (Gen. xv, i-5) : iibi 
inihi mngis videlur promissa posleritas coelesti fclid- 
tale sublimis. Nain quanlum ad mullitudinem perti 
net, quid sunt stella; cceli ad arcnam tcrra», nisi quis 
et istam comparalioncm in lantum esse similem di- 
cat, in quantum etiam stellic dinumerari non valent? 
quia necomncs eas videri posse credendum est. Nani 
quanto quisque aculius inluetur, tanto plures videl : 
unde et acerrime cernentibus aliqnas occnltns esf^c 
merilo exislimalur, exceptis eis sideribus qiiae in alia 
parte orbis a nobis remotissima oriri et occidere per- 
hibcntur. Postrcmo quicumque nniversum stellaruni 
numerum comprebcndisse ct conscripsisse iactanliir» 
sicul Aratus vel Eudoxus , vcl si qiii alii sunt, fcos 
libri hiijus conlemuit auctorilas. Hic sanc illa scntcn- 
lia poiiilur, cujus AposloUis mcminit propter Dci 
gralinm commendandam , Credidit Abraham Deo , et 
deputaium est Hli ad justiliam ( Gen. xv. 6; fiom. iv, 5. 
ei Gatat. ni, G) : ne circunicisio glorinrctur, gcntcsquc 
incircumcisas ad fideiu Christi nollet adinitli. Hoc 
enim quando factum est, iil credcnli Abrabic deputa 
retur fides ad justitiam, noiidiim fucrat circumcisus. 

» Fdili, dereqibtni. Abesl, der, a ninnnsrri;»lis el aoesse 
ili-bol : iiain vitiioria iii gratiaiii i eguiu Sodoiuoruiu dc bu- 
siibus eoruiii tacla ost. 



501 



LIBEK DECIMUS SEXTUS. 



502 



CAPUT XXIV. — Dc siguificatione sacrificii , Quod 
Abrahmn o/fcrre prccccplus est, cum poposcisscl ut de 
his qua crcdiderat *, doccretur. 

1. Ineodcm visu cuni loqucreiur ci Deus, cliam 
tioc ait ad illum : Ego Deus qui te eduxi de regione 
Chaldceorum, ut dem tibi terram hanc^ ut hceres sis 
ejtts, Ul)i cum inlcrrogassei Abraham secundumquid 
scirct, quod huTCS ejuserit, dixil iUi Deus : Aceipe 
mihi juvenccun trimam^ et capram trimam^ et arietem 
trimum^ et turlurem^ et columbam, Accepit autem illi * 
hcec onnia, et divisii illa me^dia, et posuit ea contra 
fiieiem alterum alleri : aves autem non divisit, Et de- 
scenderunt^ sicut scriptum est, aves supra corpora 
quasdivisa erant, et consedit illis Abram, Circa solis 
autem occasum pavor irruit super Abram^ et ecce timor 
iaiebroius magnu» incidit ei : et diclum est ad Abram^ 
Seiendo scies, quta peregrinum erit semen tuum in terra 
non propriaj et in servitutem redigent cos^ et afjligenl 
eos quadringentis annis ; gentcm autem cui servierint^ 
judicabo ego. Post hcec vcro exibunt huc cum suppcUc" 
ctili muUa, Tu autem ibisad patres tnos cum pace nutri- 
tus (a) in senecla bona, Quurta vero gencraixone conver- 
tent se huc. Nondum enim imptela sunt peccata Amor- 
rheeorum usque adhuc, Cum autem jam sol erat ad oc- 
casunij facta est ftamma^ et ecce fomax fumabunda, et 
lampades ignis, quce pertransierunl pcr mcdia divisa 
illa, In die itla disposuit Dominus Deus testamentum ad 
Abram, dicens : Semini tuo dabo terram hanc^ a flu- 
mine /Egypti usque ad ftumen magnum Eupttratem , 
CenceoSj et Cenczmos^ et CedmonceoSy et Clietceos , et 
PheresceoSj et Raphainij et AmorrhceoSy et CtiannncBoSyet 
EveeoSj et GergesceoSy el Jebusososm 

2. nxcomnia in vi>u facta diviuilus aiqne di(!la 
suni, de quibus singulis enucleale dissorcre loiigum 
est, et iiitcntionem operis hujus exccdit. Quod ergo 
satis est, nosse debemus : posteaquam diclum est, 
credidisse Abraham Deo, et deputalum esse illi ad 
jusliiiam, non eum in fide defecisse, ut diceret, 
Dominator Domine^ secundum quid sciam quia hccres 
ejusero{Gen. xv, 7-2i ) ? terrnc quippe illius promissa 
erat hxreditas. Non enim ait , Undc sciam, quasi 
adliuc non crederet : sed ait, Secundum quid sciam, 
uteirei quam crediderat, aliqua similitudo adhiberc- 
tur, qua ejiis modus agnosccrclur. Sicut non esl vir- 
ginis Alarix dirfidontia, qiiod nit, Quomodo fiet istud, 
quoniam virum non cognosco ? Qiiod enim futurum 
esse certa erat, modiim quo (ieret inquircbat (b). Et 
hoc cum quncsissel, audivit, Spiritus sanctus superve^ 
vietin («, el virtus AUissimi obumbrabit tibi ' ( Luc. r, 
r>4, 55 ). Denique cl hic simililudo daln cst de ani- 
iiialibus, juvrnc:), capra ct nriele, ct duubus volu- 
cribus, turture et colnmba : ut secundum hscc futu- 

* Sic Mss. At edili, credereU 

* Editl, ille, At Mss., ilti ; juxta grscum LXX, auld, 

* Nostri onines codices omitlnnl verha , spiritus sanctui 
supervetdet in /«, et virtus AUiisimi obumbralnt tibi. M. 

(a) Se{)lua^iQta Inierpretcs io antiquis codicibus hal)ent, 
taphcisj tUrtuius : aitamen ia CompiuleDsi tapheis^ seputr 
tits. 

(b) lloc S. virgiuts cxemplo in eaJem rc ulitiir Ainhro- 
siiis, Ubro 2 de Abrahani itatriarcln, cap. 8. Vb\ ilura ctiin 
hoo cai)iie puuferri lossuiit. (X)ou.eus. 



ritin sciret, quod ruiurum csse jam non nmbigeret. 
Sivo crgoperjuvencam signincaiasit plebs posita siib 
jugo legis, per capramendem plebs peccalrix fulura, 
p*'P arietem e.idem plcbs eiiain regnatura ( qnx ant« 
malia propterea trima dtcuntnr, quia cum sint insi- 
gnes nrliculi temporum ab Adam usque ad Noe, et 
inde usque ad Abraham, et inde usqite ad David, qui' 
rcprobato Saule primus in regno gcntis IsraelilicnR esr 
Domini voluntale fundatus ; in hoc ordine tertio,' 
qui tenditur ex Abmham usque ad David, lanquanf 
tcriiam xtatem gerens iile populus adolevit ) ; sivo' 
aliquid aliud convenienlius ista signiftcent ; niillo tn- 
men niodo dubitavcrim, spirituales in ea pnrngura*' 
tos additamenlo turturis ei columbx. Et ideo dicluin 
cst, Aves autem non divisU : qiioniam carnalcs ititer 
se dividuntur, spirituales autem nullo modo;8ivea' 
negoliosis convcrsalionibiis hominum se removcnnt,« 
sicut tunur ; sive intcr illas degant, sicut columba : 
utraque tamen avis cst simplex et innoxia ; significnn^* 
et in ipso Israelitico populo, ciii terra illa dunda erat,' 
futtiros individuos niios promissionis ct ha^redes re*- 
gni iii a^terna feliciUUcmansuri*. Avesautemdc>cen- 
dentes siipcr corpora quac divisa emnt, non botii ali-" 
quid, scd spiri:usindicant neris hujus, pnsium qucin*'* 
dau) suum dc carnalium divisiono qurerontcs. Qtiod' 
auiem illis conscdit Abrahnm, signilicat eti:im inlcr' 
illas camalium divisiones * vcros usque in fincm per- 
scveratnros fideles. Et circa solis occnsum qiiod pa- 
vor irruit in Abraliam, ct timor toncbrosus magnus, * 
significat circa htijus sieculi fincin m:ignam pcrlnr- 
bntioncm ac tribulationem fiituram fidelium : de qua* 
Doniinus dixilin Evangdio, Eritenimtunc tributatio 
magna^quatis non fuit ab initio ( Matth, xxiv, 21 ). 

5. Quod vero dictutn est ad Abraham, Sciendo scies 
qnia peregrinum erit semen tuum in ierra non propria^ • 
et in servitutem redigent eos^ et af^igent cos quadringen" 
tis annis; de populo hrael, qui fiierat in i£g]rpto s^- 
vilurus, apertissime propheiaium est. Non quod in.* 
eadem serviiute sub i£gyptiis afQigenlibus quadrin-> 
genios aniios illc populus fuerat peraclurus; sed in; 
ipsis qiiadringcnlis aiinis prxnuntiatum cst hoc futu-- 
rum. \|ucii!admodum enim scripium cst de Thara pa-. 
tre Abrnhx, Et fuerunt dies Tharce in Charra quinque 
et ducenti anni (Gen, xi, 52) ; non quia ibi omnes acti 
suut, sed quia ibi complcii sunt : iia et hic propterea 
interpositum est, Et in servitutem redigent eos^ et af/U» 
gent eos quadringentis annis; quoniam iste ntiraerus 
in eadem afQiclione complelus est, non quia ibi uni* 
versus pernclus est. Quadringcnti sane dicuntur anni. 
propter numcri plenitudinem, quamvis aliquanto am- 
plius sint; sive ex hoc tempore compulcntur, quo isU. 
iromitiebaiitur Abrah:e, sivc cx qiio tiatus est Isaac, 
proptcr seinen Abrahx', dc qno isia pnedicunttir*. 
Conipiitantur onim, sicut superins jam diximus, ab 
aiint» scpluagcsimo ct qniuto Abrah», quando ad eum 



« Sic Mss. Edili vero, mansuros, ' 

« vind. Ain. el Kr. r>ost, cartudium dimsionesy addunt^ 

s^nrUuaTes esse noimidlos. Id aoa babeot Mss., scd plif Ui«e 

pro, veros^ fcninU viros. 



603 



DG CtVlTATE DEI, S. AUGUSTINI 



801 



f:i4*ia est primn promissio, usqiie ad exiliim Israel ex 
jLgyplo, qtudringeiili et trigiiiia aiini : qiiorum Apo- 
stoliis ila incminit : Doc autem dico^ inquit, teBiamen- 
tuM confirntatum a Deo^ qum post quadringentos et 
triginta annos facta est lex. non infirmat ad evacuan- 
dam promissionem {Galat. iii, i7). Jam crgo isii qua- 
dringenti et trigiuta anni, quadringenli poteranl uua- 
cupnri, quia nun sunt multo amplius : quaulo iiiagis 
cum aliquotjamex isto numero prasieriissent, quaiido 
i|la in visM dcraonsiraU et dicia sunt Aforabse; vel 
quando l8;i'ac natus est eentenario patri suo, a prima 
promissione post viginti et quinque aniios, cuni j- m 
ex istis quadringenlis iriginta qiiadringenii et qiiiii* 
qud remanereiil, quos Deiis quadringenlos voluii iio- 
loiiiare» et cxtera qiias sequuntur in verbis pra^nun- 
liaotis Dei, nullusdubitaverit ad Israeliiicum populum 
liortinere (a). 

4. Quod vero adjungitur, Cuiil autem jam sol erat ad 
cccasum^ flamma facta est, et ecce fomax fumabunda^ 
ei Utmpades igniSy quas pertramieruni per media divisa 
iUa; sigiiificat jain in fine sxcuii per ignem judicaii- 
dos esse cariiides. Sicut enim afHictio civituiis Dei, 
qualis antea nunquam fuil, qux sub Anticbristu fu- 
lura speratur, significatur tenebroso timore Abrdlias 
drca solis oc(.asum, id cst, propinquante jam fine s;e- 
cuii : sic ad solis occasum, id esl, ad ip>um jam fi- 
nm\ significatur isto ignc dies judicii dirimens car- 
nales per iguem salvandos, ct in igne daiiinandos. 
Deinde testameiitum facluin ad Abraliam, terram 
Cbanaan proprie manifeslat, et nominat iii ea unde- 
eim gentesa flumine i£gypti usquead numcn magnum 
Evpbratem. Noii ergo a fluinine magno iE^^ypti, liuc 
est Nilo; sed a parvo, qiiod dividit inter iEgyptum et 
Pal.e5tinani, ubi est civiias Rbinocorura (b), 
CAPUT XXY. — De Agar andlla Sarro!. quam eadem 
Sarra Abrahw voluit esse concubinnm. 
Jam hiiic tempora consequuntur filiorum Abrabx, 
unitts de Agar ancilia, alterius de Sarra libera, de 
quibiis in Kbro superiore jam diximiis (cap. 5). Quod 
«ilem attinet ad rein gestam, nuilo modo est iiiuren- 
dum de hae concubina crimen Abrahx (c), Usus est 
ea quippe ad generandam prolem, non ad explendani 
libidinem ; nec insultans, sed poiiiis obediens conjugi, 
qiiae suae stcrilitaiis credidit esse soIaliuin,si feciindum 
aiicilke uterum, quoniam natiira non poterat, voiuntaie 
Xaeeret siiuin, et eo jure quo dicit A|)05tolus, Si- 
tmliler et tir non habet potestatem corports <iii, sea 
mulier ( I Cor. vii, 4 ), uterelur mulier ad pariendiiin 
ex altera, quod non poterat ex se ipsa. Niilla est hic 
cupido lasciviae, nulla neqtiiiia; tnrpiiudo. Ab iixnre 
causaprolis ancilla marilo traditur, a niariio causa 
prolis accipitiir : ab utroque non culp:e luxus , 
sed naturae frucms exquiriiur. Denique cuin ancilla 
gravida , domiiia * sterili, superbiret, et boc Sarra 

* viod. Am. et Er., finem sascu^ 

* Sic protue notae codex Corb. Alii maQuscripli cum editis, 
domina* 

ia) conf. QuaesU in Kxod., q. 47. 
It*) Conf. Quacst. iu Josue, q. 21. 
[e) Quod quidem tacicbatl^austuslUuidixus. vid. lib. 22 
ocolra ipsum, cap. 30. 



suspicione muliebri viro potius imputarci , etiam iU\ 
demonstravit Abraham non se amatorem bcrvum, 
sed liberum fuisse geiiitorem, et in Agar Sarne con- 
jugi pudicitiam custodisse; nec voluptatem suam, 
sed voluntaiem illius implevisse : accepisse, nec pe- 
tiisse; accessisse, nec hxsisse; seminassc, necamasse. 
Ait enim : Ecce ancilla tua in manibus tws^ utere ea 
quwnodo tibi placuerit ( Gen. xvi, 6 ). virum viriliter 
utentem feminis, conjugc temperaiiter, ancilla obteni- 
perantcr, niilla intemperanter ! 

CAPUT XXYI.— De teslificatione Dri adAbraham, qua 
eidem seni de sterili Sarra fiUum spondet^ patremque 
eum gentium staiuit, et promissi fidem sacramento 
circumcisionis obsignat, 

I. Post hxc est naius Ismael ex Agar, iii quo pu- 
lare possct impleiuiu, quod ei promissum fuerat, cum 
sibi vernaculum suuiii adoptare voiuisset , dicente 
Deo, Non erit hosres tuus tuc; sed qui exiet de te^ iUe 
erit hceres tuus ( Gen. xv, 4). Hocergo promissuin ne 
in ancill;e filio pularet iinpletnm, jam cum esset anno- 
rum nonaginta et novetn^ apparuit ei Dominus^ et dixit 
iUi : Ego sum Deus, place in conspectu meo, et esto sine 
querelay ei ponam testamentum meum inter me et inter te,et 
implebo le valde. Et procidit Abram in faciem suam. Et 
locutus est ilU Deus, dicens : Et ego^ ecce te$tamentum * 
meum tecum ; et eri» pater muUitudinis gentium : et nmi 
appeUabitur adhuc nomen tuum Abram^ sed erit nomen 
tuum Abraham ; quia patrem multarum genUum posm 
te : et augebo ' te valde^ et ponam te in gentes^ et reges ex 
te exibunt : staluam testamentum meum inler tne et 
inter te^ et inier semen tuum post te in generationes 
eorum in testamentum osternum^ ut sim tibi Deus^ et 
semini tuo post le. Et dabo tibi et semini tuo post te 
terram, in tpta incola es, omnem terram Chanaan iii 
poisessioncni attcrnam^ el ero iUis Deus. Et dixU Deus 
ad Abraham : Tu autem testamentum meum conserva^ 
bis, tu et semen tuum post te in progeniee suas *. £l 
hoc est testamentum ^ quod conservabis inter me et vot, 
et inter semen tuum post te in generationes suas. Cir- 
cumcidetur vestrum omne masctUinum^ et circumeidemim 
carnem ' prasptitu vestri : et ertt in signum testamenU 
inter me et vos. Et puer octo dierum circumcidctur^ 
vestrum omne mascuUnum in progemes veetras. Ver- 
nacubis et emptitius ab omni fiiio alienigena *, qui 
non esl de semine (iio, circumcisione circumcidelur : 
vernacnlus domus ttuc et emptilius. Et erit testameu'- 
tum tneum in carne vestra in testamentum wtenum. 
Et qfii nonfuerit circumcisus ^ masculus qui non cir- 
cumcidetur carnem prospulii ^ sui octavo die, inieribit 

« sic manuscripti juxta SeptuaginU. At vind. Am. Br. , 
Ecce ego^ et ecce testamentum. Uv. , Et ecce ego, testamen" 

tum. 

* Mss. consianter babeat , augeam. 

* sic Dostri omnes tnanuscripU. in B. deest, (ti, et pro, 
tR proqenies^ legiiur, tit qenerationes. M. 

^ Edili , teslatnentum meum. Abest, metim, a »ss. et a 

> ita manuscripti juxta gnecum septoaginta. At editi, m 

came. , 11 . * 

* in manuscriptis, aUeno. Apud septuaginu, aitotmu. 

T Editioljov., Et mascuUis qui non fuerU circumctsus car' 
ne prteputii, clc. Castigatur aiicloritate manuscriptorum 
qui mhil hic dissemiunt a Septuaginia. At viaU. et Am. m 



im 



LIBER DEliMUS SEXTUS. 



50« 



amnw iUa d$ gcnere ejus; quia tesiameHtum meum 
di$sipa9it. El dixit Deu$ ad Abraham : Sara uxw 
tua^ non appellubitur nomen eju$ Sara^ ted Sarra 
erit nomen ejue '. Benedicam autem t/tam, et dabo tibi 
ex ea fUium : et benedicam iUum ; et erii in nationes^ 
et reges gentium ex eo erunt. Et procidit Abraham 
super faciem suam ; et risit^ et dixit in animo suo^ di^ 
cens : Si mihi centum annos habenti nascetur filius, et 
si Sarra annorum nonaginta pariet ? Dixit autem Abra* 
ham ad Deum : Ismael hic vivat in conspectu tuo, 
Dixit autem Deus ad Abraham : Ita, ecce Sarra uxor 
tua pariet tibi /S/ium, et vocabis nomen ejus Isaac : et 
siatuam testamentum meum ad illum in testamentum 
eeiemum^ esse ilU Deus*, et senuni ejus post iUum. De 
Jsmael autem ecce exaudivi le * : ecce benedixi eum, et 
ampliabo ^ Ulum^ et muUiplicabo iUum valde '. Duode- 
cim gentes generabit : et dabo iUum in gentem magnam. 
Testamentum autem meum statuam ad Jsaac^ quetn 
pariet tibi Sarra in tempore hoc ad annum sequentem 
{ Gen. XTii, 1-21 ). 

2. Hic apertiora promissa sunt dc vocalione Ccn- 
tium in Isaac, id csl, iii filio promissionis, quo sigiii- 
ficatur graiia, non naiura : quia de sene et auu 
sterili promiltitur filius. Quamvis eiiiin et naturalem 
procreationis excursum Deus operciur : ubi tamen 
evideiis opus Dei est, viiiata et ccssante nalura, ibievi- 
dentius iiiteiiigiiur gratia. Et quia liuc non per geiie- 
rationem, sed per regeiieraiionem fuiuruin eral, ideo 
nuiic imperata est circumcisio, quaiido de Sarra pro- 
inissus est filius. Et quod omne^, noii soluin filios, ve- 
rum eliain servos vcrnaculosetemptitios circumcidi 
jubet, ad omnes istam gratiam pertinere tesialur. 
Quid enim aliud circumcisio significat, quain vetu- 
state exuta naturam rcnovatam (a) ? et quid aliud 
quam Cbrislum octavus dies , qui bebdoniada com- 
pleta, hoc est post sabbatum, resurrexit (6)7 Paren- 
tum mutanlur et nomina, omnia resonant iiovitatem, 
et in Testamento veiere obuiiibratur novum. Quid 
est enim quod dicitur Testamentum vetus, nisi occul- 
Utio novi ? et quid est aliud quod diciliir novum, 
iiisl veieris revelatio? Risus Abrabae, exsultatio est 
gratulantis, noii irrisio diflidentis. Verba quoque ejus 
illa in animo suo, Si mi/ii centum annos habenti nasce' 
tur /S/ius, ein Sarra annorum nonaginta pariet? iioii 
sunt diibitaniis, sed adinirantis. Si quem vero movet 
quud dicium est, Et dabo tibi et semini tuo post te 
lerram^ in qua tu incola es, omnem terram Chanaan in 
possessionem cetemam ; quomudo aceipiatur implelum, 

60 noQ oonsentiunt, quod loco, qui non circumddetwr , ha- 
bCDt, qui non drcwncidet. Er., » iton circumddetur came 
prapmL 

> iia manuscripti secuodum Septuaginta. Editi autem, 
sarai uxor tua^ non appeUabitur nomen ^us Sarai (vel, 
uUra Sorot), sed sarra erit nomen ejus, 

s Ijov.» eteroiUi Deus. Er., etsbn UU Deus. Melius vind. 
et Am. ^utsimiUi Deus. AtUmen manoscrinti habeut, esst 
UU Deus. Graecum Septuaginta, einai autd Tneos, 

s Editi, audivi te. At Mas., exaudnfi te : quod rcspoodet 
graeco, epicousasou, 

• sic Mss. At editi, ampUficabo. 

> Nosun Mss., et muUrpUeabo eum valde. Et i aulo post, 
et dabo iUum tn magnam gentem. M. 

(a) Oonf. lib. cont. Faost. Manich., cap. 29. 
\b) conf. Ub. dc Peccat. Orig., n. 30. 



sive adbuc exspecietur implcndum , cum possessio 
quaecumque tcrrena xterna cuilibet genii esse non 
possit : sciat xternum a noslris interpretari , quod 
GraK;! appellnnt aiMvtov quod a sxciilo derivatum cst : 
a/cuv quippe grxce s«culum nuncupatur. Sed non sunt 
ausi Latini hoc dicere saecularc, ne loiige iii aliud 
niitterent sensum. Sxcularia quippe dicuiilur muUa, 
quae in hoc sxculo sic aguntur , ut brevi etiam teiii- 
pore transeant : aX&vtov aulem quod dicitur, aut non 
liabet fiiiem, autusque in hujus sxculi tenditur finem. 

CAPUT XXYII. — De masculo, qui si octavo die non 
fuerit circumcisut , perit anima ejus , quia testamen- 
tum Dei diuipavit. 

Item potest movere . quomodo intelligi operlcat 
quod hic diclum est , Mascutus qui non circumcidetur 
camem prceputii sui octavo die , interibit anima iUa de 
genere ejus^qma testamentum meum dissipavit : cum hxc 
nulla culpa sit panruli, cujus dixit animam perituram ; 
iiec ipse dissipaverit testamentum Dei, sed majo- 
res qui eum circumcidere non curarnut : nlsi quia 
eliam parvuli,non secundum suae viiae proprietatem, 
sed secundum communem generis humani origincro , 
omnes iu illo uno testamentum Dei dissipaverunt, in 
quo oiniies peccaverunt (Rom.^. 12). Mulia quippeap* 
pcllantur teslamenu Dei. exceptis illis duobus magnis, 
velere et novo, quod licet cuique legendo cogntiscere. 
Testamentum autem primum, quod factum esl ad ho- 
minem primuin, profeclo illud est : Qua die ederitis , 
morte moriemini (Gen. ii , 17). Unde scriptum est in 
libro, qui EcclfSiaslicus appellaujr , Omnis caro sicut 
vestis veterascit. Testamentum enim a swculo , Morte 
morierU « (Eccli. xiv , 18, «ec. LXX). Cum enim lex 
evidenlior postea data sit , el dicat Apostolu» , l/W 
autem non est lex, nec prcevaricatio (Rom. iv, 15) : q«o 
paclo quod legitur in Psalmo verum est, Pranarica" 
tores cesUmavi omnes peccatores ierrce (Psal. cxviu , 
119) ; iiisi quia omnes legis alicujus pmvaricatai sunl 
rei,qui aliquo peccato tenenlur obsiricti? Quamobrem 
si ctiam parvuli , quod vera fides liabet , nascuntur 
noii proprie , sed originaliter peccatorcs , uiide illis 
graliam remissionis peccatorum necessariam confilo^ 
mur ; profecto eo modo quo sunt peccatores , eliaro 
prsevaricatores legis illius, qua in paradiso data esi, 
agnoscunlur ; ut vcrum sil ulrumque, quod scriplum 
est, et, Prcevaricatores (esiinutvi omnes peecatores ter^ 
rce ; et, Ubi lex non est; nec prcevaricatio. Ac per lioc, 
quia circumcisio signuin regeneratioiiis fuit, et « non 
immerito parvulum propter originale peccalum, quo 
primum Dci dissipatum cst tesUmenluni , generatio 
disperdet , nisi regeneratio liberet : sic inielligenaa 
suiit haic divina verba, lanquam dictuin sit , Qui 
non fuerit rcgeneraius, interibit anima illa de populo 

« Editi, Testamentum esta scectdo, nwrtcmorieos, qii 
transarediuntur prvcepta Dei. Locus velenim Hbrorum Oi»o 
liberatur a glofisemale, et redintegralur. Somplus esl ex 
Ecclesiaslico, xiv, 18, apud sepluaginU. in vulgaU vero 
iungitur versiculo duodecimo, et exhibetur slc : JcUanKm» 
tum hujus nwndif morte morietur. 

* particula, fl, desideratur hi excusis. 



507 



DE CIVITATE DEI, S. AIJ<;LSTINI 



5as 



ejns,quialcstamcnliimdcidissipaTil', quandoin Adam 
cum omnihiis ciiam ipse peccavil. Si cnim dixisset, 
Quia lioc lcsiamenliim meum dissipavit; nonnisi de 
isla circumcisionc inlelligi cogeret : nunc vero, quo- 
niam nou cxpressit cujusmodi tcslameulum parvulus 
dissipnverit, libcrum est inieHigtTe de illo tesla- 
menio dictum , cujus dissi|>alio perlinere possit ad 
parvulum. Si aulem quisquam lioc nonnisi de ista 
circumcisione dictum esse conlendit, quod in ea tes- 
tamentum Dei. quauiam non csl circumcisus, dissipa^ 
Terii parvulus ; iiuairai locutiouis aliquem modum , 
quo non absurdc possit intelligi, idco dissipasse les- 
tamentum , quia licel non ab illo , lamen in illo est 
dissipatum. Vcrum sic quoque animadvertendum est, 
nulla in se negligcntia sua injuste * interire incir- 
cumcisi animani parvuli , nisi originaiis obligalione 
peccaii. 

CAPUT XXVni. — De commutaiione nomiuum Abra- 
h<e et Sarrw^ qui cum ob unius slerHitalem^ ob utrius' 
que autem senectutem generare non possent, munut 
fecunditatis indepti sunt, 

Facta igiiur promissionc tam magna taroque di- 
lucida ad Abrabam , cui evidentissime diclum est, 
Patrem mullarum gentium posni te; et augebo te 
taide, et ponam te in genteSy et reges exibnnl ex te : et ' 
dabo tibi ex Sarra filium ; et benedicam iltUm, et erit in 
nationes , et reges genlium ex eo erunt : quam promis- 
sionem nunc iu Christo cernimus reddi : ex illo deln- 
ceps illi conjuges non vocantur in Scripturis , sicut 
anlea vocabantur , Abram et Sara ; sed sicut nos 
eos ab inilio vocavimus , quoniam sic jam vocantur 
ab omnibus, Abraiiam et Sarra. Curauiom muiatum 
sit nomen Abrabx, reddita est r.uio : Quia patrem^ 
inquit, muUarum gentium posui te. Hoc ergosignificare 
inielligendum est Abrnbam : Abram voro, quod ante 
vocabatur , inlerprctalur Pater excelsus. De nomine 
autem mutato Snrrae nonest rcddita ratio : sed, sicut 
aiunt, qui scripserunt interpretationes nominum be- 
bnieorum , qtia^ liis sacris Lilteris conlinentur, Sara 
interprelatur Princeps mea ; Sarra auiem Virtus. 
Unde scripium est in Epislola ad HebrtTos : Fide et 
ipsa Sarra virtutem accepit ad emissionem * seminis 
(Hebr. xi, li). Ambo autem seniores ^ erant, sicut 
Scriplura testaiur : sed illa etiam sterilis , et cruore 
menstruo jam destituta ; propter quod jam parere 
non posset , eiiamsi sterilis non fuisset. Porro si fe- 
miua ita sit provectiorisxtatis, ut ei solita mulierum 
adhuc fluant, de juvene parere potest, de seniore non 
polest : quamvis adbuc possit ille scnior, sed de ado- 
lescentula gignere : sicut Abraham post nioriem 
Sarrx de Cethura poluit, quia vividam ejus invenit 
a^tatem. Hoc ergo est quod mirum commendat Apo- 
siolus , et ad hoc dicit Abrahae jam fuisse corpus 
emortuum (Rom. iv , 19) : quoniam non ex omni fe- 

* Am. Er. et lx)v., qinatestamentummeum dissipavit, At 
viud. et Mss., quia teUamentnm Dei dissipavit. 

■ Vind. Am. Er. et nonnulU Mss., jwsle. 

* Kavarraeus Ms., in conceplionem ; dissenlieaUbus ca^lc- 
ris libris. Graece est, eis catabolin. 

^ sic Mss. Editi autcDi, senes. 



minaf cui esset adhuc ali |Uod pariendi tcmpus exire- 
nium, geiicrare ipse in iila a;late adliuc posset. Ad 
alitjuid cniiii eniortunm corpus iulelligerc debemus, 
iion ad oiiiuia. Nain si nd omnia , non jam seneclus 
vivi, scd cadaver est mortui. Quamviscliam sic solvi 
soleat isla qu»!stio , quod de Ceihur.) postca genuit 
Abraliam, quia gignendi donum , quod a Domino ac- 
cepil, ctiam post obitum maiisit uxoris. Scd propier- 
ea mihi videtur illa , quam secuti sumus, hujus 
quxstionis solulio pnefercnda, quia centcnarius qui- 
dem senex , sed lemporis nostri , de nulla poiest fe- 
inina gignere ; non tunc, quando adhuc tam diu vive- 
bant, ut ccntum aniii nondum faccrent homincm 
decrepitx senectuiis. 

C APUT XXIX. — De tribus viris vel angelis^ in quibus 
ad quercum Mambre apparuisse Abrahce Dominus 
indicatur. 

Item Deus apparuit Abrahae ad quercum Manibre 
in tribus viris , quos dubilandum noD est Angelos 
fuisse ; quamvis quidam exisliment unuiii in cis 
fuisse Dominum Cliristum, asserentes eum ctiam atiie 
indumentum caruis fuissc visibilcm (a). Est quidem 
divinae potestalis , et invisibilis, iiicorporalis iucom- 
niulabilisque natune, sine ulla »ui mulaiitme etiam 
inorlaiibus aspectibus appnrere, noii per id quod est, 
scd per aliquid quod sibi subditum est. Quid auleiii 
illi hubditum noti est? Verumtnmcn si propterea con- 
firmant horum triutn aliquem fuisse Chrislum , qiiia 
cum Ires vidisset, ad Dominum singularitcr est locu- 
tus : sic enim scriptum est , Et eccc tres viti slabanl 
super eum , et videns procucurrit obviam tilis ab ostio 
tabernacuU sui , et adoravit super terram , et dixit : 
Dominej $i inveni gratiam ante te (Gen. xviii, 1-5), et 
cxiera : cur non eliam illud advertuut, duos cx cis 
venisse, ut Sodomitx delerentur, cuin adbuc Abra- 
bam ad unum loquereiur , Dominum apperiatis , et 
intercedens ne simul juslum cum impio in S<}donii<i 
perderei ? Illos autem duos sic suscepit Lot, ut eliam 
ipse in coUoquio cum illis suo singulariter Dominum 
appellaret *. Nam cum cis pluraliter dixi^set , Eccc, 
dominij decUnate in domum pueri vesiri, et cxlera (|U:i! 
ibi dicuDlur : postea tamen ita legitur , Et tenuerunt 
Angeli manum ejut , et manum uxoris ejus , et manut 
duarum filiarum ejus , in ' eo quod parceret Dominus 
ipsi, Et factum est , mox ut eduxerunt illum forat , et 
dixerunt : Salvam fac animam tuam^ ne respexeris retro, 
nec steteris in tota regione : in monle salvum te fac , ne 
quando comprehendaris. Dixit autem Lot ad illos : Oro^ 

> Sob edilio Lov., m coUoquio suo cutn illis duos smguta" 
riter nominimi appeltaret. 

> Particula, tn, deest in edilis : sed habelur in omnibiif 
manuscriptis juxta SeiJtuaginla. 

(a) lia docueruui TertulUanus, libride Carne Chrisli ca- 
pite 6, Contra Judaeos, cap. 9, Conlra Marcioneni, Hb. 2, cap. 
27, et lib. 3, cap. 9, alibique; lren«us, libro 5, cip. (5, et 
libro 4, cap. 26 ; rJemens Romanus, Consliluliouum A( osto^ 
iicanmi capiie 2i ; JustinusMartyr, in Dialogo contra Tryi ho* 
ucui; tusebius, Hisloria? Fxxleslaslicai iibro i, cap. ± ITO- 
baUilior tameo est sententia Auguslini, quara etiain profen 
in libro 2 dc Trinilate, n. 21, el iu libro 2 contra Naximi* 
iiuin, cap. 26, iin. 5 et 6; cui denique couseiitit Ambrosius. 
ilbro 1 de Abrahaui, cap. 5. COQCJb-us. 



m LIBER DECiMUS SEXTUS. 

Donune , quia intenit pucr tuus mitericordiam ante te^ 
et qiix sequunlur. Deinde post lia^c vcrba singulari- 
ler il.i rcspondit ct Dominus, cum in duobus Angelis 
cssel , dicons , Ecce miratus sum *■ faciem tuam (Gen, 
XIX, 3*21), et cxtcra. Unde muUo est credibilius, 
quod ct Abraham in tribus cl Lol in duobus viris 
Dominum agnosccbant, cui per singularem numeruin 
loquebanlur , etiam cum eos homines esse arbitra- 
rentur : ncque enim aliam ob causam sic eos susce- 
perunl, ut tanquam mortalibus et humana refectione 
indigenlibus minislrarent : scd erat prorecto aliqiiid, 
quo ila excellebant , licet tanquam homines , ul in 
eis esse Dominum , sicut esse assolel iii Prophelis, 
hi qui hospitalitatem illis exhibebant , dubitare non 
possent ; aique ideo et ipsos aliquando pluraliter, et 
in eis Doininiiin aliquando singulariler appellabani *. 
Angelos autem fuisse Scriplura teslatur, non solum 
in hocGencsis libro, ubi hxc gesia narrantur; vcrum 
ctiam iu Epistola :idIIcbrxos, iibi, cum hospilalitas 
laudarctur, Pcr lianc, in(|uil, etiam quidam nesctentes 
hospilio nceperunt Angelos (Hebr, xiii , 2). Per illos 
igitur tres viros , cum rursus filius Isaac de Sarra 
promitlerelur Ahrahse, divinum datum est etiam tale 
responsum, ut dicerelur, Abraham erit in gentem^ 
magnam et rrMUam^ et benedicentur in eo omnes gentes 
terra; (Gen, xviii, 18). Et hic duo illa brevissiine 
plcnissimeque proniissa sunl, gens Israel secunduin 
carnem , et umnes genles secundum iidein. 

CAPUT XXX. — Dc Lot a Sodomis libernto , atque 
eisdem coslesti iijne consumplis ; et de Abimclech ; cu- 
jus concupisccntia casiitali Sarra; noccre non potuil. 

Post h:uic promissionem iihoralo de Sodoniis Loi, 
et ve/iicnle igneoimbre de coelo, lola illa rogiolmpiaj 
civilatis iii cinerem versa cst, iihi siupra in masciilos 
in tantam consuetiidinem convalueront, quantam le- 
ges soleut aliornm racloriim prarbcrc iiccnliain (a). 
Vcrum ei hoc eorum supplicium spccimen fuluri ju- 
dicii divini fiiit. Nam qiio perlinet quod prohibiii sunt 
qui liberabantur ab Angelis retro respicere, nisi quia 
non est aniino redeundum ad velcrem vitam, qua per 
gratiam rcgeneratus exiiitur, si ultimuin evadere ju- 
diciuin cogitamus? Dcniqnc uxor Lot, ubi respexii, 
remansit; et in salem conversa ( Gen, xix) hominibus 
ridclibiis qiioddam prxslilitcondimrnium, quo sapiant 
aliquid, unde illud caveatur exemplum. Inde rursus 
Abraham fecit in Geraris apud regem civitalis illius 
Abimelech, quod in iEgypto de conjiige fecerat, eiqiie 
Intacta similiter rcddiia est. Ubi sane Abraliam oh- 
jurgnnti regi cur tacuissct uxorem, sororemqiic dixis- 
sei, apcricns quid timuerit, eliain hoc addidit : Et- 
enim vere soror mea csl de patre, sed non de malre(Gen, 



K!0 
XX, 2): quia dc patre suo soror crat Ahrahae, de 
quo propinqiia ejus eral. Tantae autem piilchritudi- 
nis fiiit, iit etiam in illa a^tntc possel adamnri. 
C.APUT XXXI. — De Isaac secundnm promissionem 

natOf cui nomen ex risu utriusque parentis esl indi- 

tum, 

Posi liatc naiiis cst Abralia;, secundiim promissio- 
nem Dei , de Sarra liliiis, eumque nominavii Isaac , 
qiiod interprclatiir Risus. Kiserat enim ct pater, 
quaiido ei promissus esl , admirans in gaudio : rise- 
rat ct maler, qunndo per illos tres viros iterum pro- 
missiis cst, duhitnns iii gaudio; quninvis exprobrante 
angelo quod risusille, ciiamsi gnudii fuil , lamcn 
plenae fidei non fuit (Gen. xvui, 12-15). Post ab codem 
angelo in fide eiiam conlirmata est. Ex hoc crgo puer 
nomcn accopit. Nam quod risus illc non ad irrideri- 
diim opprobrium , sed ad celebrasidum gaudium per- 
tincbat, nato Isaac , ct co nominc vocalo, Sarra mon- 
stravii; ait quippe, Risum mihi fecii Domi^us; qui- 
cumque enim audierit^ congaudebit mihi (Id^ xxi, 6 ). 
Sed post aliquaniulum lempus ancilla de domo ejiciliir 
cuin nHo suo, ^t duo illa secundnm Apostolum Tc- 
siamenia significanlur, vetus et noviim : ubiSarra illa * 
siip?rn9C Jerusalcm , hoc est civitalis Dci , fignram 
gerit (Galnt, iv, 26). 

CAPUT XXXII. — De obedientia et fide Abraha;, qua, 
per oblationcm immolandi filii probaius cst, ct de 
morte Sarrce, 



> Edili, miseralus sirni. verius Mss., miratus stan : nam 
grsece est apud Lxx, eXhaumasa^ quod hic forte soDaly re- 
spexi^ reventus sum. 

* Sic Mss. Kditi vero, et ipsos atiguando piuroliter ut do- 
ntinoSf aliquando singulanter ut m eis dominum appelUi' 
batit. 

> Ujv., ut diceretur ad Abraham^ Erit m gentem magnrnn 
et mullatn. Editi alii et maQuscriitti coDsenliuntcumSci»tua- 
giniii. 

(a) Gonf. supra, lib. II, cap. 18, iuilio. 



1. Inter hxc , qiix omnia commcmorare nimis lon-* 

giim cst , tentatur Abrnham de immolando dilectissi- 

mo filio ipso Isaac, ut pin ejns obc<Iientia probare*' 

lur, SGCCuiis in notitiam proferenda , non Deo. Neque- 

cniin omnis est culpanda tentatio : quia et gratulanda 

est, qua fil probalio (a), Et plerumque aliter animiis 

humanus sibi ipsi inuotescere non poiest, nisi Tires 

suas sibi , noii verbo , sed experimento , tentatione> 

quodammodo interrogante , respondcat : ubi si Dei 

inuniis agnovcrit , tunc pius est , tunc solidatur fir- 

mitatc grathc , noQ inflatur inanitale jaciantiae. Nun- 

quam sane crederet Abraham^quod viclimis Deu8« 

delectaretur humanis : quamvis, divino intonaiite 

praecepio, obediendum sit , non disputauduni. Verum- 

tamen Abraham confestim niium , cum fuisset immo- 

latiis , resurrecturum credidisse laudandiis cst. Dixe- 

rat namque illi Deus, cum de ancilla ct filio ejiis fo- 

ras ejiciendis voluntatem conjiigis nollct implere : 

In Isaac vocabitur tibi semen. Ct certe ibi scquitiir ac 

dicilur, Filium autem ancillw hujus in magnam gentem 

faciam illum * ; quia semen tuum est (Gen. xxi, 12, 

13). Quomodo crgo dictum esl , In Isaac vocabitur tibi 

semen^ cum et Ismaelem Deus scmcn ejus vocaveril? 

Exponens autem Apostolus , qiiid sit , In Isaac voca- 



* Sic Mss. Edili autem, illius. 

> ID ediiis ouiittilur, itlum. Iiabetur tamen ia maniiscri 
plis et apud septuaginta. 

(a) Quod explicat in QuaesUonibus in GeDCsim, qua^st. £i7, 
et iu Kxoiluiu, qussl. 58. Anibrosius, de Abrahaai pa 
triarchn, lib. 1, cap. 8 : « Alitcr Himis lent.it, aliter diabo 
lus : diabolus tenlat, ui bubrual; Deuij teiiuii, ul coroiKCt.» 

COQUAUS. 



511 DE CIVITATK DEI 

bilur tm semen : Jd esi^ inquit , non qui /S/ti earnis , 
ki fUii Dd ; $ed fUU jwomitnonii deputantar in icmine ^ 
(A0111. IX, 8). Ac per boc filii promissioDls , at siDt 
seioen Abrabae , in Isaac Tocantur, boc cst , in Cbri« 
slum ' Tocante gratla congregantnr. Haoc ergo pro» 
missionem pater pius fideliter tenens , quia per hunc 
oporlebai impleri , quem Deus jubebat occidi , non 
hesitaTJt quod sibi reddi poterat immolatus, qui dari 
potuit noD speralus. Sic intelieclum estet in Episloia 
ad UebrsBos , et sic expoiiium. Fide , inquit , prcsces' 
stl Abraham , in Isaac * tentatiu ; et unicum obtu&t , 
qui promiuiones suscepit^ ad quem dictum estf in 
isaac vocabitur tibi semen : cogitans quia et ex mortuis 
excUare potest Deus. Proinde addidit , Pro hoc etiam 
eum et in sinutitudinem adduxit (Hebr, xi, 17-19). Cu- 
{us slmtliludincm , nisi illius de quo dicit idem Apo- 
stoius , Qut proprio Filio non pepercil , sed pro nobis 
onmibus tradidit ittum {Rom. vni , 32) ? Propterea el 
Isaac , sicut Dominus , crucem suam , iia sibi ligna 
ad victimae locum, quibus fuerat imponendus, ipse 
portavit. Postremo quia Isaac occidi uon oportebat , 
posteaquam est pater ferire probibitu§ , quis erat iile 
aries, quo immoiato impletum est significativo san- 
gaine sacrificlum? Nempe quando eum vidit Abra- 
bam , cornibus in frulice tenebatur. Quis ergo ilio fi- 
gurabatur, nisi Jesus , antequam immoiaretur, spinis 
Judaicis coronatus? 

2. Scd divina per Angelum verba potius audianius. 
Ait quippe Scripiura : Et extendit Abraham manum 
tuam sumere machteram , ut occideret filium suum, Et 
vocamt iUum Angelus Domini de ccelo , et dixU : Abra- 
hmn ! iUe autem dixit : Ecce ego. Et diaat : Non tit/t- 
dof manum tuam super puerum , tt^^ti^ facias iUi qmd' 
quani : nunc eittrn sctvi quia times Deum tu ^, et non 
pepereisti fitio tuo dilecto propter me. JSunc scivi , dic^ 
tum est , nunc sciri feci : neque enim boc nondum 
iciebat Deus. Deinde ariete illo immolato pro Isaac 
illio suo, vocavit , ut legilur, Abraham nomen loci it^ 
lius , Domtittis vidit : ut dieant hodie^ In monte Domi- 
nus apparuit. Sicut «lictum est , iVtiftc sdvi , pro eo 
quod est , Nunc sciri feci : ita liic , Dominus vidit ; 
proeo quod est, Dominus apparuit; hoc est, Videri 
fie fecit. Et vocavit Angelus Domini Abraham secundo 
de cmto , dicens : Per memetipzum juravi , dicU Domi- 
nui , propter quod fecisti verbum hoc , et non pepercisti 
fiUo ttto dilecto propter me , nisi benedicens benedieam 
te , el mutiipUcam muUiplicabo eemen tuum , sictU stel- 
las ceeti , et tanquam arenam qute est juxta labium ma- 
ftf . Et hmeditate possidebU semen tuum civitates adver^ 
sariorum ' ; et benedicentur in semine tuo omnes gentes 
terrae ; quia obaudisti vocem meam {Gen. xxn , 10-18). 
Hoc modo est illa de vocatione gentium in seminc 

1 Er. Lov., fiUi reprondmoms depiUantur in semen; dis- 
sentientibus editis aliis et manuscriptis. 

* Sola ediUo Lov., in christo. 

* MoDnulli Mss., Fide, inquitj obhUit Abrahani rsaac. — 
M88. 2050, ^i et 20S3 legunt, fide autem non pepercU 
Abraham isaae. m. 

^ fiditi , jDetntt tuum. Melius Mss. juxla septuagluta , 
Deum lu. 

" Editi addunt, suorum : quod a manuscriptis et a se- 
rtuaglflU abcst. 



S. AUGUSTINl M« 

Abrahft , post bolocaustum , quo significattis est Cliri- 
stus , etiam juratione Dei firmaia promissio. S;i'pe 
enun promiserat, sed nunquam juraverat. Quid aulem 
est Dei veri veracisque juratio, nisi promissi confir- 
uiatio, et infidelium quacdam increpatio ? 

3. Post baec Sarra moriua est, ccntesimo etvicesi- 
mo septimo anno vitae suae (Gcn. xxiii , 1), centesimo 
autem et tricesimo septimo viri sui. Decem quippc 
annis eam praecedebat aetate ; sicut ipse , quando sibi 
ex illa proraissus esi fiiius , ait , Si mihi annorum cen- 
tum nascetur fitius^ et u Sarra annorum nonaginta pa- 
riet {Id. xvii , 17) ? Tunc emit agrum Abraham , in 
quo sepeiivit uxorem. Toiic ergo, secundum narra- 
lionem Stepbani , in terra illa est collocatus , quo- 
niam coBpit ibi esse possessor {Act. vii , 4) ; post mor- 
tem scilicet pairis sui , qui coiligitnr ante biennium 
fuisse defunctus. 

CAPUT XXXIIl. - De Rebecca nepU Nachor, quam 

isaac accepit uxorem. 

Deinde Rebeccam, neptem Nacbor patrui sui. cum 
annorum quadraginta esset Isaac, duxit uxorcm, cen- 
tesimo scilicet et quadragcsimo anno vitu; pairis sui , 
triennio post mortem matris sux. Ut auiem illain du- 
ceret , quando ab ejus patre in Mesopotamiam ser- 
vus missus est , quid aliud demonsiralum est , cuni 
eidem servo dixit Abrabaui , Pone manum tuani sub 
femore meo , et adjurabo le per Dominum Deum cosU 
a Dominum terrce , ut non sumas fiiio qieo Isaac uxo- 
rem de filiabus Chananceorum { Cen. xxiv, 2,3), nisi 
Dominum Deum cosii et Dominuin terne in carne , 
quae ex illo femore irahebalur, fuisse veniurum? 
Numquid baec parva sunt praenuntiaUe indicia veriia- 
tis , quam compieri videmus iu Cbristo * ? 

CAPUT XXXI V. — Quid inteUigendum sH in eo ifuod 
Abraham vost mortem Sarree accepit uxorem Celhu* 
ram. 

Quid autem sibi vult , qiiod Abrabam post mortem 
Sarrae Cethuram duxit uxorem (a)? Ubi absit ut in- 
continentiam suspicemur, praeserlim in ilia jam aetate, 
et in illa fidei sanciitaie. An adhuc procreandi fiiii 
quaercbanlur, cum jam Deo promiitente tanta inulti- 
plicatio fiiiorum ex Isaac per siellas coeli et arenam 
terrae fide probatissima tenereiur? Sed profecto si 
Agar et Ismael, doctore Aposiolo, slgnificnverunt car- 
nales veteris Testamenli [GaUit. iv, 24) ; cur non eliam 
Cethura et fdii ejus significent carnales, qui se ad Te- 
stamentum novum exislimant perlinere? Ambx quip- 
pe et uxores Abrahae, et concubinae sunt appellatc : 
Sarra vero nunquam dicta est concubina". Nam et 
quando data est Agar Abrahae, iia scriptum est : Et 
apprehendit Sarra uxor Abram Agar jEgyptiam ancit' 
tam suam , post deeem annos quam habitaverat Abram 

> SicMss. Atediti, indida veritatis^ qum comptcri vi 
deamus tn christo. 
fl (D editis additur, sed uxor tantum. 

(a) Hieronymus in Tradillonfbus bebraicis refen on nio- 
nem Hebraeorum, existimanlium Cetboram iisam luibse 
Agar. Cogu^s. 



m 

in Urra Chanaan , cl dedit eam Abram wro suo , ipd ' 
uxorem * {Cen. xvi. 5). De Celhura aulem quam posl 
obilum Sarr» acccpil, sic legilur : Adjiciefis autem 
Abraham sumpsit uxorem.cui nomen Cethura. Ecoe 
ambiE dicuniur uxorcii : ambae porro concnbin:i! fuisse 
repcriuntur , poslca dicenie Scriplura , Dedit autem 
Abraham omnem censum suum Isaac filio »«o, et /iliis 
concubinarum suarum dedit Abraham dationes, et dimi' 
sit eos ab Isaac fiUo suo adhuc se vivo , ad Orientem , 
tn tcrram Orientis {Id. xxv, i, 5, 6). flabenlergo non- 
iiulla miinera filii concubinarum, »ed non perveniunl 
ad rcgiiuin promissum, nec haTClici, nec Judxi car- 
nales : quia praclcr Isaac nullus esl Iixres ; el non qui 
filii carnis, hi filii Dei ; sed filii promissionis deputantur 
in semine {Rom. ix , 8), de quo diclum csl, In Isaae 
vocabitur tibisemen {Gen. xxi, 12). Neque enim video, 
cur elinm Celhura posl uxoris morlem ducla , nisi 
propier hoc myslerium, dicla sil concnbina. Sed quis- 
qiiis hacc non vult in islis significationibus accipere, 
iion calumnietur Abrahac. Quid si enim et hoc pro- 
visuin est contra hairecicos fuluros secundarum ad- 
versariiis nuptiarum (fl), ul in ipso palre mulurum 
geiilium post obiiuin conjugis iierum conjiigari de- 
monslrarelur non esse peccalnm? Et mortiius est 
Abraham, cuin esset annorum centum sepluagiuta 
quinque* {Id. xxv, 7). Annorum ergo sepluaginta 
quinque Isaac fiiiuin dcreiiquit, qnem cenlenarius 
genuit. 
CAPUT XXXV. — De geminis adhuc in utero 

Rebeccw malris inclusis quid iudicaverit divina re- 

sponsio, 

Jam cx hoc, quemndmodiim per postcros Abrahae 
clvilatis Dei procurranl tcmpora, videanius. A primo 
igilur anno vit;e haac, usque ad scx:igesimum quo ei 
naii sunt niii, illnd memorabile est, quod cum illi 
Deuin roganli ut pareret uxor ejus, qua; sierilis cral, 
concessisscl Dominiis qitod petebat, atqtie haberet 
illa conceplum, gcsliebaiit gentini adhuc in ulero 
ejiis inclusi. Qu:i molesiia cura angerelur, Dominum 
interr<»gnvit, accepitquc responsuni : Duo! gentes in 
utero tuo '^uut, et duo populi de ventre tuo separabun- 
liir, et popnlus poputum superubit, et major urviet 
minori { Ibid., 25 ). Quod Paulus aposlolus magnum 
vult inlelligi gratiae documentum : quia nondum illis 
nalis, nec aruiuid agentibus boni seu mali, sine nllis 
bonis meritis eligilur ininor, majore reprobato {Rom. 
IX, 11-15) : quando procul dubio, qiiantum altinei 
ad originale peccatum, ambo pares erant ; quantiiiu 
autem ad proprium , iillius eorum nullnm erat. Sed 
nunc do hac re dicere aliquid latius , iiisiitiili operis 
raiio non sinit, unde et in aliis jam niulta diximns. 
Qiiod aulcm dictura est, Major serviet minori, nemo 
fere noslnim aliier intellexil, quam majorem popu- 
Iiim Jiiddtorum mtnori popiilo Christiano serviturum. 



1 vox, ipsi, decst in edilis; sed habelur in manuscriptis 
ct a()iid sepiuaginia. 

* iioc ei |.ruximo loco abcst, quinque, a manuscriptls. 

{n) secundas Duptias Cataphryges oihil a fonucaiione dit- 
ferre censebaiit, ui soibit Augu:>tinus m librode llaeresibus 
ad gijodvultdeum, baET. 26. 



LIBER DECmUS SEXTUS. 51 i 

Et revera quamvis in genle Idumxorum, qnae naia 
est de majore, ctii duo nomina erant ( nam et Esnu 
vocabatur, et Edom, unde Idumaci ) , boc videri pos- 
sit impletum ; quia postea su|)eranda fuerat a populo, 
qni ortus est ex minore, id est Israeliiico, eique fue- 
rat futura subjecta : timeii in aliquid majiis iiitentam 
fuisse islam prophetiam, qiia dictiim esl, Popnlui 
populum superabit^ et major serviet minori, conveiiien* 
tius creditur. Et quid est hoc, nisi quod in Jndjcis ei 
Christianis evidtmter inipletur? 

CAPUT XXX Yl. — De oraculo et benedictione, qnam 
Isaac non aliter quam pater ipsius, merito ejusdem 
dilectus *, accepit, 

Accepit etiam Isanc oraculum tnla, qualo aliquoties 
paler ojus acceperai. De quo oraculo sic scriptum 
cst : Facta est autem fames super terrnm, pra*ter fa» 
mem qum prius facta est in tempore Abrahce, Abiit au- 
tem Isaac ad Abimetech regem Philistinorum in Gerara, 
Apparuit autem illi Dominus^ et dixit : Noti dtscender* 
in jEgyptum : habita autetn in terra quam tibi dixcro^ 
et incole in terra hac ; et ero tecum^ et benedicam te, 
Tibi enim et semini tuo dabo omtiem terram hanc : ei 
statuam juramentum meum quod jnravi Abrnh(s patrl 
tuo ; et muUiplicabo semen tuum tanquam stellas cceiif 
et dabo semini tno omnemnc, et benedicentur terram ha 
in semine tuo omnes gentes terrce^ pro eo qnod obaudi» 
vit Abraham pater tuus vocem meam^ et custodivit prm 
cepta men, et mandata mea, et justificationes meas^ 
et legitima mea{Gen. xxvi, 1-5). Iste patriarclia nec 
uxorein habuit aliain, nec aliquam coiicubiiiam , scd 
posteritate duorum geminorum ex nno coiicubil» 
procreatorum conlenliis fuit. Tiinuit sane eliam i{>8e 
poriculum de pulchriiudine conjugis , cuin hnbiuirct 
inter alienos, fecit(|ue quod palcr, ut cam sororein 
diceret, taccrct uxorem : erat enim ei propinqiia pa- 
terno et maierno sanguine : sed eliam ipsa ab alieni- 
genis ', cognito qiiod uxor ejus esset, inansit intacta. 
Nec ideo tamen istnm patri ejiis pru*ferre dcbcmus, 
qiiia iste nullam feminain pnter unatn conjugeni 
noverat. Erant eiiim procul dubio patcrnx fidei ct 
obedienlinc merita potiora, in tantum ut propter illum 
dicat Deus, huic se facere bona quac facit : Renedi' 
centur^ inquit, in semine tuo omnes gentes terrcc, pro 
eo quod obaudivit Abrnham puter tuus vocem meam, ei 
custodivit prcBcepta mea^ et mandata mea, et justifica^ 
tiones meas, et legitima mea, Et alio rtirsus oraculo : 
Ego sum,\i\qu\if Deus Abraham patris tui : uoU timere; 
tecum enim sum, et beuedixi te, et multiplicabo semen 
tvum propter Abraham palrem tuum ( Ibid. 24)* Ut 
inielligamus quam caslc Abraham fecerit, quod ho- 
minibus impudicis et neqitilix susc de Scripturis san* 
ciis patrocinia rcqiMreniihus videiur fecisse libidine : 
deinde ut eliam Iioc novcrimtis, non ex bonis singu- 
lis iiiter se homines comparare , sed In uiioquoqne 
coiisidercnius nnivcrsa. Fieri cnim potest, ut babeat 
aliqitid in viia et inoribusquispiamquo superat alium, 



< sic Uss. Al editi, merito ejusdcm ac dHectione* 

< Mss., ab aHenis, 



515 DE CIVITATE lEI, 

idqiic sii longe prxslnbilius, quain csl illud undc ab 
alio siiperalur. Ac ^:er boc saiio vcroqiie judicio, cum 
GQntinentia conjugio prxfcratur , melior est tamen 
bomo fidelis conjugaius, quain conlinens infidelis. 
Sed inlideiis bomo non soiuin minus laudandus, ve- 
rum etiiim maxiiife dciesiandus est. Constituamus 
ambos bonos * ; etiam sic profecto melior esi conju- 
gatus fidebssimus et obedienlissimus Deo, quam 
Gontinens minoris fidei minorisque obedicntix : si 
yero paria sinl ca^tera , continenlem conjugato prae- 
ferre ' quis amlngal? 

CAPUT XXXYIl. — De hi$ qute in Esau et Jacob 
niystice proffigurabantur. 

Duo igilur Isaac filii, Esau et Jacob, pariter cre- 
scunt. Primatus majoris transfundiiur in minorem 
ex paclo et placito inter iilos, eo quod lenticulam, 
qnem cibuin minor paraverat ' , major immoderatius 
concupivit , eo({ue pretio primogeniia sua fratri ju- 
ratione interposita vendidit. Ubi discimus in vescendo 
non cibi gcnere, sed avidiiate imraoderala quemque 
cuipandiim. Senescil Isaac, ejusque oculis per scne- 
Ctam visus aufertur. Vult benedicere filium majorem, 
ct pro illo nesciens benedicit minorcm, pro fratre 
majore, qni erat pilosus, se pntcrnis manibus snppo- 
nentem , hxdinis sibi pelliculis coaptatis velul alicna 
peccata porlantem. Isie dolus Jacob, nc putaretur 
fraudulentus dolus, ct non in co magnse rci mysic- 
rium qiKcreretur, superius prxdixit Scriptura : Erat 
E$au homo sctens venari , ngrestis : Jacob autem homo 
mmplexjutbitans domum (Gen, xxv, 29-34, 27). lioc 
nosiri quidain interprclati sunt,sme dolo, Siveautem 
sine dolOf ^we simplex^ sivc polius sine fictione dica- 
Inr, quod est gr^^ce £7c)acTo;, quis cst 1n isla perci- 
pienda bcnediciione dolus hominis sine dolo ? quis 
est dolus simplicis, qux nclio non mentientis, nisi 
profundum mysleriuin veritaiis? Ipsa aiitein heiicdi- 
clio qualis est ? Ecce, iiiquil, odor filii mei tanquam 
odor agri pleni, quem benedixit Dominus. Et det tibi 
Deus de rore cosli^ et de ubertate terrce, et mullitudi^ 
nem frumenti et virU : et serviant tibi gentes, et adorenl 
ie principes, el fias ^ dominus fratris tui^ et adorabuni 
te filii patris tui, Qui maledixeril te, maledictu$; et qui 
benedixerit te, benedictus. Benedictio igilur Jacob, 
pncdicalio Christi esl in oninibus gentibus. IIoc fit, 
hoc agitur : Lex et Propheiia est Isaac ' : etiam per 
os Judxorum Chrislns ab iila benediciiur velut a ne- 
scieiile, quia ipsa nescilur. Odore nominis Chrlsii,' 
sicut agcr, mui:dus impteiur : ejus cst benedictio do 
n»re cceli, hoc esi, de verborum pluvia divinorum ; 
ei de uberlatc lerr», hoc esl, de congregatione popu- 
lorum : ejus est multitudo frumenli ct vini, hoc est, 

" Sic magno consensu mamiscripti. Al cd\{\, Sed con- 
tinens infidelia homo non solum ntinus laudandus est , 
quia se conlbtel^ dum non credai ; venm etiatn tnulto magis 
tituperandus, quia non credii, cum le contincat, constilua' 
mus ergo ambos bonos, 

* Mss. 2050 el 20:«, prceferri, M. 

' ' Sola ediiio [x)v., eo quod tenticulam, quam mmor para- 
verat. M. 

* Mss., et fiere. 

* Cr. ct tiov.; est in isaac, Abcst, m, a \lDd. Am. ct uas. 



S. AUGLSTIM 5!C 

multitudo quam coUigil fruinoiitum et viiiuiii iii Sa- 
cramenio corporis et sunguini» ejiis. Ei serviunt 
gentes, ipsum adorani priiicipes. Ipse est doiniiius 
fratris sui, quia populus ejus dominatur Juda.MS. 
Ipsum adorant lilii patris ejus, hoc csi, filii Abrahx 
secundum lidem : quia et ipse (ilius cst Abrakie se- 
cundum carnem. Ipsuni qui maledi.\erit, inalediclus ; 
et qui bcnedixerit, bencdictus est. Christus, inquain , 
noslcr eti.im ex ore Judxorum, quaiiivis erratitium, 
sed tamen Lcgem Prophetasquc cantaniiuin benedi- 
citur, id est veraciler dicitur; cl alius benedici pu- 
latur, qui ab eis errantibus exspcctatur. Ecce bencdi- 
ctioneiii promissani repetenlc majore , expavescit 
Isaac, et aliuin pro alio se bemdixisse cognoscens 
miratur, et quisnam ille sit, percunctatur : nec ta- 
men se decoptum essc coiiqucriiur; imo confestim 
revelato sibi intus in corde inagiio sacramentodevi- 
tat indignationem, coiiGrmat bencdiciionem. Quis 
ergo, inqiiit, venatns est mihi venationem, et intulit 
mi/it, et nuinducavi ab omuibuSy antequam lu venires^ 
et benedixi eum, et sii benedictus ( Gen, xxvii, 27-29 , 
55) ? Quis non hic maledictioiiem potius exspectaret 
irati, si haec non superna inspiralione, sed tcrrcno 
more gercrenlur?0.rcs, gesias .^ed propheiice gestas ; 
in tcrra, scd ca^Iitus ; per hoinincs, sed divinitus ! Si 
excuiiaiitur singula tantis fecundii mysleriis, inulta 
sunt iinplcnda volumina : sed huic operi modus 
modcraie imponendus nos in alla festiiiare coro- 
[)ellit. 

CAPUT XXXVIII. — De misso Jacob in Mesopota* 
miam ad accipiendam uxorem , et de visione quam in 
itinere somniavit , et de quatuor ipsius femiws , cum 
unam peiiisset uxorem, 

l.Mitlitur Jacob a parcniihus in Mcsopotamiam, 
ut ibi ducat uxorein. Patris mittentis hxc* verba sunt : 
Non accipies uxorem ex filiabus Chananceorum : sur- 
gens fuge in Mcsopotamiam in domum Bathuel , patris 
matris tuce^ el sume tibi inde uxorem de filiabus Laban^ 
fratris matris tuce. Deus autem meus benedicat te, et 
augeat te , et multiplicet te ; et eris in congregationes 
gentium : el det tibi bencdictionem Abrahas patris tui 
(o), tibi et semini tuo post te , ut hoeres fias terrce inco' 
latus /m , quam dedit Deus Abrahce (Gen. xxviii, 1-i). 
Hic * jam iutelligimus scgregatuin semen Jacob ab 
alio semine Isaac, quod factum est per Esau. Quando 
enim dictum est , In Isnac vocabitur tibi semen {Id. 
xxn, i2), periinens nliquo semen ad civitaiem Dei ; 
separatiiin cst inde aliud somen Abrahic , quod erat 
in ancilla: filio, et quod futurum eral in (iliis Ceihune. 
Sed adhuc erat amhiguum de diiobus geminis fUiis 
Isaac, an ad ulrumqiie, an ad unumeorum illa bene- 
diclio periincret; etsi ad unum, quisnam esset illo- 
rum. Qiiod nunc declaratum est, cum prophelic« a 
patre bcnedicitur Jacob, et dicitiir ei : Et eris incon- 
gregationes gentium , et det tibi benedictionem AbraHee 
patris tui. 

« Sic vind. Am. et Mss. At Er. et Ijoy., Hinc. 
{a) U\ gra^cis uibliis, patros vm^ patris mei. 



517 LinFR DECIMLS SEXTUS. 

i. Pergens itaqiic in Mosopotaniiain Jacob, in soni- 
nis accepil oracuium , de quo sic scripiuni esl : Et 
esiit Jacob a Puteo jurationis , et profeclus est in Char" 
ram , et devenit in locum , et dormivit ibi : occiderat 
enim sol : et sumpsii ex lapidibus loci , et posuit ud 
caput suum , et dormivH in loco Ulo , et somniavit, Et 
ecce scala stabilita super terram , cujus caput pertinge- 
bai ad caslum : et Angeli Dei ascendebant et descende^ 
bant per iilam; et Dominus incumbebat super illam; 
et dixit : Ego sum Deus Abraham patris tm, et Deus 
Jsaae , iio/t timere : terram in ^ua tu dormis super 
eam*,tibi dubo iUam, et semini tuo : et erit semen 
tuum sicut arena terrce; et dilatabiiur super Mare^ 
et in Africum, et in Aquilonem^ et ad Orientem : ei bem* 
dicentur in te omnes tribus ierne , et in. semine tuo. Et 
ecee ego sum tecum , cusiodiens te in omni via quacum' 
que ibis ; et reducam te in terram hanc : quia non te de* 
rclinquamf donec faciam omniat quas tecum locutus sum, 
Et surrexit Jacob de somno suo , et dixit : Quia Domi- 
nu$ est in loco hoc , ego autem nesciebam. Et timuit , 
et dixit : Quam ttrribilis locus hic! non est hoc ' n si 
d nms Dei, et hac poria est cxli. Et surrexit Jacob , et 
sunipsit lapidem auem supposuii ibi ' ad caput , et stU" 
tuii iUum in tiiutum , et superfudit oleum in cucumen 
ejus : et vocavii Jacob nomen ioci UUus^ Domus Dtfi (Geu, 
xivni, 10 i 9). Hucad propbetiam perliiiet : nec morc 
idololatrise lapidem pcrfudit oleo Jncob, velui faciens 
inuni deum ; neque enini adoravit eumdeni lapidein , 
vel ei sacriticavit : sed quoaiam Chrisli noincna cbri- 
sniate est, id esi ab unciione; profccio iiguralum e:>l 
liic aliquid, quod :id iiiagiium perlincat sacramcntuni. 
Scaiaui vero isiam ititelligilur ipse Salvalor nobis in 
memoriam rcvocare iii Evangeiio, uiii citm dixissct 
de Nathanacle , Ecce vcre Israelita, in quo dolus 
non est; quia Isiaei viderai isiam visioi;em , ipse cht 
enim Jacob : codcm loco ait , Amen, amen dico vobis, 
mdcbiiis coelum apertum , et Angelos Dei ascendentet et 
descendentes super Filium hominis {Joan, i,47,51). 

3. Perrexii ergo Jacob in Mesopoinniiam , ut iiide 

arciperetuxurcm. Undeautcm illiaccideritquaiuorba- 

berereniinas, de quibus duudecim fiiios ct unain fiiiam 

procreavit, cum earum nullam concupiscerei illicite, 

divina Scriplura indic;tl. Ad unam quippc accipicudain 

veneral {Gen, xxix) ; scd cum ilii allera pro altera sup- 

positafuissel, iiec ipsam dimisit, qua nesciens usus fue- 

rat in nocte , ne ludibrio eain viderclur babuisse ; ct 

eo tempore , quaiido n)uhiplicand;u posleritalis causa 

plures uxores icx uulla prchibcbat , acccpil eiiam il- 

lam , cui uiii jain futuri coiijugii (idcm feccrat. Quse 

cum esset slerilis , anciliani sunm , dc qua lilios ipsa 

susciperet, roarilo dedit : quod eliam major soror ejus, 

quamvis peperisset , iinilata , quuniain inuliiplicare 

prolem cupicbat, cirecii. Nullam Jacob logiiur potiisse 

proiter unam , iiec usus plurimis nisi gignendic pro- 

lis officio, conjugali jure servalu , ut Dfqiie iioc facc- 

ret, nisi uxoresejus id (iori Qngiiasscnt, qusncorporis 

^ Er. et Lov., per eam. casliganiur ex editis aliis et Mss. 
* Fjditi, non est hic. At M&s., non est hoc ; juxia graec m, 



M8 

viri sui hnbcbant legilimam poieslntcm. Cenuit ergo 
duodecim (ilios et iiiiam (iiiam ex qualuor inulieri- 
bus. Deinde ingressus cst in iEgypium /er (ilium 
suum Joscph , qui vcndiius ab iii\idciitibus fratribus 
eo perducius fuit, aique ibidein subhinatus. 

CAPLT XXXIX. — QucB raiio fuerii ut Jacob ctiam 

Israel cognominaretur. 

Jacob aulcm etiam Israel, sicut paulo nnle dixi.voca- 
batur : quod noinen niagis populus ex illo procreatiis 
oblinuU. IIocautemnomenilliabAngeloimpositumesf, 
qui cum illo fut*rat in ilinere dc Mesupolamia redeunie 
luctatus , typum Christi evidentissinie gcreiis. Nam 
quodei prxvaluit Jacob, uiiqiie voIenii,ut niysteriuin 
figuraret , signidcat passiunem Christi , nbi visi suni 
ei prsevalere JudxM. Et tamen bcnedictiuiiem ab eo- 
dem angelo , qiiem supcrnveral , inipetravit : ac sic 
bujus nominis impnsitio bcnediclio fuit. Iiiterpret.io 
tur autein Israel , Videns Deuin : quod cril in fine 
prxmium omnium sancloruin. Tetigit porro illi idem 
aiigeliis vclut praivalenli lalitudiiieni remuris, euniqiie 
islo mudo claudum reddidit {Gen, xxxii, 2i*29). Erat 
itaque unus alqiie idom Jacub ct bencdlolus et claiio 
dus; bcnodictus in cisqui iii Cbrisluni ex codcin \hu 
pulo crcdidcrunt , atque in inlidelibus claiidus (a). 
Nam femoris latiludo , generis est multitudu. Plures 
quippe sunt In ea slirpe , de quibus propholice pra;- 
diclum est : Et claudicaverunt a semitis suis {Psai, 
xvii, 46). 

CArUT XL. — Quomodo Jacob cum sepiuaginta quin' 
que animabus ^gyptum narreiur ingressus; cum 
plerique ex his qui commemorantur , iempore poste^ 
riore sint geniti. 

Ingressi iiaqiie rcferuntur in iGgyptum simul ciim 
ipso Jacob sepiungiiita qiiinque htmiincs (Gen. xlvi, 
^7, sec. LXX, et Act. vii, ii), annunieratu ipso cuni* 
ftliis siiis. Iii quo iiiiinero dux tantum fcminx coin« 
memorantur, uua (ilia, neplis aiiera. Sed res diligcii- 
ter considerata non indicai,quod tanlus numerus fuo- 
rit in progenie Jacob die vel anno quo ingressus cst 
ifigyptuiu. Comniemornli sunt quippc in eis ctiain 
pronepoles Josepb, qui nullo modo jnni tunc cssc po* 
lucrunt : quoniam tunc cenlum iriginla annorum emi 
Jncub , Gtiits vero cjus Jusepli Iriginia iiovein ; quem 
nim accepisse triccsimo anno suo, \cl amplius, con- 
siet uxorem , quomudo potuil por novcm annos Iia- 
bcre pronepotes de liliis, qiios ex cadem iixore siis» 
ce|)it? Cum igitur ncc fliios liabcront EpiiraMii ei .Ma- 
nnsses filii Josoph, sod eos piioros iiifra qiiam noven- 
nes Jacob iOgypluin ii.grossus invonoril , quo pactA 
coruin iton soluiii (ilii , scd otiani nepotes , in illis 
scptu.igiiita quiiiqiie numeraiilur, qui luiic ifigypium 
ingressisunl cuin Jacob? Nnm cominemoratur ibi Ma- 
chir filius Manassc, nepos Joscph , et cjusdcm Machir 
filius, id cst Cnlnad, nepos Manasse, proncpos Jo- 
soph : ibi cst et qucm genuit Ephracni , aller (iliuft 



to&io. 

* Ai.ud Lov., supposwU ttW..ln Mss, autcm esl, supiHisyU 
Un. Apud LXX ekei. 



» Parlirula, cmi/, 3i»osi a Ms*. 

(a) (.onf. Eiiarr. in rsal. il\\\ u. 30. 



510 



DE aVITATE DEI, S. AUGUSTINI 



Josepb, id csl Uialaam ^ nepos Josoph ; et filius ipsias 
Utalasc EJcm, nepos Eplirseni, proncpos Josppb {Gen, 
L, 22 ; Num. xxvi, 29 $qq.): qui nullo roodo esse poluc- 
runt, qunndo Jacob in iEgyptum venil, et filios Joseph 
nepoies suos, avos istorum, minorcs qoam novem an- 
norum piieros invcnil. Sed nimirum introitiis Jacob 
in iCgyplum, qiiando eum in sepluaginta quinquc ani- 
naabiis Scriptura commemorit , non uniis dies , vcl 
unus annus , sed totiim illiid esl tcmpus, qiiamdiu 
vixil Joseph, per qiiem Hictum est ut iutrarcnt. Nam 
de i(vso Juseph eadem Scripiura sic loquitur : Et habi- 
lavit Joseph in ^gyplo , ipse et frntre^ ejus , et omnis 
eohabitaiio patris ejus : et vixit annos centum et decem^ 
el vidit Joseph filios Ephr^em usque in tertiam genera- 
tionnn. Ipse est illc pronepos ejas ab Ephr.Tm ter- 
tiiis. Gencraiiuncm quippe tertiam dicit , (llium , ne- 
p«)lem, pronepotem. Deiiide scqiiitur : Ei /ilii Machir^ 
filii Mannsse, nati $unt supra femora Joseph (Gen, 
L, 22). Et hic iilc ipse est nepos Manasse, pronepos 
Josoph. Sed plnraliter appellali sunt, sicut Scriptura 
consucvit ; qux iinam quoque filiam Jacob filias nun- 
cupavii : siciit in Inlinae lingux consuetudine liberi 
dicunlur pluralitcr filii, etiamsi non sint uno amplius 
{a). Gum ergo ipsius Joscpb praediceretur felicilas, 
quia videre potuit pronepotcs , nullo modo putandi 
suiil jnm fuisse tricesimo nono anno proavi sui Jo- 
seph, quaiido ad eum in iflgypium Jacob pater ejas 
advenit. Illud autcm esl, quod fullit iniuiis ista dili- 
gentcr intuentes, quoiiiam scriptum est , Ha^ autem 
nomina fiiiorum Israel , qui intraverunt in j€gyptum 
ifmti/ cum Jacob patre sno {Id. XLr. , 8). Hoc enlm 
dictum est , quin simul cum iUj compuL^intur se- 
ptuaginla quinque, non quia simul jam erant omnos , 
quando iEgyptum ingressus est ipse : sed , ut dixi , 
toluiii lempus habetur ejus ingressus, quo vixit Jo- 
seph, per quem vidctur ingr&(;sus. 

CAPUT XLI. — De benedictione^ quam Jacob in Judam 

filium suum promisit. 

Igitur propter populum christianum , in quo Dei 
civitas peregrinalur in terris , si carncm Christi in 
Abrahas semiiie requiramus, remotis concubinariim 
filiis , occurrit Isaac : si in scmiiie Isaac , remolo 
fisaii, qui est etiam Edom , rccurrit Jacob , qui cst 
ei Israel : si in seminc Israel ipsius , remotis cxXe- 
rts , occurrit Judas , quia de tribu Juda exortus est 
Christus. Ac pcr hoc ciim in iEgypto moriturus Israel 
filios 8U0S benediceret , qiiemadmodum Jiidam pro- 
pbelicc benedixeril, audinmus : Juda^ inquit, ta 
Utudabunt fratres tui, Manus tuee super dorsum inimi* 
carum tucrum : adorabunt te /S/it patris tui, Catulus 
leonis Juda : ex germinatione , /!/t mi , aicendisli : 

* NonouUi probae notx Mss., Tutalaam , vel uttalaam. 
Apud sepiuagmu vero, sutataam. Mox msi^ nepos Joseph ; 
bi edilis slc regehatur, ibi est et Bareth fUius ipsius vtatam^ 
id est nepos Ephram. Emendaiitur auctoritate veierum li- 
hrorum, quilms suflfiragatur edilio Septuagiata, nisi quod 
luec pro, Edem , habet, Edom , et, Sutnln(e ; pro. iJtalaw. 

(tf) lulatineunus fiiius tiberi dicitur, sicut Gelhus seri- 
blt, ^oct. Attic. lib. 2, cap. 13, aflertque dtcium sempronii 
Assellioois historici, qui de unleo Tiberii Gracchi filio « liho» 
rosv dixit. Herennius, jurisconsultus, libro Digestorum 50 
Idom ooafimat. tjm. Vivbs. 



recumbens dormisti ut leo , et ut catulus iiomi , qutg 

suscitabit eum ? Non deficiet princeps ex Juda , d dus 

de femoribus ejns , donec veniant qua reposita tmnt d : 

et ipse exspectatio gentium ' ; altigans ad vitem puilum 

suum , et cilicio {a) puUum asina iuas. Lavabit in «no 

stotam suam, et in sanguine uvce amictum suum, Fulvi 

oculi ejus a vino, et denies candidiores laete {Gen. xux, 

8-12). Exposui hxc adversus Manicliseam Faustum 

disputans ( Conrra Fauslum Manichceum, lib. 12, eap. 

42) : et satis esse arbiiror, qiiantiim vcritas prophe- 

tu£ hujus elucet ; ubi et mors Christi prspdicU est 

verbo dormiiionis , et non necessitas , sed potestas 

in morie , nomitie lconis. Quam potestatem in Evaii- 

gelio ipsc pncdicat, diccns : Potestatem liabeoponemU 

animam meam , et potesiatem habeo iterum sunsendi 

eam. Nemo eam toUt a me : sed ego eam pofto a me , 

et iterum sumo eam {Joan. x, 18, 1 7). Sic leo fremuit, 

sic qiiod dixit Implevit. Ad eam namque periinet 

poiestatcm , quod de resurrectione ejus adjunctum 

est , Quis susdtabit eum ? hoc est , qnia duIIus hoini- 

nmn , nisi sc ipse , qui etiam de corpore siio dixit , 

Solvite templum hoc , et in triduo resuscitabo illud 

{Id. II, 19). Ipsum aulem genus moriis , boc est 

subliinitas crucis , in uno verbo inielllgilur, quod ait, 

Ascendisti. Quod vero addidit , Recumbens dornds^^ 

evangelista exponit , ubi dicit, et incUnato capite 

tradidit spiritum {Id. xix, 30). Aiit ccrte sepultura 

ejiis agnosciiur, in qua reciibuit dormiens ; et unde 

illum nullus hominum , sicut Prophelae aliquos , ▼el 

sicut ipse alios suscitavit , sed sicut a somno ipse 

surrexit. Stola porro ejus quam lavat in vino, id est, 

mundat a peccatis in sanguine suo , cujiis sanguinis 

sacramentum bapiizati sciunt , iinde et adjungit , Et 

in sanguine uvas amictum suum , qiiid est nisi Eccle- 

sia ? Et futvt ocuU ejus a vino : spirituales ejus ine- 

briati pociilo ejus , de quo canit Psalmus , Et calis 

luus inebrians qunm prmciarus est {Psal. xxii, 5) ! Et 

dentes ejus candidiores tacte :qiiod potanl apud Apo- 

stolum parviili , verba scilicet nutrienlia , nondtim 

idonei solido cibo (1 Cor. iii, 2). Ipse igitur est io 

qiio reposila erant promissa Judrr, qu£ donec veni- 

rent , nunquam principes , hoc est reges , Israel ab 

illa stirpe defiirriint. Et ipse exspectatio genUum: 

quod clariiis est videndo , qiiam sit exponendo. 

CAPUT XLII. — De fUiis Joseph , quosJacob prophe^ 
tica manuum suarum transmutatione benedixit, 

Sicut autein duo Isnac filii , Esau et Jacob , figii- 
rani pnebuerunt duoruin popiilorum in Jud?eis et 
Christianis(quamvis quod ad camis propnginem perti- 
nct, nec Judxi vencrlntex semine Esau, ted Idumasi ; 
nec Ghristinnx gentes de Jacob , sed potins Judaei(^), 
ad hoc enim tantum figura valuit, quod dictum est , 
Major serviet minori [Gen. xxv, 23]) ; ila factum est 
etiam in duobus (iliis Joscph : iinm major gesslt ty- 
pum Judaeorum , Christianorum autem miiior. Quos 

1 Edili, et ipse erit exspectatio gentium. Abest, erit, s 
manuscriptis et a gneco septuaginui. 

(a) Graece est, U etila : quod cyprianus« lib. 1 advenas 
Judaeos, vertit, ad heUcem, id est ad | aiinitem. 

{b) Gonf. Epist. 198» ad Aselliouiii. 



ni 



eam iNjiiciIiccret Jacub 

Mper uiiDoretn , qucm habebat ad siQisirain: 
urain •npor majorcm , qnem babebat ad deiiraiii : 
fnta «isnm ot palri oorum, ei admonuit paircm 
lelut corrigeni ejits erroreoi, el quisnam eonim es- 
jrt nwior osLeudeng. At ille muiare manus noluil , 
sed diiit : Sdo , (iti , Kto. £l hic eril (n populmn , et 
tthie exallabit»r:ted(raier ejui junior mnjor itto erit, 
umen ejtu erit ia ntutiiludiHtm ii(n(iNin(Cen. iLvui, 
19). Eiiam liic duo illa proiniBsa demonsiral '. Mam 
ille in poptd»tn , istc tn mii/itMrfinem gcnliiim : quiii 
flTidentius quam bi> du;tbus promiBsiouibut eonlineri 
populum kraeliurum orbcmqi]e turr.irum iii Bemiiio 
Abrvboc , illiim gcciiiiduni canicm , isiuni sccundum 
OdemT 
CArUT XLlll. — Dc lemporilnu Hogil, et Jetu !fme. 

ae Jfl^RM , alflM exinJe Uegum , quorum qnidem 

Snui primut etX , led David pricciputit et tacrmiieiiio 

kubetMr ei uuriio. 

1. Dcfuncto Jacob, deruncio ciiam Josepb, per re- 
liquoe ceiitum quadmgiiiui quntiior aitnos , doitec 
esiretur de lerra .lEgypli^ iu moduiii iiicredibilcm 
illa gen> crevit , ctiam ianiii> aiiriia pcrsecutionibus, 
utquodaui lempore nali masculi nccarentur, cum 
uiruiles £gypiiiiB nimis populi illius incremcnla 
lcrrerent. Tuuc Uayses siiblractus furto tnicidsito- 
ribus parvulorum , ad douiiim regiam , iiigciitia per 
eum Deo prxparanlc, pcrvciiil, nutrilusque et ad- 
oiiutus a filia rharaouis (quud iiomcn in .£gjpio oni- 
nium regum ruil), in tantiim pcrvcnit virum, ul ipsc 
ilbui gcniem mirjbiiilcr mulLiplicaiam, ei durissimo 
ei gravissimo, quod ibi rcrcbai, jugo servitulis cx- 
Iraberet , imo per cum Deus , qui hoc promiserat 
Abrahx. Priiis quippe ciiuile fugiens , quod , cun 
Israelliam defenderct , jEgyptium occiderat , ei icr- 
vilus fueral * ; poslea diviiiitus niissus in poteslaie 
Spiritus Dei supcravit rcsisienlcs Pharaitnis magus. 
Tunc per cum ^ypliis illatx sunt dcccm loemnra' 
IhIcs plagx,cum diniiitere populum Dui nollcni; 
aqua in sangtiiiicm vcrsa , ranx ci scinipbes , cyno- 
luyia , mors pecorum , ulceni , grando , locusia , le- 
nebrae, mors pTimogcniionim. Ad citrcmnni Israe- 
liiat, quos plagis lul tanlisqiie perrracti laiidcm ali- 
^ndo dimiserant , .Xgyptii in uiiri Itubro dum 
persequunlnr, eisliticii sunl. Ellis qitippc abcunlibus 
divisnm mare vinm Tccit : iios aulciii iiisciiiicntes iii 
is rediens unda submersil. Deitide per antios qua- 
dr^nia , duce Hoyse, Dei populus i>er deserlum * 
KMt es!, quando Tabcriiaculum tcsiimonii nun- 
capatitm est, al» Dcus sacriliciis futura )irxitunlian- 
tibitt colebaiiir : cuni scilicci jani dala tev fuissct in 
nioutt! multnm lerribiliicr ; atlestabaiur enim eviden- 
Ifnima nrinbilibns signis vocibusquedivioiias.Quod 
fneinn esi mox ut eiiium esi de ^gypto , et iu de- 
sorto populus esse coepit, quiuqnngesimo die post 

* Editi, dentoiuirtnu. EmendBnlnr ex mairascriptis. 

* SJc Hu. Al eilill, Priiu qvippe exinde ad urrai* ju- 
Am ptgitte rcferiur, quod , eum ivoeiUim defeiuUret, 
S9pbunt oedderat, el lcrHtut fugeml , vd, fugerit, 

* ttw., iH deterto, 

SaMCT. AUGCST. VII. 



UBER DECIHtS SEXTUS. nn 

mauum dcxlcram poncns cclcbralum Pascba per ovis immolalioocm : qui ■ 



usquc adeo lypus CbriBti cst, prxnuntiaus cum per 
victimnm passionis de hoc niundo iransitumm ad 
Patrcm (Pasclia quippe hebrxa liiigua Transitus ui- 
lerprcialur [Exod. xii, 1 1 ,]), ut jatn cum revelarciur 
Tcsiamciitum nuvum, posicaquaiii Pascha noslrum 
immolaius cst Chrislus , qtiinqiiagcsimo die vcniret 
dc cikIo Spirilits saiictus : qui dicliis csl in Evsngelio 
digilus [)ei (Lnc. ii, SO), ul rccordalioitem iiosiranj 
in primi prajrtgiiraii fucii niciiioriam rcvocaret ; quia 
et lcgis illie labulx digito Dei scripLs rcfcruutur 
{t:seod. iiii, IS). 

i. Defuiicio Uoyse . populuin rciit Jcsu* Nave , ct 
iu teroni proniissioiiis itiiroduiit, uainquc popiilo 
divisil. Ah bis duobus mirabilibus duclbus bclla ciiam 
prospcrrimo ac uiirabilitcr gcsta sunt, Dco conie- 
siaiite iioii laiii proptcr mcrila Ilcbra:i populi , qiiaiu 
pmpter |>ccc»ia carum qux dcbellabniilur gciitiiim . 
illas cis proveuisse viciorias- Post istos tluces , Ju> 
diccs fueniiit , jam in lerra prumissiunis populo col- 
lucaio : ut iiicipcrcl iitlcrim.rcddi Abrahx prinia 
promissio de gcnlc una, id csl □ciinc.i, ci lerta Clio* 
naan ; iiondum dc omiillius gcntibus ci luto orbc lcr- 
nrum : quod Cbrisii adveittus in canic , ct iion vo> 
leris Legis obscrvaliones , sed Evanjrclii lides fucrat 
impleiura. ("iijiis rci prxliguralio fiK^la csi, ([uod non 
Hoyscs , qul tcgcin populo acccpcrut iii luoutc Siua , 
sed Jcsus , cui eiiam nomcii Dco pr.-ccipicnic iiiu- 
laluni fueral ut Jcsus vocjrctiir , |Kii>uIuin iu icr- 
rain promissionis induiit. Tcmporibus aiiiciu Ju- 
diciiai , siciH se tiatiebanl ct pcccnL-i populi cl loi- 
sericordia Dei, aliernaveruiU prospcr.i ct ndversa 
bellorum. 

S. Inde ventnm cst ad Rcgum lcmpora : quamiii 
primus regnavU Saitl : quo reprobalo el bcllica cla> 
de proslralo , cjusque slirpe rcjccia , iic inde rcgei 
Oiirentiir , David succcssil in rcgniim , cujus maxime 
Cbrisltts dicius est filius. In quo ariiculus quidani fa- 
cius est et eiordium quodammodo juvenlulis papuli 
Dci : cujus geiicris quxdam vclut adolcscentia duce- 
balur ab ipso Ahrabam usqiie ad tiunc David. Ncquo 
enim frustra MaUh.nua cvangclisia sic geiicralioucs 
commemoravit , ul hoc primum inicrvnllum qua- 
luordecim gcneraiionibiis commcndarct, ab Abraliam 
scilicct usque ad David [Uattli. i , 17). Ab adoicsccD- 
tia quippe incipil lioino posse geucrarc : proplerea 
geiicraiionum ' cx Abniliam sumpsit eiordium ; qui 
eiiam pater geniiuni cunsiitulus esi, quando mutalum 
nomcn acccpit. Aiiie hunc ergo vclut pueritia fuit 
biijtis gencris pupuli Dei , a Noe usque ad i|isum 
Abraltam : ct ideo prima lingua ' inveiita est , id cst 
bebra^. A puerilia naraqno honio iiicipit loqui post 
infanliam , qiio! Iiiiic appeltaia cst , qiiia lari noit 
potesi. Quam prorccio xiaiem primam deoeifit (M- 



> ^c Mss. Ediil auiem, qiut. 

> Edlti, qeaeraliomim leriex 
termdianmgenlium lUiesi, 
qurc infra »ldtU tUent voi, nm 

■ rlures uss., et idto Ktwiin ; 
Ubri, «I tdeo tn lingiia; vel, ei ii 




S25 

vio, sicul apias [irima gcncris liumani est delela dilu- 
v.u. Qiiotiis cnim quisqiic csl , qui suam rccordelur 
inr»iilinui?Quamobreui iii isto procnrsu civilatis I>ei, 
iicut superior uiiam caiudeniquc priuiani , ila duas 
x*latcs sccundam ct lcrliaiu liber iste contiiie:it, in qua 
lcrlia pr3p(er vaccim trimam , capram (rimam , et 



DE CIYITATE DEI» S. AUGUSTINI 



m 



arictcm trimuin ( On. xv , 9 ) • impositon tU l^egis 

juguin , et apparuil abundaiiiia peccaloruin , ei regni 
tcrreni surrextl exordium, ubi nondefuenuit spiriiua* 
les , qiiorum iii turture et columba {Ibid.) figantuu 
est sacrnmcntuiii. 



LIBER DECIMUS SEPTIMITS. 

i ciuo a^^iiur de civiiaUs Dei procursu tcmporibus negum ct Prophe(anim a Samuele et Davld usque ad Christmn. et qoc 
' sLcris Liiieris uianUaiai suul valiciuaiioucs eorumdem temporum ia Regum, Psalmorum et saloiiioiiis Ubris dc diristo ec 

1-xx'iesta exi)0uuulur. 



CAPUT I»RIMUM. - De temporibus Proplielarum. 

I^romissiones Dci , qu.-c factrc sunt ad Abraliam , 

ciijtis semini ct gciitem Israciilicam secundum carnem 

et omucs genics dcbcri secuiidum fidem , Deo polli- 

ceute , didicimus , quemadmodum complcantur , per 

ordiiieni (cmporum procurrens Dei civitas iiidicabit S 

Quuniam 4;rg» supcrioris libri iisquc ad regnitm David 

facdis est linis, uunc ab eodem rrgno , quantum 

siiscepto operi sufnccre videiur , ca:lera qn» sequun- 

tiir aliiiigimus. IIoc itaquc teiupus , ex quo sanctus 

Samuel propheure ccepil, ct dcinceps donojC populas 

Urael caplivus in Bal)yloniam duceretur , atque inde 

«ccimduiu sancti Jcreuii:c proplietiam post scptuaginld 

aniios reversis Isracruis (Jerem, xxv, 11) Dei domusin- 

stauraretur (otum tempus est rropbelaruDi* Quamvjs 

enim ct ipsuiii Noc patriarcliaui, in cujus diebus uiii- 

versa tcrra diluvio delcta est, et alios supra et iufra 

us^iue ad lioc tcnipus , quo reges iii Dei populo esae 

coepcriiut , propier quxdam pcr CDS futiu*a ' sive 

quoquo inodo significata , sivc pncdicta , qux per- 

tinerent ad civitaiera Dci regnuinque coelorum , non 

Snimerito possimus appellare prophelas ; pncsertim 

quia noniiullos eoram id cxprcssius lcgimus nuncu- 

/^atos , sicut Abrabam ( Cen, xx , 7 ) , sicul Moysen 

{Deul, XXXIV, 10) : tamen dies Prophetarum prj*cipue 

maximeqtie hi dicti sunt , ex qiio coepit prophctare 

Saniucl , qui et Saylem prius , ct eo rcprobato ipsiun 

David » Deo prxcipiente , uiixit In rcgem , de cujus 

cacteri stirpc succederent , qiiousque illos succcdere 

sic oporteret. Quae igitur a rrophetis sunt prxdicta 

de Cliristo , cum inoriendo deccdeutibus et nasceit- 

do succedentihus suis membris civitas Dei pcr ista 

curreret tempora , si oroiiia yelini commemorare , in 

immeiisum pergitur. Primum quia ipsa Scriptura, 

qu:e per ordiiiem Reges eoramqiie facia et eventa 

digerens , videtur tanquam hjslorica diligeutia rebus 

gestis oepupata esse narrandis, si adjuvante Dei 

. Spiritu .cousiderata tractelur , vel magis, vel certe 

fioii minus pncnuiitiandis futuris^ quam [^raeterilia 

eniiiitiandis, iiivenietur intenta. Et boc perscratando 

indagare ac dissereiido nionstrare , quam ail ope- 

> Fditi, disscntienilhus manuscritiUs i^lerisquc, Mlea9,'t : 
et Uifra loco, atUngimus^ baiieut, ottint/mmtM, 
* la sola editipoe lx)v.» facta ; male* 



rosum a(qac prolixum , et quam multis indigiiiim * 
voluminihus , quis igiiorat , qui Iixc vel nicdiocritef 
cogitat? Deinde quia ca ipsa quac ad proplietiani 
jion ambigitur pcrtinere , i(a sunt multa dc Christo 
reguoque coelonim , qu:c civitas Dei est , ut nd hoc 
apericndum major sit disputalio necessaria , quam 
bujus opcris modus flagitat. Proinde lia , si potuero, 
stilo moderabor meo , u( liuic opcri in Dci voliinialo 
perageiido, nec ea qu;c supersitit dicain, ncc ea qus 
aatis siut pra^tcrmittnro. 

CAPUT 11. — Quo tempore iit impteta promhrio Da 
de terra Chanaan,^am in posiettionem etiam Israei 
camalis accepit. 

In pra*cedeii(e libro diximus, ab iniiio ad Abrabani 
promissioniim Dei duas res fuisse prorois$as : unain 
acilicet , quod tcrram Chaiiaaii posscssiirum fiicrat 
scmen ojus ; quod signKicalur, ul>i dictam .«^1« Yaii 
in terram , quam tibi demonstravero , et faciam te v$ 
gentem maynam : aliaiu vero longe prxstanliorem , 
noii de camali , scd de spiritiiali seinine , j>er qnod 
p^iter est , non unius gcniis Isracliticae , sed omniunv 
genliiimj qu:e fidci ejtis ves(igia conseqiiUDtor ; qaod 
proitiiKi ca*pit his verbis: £f benedicentur in te ommts 
Iribus lerra ( Cen, xii , 1-5 ). Ct deiticcps aUis muUis 
admodum tcstttnoniis h:rc dtio proniissa esse roon- 
stravimus. Erat igilur jnui in (erra promissionis senieQ 
Ahrah:c , id cst populus Israel , secundom carticm : 
alque ibi non solum teneudo ac possidendo civiiajies 
advcrsariorum, verum etiam rcges liabendo, r^ari 
jam ccc|>erat, implelis dc ipso populo promissioiiibttS 
Dei jam magna ex parte; non solum qux illis tribns 
pairibus , Abraham , l^aac , et Jacob , ct qunecuroqoi 
alix (cmporihus eorum , verum edam qu;e per ipsaai 
Moyseu,per qucm populus idem de scrvituie iCgyplia 
liberatus est , et per qucm cuncta prxlerita revebta 
sont tcmporibua ejus, cum populum per eremum 
duceret , factx fuerant. Neqiic auiem per insignem 
ducem Jesom Nave,per quem pi puliis ilie in promis» 
sionls inducivs est (crraro • expiignatisque genlihMS, 
eam duodecim tribubiis,quibus Deus jusserai^ divisiti 
et mortutis est ; neque post illiim toto tempore Jn- 
dicuro impleta fuerat promissio Dci de teiTaChanaan» 

« vifid. Aro. Fr.« Migeeit, IjOv.. dii§nm> H roelioris oatJl 
ilS8«t VKtigmmi, r . . 



f»5 



LIBER DECIIIUS SEPHMUS. 



5^6 



i qiKKiam flumine ^gypti usque ad flunien magnum 
faphratem * {Gen, xv , 48 ) : nec lamen adhnc pro- 
plietabauir fulimim , sed exspeclabntur implendum. 
Imptetum est antem per David , et ejus Glium Sa- 
lomunem ; cujus regnum tanlo , quanto promissum 
fuenit 9 spaiio dilat-itum est : universos quippe iilds 
subdiderunt, Iributariosque fecerunl. Sic igitur in 
terra promissionis sccuiidum carnem , hoc est in 
lerra Cbanaun , sub h.s regibus seinen Abrahx fuerat 
constituluin « ul nihil dcinde superesset , quo lerrena 
illa Dei promissiocompleretur, nisi ut in cadem lerra, 
^ttanmm ad prosperiiatem aliinet teniporalem , pcr 
posterilatis soccessionem inconcusso siatu usque ad 
mortalis saeculi hujus terniinum gens permaneret He- 
brsea, si Domini Dci sui legibus obedirct. Sed quoniam 
i>euS noverat , boc eam non esse facluram , iisms est 
ejus etiam temporalibus poenis ad exercendos iii ea 
paucos fideles suos , et adinonendos qui postea fiiluri 
erant in omnibus genlibus, quod eos ^ adnionci^i opor- 
tebai , in quibus altcram promissioncm , revelato 
^vo Teslamciilo , per incarnationcm Christi fucrat 
lmp(eturus. * 

CAPUT III. — De tripartitis tignificationibut Pro- 
fhetQTum^ qum nunc ad terrenam , nunc ad ccBlestem 
Jerusttlem, nunc uutem ad utramque refeiuntur, 
I. Quocirca , sicut oracula illa dlvina ad Abralinm, 
Isaac j et Jacob , et qu;vcumque a4ia sign» , vet dicta 
prophetica, in sacris Litteris prsecedeiitihus facta 
sniit: ita etiam cx'teracab isto Regum lem|M)re prophe- 
liae partimpcrlineiitadgenlemcarnisAbrahu:, parlim 
^vero ^d illnd semen ejiis , in quo bencdicuiitur omncs 
gente^ cohneredes Christi per Testamentuiii novuin , 
ad ppssidendam vitam aeteniain rcgnumqiie coeloruia. 
Partiin ergoad ancillani, qux in servituiem gcnerat, 
id est terrenam Jerusalem, quae scrvii cum (iliis suis ; 
partiiu vero ad liberam civilatcm Dei , id est veram 
-Jerusalem aeternam in coetis , ciijiis filii homjiies se- 
ciindum Deuin vivenles peregrinantur in terris : sed 
MiK iii eis qnxdam , qux ad utramqiie pertinere in- 
lelhguntur, ad ancillam proprie, ad liberam figurate. 
S. Tripartita itaqiie repcriiiDtur eloquia Propheta- 
itim; siquidem aliqua suiii ad terrenain Jcrusalem 
ipeclantia, atiqua ad coeleslcin, nonnullaad utramque. 
Exemplis video probandum esse quod dico. Missus 
est Natbap propheta, qui rcgem David argueret de pec- 
eato grayi, et ct, qux consecula sunt mala, futtira prac 
diceret (II Reg. xii).llxc atque hiijusmodi sive pidjiice, 
id est pro salule vcl utiliiale popuii, sive privatim, cura 
pro suis quisque rebus divina promereretur etoquia , 
quibns pro usu tcmporalis vilu* fiiluri aliquid nosce- 
retur , ad tcrrenani clyitatcm pertinuisse, quis am* 
bigai? Ubi autein legitur , Ecce dies r«m>iit, dicit 
DominuSt et consumnmbo domui hrael et dflmuiJuda 
iestamentum novum , non secundum testamentum quod 
disposui patribus eorum , m die qua apprchendi manum 
«orMni, 11/ educerem eos de terra jEtjijpti : quoniam ipsi 
uon permanserunt in testamenlo meo, et ego ueglexi eos, 

* &ic Mss. Editi vero, quod a fmmne /Kgifpti ustpte ad 
(tunm pama^ EupHratem.pQpumi iUe donmmretwr. 

* Editi, m onntflim gen^Wf quaeper eos. (aotigap^ur e^ 



<fict/Dominiis,|}tua hoc est testamentum, quodcoustituatr^ 
domui Israel: post dies iiios, dicit Dominus , dabo' 
ieges meas in mentem eorum^ et super corda eotum scri' 
bam eas, et videbo eos (a) , et ero illis in Deum, et ipsi 
erunt mihi in plebem {Jerem, xxxi, 51-53; Hebr. viii, 
8-10) ; Jerusatem sine dubio supenia pn'plieialnr , 
cojus Deus ipse praemium esl , euinquo hahere alque 
ipsius esse surhmum ibi est ■ atque lotum bonum. 
Ad utramqiie vcro pertinct hoc ipsum, qiiod Jeru- 
salcm dicitur Dei civitas , et in ea proplietatur futura 
domus Dei , eaque prophetia videlur impleri , cum 
Salomon rex aHlilicat illud nobilissimum lemplum. 
Ilxc eiiim et in tcrrena Jerusaleni scciindum histo- 
riaiii conligerunl , et ccelestis Jerusalcm liguraB 
fueriiiit. Quod genus prophellu) ex ulroqiie veliill 
coiiipacluiii alque cominixtum in Libris veteribus 
canoiiicis , quibus rerum gestnrum narrationes con- 
tinentur, valct plurimum , mul(uin(|ue exercuit et 
exercel ingcnia scruianiium Lilleras sacras, ut quod 
bjslorice prxdictum completumqiie legitur in seiiiine 
Abrahne secundum canicni, etiam in seniine Abrah^r. 
sccundum fidem quid implenduin allegoricc significet 
inquiraiur : in Untum ut quibusdam visuin slt, nihd 
csse in eisdcm libris vel pra;nuiilialum et eOectiim , 
vd efleclum , quamvis non praenunliaiom , quod iion 
iiisiBuet aru|uid ad siipeniam civitalem Dci ejiisqoe 
filios in liac vila percgrinos figuraia signincalione 
refcrendiim. Sed si lioc ila esl, jain bipanita, non 
tripariiia erunt eloquia Propbelanim, vcl potiiis illa- 
rum Scripturaruin omniiim, quae veieris Iiistruinenti 
appellaiione ceiisenlur. Nihil cnim cril iUic , quod ad 
Jcriisalcm terrenam lanlum periineat, si qiiidquid ibi 
de illa , vcl propter illam , dicitur aique coniplctiir , 
significat aliqiiid, qiiod etiam Jcnisa^em coelestom al« 
legorica pr.edguralione referatiir ; sed enint sola duo 
gencra , uiiiim qiiod ad Jerusalem liberaiii , alterom 
quod ad utramque pertiiicat. Mihi aiiiem sicut niul- 
tum videntur errarc, qui nullag res gesuis in eo 
g:enere litlerarum aliqiiid aliiid pracler id qmHl eo 
modo gcstas sunl significare arbitrantur; iia mnttuni 
audere, qui prorsiisit)i omnia siguificaiioiiibus atlcgo. 
ricis involuia esse coiilcndunt (b). idco tripartitn, non 
bipartita esse dixi. Hoc enim exislimo, non lamen cul- 
pans eos, qui poiuerintitlic de quaci/mque re gesta 
seiisum inlelligenti;c spirituaiis exsculpere, servat:i 
primilus donlaxat hislnri» verilale. Cajierum qua; ita 
dicutUur , ut rebus bumanitus sen divinitus gcstis 
sive gcrendis convcnire noii possint, quis fidelis du- 
bitet non esse inaniierdicta? qois ea non ad intelli- 
gentiam spirituntem rcvocet, si possit, aut ab co qoi 
polcst revocaiida esse falealur? 

CAPUT lY. — De pnepgurata commutation§ Ia" 
raelitici regni et sacerdotii , et de his quas Anna mater 
Samuelis, personnm gerens Eeclesiof, prophetavit, 
1. Procursus igltur civitilis Dei , ubi pervenit aiji 

1 in manuscriiais habclur, dando. Apud LXX est didous 
ddsd, duas dflbo. ^ 

* sic ucistri omnes oodiccs. in B., swnmum iUi est. U. 

(o) verba, et videbo eos^ iu BibLis desuni taliiJs «f 
graeds. 

{*) ooaT, MlmlimflQiit nnut. iiaoidi. 




527 DE CIVITATE DEI 

Regum lcmpora , quando DavUl Saulc rcprohalo Ita 
regnnm primus obtinuit , ut cjus dciiMle postcri iii 
terrena Jcnisalcm diuliirna succcssioiie rcgimrcnt, 
Oedil fignram , re gcsta * significans atque prxnun- 
iifliDS , quod non cst prxtcrcuiidum silcntio , dc rc« 
rum mutationc futuraruin , quod attinct ad duo Tc- 
siainciita, vcius ct novum : ubi saccrdotium rcgnum- 
que mutatum cst pcr saccrdolcm eumdcmquc it^gcin 
novum ac scmpitcrnum, qiii cst Cbrisius Jesus. Nam 
el Hcli saccrdotc rcprobato substilutus * in Dci uii- 
nistcrium Sanmd , simul officio fimctus saccrdotis 
et judicis , ct Saulc abjccio rcx Da? id fundalus in 
regno , boc quod dico figiiravcriint. Maicr quoquc 
ipsa Samuclis Anna , qux. prius fuit slcrilis , ct po- 
fileriore fecunditatc Ix^tata cst « proplictarc aliiid iM>n 
videtur, cum gratulationem suam Domino fundit 
cxsultans : quando cuindem pucrum iiatum ct abla- 
ctalum Dco rcddit eadcin piclate. qua vovcrat. 
Dicil enim : Confirmatum ett cor meum in Domino , el 
extUtaium eU eornu meum in Deo meo. Ditalaium ei 
euper inlnucoi meo$ o$ meum ; latata sum in iotutari 
mo. Quoniam non est eanetus, $icut Dominus; et non 
eU justus , sieul Deu$ noster ; non e$t $anclns prater 
l§. NoUle gtoriari superbe *, et nolite ioqui excetsa , 
m^e ftrocedat maguitoquium de ore vestro. Quoniam 
DmL$ uienliarum Dondnus^ etDens prmparans adinven- 
iitmes $ua$. Areum potentium fecit infirmum^ ei infirnd 
prmcineti tunl tfirtute. Plcni panibus minorati sunt , et 
esuriente$ tran$ierunt terram, Quia $terHis peperit 
upient , et naUta in fdiis infirmata est, Dondnus tnor- 
Hfieat el vimficat; deducit ad infero$^ et reducii. Domi- 
nu$ paupere$ facU \ ei ditat ; humiUat , ei exaliat. 
Suuitai a terra pauperem, et de $tereore erigU inopem: 
ui coUocet eum cum potentibu$ populi ', et sedem gtoriw 
kmreditatetn dans eis: dan$ votum voventi, et benedixil 
amm iu$ti: quoniam non in virtute potens est w. 
Dominus infirmum fadet adversarium imim, Dominus 
tanctus. Non gtorietur prudens in prudentia $ua, et non 
gtorieiur poten$ in potentM $ua , ct non gUmetur dives 
in divitiis $ui$ : $ed in hoc glorietur qm gtoriaiur , intel- 
Ugere et uire Dominum , et facere judidum et ju$titUim 
in medio terra. Dominus ascendU in coebs , ei tonuit : 
ipu judicabU extrema terrm quia justus esl (a) ; et dat 
mrtutem regibus no$tri$ , et exaltabU cornu Chri$ii $ui. 
(l Reg. II, 1-10, $ec. lxx). 

3. Itaoe vcro verba ba^c unius putabunlur csse 
mulicrculx, de nato sibi filio gralulantis? laDlumiic 
niens bominum a luoe vcriiaiis aversa esi , ul non 
seolial supcrgredi modum fcminx bujus dicia quac 
Mil? Porro qui rcbus ipsis, qux jam coepcrunl eliani 
in bac lerrcna peregrinalione coniplcri, convciiientcr 

1 aicllas. Al edili, ret qesUB. Et Infra cx his duo, Er. ei 

lov.. pro, dererum muiaiione, babcnt, rcmwi mutaUonem. 

• Er. cl Lov., subHUutus esi. Expungi debuit, est, jaxu 

^ind.Am. emss. ... 

» Editi, nolUe ghriari, omlsso, supcrbe, cjnod manusOTipti 
cmnes adjangiml.— Abeslvox illa aMss. 2aM, 258 el 253. M. 

^ Sic ftbs. At edili, Dominus pauperem fucit. lugrxco est, 

niochszei. 

» lu vind. Am. et roanuscripii juxu sc|)tuagiaU. At Er. 
ei Lov., pomdi sui : ei imulo post, daiu ei. 

(a) Biblia sacra omUiunt, qma jusHts eU. liabcnl grauca 
quaxlam exeni|4aria e/L llieouir itus» atcmof on. 



. S. AIJGUSTINI 



m 



movclur , nonnc inlcndil , rl as{»icti , et ngiioscit pcr 
banc mulicrem , cnjiis ctiam iioiiicn • id «»1 Aima , 
Gratia ejus intcrprcutur , i|)ftam rcligioiicni cliristb- 
nam, ipsam clviutcm Dci , cnjus rcx cst v\ coiiditor 
Christus, ipsam postrciiKi Dei gratiani profibctico 
spiritu siclocutam, a qua i>ui»erlii alicuanlur, ut ca- 
dant, qua buinilcs iiiiplentiir , ut surgant « quod ina- 
ximc byninus isie pcrsoiiuit? Nisi qut«|unin furle 
diclurus est , nibil istain propbctassc inuliorein , scd 
Dcuin Untummodo proptcr filiuiii, qiieiii luecau uu- 
pctravil , cxsulUnii praHiicalionc laudassc. Quid crgo 
sibi vult qiiod ait ; ilrrNni polentium fecit inprmiim, et 
infirmi praxincti sunt virtute : ptcni ptmdms minora^ 
sunt , et esurientes transicrunt terram : quia sterilis pe- 
perit septem^ et mutta in fitiis infirmata cst ? Numquid 
seiHcni ipsa pcix^rcrat, quainvis stcrilis fucril^Uiiicum 
liabebat , quando isia diccbat : scd iiee poslea se- 
ptcm pcperit.sivc scx,quibus septiinus cssct fpse Sa- 
muel ; sed tres mares , cl duas feminas ( 1 Reg. ii, fO). 
Deinde in illo populo cum adbuc neino rcgnaret* 
quod iii exlrcmo posuit , Dol virtutcm regibus nostris, 
et exaltabit cornwChristi su\; iiiidc dicebat, si non 
proplietabat ? 

5. Dicat crgo EcclcMa Cbrisii,^vius Uegis magni» 
gratia plcna , prole fecunda ; dicat quod tanto aute 
de sc proplicutum |)er os bu)us pi» mairis agnoscil 
Confirmatum est cor meum in Domino ^ et exaitaium 
e$t cornu meum in Deo meo. Yere coiilirmatum cor , 
ei comu vcrc cxaluium ; quia non in se, scd in Do- 
mino Deo siio. DiUitatum est super inimico$ meo$ os 
meum : quia ci in angustiis prcssuraruni scrmo Dei 
non est alligatus , nec in prxconibus alligatis. Lm- 
tata $um , inquit , m $atutari tuo. Cbristiis csl istc 
Jcsus, qucm Simeon, siciit iii Evangelio legitur , se- 
nex amplcctcns parvum *, agnosccns magitum, iViuK 
dimittis^ inquit, Domiiu^ servum tuum in pace^ qmh- 
niam vUierunt ocuU mei $atulare tuum (Luc. ii, 29el30). 
Dicat iuquc Ecclesia» Lmtata $um in $atutari iuo. 
Quoniam non est $anetH$^ $icui Dominu$; ei nou e$i 
justus^ ncut Deus noeter; Unqiiam sanctus cl sancii* 
ficans, justus et justificans. iVon es/ saiic/ii« prmter 
ie: quia ncmo fit nlsi abs te. Dcnique sequitur, 
NoUie gloriari tuperbe «, et notiie hqui excetsa^ neque 
exeai magnitoquium de ore vestro. Quoniam Deus 
sdentiarum Dominu$. Ipse vos scii, el ubi nemo acit ': 
quoniam qui putat w dtiquid esse , cum nihU si/, $e 
iptum $edudl (GaUit. vi, 5). Ilxc dicuntur advcrsariis 
civiUlis Dei ad Babyloniam pcrlinentibus , de sua 
virtute prxsumcnlibus, iii se, non in Dominoglorian- 
tibus; ei quibus sunt ctiam carnalcs Isradiuc , ter- 
renae Jerusalem cives terrigeiias , qui , ut dicit A|)o- 
stolus, ignorante$ Dd justitiam, id est quam dal 
bomini Deus, qui solus cst justus ct Jusiificaiis ; a 
9uam votentes con$tituere^ id csi, vclut a se sibi par- 
lam , non ab illo imperiium ; ju$titim Dd non suni 

* sic Mss. Edili, parvulum. 

" Noslri omncs codiccs oiiiittuat verbum, superbe. U. 

> Sic veterei» libri, cxce|>tis nonjullis, qui balient, ipfc 
ros sdl, et ubi nemo sU. Ki om f ipse.et nenw uu quad 
ipiftci/. 



539 

tubiccli(Rom. x, 5), iiliiinc «^iiia supcii>i , do suo pn- 
(Miilcs, noii ilc Dri. po.sscplaccrc sc Dco, qiii cst Dciis 
sciciiiianini, aiipic iJio elaihilcrconscicutiarum, ibi 
t videns cogilaiioncs lioniiiiuiu , qiiODiaiU vaiiaQ sinit 
! ( Pnti, iciii, li ) , si liomiuum suiit, cl ab illo uf»n 
suiut. Et prtcpartnis , ini|uit, adinventioncs suas, Qiias 
ailiiivcntioucspuiaiiius, iiii»i ut supcrbi cailant , ct 
Imniilsjisurgani? llas quippo adinvciitioncs cxscqiii- 
lur , Ji^iftS , ^lrcics potenlium infirmatus esl , et infmui 
yrmciucli swU virtule. Innrinatus cst arcus , id cst, 
bitenlio coruni qui tam poicntcssibi vidcntur, iit sinc 
Dei doiio ai(|iic adjutorio bumaiia suriiciciitia diviua 
possiut iiuplcrc mandala ; ct pra^ciugiinttir virtutc , 
quonim iulenia vox cst, Miserere mei , Domine^ quo- 
mam iufirmns sum (Psal. vl, 3). 

i. Vteni panibus, inqnit, nmoruti <ioi/, et csurien- 
les IransierHnt terram, Qtii stiiii iiiiclligcndi picni 
|iauibus, ni^i iidoin ip.si quasi potcntcs, id cst Israc- 
Wisa , qiiibii.s rrcdlta siint cloquia Dci (liom, iii, 2 ) ? 
Scil in 10 |)oputo fiiicillx* lilii minorati suiit: qiio 
vcrbo luiniis quidcm latiiio , bciio tauicii cxprcssum 
rst , qiiod cx majortbus luinorcs facii suiit : quia ct 
lii ipsis paHibiis, id csl divinls cloqiiiis, (|ua! Israclita: 
soii tuuc cx omnibus gcnlibus acccpt riiut , tcrrciia 
sapiunt. (>ciitcs auicni quibus lcx illa nou crat daia, 
postoa<|uaiii pcr novum Tc^^lamenlum ad cloquia 
UU vencruiii, mulium csuriciido lorram trausicruiil; 
qiila i» 4*is iion tcrrcna , scd i-oelcstia sapncrunt. Ei 
lioc, vcltii quaircrouir caiisa cur faclum sit, Quia 
steritis^ inqiiit, pepcrit septem, ct multa in fiiiis infir- 
maia cst. Ilic lotum qiiod proplietabatur cluxii agno- 
bceniibiis ntiiucrum scplciiarium , quo csi universa; 
EcclcftiiO ftigiiiflcata |K'rfcctio. Proplcr quud ci Joaii- 
nes aposlolus ad sc|<iCHi scribii Ecclcsias (Apoc. i, 
4), eo modo so oslcHdcus ad luiitis plenitudiiicm 
scriberc: ei in Provcrbiis S;«lonioiiis boc aiitca prae- 
figuraiis Sapiciilia , antificavit sibi domum^ el suffulsit 
columnas scptem (Prov. ix, i). Sicrilis cnitii crai in 
omuibiis gcntibus Dci civiias , anicquam islo fcUis , 
quem coriiiiuus ', orircttir. Ccrnimus ctiam , quu^ 
iHulla in filiis crat, uuuc inflnnalaiu JcruKalcin lcr- 
rcnam. Qiioniam quicuniquc lilii libcrx in ea erani, 
virtus ejus crant : niinc vcro ibi quoniam liilcra csi , 
ei spiriiiis non Cht, aiMlssa virtutc in(irmata cst. 

5. Dominus mortificat^ el vioificat : inortificavit 
WUm, quos mului crat in liliis ; ct vivificavit banc ste- 
rileni, qusc |>epeniseptcin.Qiiamvis commodiiis possi^ 
iiitelligi cosdcm vivifiearc, quos mortificavcrit. Id 
enim veliii rcpetivii addcndo, DeducH ad inferos^ el 
reducii, Qnibus enim dicii Aposlolus, Si mortul 
estis (a) cum Christo , quo! sursum sunt qiucrite , ti6i 
Chriitus est in dextera Dei s^dfn«: saliibfilcr utique 
inoriificanlur a Doniino : quibus adjungit, Qum sur* 
smm sunt sapite, non qua: super terram ; ut ipsi sini 
illi , qui csunentes iransicnint tcrram. Mortui enim 
esiif, inqnii: ccce quomodo salubriter moriificai 
Dci». Deindc sequitur , Et vita vettra abscondila est 

^ > EdiU, disscniiealibus Uliris,|ier quem eam factam fcctoh 
damcermmus. 
(ff) 10 saoris Bibliis, si conswrexitUs, 



LIBER DECIMUS SEPTIMUS. 590 

cum Christo in Deo (Coloss. iii, 1-5) : ccre quomodo 
ci^sdcm ipsos viviflcat Deus. Scd numquid eosdcm 
dcduxit ad iiifcros ei rcdoiit? lloc ulrumq*io sine 
coiiirovcrsia fidclium in illo polius vidcmus iinpletom, 
Capitc scilicct nosiro, cum quo viiam iioslram iii 
Dco Apostoius dixit abscondiUiiu. Naui cum proprio 
Fiiio non pepercit , sed pro nobis omniOns tradidit 
eum ( Rom, viii, 3i ) , isto modo uti(|uo mortificavit 
ctim. Et quia resuscilavit a inoriuis, ciiuidcm rursus 
vivificavit. Et quia in pi'opIiciia * vox cjus agnosciiur, 
iVoii deretinques animam meam in inferno (Psatm. 
XV, 10) , outndcm dcduxit ad infcros ci rcduxit. Hae 
(Jiis paupcrtato tlilaii sumus. Dominus enini paupe^ 
res facitf et ditat. Nani (|uid lioc sit iit sciamus, quod 
scquiliir audiamus : Humiiiutf et cxaitat; uiiquosu- 
l»crbos biimiliat , ct humilcs exaliat. Qiioil enlm alibl 
Icgiiur, Deus superbis resistit , huniilibus aulem dat 
gruliam (Jacobi iv, 6); hoc iotus habctscrmo hujus^ 
ctijiis iiomcn inlerprctatur Graiia ejiis. 

G. Jani vero (|Uod adjungittir, Suscitat a terra paup^ 
rem: do iiullo melius quam de illo inlclligo, qui propter 
Hos factus est pauper, cum dives esset , ul ejus pon- 
pcrtate , sicut paulo anto dictiim csi , ditaremur. ( 11 
Cor. viii, 9). Ipsum cnim dc tcrra susciiavii tain cito, 
ut caro ejus non vidcrel coiTuptioiicm. Nec iilud ab 
illo alicuabo, quod additiim est , El dc stercore eri(/it 
inopem, Iiiops qnippc idcm qiii paupcr '. Slcrcus 
vcro uiidc creclus csi , rcciii«iiiic iuttrlliguniur per- 
sccutorcs Jiid:vi. In qtioruni niimcro cuiii so dixlssei 
Aposloliis Eccle-dam pcrscctituni, Quoi mihi^ iuquit, 
fuerunt lucra, heec propter Chrislum danma esse duxi : 
nec sotum detrimenta^ verum eliam stercora existimavi 
esse t ut Chrislum lucrifacerem (r/o7/;>p. iii, 7 el8). 
Dc terra ergo siisciialus esl iilc siipra oinnes divites 
paupcr , ei de ilio stercorc crcclus cst supra oiniies 
opulentos ille iiiops : ut sedeat cum poteutibus populi^ 
quibus aii , Sedebiiis super duodecim sedes, Et sedem 
gtoriat heereditatem dans eis, Dixcraiit eniin potenle» 
ilil y Ecce nosdimisimus omnia^ et secuti sumus te 
(Matth. XIX, 28, tl) , boc voium polentissimo ' vo- 
verant. 

7. Scd undc boc eis, tiisi ab illo, dc quo bic con- 
iinuo dictum cst, Dans votum voventi ? Alioquin ex 
illis essent poiciitibiis, quoruin iiifirmaius csi arcus. 
Dans^ inquii, votum vovcnti. Non cuim Domino 
quisquam quidquam reclum voverci, nisi qui ab 
illoaccipcrei quod vovcrci. Scquilur,fJi benedixitannoe 
justi : ui cum illo scilicct sine finc vivat, cui dictum 
csl, Et anni lui non dcficient (Psal. ci, 28). Ibi eniia 
stani aiini, bic autcm transcuiit, imo pcreunt : ante- 
quam cnim vciiiant, non sunt ; cum aulcm vcncrint, 
non erunt, quia cum siio fiiie vcniuni. lloruni autein 
duorum, id ost, Dans votum voventi^ et benedixil annos 
justi ; unum est quod raciinus, nlterum quod sumimus. 
Sed boc alterum Dco largiiorc non sumiiur, nisi cum 
ipso adjuiorc primum illud erficitur : quia non in vir^ 
tute potens est vir. Dominus infirmum faciet adversa^ 



> SolaeditioU>v.«ltt 

> sic nss. At edlti, 
* EtUti. MaMimi. 




maAuscriiitis. 



615 DE ClViTATE lEI, 

iJqiic hii Um^e pnusubiliiis, qtiam esl illud unde ab 
aiio supcratur. Ac pcr boc sauo vcroque judicio, cum 
Gonlinenlia coujugio praiferatur , melior est lamen 
bomo fidelis conjugaius, quam conlinens infidelis. 
Sed iuiidelis homo non soium minus laudandus, ve- 
runi eliam maxiufe delesiaudus est. Conslituamus 
ambos bonos * ; etiam sic profecto mclior est conju- 
galus ndelissimus et obedientissimus Deo, quam 
coniinens minoris fidci minorisque obedientix : si 
vero paria sint cxlera , continenlem cenjugato pne- 
ferre ' quisaml)igat? 

CAPUT XXXYII. — /)<; his quw in Esau el Jacob 
fnyslice prafigurabantur. 

Duo igilur Isaac fllii, Esau et Jacob, pariter cre- 
scunl. Primalus majoris transfunditur in minorem 
ex pacio et placito inter illos, eo quod lenticulam, 
quem cibum minor paraverat ' , major immoderaiius 
concupivit , eo^iue pretio primogeniia sua fratri ju- 
ralione inlerposila vendidit. Ubi discimus in vescendo 
non cibi genere, sed avidilate immoderala quemque 
culpandum. Senescit Isaac, ejusque oculis per scne- 
Clam visus auferiur. Vult benedicere niiummajorem, 
et pro illo nescicns benedicit minorem, pro fralre 
majore, qui erat pilosus, se patcrnis manibus suppo- 
nentem , haidinis sibi pelliculis coaptalis velut aliena 
peccata porlanlem. Isle dolus Jacob, ne pularetur 
fraudulenius dolus, el non in eo magnx rci myste- 
irium quxreretur, siiperius prxdixit Scriptura : Eral 
Esau homo sciens venari , ngrestis : Jacob autem homo 
timplexjtabitans domum (Gen. xxv, 29-34, 27). Hoc 
iioslri quidam intcrprelali sunl, sine dolo, Sive autem 
sine dolo^ bivc simplex, sive poiius sine fictione dica- 
lur, quod est grxce £7c)a;To;, quis esi in ista perci- 
pieiida benedictione dolus hominis sine dolo? quis 
est dolus simplicis, qua! Hctio non mcntientis, nisi 
profujidum niyslerium veritaiis? Ipsa aulcm licncdi- 
clio qualis cst? Ecc^, iiiquil, odor fitii mei tanquam 
odor agri pleni, quem benedixit Dominus. Et det tibi 
Deus de rore coeli^ et de ubertate terrce^ et muUiludi- 
nem frumeuti et viru : et serviant tibi gentes, et udorent 
le priucipes, et fias * dominus fratris tui^ ct adorabunt 
le filii patris tui, Qui maledixerit te^ maledictus; el qui 
benedixeril te^ benedicius, Benedictio igitur Jacob, 
pnedicatio Christi est iii omnibus gentibus. Iloc fit, 
hoc agitur : Lex ci Proplieiia est Isaac ' : etiam per 
08 Judxorum Christus ab illa benedicilur velut a ne- 
scieiiie, quia ipsa nescitur. Odore nominis Christi,' 
sicut agcr, muitdiis impleiur : cjus est benedictio do 
rore cceli, hoc esi, de verborum pluvia divinorum ; 
ei de uberratc lerrse, hoc esu de congrcgationc popu- 
lorum : ejus esl mullitudo frumenti el vini, hoc est, 

* Sic niagno consensu nianiiscri|ti. At cdlli, Sprf con- 
thims infidelis homo non solum minus laudandus est , 
quia se conlmet^ dum non credai ; verum etiam multo magis 
ntuperandus, qwa non credit^ cum te ccntincat, constitua- 
mus ergo ambos bonos» 

* M.SS. 2050 et 20«, prceferri. M. 

^ * Sob ediiio i.ov., eo quod taUiaUam^ quam nrnior para- 
verat. m. 

^ Mss., el fiere. 

' Er. et ix>v.; esi in isaac. Abcsu tn, a \1od. Am. ct uas. 



S. AUGUSTIM 



JG 



inullitudo quam coUigit frumoiilum et viiiuiii iii Sa- 
cranienio corporis et suiiguini» ojiis. Ei serviunt 
genles, ipsum adorant iirincipes. Ipse est doininus 
frairis sui, quia populus cjus dominalur Juda^is. 
Ipsum adorant fitii patris ejus, hoc csl, filii Abrahic 
secundum fidcm : quia et ipse lilius cst Abrahx se- 
cundum carnem. Ipsum ({ui maiedixerit, malediclus ; 
ei qui bencdixerit, benedictus est. Christus, inquam , 
noster etiam ex ore Judxorum, quamvis errantium, 
sed tamen Legem Proplietasquc cantantiuiii benedi- 
citur, id est veraciler dicitur; et alius bcnedici pu- 
iatur,qui ab cis errantibus exspectatur. Ecccbenedi^ 
ciioneiii promissam repetenle majorc , expavescil 
Isaac, et alium pro alio se bcnidixisse cognoscens 
iniratur, ei quisnam ille sit, percunctaiur : nec ta- 
men se deooptum esse coiiquerilur; imo confesiim 
revelato sibi intus in cordc magiio sacramento devi- 
tat indignationem, coiiOnnat benedictionem. Quis 
ergOy inquit, venatus est mihi venationem, et intulit 
mtVii, et manducavi ab omuibuSf antequam tu venires, 
et beuedixi eum, et sii benedictus ( Gen. xxvii, 27-29 , 
53 ] ? Quis non liic malcdictioncm potius exspcctaret 
irati, si haec noii supcrna inspiratione, sed lerrcDO 
inore gcrercniur?0.rcs, gesias sed prophciice gestas ; 
in terra, sed ccelilus ; pcr homincs, sed divinitus ! Si 
cxcutiantur singula tantis fecund^ mystcriis, niulta 
sunt implenda volumina : scd huic operi modus 
inoderaie imponendus nos in alia festiiiare com- 
[>ellit. 

CAPUT XXXYIII. — De misso Jacob in Mesopota* 
miam ad accipiendam uxorem , et de visione quam in 
itinere somniavit , el de quatuor ipsius feminis , cum 
unam pciiisset uxorem. 

l.Mitiitnr Jacob a parcnlihus in Mcsnpotamiam , 
ut ibi duo^l uxorein. Palris millentishxcverba sunl : 
Pion accipies uxorem ex fitiabus Chananceorum : «ur- 
gens fuge in Mesopotamiam in domum Baihuel , pairis 
matris tuas, et sume tibi inde uxorem de fitiabus Laban^ 
fratris matris tuce. Deusautem meus benedicat te^ et 
augeat te , et muttiplicet te ; et eris in cougregaiiones 
gentium : et det tibi bencdictionem Abrahce patris tui 
(o), tibi et semini tuo post te , ut hoeres fias terrw inco^ 
latus /tit, quam dedit Deus Abrahce (Gen. xxviii, i-i). 
Hic ^ jain iutelligimus segregatum semen Jacob ab 
alio semine Isaac, quod factum est per Esau. Quando 
enim dicium est , In Isaac vocabiiur tibi setnen {Id. 
xxn, 12), pertinens uliquc semen ad civitatem Dci ; 
scparatnin est indc aliud scmen Abraha' , quod crat 
in ancillu; fiiio, cl quod futurum crat in liliis Celhune. 
Sed adhuc erat amhiguum de diiobus geminis fiiiis 
Isaac, an ad utnimqiie, an ad unumeorum iila bene- 
dictio pcriincret ; et si ad unum, quisnam esset illo- 
rum. Quod nunc declaratnm est, cum propheticc a 
patre bcnedicitnr Jacob, el dicitur ei : Et eris incon- 
gregationes gentium , et det tibi benedictionem AbraHm 
patris tui, 

« Sic vlnd. Am. ti Mss. Al Er. ei Ijov., Hinc. 
{a) )n graM?is Bibliis, ptdros nwUf patris nwu 



517 



LIRFR DECIMUS SEXTUS. 



fS 



^. Pergens itaquc inMosopotamiain Jacob, iii som- 
nis accepit oracuiuin , de quo sic scriplum csl : El 
exiU Jacob a Puteo jurationis , et profeetus est in Char^ 
ram , et devenit in locum , et dormivit ibi : occiderat 
enim sol : et tumpsii ex lapidibus loci , el posuit ad 
caput suum , et dormivtt in loco illo , ei somniavit, Et 
ecce scala stabilita super terram , cujus caput pertinge- 
bai ad ccelum : et Angeli Dei ascendebant et descende" 
bunt per Hlam; et Dominus incumbebat super illam; 
et dijat : Ego sum Deus Abraltam patris tui, et Deus 
Jsaac , iio/j timere : terram in qua tu dormis super 
eam^ftibi dabo }7/am, et semini tuo : et erit semen 
tuum sicut arena terrce; et dilatabilur super Mare^ 
etin Africum^ et in Aquilonem, etad Orientem : ct bene* 
dicentur in te omnes tribus terrce , et in semine tuo, Et 
ecce ego sum lecum , custodiens te in omni via qtiacum» 
que ibis ; et reducam te in terram hanc : quia non te de^ 
rclinquamf donec faciam omnia, quos tecum locutus sum, 
Et surrexil Jacob de somno suo , et dixit : Quia Domi- 
nus est in loco hoc , ego autem nesciebam, Et timuit , 
et dixit : Quam tirribilis locus hic! non est hoc * nsi 
d mus Deif el hcec poria est cceli, Et surrexit Jacob , et 
sumpsit lapldem Qucm supposuit ibi * ad cuput , et slU" 
tuit iUum in titutum , et superfudit oleum in cacumcn 
ejus : et vocavii Jacob nomen loci UliuSf Domus Difi (Ceit, 
xxviii, 10 19). Hocad prophetiam pertiiiet : iiec more 
idololatrio! lapidem pcrfudit oleo Jacob, velui faciens 
illum deum ; neque cnim adoravit eumdein lapidem , 
\cl ei sacrilicavitised qiioniam Chrisli nomcna chri- 
smate est, id est ah unciioiie; proreclo liguratum e:>t 
liic aiiquid, qiiod ad iiiagnum perlineat sacramentum. 
Scaiam veio isiain intelligitur ipse Salvalor nobis in 
rnemoriam rcvocare in Evangelio, uhi cnin dixisset 
de Nathanacle , Ecce vcre Israeliia, in quo dolus 
non est; quia Isiael videral isiam visioi;ein , ipse i't»l 
eniin Jacob : codcm loco ait , Amen, amen dico vobis, 
vtdebiiis coslum aperlum , et Augelos Dei ascendentes et 
descendentes super filium hominis {Joan, 1,47,51). 

3. Perrexii ergo Jacob in Me&opoiamiam , ut iiide 
arciperetuxurem. Undeautooi illiaccidcritquaiuor ha- 
berereminas, de quibus duodecim filios cl unam filiam 
procreavit, cum earum nullam concupisceret illicite, 
divina Scriptura indical. Ad unainquippe accipiendain 
venerai (Gen, xxix) ; scd cum i!Ii altera pro altera sup- 
positafuissel, nec ipsam dimisit, qua nescicns usus fiie- 
rat iii nuctc , ne ludibrio eain videretur habuisse; ct 
eo tempore , quando muliiplicandx poslerilatis causa 
plures uxores Icx nulla pnihibcbat, acccpil eliam il- 
I.im , cni uiii jain Ailuri conjugii lidem fecerat. Quo) 
cum csbct sterilis , anciliam suam , do qua (ilios ipsa 
susciperet, marito dedit : quod etiam major soror ejus, 
quamvis peperisset , iinilata , quoniam muliiplicare 
lirolemcupiebat, cfTecit. Nullam Jacob legiiur petiisse 
praiter unam , uec usus plurimis nisi gignendic pro- 
iis officio, conjugali jure servato , ut nrqiic hoc face- 
rct, nisi uxores ejus id Ueri ilngitasscnt, qiim corporis 

* Er. et Lov., per eam. castigantur ex editis aliis et Mss« 

* f-xiiti, non est hic. At M&s., non est hoc ; juxta graec: m, 

toulo, 

> Ai.uil i>ov., sitpposmi sidt.. In Mss, autcm est, supjxi^U 
iii. Apud LX\ ekei. 



viri sui tuibcbant logitimam poiestalcm. Genuit ergo 
duodecim iiiios et unam iiiiam ex quatuor muUeri- 
bus. Peinde ingressus cst in ^gyptum >cr iiliuni 
suuro Joseph , qui veiidiius ab imidentibus rratribus 
eo perducius fuit, aique ibidcm sublimatus. 

C.4PUT XXXIX. — QucB raiio fuerit ut Jacob ctiam 

Israel cognotninaretur, 

Jacob aulem eliam Israel, sicut paulo ante dixi,vocji' 
batur : quod noinen inugis populus ex iilo procreaiiis 
obtinuit. IIocautemnomenilliabAiigeloimpositumest, 
qui cum illo fuerat in iiinere de Mesopotamia redeiinie 
luctatus , typuro Christi evidentisssme gcrens. Nam 
quod ei prxvaluit Jacob, uiique volenii, ul myslerium 
figuraret , signiflcat passionem Chrisli , ubi visi sunt 
ei prxvalere JudxM. Et tamen benedictionem ab eo- 
dem angelo , qiiem supcr.-iverat , iinpelravit : ac sic 
hujus nominis impositio benediclio fuit. Iiiterpret.i< 
inr autem Israel , Yidens Deum : quod eril in niie 
prxmium omniuin sancloruin. Teligit porro iiii idein 
aiigelus vclut prsevalcnli lalitudinem femoris, eumqiie 
isto modo clauduin reddidit (Gen. xxxii, 2i-29). Erat 
itaque unus atqiie idcm Jacob c( bencdiclus et claii- 
diis; bciirdictus in cisqui in Chrislum ex codein po« 
pulo credideruiit , atque in iniidelibus claudus (a), 
Nam femoris latiludo , generis est multitudo. Plures 
quippe sunt in ea stirpe, de quihus prophetice pra> 
dicluin est : Et claudicaverunt a semitis suis (Psai^ 
xvii, 4G). 

CAPUT XL. — Quomodo Jacob cum septuagtnta quin* 
que animabus jEggptum narretur ingressus; cum 
plerique ex his qui commemorantur , tempore poste- 
riore sitit getiiti. 

Ingressi ilaqiie rcferuntnr in iEgyptum simul curo 
ipso Jacob sepinagiiita qninque homincs (Gen, xlvi, 
27, sec. LXX, et Act, vii, 14), annumerato ipso cum* 
filiis siiis. In quo iiuinero dtix tantum feminx com- 
memorantur, uua iilia, neplis aliera. Sed res diligen- 
ter consideraia iion indicai,quod tantus numerus fu&> 
rit in progenie Jacob die vel anno quo ingressusest 
iEgyptum. Commemorati sunt quippe in eis etiaiii 
pronepotes Joseph, qui nullo modo jam tunc essc po" 
tuerunt : quoniain tunc cenlum iriginta annorum eral 
Jacob , flliiis vcro cjus JoBOpli triginia novem ; quem 
cum accepissc triccsimo anno suo, vcl amplius, coii- 
siet uxorem , quomodo potuit pcr novem aniios Im- 
bcre pronepotes dc (iliis, quos ex cadem iixore sii»- 
cepit? Cum igitur ncc filios iMbemii Ephr.Tin e( Mn- 
nnsses filii Joseph, sod eos piioros iiifra qiiam noven- 
nes Jacob iEgyptum ir.gressus iiivencrit , quo pacta 
coruin non soiuin filii , scd etiain iiciioies , in illis 
septuaginta quinqiie numeranlur, qui tunc iCgyptmii 
ingressi siint cum Jacob? N;im commemoratur ibi &la- 
chir fllius Manasse, nepos Josepb , et ejusdem Machir 
fllins, id esl Caiaad, nepos Manasse, pronepos J^)- 
soph : ibi cst cl queni genuit Eplirxm , alter filiiift 

» Parlirula, cmw, abosi a Ms«. 

(a) (X)nf. EiuuT. in l sal. xu\% u. 30. 



519 



DE aVITATE DEi, S. AUGUSTINI 



m 



Joseph, id cst Uialaam *, nepos Joscpli ; et fllius ipsius 
Utabae Edcm, nepos Ephraem, proncpos Josepb (Gen. 
L, 22 ; Num. xxvi, 29 sqq,): qui nullo raodo esse poluc- 
nml, qunndo Jacob in iEgyptum venil, el fllios Joseph 
nepoles suos, avos istorum, minores quam novem an- 
nonim pueros invenil. Sed nimirum iniroitus Jacob 
in iEgyptum, quando eum in septunginta quinquc ani- 
mabus Scriptura commcmor.it , non unus dies , vel 
unus annus , sed totum illud esl tcmpus, quamdiu 
vixit Joseph, per quem fnctum est ut iulrarcnt. Nam 
de ipso Juseph eadem Scriplura sic loquitur : Et habi- 
tavit Joseph in ^gypto , ipse el fratres ejus , et omnis 
cohabitatio patris ejus : et vixit annos centnm el decem^ 
et vidit Joseph fiUos Ephrwm usque in tertiam genera- 
tionnn. Ipse esl illc pronepos ejus ab Ephrxm ler- 
tius. Gcnerationem quippe tertiam dicit , (Hium , ne- 
polem, pronepotem. Deinde sequitur: Ei filii Machir^ 
fiUi Mannsse, nati wnt supra femora Joseph (Gen. 
I., 22). Et hic illc ipse esl nepos Manasse, pronepos 
Joseph. Sed pluraliter appellali sunl , sicut Scriptura 
consucvit ; qux unam quoque fiHam Jacob filias nun- 
cnpavii : sicnt in Intinae iingusc consuetudine liberi 
dicuntur pluralilcr filii, etiamsi non sint uno amplius 
{a). Cum ergo ipsius Joscph prxdiceretur felicitas, 
qaia videre potuit pronepotcs , nutlo modo putandi 
suui jnm fuisse tricesimo nono anno proavi sui Jo- 
seph, quando ad cum in iEgyptum Jacob pnter ejos 
advenit. Illud autcm est, qnod fallii iniuus ista dili- 
gentcr intnentes, quouiam scriptum cst , HtBC autem 
nomina filiorum Israel , qui intraverunt in j€gyptum 
iimul cum Jacob patre suo {Id. xtr. , 8). Hoc enlm 
dictum est , quia simul cum iU j compuLintur se- 
pluaginta quinque, nonquia simul jam erant omnes , 
quando iGgyptum ingrcssus est ipse : sed , ut dixi ^ 
totum tempus habetur ejus ingressus, quo vixit Jo- 
seph, per quem vidctur ingre<isus. 

CAPUT XLI. — De benedictione, quam Jacob in Judam 

fiiium suum promisit. 

Igitur propter populum christianum , in quo Dei 
civitas peregrinatur in terris, si carncm Chrisli in 
Abrahie semine requiramus, reniotis concubinarum 
liliis , occurrit ls.iac : si in semiiie Isaac , remoto 
Esnu, qui est etiam Edom , occurrit Jacob , qui cst 
el Israei : si in seminc Israel ipsius , rcmotis csDte- 
rts , occurrit Judas , quia de tribu Juda exortus est 
Christus. Ac pcr hoc cum in iEgypto moriturus Israel 
filios suos benediceret, qiiemadinodum Jiidam pro- 
plietice benedixerit, aiidiamus : Juda^ inquit, tc 
laudabunt fralres /ui. Manus tum super dorsum inimi- 
ccrum luorum : adorabunt te fiUi patris tui, Catulus 
leonis Juda : ex germinatione , fiU mi , atcendisti : 

* Konnulli rrobae notae Mss., Tutalaam , vel Uttalaam, 
Apud septuagmta vero, sutalaam. Mo\ post, nepos Joseph ; 
in editis sic legebalur, ibi est et Bareth fiUus ipsius utauuSt 
id est nepos Ephrcem. Emendaiitur auctoritate velerum li- 
l)rorum, quiliiis suffiragatur editio Septuagiuta, nisi quod 
luec pro, Edem , habet, Edom , et, sutHlute ; pro, iJtalaae. 

((f) Italalineuaus filius Uberi didlur, sicut Gellius scri- 
bit, ^oct. Atiic. lib. 2, cap. 13, aflertque dicium Sempronii 
Assellionis historici, qui de unico Tiberii Gracchi filio c lih(v 
ros» dixit. Herennius, jurisconsultus, libro Digestorum S{0 
idom ooofinnau i^td. Yivbs. 



recumbens dormisti ut leo , et ut catulus leonis , ^ictf 

suseitabit eum ? Non deficiet princeps ex Juda , et dux 

de femoribus ejns , donec veniant quae reposita sunt ei : 

et ipse exspeetatio gentium ' ; alligans ad vitem pullum 

suum , et cHicio {a) pullum asince suas, Lavabit in wno 

stolam suam , et in sanguine uvce amictum suum, Fuhi 

ocuU ejus a vino, et dentes candidiores lacte{Gen. XLix, 

8-12). Exposui hxc adversus Manichxam Faustum 

dispulans ( Contra Faustum Manichceum^ lib. 12, cap. 

42) : et satis esse arbiiror, qiiantum vcritas prophe- 

ti;£ bujus elucet ; ubi et mors Christi pnedicLi cst 

verbo dormitionis , et non nccessiias , sed potestas 

in morte , nomine lconis. Quam potestatem in Evan- 

gelio ipsc pnrdicat, diceiis : Potestatem liabeo panendi 

animam meam , et potesiatem habeo iUrum sumendi 

eam. Nemo eam tolit a me : sed ego eam pono a me , 

et iterum snmo eam {Joan. x, 18, l7). Sic leo fremuit, 

8tc qiiod dixit implevit. Ad eam namque periinel 

potestatcm , quod de resurreclione ejus adjunctum 

est , Quis suscitabit eum ? hoc est , quia nullus homi- 

num , nisi se ipse , qiii etiam de corpore suo dixit , 

Solvile templum hoc , et in triduo resuscitabo illud 

(Id. II, 19). Ipsum auiem geniis mortis , hoc est 

subliinitas crticis , in uno verbo inlelligitur, quod ait, 

Ascendisti. Quod vero addidit , Recumbens dormisti^ 

evangelista exponit , ubi dicit, et inclinato capite 

tradidit spiritum {Id. xix, 30). Aut certe sepuitura 

eju8 agnoscitur, in qua recufouit dormicns ; et unde 

illum nullus bominum , siciit Prophetae aliqnos , vci 

sicut ipse alios suscitavit , sed sicut a somno ipse 

surrexit. Stola porro ejus quam lavat in vino, id est, 

muudat a peccalis in sanguine suo , cujiis sanguinis 

sacramentum baplizati sciunt , unde el adjungit , El 

in sanguine uvce amiclum suum , qiiid est nisi Eccle- 

sia ? Et fulm oculi ejus a tino : spiriluales ejus ine- 

briati pociilo ejus , de quo canit Psalmus , Et calix 

tuus inebrians quam frmlarus est {Psal. xxii, 5) ! Et 

dentes ejus candidiores lacte :qnod potant apud Apo- 

stolum pnrvuli , verba scilicet niitrientia , nondum 

idonei solido cibo (1 Cor. iii, 2). Ipse igitur est in 

qiio reposita erant promissa Jud.T, qus donec veni- 

rent , nunquam prineipes , boc est reges » Israel ab 

illa stirpe defiicrunt. Et ipse exspectatio gentium : 

quod clariiis esi videndo , quam sit exponendo. 

CAPUT XLII. — De filiis Joseph , quosJacob prophe" 
tica manuum suarum transmutatione benediMt. 

Sicul autem duo Isaac filii , Esau et Jacob , figu- 
ram prxbuerunt duorum populorum in Judseis et 
Christianis(quamvis quod ad camis propaginem perti- 
nct, nec Judaei venerintex semine Esau, sed Idumaet ; 
nec Christinnx gcntes de Jacob , sed potins Judaei (^), 
ad hoc enim tantum figura valuit, qnod dictum est , 
Major serviet minori [Gen. xxv, 23]) ; ita factum est 
etiam in duobus filiis Joseph : ii:im major gessit ly- 
pum Judaeorum , Christianorum autem minor. Qoos 

* Editi, et ipse erit exspectatio genUum. Abest , erit , a 
manuscriptis el a gneco septuaginta. 

(a) Graece est, U eUki : quod cyprianus, Itt). 1 adversas 
Judaeos, vertit, ad heUcem, id est ad | aliDitem, 

(b) oonf. Eplsl. 190, ad Aselliciiiii. 



m 



ount licjHHiiccret Jac(»b , matium dexlcrnm ponens 
Miper minorem , qucm babebat ad sluisiram; sini- 
siram siiper majorcm , quem babebat ad dextram : 
fnravc visum cst patri oorum, et admonuit palrem 
vclut corrigens ejus errorem, el quisnam eoriiro es- 
wi major ostciidcns. At ille muiare manus noluit , 
sed dixit : Scio , fili , $do. Et hie eril in populum , et 
ei hic exaUabiiur :$ed frater ejusjunior major itlo erit, 
semen eju$ erit in multitudinem gentium{Cen. XLviii, 
19). Etiam hic duo illa proroissa demonsirat ^ Nain 
ille tii populum , istc tn muitiludinem gentium : quid 
evideutius quam bis duabus promissiouibus conliiieri 
)K>pulum Israelitarum orbcmquc tcrraruiu in scmiiic 
Abrabx , illum sccundum carncm , islum sccunduni 
fidem? 
CAPUT XLllI. — De temporibu$ 3Ioij$i, et Jctu Nttve. 

ac Judicum , atque exinde Hcgum , quorum qmdem 

Saul primu$ e$t , $ed David prwcipuu$ et$acramento 

hubetur ct merito. 

i. Dcfuncto Jacob, deruncto ctiam Josepb, per re- 
liqitos ceiitum quadraginta quatuor aiinos, doiiec 
cxiretur de terra iEgypti^ iii moduin iiicrcdibilcm 
illa gens crcvit , ctiam tantis allrila pcrsecutionibus, 
ut quodain lempore naii inasculi necarcntur , cum 
luirintes iEgyplios iiiniia populi illius incremcnta 
ierrerenl. Tuiic Moyses siibtractus furto trucidato- 
ribus parvuloruin , ad domum regiam , iiigcnlia pcr 
eiim Deo prxparantc, pcrvcnit, nutrilusque el ad- 
optatus a filia Pbaraonis (quod nomcn in i£gypto oni- 
uiiim reguin fuit), in tantum pcrvenit virum , ut ipse 
ilbin gcntem mirabirucr muUiplicaiam, ex durissiroo 
et gravissimo, quod ibi fcrcbai , jugo servitutis ex- 
traheret , inio pcr cum Dcus , qui boc promiserat 
Abrahai. Priiis quippc cxiiide fugiens , quod » cum 
Israelltam defenderct, iEgyptium occidcrat, et ter- 
ritus fuerat ' ; postea divinitus niissus in potestate 
Spiritus Dei soperavit rcsistcntcs Pharaonis magos. 
Tunc per cuin iEgypiiis illatx sunt decem memora- 
liilcs plagXyCum diniiitcre populum Dei nollcnt; 
aqiia in sanguincm vcrsa , ranac ct sciniphes , cyno- 
fiiyia , mors pecorum , ulccra , graiido , locusta , te- 
iiebrjc, mors primogciiitorum. Ad cxtremum Israe- 
lilas , quos plagis tol lantisque perfracti tandcin ali- 
quando dimiserant, ^gyptii in n^iri Ilubro dum 
persequuDiur, exstincti sunt. Illis quippe abcuntibus 
divlsum mare viam fccit : lios autcni iiiscqucntcs iii 
se rediens unda submersit. Deiiide per annos qua- 
draginta , duce Moysc , Dei populus pcr descrtuin ' 
actos est, quando Tabcrnaculum tcstimonii nun- 
cupatum est , ubi Dcus sacridciis futura prxnunlian- 
tibus colebatur : cum sciliccl jam data lex fuissct in 
nioute multum terribilitcr ; attestabaiur enim eviden- 
tlssima mirabllibus signis vocibusque divinitas. Quod 
factum est mox ut exitum est de ^gypto , et in de- 
scrto populus esse coepit , quinquagesimo die post 

* edili, demon$irant, Emendantur ex manuscriptis. 

s Sic Nss. Al editl, prttcs quippe exinde ad terram MO' 
dian fugis$e refertur^ quod , cum l$raeiitam defenderetj 
d^:gvttnm oceiderai, et terrtu$ fugerat , vcl, fugeret. 

'* uss., m de$erto. 

Sahct. Acgcst. VII. 



UBER DECIM13S SEXTWS. r>2i 

cclcbratum Pascha pcr ovis immolationcin : qui ' 
usquc adeo lypus ChrisCi cst, prxnuntians cuni per 
victimnm passionis de hoc mundo transitumm ad 
Palrcm (Pasclia quippe hcbra^a liiigua Transitus in- 
terprctatur [Exod. xii, il,]), ut jain cum revelarctur 
Tcstamciitum novum, posicaquam Pascha noslrum 
immolatus cst Christus , quinqiiagcsimo die venuret 
de coslo Spiritus saiictus : qui dictiis cst in Evangelio 
digitus L>ei (Luc. xt, 20), ut rccordationciii noslram 
iii primi prujrigurali facti nicmoiiam rcvocarct ; quia 
ct legis ill£ tabulo! digilo Dei scriptas rcferuutur 
{Exod. XXXI, 18). 

2. Dcfuiicio Moysc , populuin rcxii Jcsus Nave , ct 
iii tcrrani proinissioiiis iiitroduxit « cainque popnlo 
divisit. Ab hisduobus mirabilibus ducibus bclla ciiani 
prospcrrimo ac inirabiliicr gesta sunt, Deo conle* 
staiitc iioii tam propuu* incrila llcbra:i populi , qiiaiu 
propter pcccata carum qun: debcllabanlur gcntiiim , 
illas cis provenissc victorias. Post istos duccs , Ju- 
diccs fucriiiit , jam in lcrra promissionis populo col- 
l4)cato : ut incipcrct iiitcrim.rcddi Abraha; prima 
promissio de gcnlc una, id cst Dcbrjca, ct lcrra Cha* 
naan ; iiondum dc omnibus gcntibus ct lolo orbc tcr« 
rarum : quod Chrisii advciitus in cariic , ct iion ve- 
teris Legis obscrvationes , sed Evani/clii lides fiicrat 
impletura. Oiijus rci prxfiguralio fa<!la cst, ciuod non 
Moyscs , qui legcm populo acccpcral in nioulc Sina , 
sed Jcsus , cui ctiam nomcn Dco prxcipicnic inu- 
tatum fueral ut Jcsus vocareliir , po|Hiluin in lcr- 
ram promissionis induxil. Tcuiporibus aiilciu Ju- 
dicum , siciK se habebant ct pcccnU populi ct ini- 
sericordia Dei, alternaverunt prospcra ct advcrsa 
bellorum. 

3. Inde ventum est ad Ucgum tempora : quorum 
primus regnavit Saul : quo reprobato et bcllica cla» 
de prostrato , ejusque slirpe rcjccta , ne inde rcges 
orirentur , David succcssit in rcgnum , cujiis maxime 
Christus dicfus est filius. In quo articulus quidam fa- 
ctus est et exordium quodammodo juvcntutis popuU 
Dci : cujus geiicris quxdam vclut adolescentia duce- 
batur ab ipso Abraham usque ad hunc David. Ncque 
enim frustra Matthaius cvangdisia sic generatione^ 
commemoravit , ut hoc primuin intcrvallum qiia- 
tuordecim generationibus commcndarct, ab Abraham 
scilicct usque ad David (Mattli. i , i7). Ab adolcscen- 
tia quippe incipit homo possc gencrare : propterea 
gencrationum ' cx Abraham sumpsit cxordium ; qui 
etiain patcr gentium cunstitutus est, quando inutatum 
nomen acccpit. Aiite hunc ergo velut pueritia fuit 
hiijiis gencris pupuli Dei , a Noe usque ad ipsuni 
Abraham : ct ideo prima lingiia ' inveiita est , id cst 
bcbr«ra. A pucrilia naroquo lionio iiicipit loqui post 
infanliam , qtix hinc appcllata cst , quia fari noii 
potest. Quam profecto xtatem primani deaiergit obti- 



> Sic Mss. Editl autem, quce. 

* Editi, generatimum $erie$ ; et paulo pos^ qui eliam pa' 
ter muttarvmgentimn. A)>est, smet, a uianuscrii)iis necuoa 
qurc infra addita tberat vox, muitanan. 

1 Plures Mss., et ideo Hngua ; omisso, nrima, Alii vetcrcs 
ttbrii et ideo in tingm; y^ etideotdnc mgua. 

(Dix-sept.J 



625 

vio, ftirul aptas prima gcncris liumani est deleta dilu- 
Vio. Qiioliis ciiim qtiisqiic csl , qiii siiam rccordctur 
infaii(iniii?Quaiiiobreiii iii isto prooirsu civiutis Dei, 
iicut siiperiur uiiam caiiidcMnqiic priiiia!ii , ila duas 
9L'(atcs t»cciindam ct (cr(iam iilicr isie con(iiie:i(, inqiia 
tcrlia pDptcr vaccani trimam , capram trimam , et 



DE CIYITATE DEI, S. AUGU8TINI 



m 

arietcm trimam ( Gen. xv , 9 ) , ImpositoiB esC l^egis 
jugum , et apparuit aliundaiitia peccatonini , et regni 
tcrreni siirreiit exordium, ubi non defueniiit spiriiua • 
les , qiiorum iu tiir(ure et coluniba {Ibid.) figuriitum 
est sacramcntutfi. 



LIBER DECIM VS SEP TIMITS. 

ii quo agiiur de civitaiis Dci procursu tcro|)oribus Rcgtim ct Prophe(arum a Saniuele et David usqne ad Chrtstam, et qu« 
iLcrh Litteris iiiaiKlata; sunl vaticiuaiioucs eorumdem lemporum io Regum, Psalmorum el saloiDOois Ubris de Ctuisto el 
frxx.'lesia exi)0MUUlur. 



CAPDT PRIMUM. -De temporibut Prophetarum. 

tVomissitmes Dci , qii.-c facuc suiit ad Aliraham » 
cujiis scmini ct gciitciii lsracii(icuni secundum carnem 
et omncs gentcs dcbcri sccuiidiim fidem , Deo polii- 
centc, didicimus, qiiemadmodum complcnntur, per 
ordiiicm (cmporum procurrcns Dei civi(ns jndicabit S 
Quoniam<erg*» siipcrioris libri iisqtic nd regnum David 
factus ost llnis, iiunc ab eodein rt^gno , quantum 
siiscepto opcri siifnccre videtur , Cic(cra qux scquun- 
tiir atiiiigimus. Iloc itaquc teinpus , ex quo sanctus 
Samucl proplictare coepit, ct dcinceps donoc populus 
Isirael cnplivus in Baliyioniam duceretur , atque inde 
•ccundum sancti Jeremi:c proplic(iam pos( scp(uaginla 
nniios revcrsis Israclilis {Jerem. xxv,ii) Dei domusin- 
8iaurarc(ur (o(um (empus est Propbe(anim* QuamvJs 
enim c( ipsum Nocpatriarctiam, incujusdiebus uiii- 
vcri^i tcrra diluvio delcia ei>U ^t alius stipra el infra 
usquo ad boc (cnipus , quo reges iii Dci populo esse 
ccBpcriiiU , prop(er iiuxdam per cos fuiiu^a ' sive 
quoquo inodo significnia , sivc pncdic(a , qux |)er- 
tiiierent ad civi(a(cm Dei regnuinque coelortim , non 
Smmerito possimus appellarc prophetas ; pracjiertim 
quia noninillos corum id cxprcssius lcgimus nuncu- 
/;a(os , sicut Abrabam ( Cen, xx , 7 ) , sicu( Moyscn 
\DeHt. xxxiv,iO) : (amen dics Prophe(arum prjxipiie 
maxinicque Jii dicti sunt , ex qiio coepit prophciare 
Saniuel , qui et Saj^icm prius , c( co n^proba^o ipsuin 
David , Dco prxcipiente , uiixit in rcgem , de cujus 
cxteri stirpo succcderenl , qiioiisque illos succedcre 
^c oporterct. Quse igitur a Proplietis sunt prxdicta 
de Cliristo , cum inoriendo deccdeiitibus et nasceiH 
do succedentlbus suis membris civitas Dei pcr ista 
currcret tempnra , si omiiia vclini coinmeinorare , in 
Immeiisum pergitur. Primum qtiia ipsa Scriptura, 
quiB per ordinem Rcges eQrumqiie facia et eventa 
digercns , vide(ur (anquam bjs(orica diligeiitia rebiis 
festis ocpupata csse nnrrandis, si adjuvante Dei 
. Spiritii coiisidera(a tractetiir , vel inngis , vel certe 
noii minus pnenuntiandis futuris^ quam prae(eritis 
enuntiandis, invenie(ur inien(a. Et hoc perscni(ando 
Indagare ac disserendo nionsirare , quam sil ope- 

* Fditi« dlsscnUenlilius manuscripUs plerisquc, mdieav^t : 
€t hifra looo, nflingiiNitt, hai»ttu(, uttmyamia, 

* lu sola edlUpoe lx)v.» facta : male* 



rosum alquc prolixum , et qunm muUis indiguum ^ 
Toluminibus , quis igiiorat , qui hxc vel mcdiocriter 
cogi(at? Deinde quia ca ipsa qiiae ad propheliam 
jion ainbigitur pcrUnere , i(a sunt muUa dc Chris(o 
regnoque coelorum , qu:c civitas Dei est , ul nd lioc 
aperiendum mnjor sit dis>pu(a(io necessaria , quam 
hujus operis modus flagi(a(. Proinde ita , si po(uero, 
stilo modcralMMT iiieo , u( buic opcri in Dei voliintato 
perageudo, nec ea qu;c supcrsiiit dicain, ncc ea qwc 
satis siiit pra^lcrniittam. 

CAPUT II. — Quo tempore iit impieta promhsio Dei 
de terra Chanaan^-quam in possewonem etiam Israel 
camatit accepit. 

In praecedeiiie libro diximus, ab initio ad Abraham 
promisslonum Dei duns res fuisse proroissas : unam 
scilicet , quod torram Clianaaii posscssiirum fiicrat 
scmen ojtrs : quod sigiudcalur, uh\ dictum cjIi Vadi 
in terram^ quam tibi demonHravero ^ et faciam U ia 
gentem magnam : aliain vero ionge prxstanUorem , 
non de camali , scd de spiritiiali seinine , j[>cr qnod 
p:ttcr est , fion unius geniis IsracIiUcos , sed omniuio 
gen(iiim^ qu:c fidei ejiis ves(igia conseqtiuptur ; quod 
proniiili ca*pi( bis verbis: E/ benedicentur in (e omnu 
tribus terra ( Cen. xii , io ). VA deinccps aUis multis 
admoduin testiinoniis li.rc diio proniissa esse mon- 
stravimus. Ern( igi(ur jani in (erra promissionis semeQ 
Abrahrc , id cst populus Israel , secqndom carncm : 
atque ibi non solum (eneiido ac possidendo civi^aies 
advcrsnriorum, verum eUam rcges habendo, r^are 
jam coepcrat, impIeUs de ipso populo promissionibus 
Dei jam magna ex par(e ; non solum quse illis (ribiis 
patribus , Abmbam , Uaac , et Jacob , et qq.necumquis 
alix (cmporibus eoriim , verum eiiam qu;e per ipsma 
Moyscn, per qucm populus idem de scrvitu(ei£gyptijt 
liberatus es( , et per quem cuncta praeterita revelaia 
sunt temporibtia ejus , cum populum per ercmuni 
duceret , factae fuerant. Neque au(em per insignem 
ducem Jesum Nave.per qucm pt puliis ille in promis» 
sionis Induclos est (crram , expugnaUsque genlihMS , 
eam duodecim tribubus, quibus Dcus iusiserat^ divisit, 
et mortuiis es( ; neque post illum toio teroppre ju- 
diciiro impleta fuerat promissio Dci de lemChanaan, 

* vind. Aro. Er.« M^m^- 1^*» dimBU^ ki nefioria oM 
1118.9 wdi9UKm. ' ^ 



fS5 LIBER DECIIIUS SEPHMUS. 

i qiiodain flumine ^gypti usqiie ad flutuen magnum 
Si|Aratem * {Gen. xv , 48 ) : nec (amen adhnc pro- 
plietabalur ftttornm , sed exspectabatur implendum. 
Imptctum est aiitem per David , et ejus Glium Sa- 
lomnnem ; ciijus regnum tanlo , quanto promissum 
fuerat , spatio dilalitum cst : univcrsos quippe iilos 
subdideruut, tributariosqtie fecerunt. Sic igiiur in 
terra promissionis sccundum carnem , lioc cst in 
ierra Cbanaan , sub b.s regibus semen Abrabx fuerat 
conslituluin » ut iiiliil dcinde superesset , qtio lerrena 
illa Dei promtssio compleretur, nist ut in eadem terra, 
jquantuin nd prosperitatem attinet temporalcm , pcr 
posteritatis successionein inconcusso siatu usqiie ad 
mortalis sxculi tiujus terminum gens permanerct He- 
bnca, si Domini Dei sui lcgibus obedirct. Sed qiioniain 
Deui noverat , boc eam non esse farluram , tistis est 
ejus eiiam temporalibus poenis ad exercendos iii ea 
paucos fidetes suos , et adinonendos qui poslea fiiluri 
erant in omnibus genlibus, quod eos * admonei^i opor- 
tebal , in quibus alteram promissioncin , rcvelato 
^pvo Teslamcnto , per incarnationcm Christi fucrat 
imp(etiirus. * 

CAPUT III. — De IripartUtB tignificatlonibus Pro- 

phetarumt qucs nunc ad terrenam , nunc ad coelestem 

Jerusatem^ nnnc uutem ad utramque refemntur, 

I. Quocirca , sicut oracula ilta divina ad Abraliam, 
Isaac \ et Jacob , et quaTumque a4ia signa , vel dicla 
propbetica, in sacris Litieris pnecedentibus facta 
smit : ita etiani caaerxab islo Regtim tem|>ore prophe- 
lix partim pcrlinentad genlem carnis Abratiu:, parlim 
^vero ^d illiid semen ejus , in quo beiiedieuiitur oinnes 
gentes cobneredes Christi per Testanienliini novuin , 
ad ppssidendam vitam aeteniain rcgnumque cocloruis. 
Partiin ergo ad anciilani, qux in serviiuiem gcnerat, 
id est terrenam Jerusalem, quoe servii cuin liliis suis ; 
pariim vero ad liberam civilatem Dei , id est veram 
-Jerusalem aelcrnam in coelis , ciijus filii hoinines se- 
cmidnm Deuin vivenles peregrinaniur in terris : sed 
8uni iii eis qno^dam , quac ad ulramqiic pertinere iu- 
lelligimtur, ad ancillam proprie, ad iiberani figurate. 

S. Triparlita iiaqtie reperiunlur etoquia Propbela- 
rum : siqnidem aliqtia suiii ad terrenain Jcrusalem 
ipectantla, aliqua ad coelestcin, nonnutla ad utramquc. 
Exemplis video probandum esse quod dico. Missus 
est Natbap proptieia, qui rcgem David argueret de pec- 
cato grayi, el ct, qux consecuia sunt mala, futura prac 
diceret (II Req. xii).ilxc alque biijusmodi sive pi^biice, 
id est pro saluie vcl utiliiate populi, sive privaiim, cura 
pro suis quisque rcbtis divina promereretur etoquia , 
quibns pro usu temporalis vitu! fiituri aliquid nosce- 
relur , ad tcrrenam ciy.tatcm pertiniiisse, quis am- 
bigat?UI)i autem legitur , Ecce diet veni^nl^ dicil 
Dominus , ei consummabo domui hrael ei dfmwi Juda 
lestamentum novum , non secundum testamentum quod 
disposui patribus eorum , m die qua apprebendi manum 
«orMHf, ut educerem eos de terra jEtjypti : quoniam ipsi 
non permanserunl in teslamenlo meo^ et ego neglexi eos^ 

* sic ^iss. Edili vero, quod a pMnine A^gifpti us((ue ad 
fbmm ffmmm suplsralem. popuais iUe doniiimretur, 

* Editl, m omitflm IjenJiWf qtmper eos. castigap^ur e;[ 
pDanuiMirit^fl» 



5^6 

dicilDominus,Quia hoc est lestamentum, quodconstituaw» 
domui Itrael: post dies iUos^ dicit Dominus , dabo' 
leges meas in mentem eorum, et super corda eoium sm* 
bam eas, et videbo eos (a) , et ero illis in Deum, et ipsi 
erunt mi/ii in plebem (Jerem. xxxi, 51-53; Hebr. vin, 
8-iO) ; Jerusalem sine dubio superna proplieiatur , 
cujiis Detis ipse praimium est , cuinquc liabere alque 
ipsijus esse sunimum ibi est ■ alque totum bonum. 
Ad utramqtie vero perlinct hoc ipsum, qiiod Jeru- 
saicm dicitur Dei civitas , e( in ea prophetatur futura 
domus Dei , eaque proplielia videlur impteri , cum 
Salomon rex o^diiicat illud nobilissimum tcmplum. 
Uxc enim et in lcrrena Jcrusaleni seciindum hislo- 
riaiii coniigerunt , ct coelestis Jertisalcm figurae 
fuenini. Quod gcnus prophetlx ex ulroqiie velutl 
coinpacluin alque coinmixlum in Libris veteribus 
canonicis , quibus rertim gestarum narraiiones con- 
tinentur, valet pjurimum , muUumque eiercuit et 
exercel ingcnia scruianiium Lilleras sacras, ut qood 
Iwslorice prxdictum comptetumqiie legilur in seinlno 
Abrahne secundum carnem, eliam in semine Abrabir. 
secundum fidem quid implendum alicgorice significel 
inquiraiur : in Unlum ul qnibusdam visiiin sit, nibd 
csse in eisdcm libris vel pracnuntiatum et eflrectnm , 
vel eflcclum , quamvis non praenunliaium , quod non 
iiisinuct aliquid ad supernam civiiatem Dei ejiisqoe 
filios in bac vila percgrinos ^gtiraia signincalione 
refcrendnm. Sed si hoc ita esl, jam bipariiia, non 
tripariiiaerunl eloquia Pro(>helanim, vcl potins illa- 
rum Scripturaruin omniiim, quae veteris Iiislruinenti 
appcllaiione ceiisenlur. Nihil cnim crit iliic , quod ad 
Jerusalcm terrenam tantum penineat, si qiiidqtiid ibi 
de illa , vcl propter illam , dicilur aique coniplctiir , 
signUicat aliqnid, qiiod eliain Jcnisa^em coelestoni al- 
legorica pr.eliguraiione rcferatiir : sed erunl sola doo 
geiiera , uiinm quod ad Jerusalem liberain , alterom 
quod ad ulramque pcrtiiicai. Mihi aiitcni sicut niul- 
iuni videntur errare, qui nullas res gcsuis in eo 
g;enere iitlerarum aliqnid alitid pracler id qiiod eo 
modo gestas sunt slgnificare arbilranttir; ita rnullum 
audere, qni prorsiisihi omnia significatioiiibus allego. 
ricis invohita esse conlcndiint (6). Idco iriparliia, non 
bipartita esse dixi. Hoc enim existiino, non lameu cul* 
pans eos, qui poiuerintillic de quact/mque re gesia 
seiisum iiitclligcnli;c spirituaiis exsculpere, servatii 
primitus duntaxat histnrix veritate. Cxierum quae iu 
dicuniur , ut rebus iiumanitus seii divinitus geslis 
sive gcrendis convcnire non possint, quis fldelis du- 
bilct non esse inanitcrdicia? quis ea non ad tntelli- 
gentiam spiritiialein rcvocet, %\ possit, aut ab eo <|«i 
potcst revocandn essc faleatur? < 

CAPUT lY. — De pnepgurata commutation§ li" 
raetitici regni et sacerdotii , et de his qua: Anna maier 
SamueUs, personam gerens Ecclesiof, prophetavit, 
1. Procursus igltur civititis Dei , ubi pervcnit ai^ 



I in nianuscri[)tis habclur, dando. Apud UCX est didous 
d^6, duns dabo. ^ 

* sic ucstri omnes oodiccs. In B., summum iUi est, U, 

{a) verba, el videbo eos, iu BU)Lis desuni laliiJs «f 
grxcis. 

{b} conf. f assbn hbrcs cont. Faust. Manid^. 



527 I>E CIVITATE DEI, S. AUCUSTINI 

Regum lcmpora , quanJo David Saulc rcprohalo lla 
regniim primus obtinuil , ut cjus dciiide poslcri in 
terrena Jcnisalcm diuturna succcssione rcgnnrcnt, 
dedil figuram , rc gcsta * signiflcans atque pra^nun- 
iifliiis V quod non est prxlcrcuiidum silcniio , dc rc« 
rum mutalionc fulurarum, quod attinct ad duo Tc- 
slauiciita, vclus ct novum : ubi saccrdotium rcgnum- 
que mutatum cst pcr saccrdotcm eumdcmquc icgcin 
novum ac scmpitcrnuin, qiii cst Cbrislus Jesus. Nam 
el Hcii saccrdotc rcprobato snbslitutus * in Dci uii- 
nisterlum Sainud , simul officio fimctus saccrdotis 
cl judicis , ct Saulc abjcclo rcx David fundaiiis in 
rcgno , lioc quod dico rigiiravcriint. Matcr quoquc 
ipsa Sainuclis Anna « (\ux prius fuit slcrilis , ct po- 
sleriore fecuiiditntc la^tala cst , prophctarc aliiid non 
videtur, cum gratulationcm suain Domino fundil 
e&8ultans : quando cumdem pucrum iiatum ct abla- 
ctalum Dco rcddil eadcin piclatc. qua vovcrat. 
Didl cnim: Confirmatum ett cor meum in Domino^ ei 
extUlaium e$t cornu meum in Deo meo. Dilatatum ei 
9wper inlndcoi meoi oi meum; latata sum in $alutari 
mo. Quoniam non at tanctui^ ikut Dominui; et non 
eU justui , ncut Deus noster ; non eit ianctm praler 
ff . IfoUle gloriari iuperbe *, et nolile ioqui excelia , 
neque procedat magHiloquium de ore veHro, Quoniam 
Deui uientiarum Donmm, etDeui ffrwparans adinven- 
IJonef iuai. Arcum potenlium fecit infirmum^ et infirnd 
preeeincti emit mrtute. Ptcni panibui minorati iunt , et 
esMfientei tramierunt terram. Quia sterilii peperit 
ieptem, et multa in filiii infirmata eit. Dominui mor- 
Hfieat et mvificat; deducit ad inferoi^ et reducU. Domi- 
nui pauperci facit ^, et ditat ; hunuliat , el exaliat. 
^useitat a terra pauperem, et de stercore erigit inopem: 
Ml coUocet eum cum potentibus popuii ', et sedem glorix 
kmreditatem dans eis: dans eotum voveuti, et benedixit 
mmos justi: quoniam non in virtuU potens est wr. 
Deminus iufirmum fadet adversarium nmtfi, Donunus 
eanctus. Non gtorietur prudens in prudentia sua, et non 
gUmelur potens in potentia sua , et non glorietur dives 
in dimtiis suis : sed in hoc gtorietur qui gloriatur^ intel- 
Ugere et uire Dominum , et facere judicium et justitiam 
in medio terra. Dominus ascendit in calos , et tonuit : 
ipse judicabit extrema terrw quia justus esi (a) ; et dat 
mtutem regibus nostris , et exaltabit cornu Christi sui. 
(I Reg. II, 1-10, sec. lxx). 

3. Itaoe vcro verba baec uiiius putabunlur cssc 
mulicrculx, de nalo sibi fllio gratulanlis? tantumnc 
ment liominum a luce vcritatis avcrsa csi , ul non 
senUal supcrgredi modum fcininx liujus dicia qux 
Mil? Porro qul rcbus ipsis, qux jam coepcninl etlani 
in hac terrcna peregrinalione coniplcri, convcnienlcr 



528 



1 9ie llas. Al edHi, ret qesue. Et Infra cx liis duo, Er. el 
iov.. pro, dererum muiatiom, babcnt, rerunimutaUmem, 

« Er. et Lov., subititutus ett. Expungl debuil, est, juxu 
^ ind. Am. ei Mss. . , . .. 

• EdiU, notUegbnarU omissp, «^'•'^M"0^,5^'J"S(npipii 
cmnes adjungunt.— Abesl vox illa a Mss. 2a>l , 2o8 el 2i3. M. 

* 8ic Mss, At edili, Dominus pauperem fuat. ingrieco esl, 

^* » lu vind. Am. el raanuscripli inxla Sei>luagiaU. Al Er. 
et Lov., povuU SKI ; ei paulo post, dan$ ei. 

(a) Biblia sacra omtuuiit, mea jusHts est. iiabcQl gra;ca 
quxHlaui exeni|«laria fi TbeodGf itus» dicdos An. 



niovclur, nonnc intcailil, vi nsiiicil, et.ngnoscil |)cr 
baiic niulicrem , cnjiis ciiam noiiicn • id est Aiiua , 
Gralia cjus intcrprcutiir , ii>sain rcligionciii cliristci- 
nam, ipsam civitatcm Dci , ciijus rcx csi t't conditor 
Christus , ipsam posircino Dt^i gratiain propliciico 
spiritu sic locutain, a qiia suiK.Tl>i alicnaiilur, ul ca - 
dant, qua buinilcs iinpleniur, ui surgnnt, quoil ina- 
xiroc liyninus isie }icrsoiiuil? Nisi qiiis(iunin f^irtc 
diclurus cst , niliil isUiii propbcussc inuiiorem , scd 
Dcum Untummodo pro|)tcr flliuni, qiiciii |>recaia ini- 
pctravit. cxsulUnii |)r;cdicalionc luudassc. Quid crgo 
sibi vult qiiod ait: Arcum polentium fectl infirmum, et 
infirmi prcecincti sunt virtute : pleni pumbus minorati 
sunt , el esurientes transicrunt lerram : quia slerilis pe- 
perit septem^ et muila in fitiis infirmata r<<.^Nuinquid 
seiHcni ipsa {HSpcrcrat, qiiatnvis stcrilis fiicrit^Unicum 
liabcUu , quando isu diccbat : scd nce poslea sc- 
plem pcperit.sive scx,quibus septiinus cssct ipsc Sa- 
muel ; sed trcs marcs , cl duas feminas ( 1 Reg. ii, 20). 
Doinde in illo populo cum adbuc neino rcgnaret, 
quod in cxlrcmo posuit , Dai virtutcm regibus nostris, 
et exaltabit cornwCimsli sui; iiiide dicebat, si non 
propbetabat? 

5. Dicat crgo Eccle^ia Cbristt, -ctvius Rcgis roagni» 
gratia plena , prole fccunda ; dical quod tanto aiite 
de sc proplictaium |)er 06 biijus |iix mairis agnoscil 
Confirmalum est cor meum in Domino ^ et exallatum 
est cornu meum in Deo meo. Yere conflrmatum cor , 
et comu vcrc cxalutum ; quia non in sc, scd in Do* 
roino Doo siio. Diiatatum est super inimicos meos os 
meum : quia cl in angustiis prcssuraruin scrmo Dei 
non est alligatus , nec in prxconibus alligatis. La- 
tata sum , inquit , in saiutari tuo. Cbristiis csl iste 
Jcsus, qucm Simeon, sicnt in Evangelio legitur, se- 
nex amplcctcns parvum *, agnosccns magnum, fiuns 
dimitlis, inquit, Domiiie, servum luum in pace , quo- 
niam mderunt ocuU mei saiulare tuum (Luc. ii, 29 et 30). 
Dical iuque Ecclesia, Lwtata sum in saiulari tuo. 
Quoniom non est sanctns^ sicut Dominus; et nou est 
justuSf sicut Deus noster ; tanqiiam sanclus el sandi* 
ficans, justus cl justiflcans. iVon e« miic(ii« prmter 
te: quia ncmo fit nlsi abs to. Dcnique sequitur, 
Notite gloriari euperbe «, et noiite hqui exceisa^ neque 
exeat magniioquium de ore vestro. Quoniam Deus 
sdentiarum Dominus. Ipse vos scii, el ubi nemo acit ': 
quoniam qui pulat ee ditquid esse , cum nihii ^t, se 
ipsum sedudt (GaUit. vi, 5). Ilasc dicuntur advcrsariis 
civiUlis Dei ad Babyloniam pcrtinenlibus , de sua 
virlute praesumcnlibus, in sc, non in Dorainoglorian- 
libus; ex quibus sunt ctiam carualcs Israeliuc , ter- 
renae Jerusalem cives icrrigeiias , qui , ut dicll A|)a- 
slolus, ignoranUs Dei juslitiam, id est quam dat 
homini Deus, qui solus cst justus ct jusiiflcans ; et 
euam voientes constituere^ id csi, vclut a se sibi par- 
lam , non ab illo impenium ; jiisftficB Dei non suut 

* sic Mss. Ediii, parvidum. 

« Nostri omnescodiccs oinittnat vcrbum, superbe. U. 

* Sic velcrcb libri, cxcei»tis uonaullis, qui balicnt, ip^ 
Tos scit, et ubi nemo sU. AtcdUi , ipse.et lumw uU Qumi 
ipsescU. 



iuhjeciHRom. x, 5), ii(l<iiio qiiia sii|^cii>i , do suo pii- 
(Mnlcs, noii ilc Di i. possoplaccrc sc Dco, qni cst Dciis 
scicutianini, aiipio iJoo claihiterconsciciitinruin, ibi 
t vidcns cogilaiioiied lioniiiiiiin , quoDiaili vano: sunt 
! ( Psal. iciii, li ) , si honiiniini suiit, ct ab ilio nf»n 
sun»t. Kf prtcpamus^ inquit, adinvcntioms 8ita$, Qiias 
ailiiivcntioucs piiiainus , ni)»i ut supcrbi caiiaiit , ct 
liiiinil^surgant? llas quippo adinvciilioucs cxSiMpii- 
tur , Ji^iis , ArcuB polentium infirmiUus esl , ct infirmi 
prwcikcli sunt virtule. Innrniatus cst arciis , id cst, 
bitentio coriini qui tani potcntcssibi vidcntur, itt sinc 
Dei dotio at(|iic adjutorio humana suniciciitia diviua 
fKissiiit iniplcrc niandata ; ct pra^ciiigiintiir virtuto , 
qiiomm iiilcrna vox cst, Miscrere mci , Domine^ quo- 
niam infomns sum (PsaL vl, 3). 

i. I'leni piimbns^ iiiqnit, minoruti <iin/, et csurien- 
lcs transierHnt teriam, Qtii siitit iuiclligcndi piciii 
liattilHis, ni>i iidcin ipsi quasi potcntcs, id cst Israc- 
tiuc y qiiibiis rrcdlta siint cloquia Dci (liom, iii, 2 ) ? 
Sc4l iii co popiilo nncilhc lilii minorati suiit : qiio 
vcrbo luiniis quideni latino , bciio taincii cxprcssum 
ost , qiiod cx niajorilHis niinorcs facti sunt : quia ct 
Ih ipsis pauibiis, id cst divinls cloqiiiis, i\ux Israclitai 
soii tunc c\ omnibus gcntibus acccpi riiut , tcrrcna 
sapiunl. Gctitcs autcni quibns lc.\ illa noii crat dala, 
postoa(|uani pcr iiuvum Tcstamcntuui ad cloquia 
Hla vencriiiit, niuluim csuriciido icrram trausicruul; 
qiiia i» <MS iKMi tcrrcna , sod coelcslia sapiicrunt. Et 
lioc, vcliK i|iKxrcroiur caiisa cur factuni sit, Quia 
steritiSf iuqiiit, peperit scptemt ct mult<i in fHiis infir- 
maia cst, llic totuni qiiod propliclabatur cluxit agno- 
sceutibiis Riimcrum scplcuarium , quo cst univcrsx 
Ecclcsiio ftigiiincata |>ciTccti(>. Proptcr quud ct Joan- 
ncs aposlolus ad seitcm scribit Ecclcsias (Apoc. i, 
4), eo modo so ostcMdciis ad iinius plcuitiidiiicin 
scribcrc: el in Provcrbiis S;«lomouis boc aiitca prae- 
rigurans Sapiciilia , anlificavit sibi domum, et suffulsii 
columnas scplem (Prov, ix, i). Slcrilis ciiim crat in 
omnibiis gcntibiis Dciciviias, antcquam iste fcttis » 
quem ccrniiiius ', orireliir. Ccrnimiis cliam , qiw 
iuulta in filiis crat, miuc indnnalam JcFUKaloin lcr- 
renam. Qiioniam quicuiiiquc lilii libcra: in ea erant, 
f irtus ejus crant : niinc vcro ibi quoniam litlcra cst » 
et spirittis non cst, amlssa virtutc inlirmnta est. 

5. Donunus mortificat^ el vivificat : mortificavit 
WUm^ quu: mult;i crat in liliis; et vivificavit hanc ste- 
rilera, qux iieperitseptcin.Qiiamvis commodiiis possi^ 
inteiligi cosdcm vivifieare , quos mortificavcrit. Id 
enim velitt rcpetivit addcndo, Deduclt ad inferos^ et 
reduciL Qiiibus enim dicit Apostolus, Si morlul 
estis (a) cum Cliristo , ^ku sttr<i<m <toi/ quarite , ubi 
Chri$ius est in dextera Dei s^cfm: salubrilcr utique 
mortificantur n Domino : quibiis adjuiigit, Quas sur- 
smm sunt sapite, non quo! super terram ; ut ipsi siiit 
iili , qui csuriciitcs transicnint tcrram. Mortui enim 
esiis, iiiqnit: ccce quomodo salubriter roortificat 
Deijs. Deindo seqaitur , Et vila vestra abseondila est 

' Editi, disscnticotibus Uliris, per quem eam faclam fccvn- 
damceximms. 
(<i) 10 sacris Bibllis, si conmrexiuis. 



LIDEll DECIMUS SEPTIMUS. 590 

ciim Chrislo in Deo(Colois. ui, 1-5) : ccre quomodo 
cosdcm ipsos viviflcat Deus. Scd iiumquid eosdom 
dcduxit ad iufcros et redoiil? lloc utruinq>io sine 
coiKrovcrsia fidclium in illo potius vidcmus implelum, 
Capitc scilicct nostro, cum quo viiam uostram iii 
Dco Apostolus dixit abscoudiUim. Nam ciim proprio 
Fiiio non pcpercit , sed pro nobis omniOns tradidit 
eum (Rom, vin, 3i), isto modo utiquo mortificavit 
eiim. Et quia resuscilavit a morluis, ciimdcm rursus 
vivificavit. Et quia in prophctia * vox cjus agnoscitur, 
iVoit derelinques animam meam in inferno (Psatm. 
\v, 10) , ouindcm dcduxit ad infcros ct rcduxit. Hae 
rjiis pau|)crtatc dilati sumus. Dominus enim paupe^ 
rcs facit, el ditat, Nam (|uid lioe sit ut sciamus, quod 
soqiiitur atidiamus : llumUiut ^ et exaitat ; utiquosu- 
licrbos hutniliat, cl humilcs cxallai. Qiioil enlm alibi 
lcgiiiir, Deus superbis resislit^ /mmilibus autem dat 
gruliam (Jacobi iv, 6); hoc totns habctscrmo hujus^ 
ciijtis nomcn inlerprctatur Gratia ejtts. 

G. Jain vcro quod adjungittir, Snscitat a terra paup^ 
rem: dc iiullo mclius quaiu de illo inlolligo, qui propter 
nos factus est pauper, cum dives esset , ut ejus paU" 
pcrtate , sicut paulo anto dicttim cst , ditaremur. ( 11 
Cor, viii, 9). Ipsum enim dc torra suscitavit tain cito, 
ut caro cjus non vidcrol corruptioitcm. Nee illud ab 
illo aliciiabo, quod addilum est , Et de stercore erigit 
inopem, luops qiiippe idcm qiii paupcr '. Stcrcus 
vcro uiido crecttis est , rcctis^imc iiitt^lliguntur per- 
sccutores Jud;vi. in qiioruni numcro ciiin so dixisset 
Aposttdiis Eccle-dam pcrscciitum, Quoi mi/ti^ inquit^ 
fucrimt lucra, licec propter Christum danma esse duxi : 
ncc solum detrimentay verum etiam stercora existimau 
esse f ut Clmstum lucrifacerem (Pidiipp. ui,l el%). 
Do tcrra ergo suscilatiis est illo supra oiniies divltcs 
paupcr » ct do illo stercorc crcclus cst supra omnes 
opulcntos ille iiiops : ut scdeat cum potcutibus popuUt 
quibus ait , Sedebitis super duodecim sedes, Et sedem 
gloriat haereditalem dans cis. Dixcrant ciiiin potentes^ 
iili , Ecce nos dimisimus omnia^ ct secuti sumus t$ 
(Matth. XIX, 28, tl) , lioc votum potentissimo ' vo- 
vcrant. 

7. Scd unde boc eis, nisi ab illo, de quo liic con- 
tinuo dictum est, Dans votum voi^eitft? Alioquinex 
illis cssent iwtciitibtis, quoriim iufirmaius cst arcus. 
Dans, inquit, votum vovcnti. Non ciiim Domino 
quisquam quidquam rectuin voverct, iiisi qui ab 
illoacciperct quod voverct. Sequilur,E< benedixitantm 
justi : ut cum illo scilicct sine finc vivat, cui dictum 
est, Et anni lui non deficient (PsaL ci, 28). Ibi eniia 
stant anni, hic autcm transcuiit, imo pcrcunt : ante- 
quam cnim vciiiant, non sunt ; cum autcm vcnerint, 
non enint, quia cum suo fiiie vcniunt. llorum aiitem 
duorum, id ost, Dans votum voventi^ et benedixil annos 
justi ; unum est quod raciinus, alteruui quod sumimus. 
Scd hoc alterum Dco largitore non sumitur» nisi cura 
ipso adjutorc primum illud efficitur: ^iita non in vir' 
tule potens esl vir. Dominus infirmum faciet adverst^ 

' Sola editio Ijov., inprepheta, 

' sic Mss. At editi, iaem est quod pauper, 

1 Eiiiti, potenlissimi; disscntiemibus iuaauscriiftis. 



£Si 



DE CIVITATE DEI, S. AUGUSTINI 



552 



fium ejas : illiim scilicet qui hi»mini vovenli Invidct, 
et feslstit, n^ vnlcat iinplcrc quod vovit. Potcst ex 

• jiihbigno gncco inlelligi cl adversarium sunm (a), Cum 
\3nim Doiiiitius possiderc nos coeperit, profecto ad- 
•ver8«)rius qui nostcr fiierat ipsius fii, el vincilur a 
jfiobis^; scd iion viriluis nosiris : quia non in virtute 
) jtotent est vir, Dominus ergo infirmum faciet adversa- 

tium SNiim, Dominus sanctus : ut vincalu^ a sunclls, 
<]no8 Dominiis sancius sanctorum eflecit sanclos. 

• 8. Ac per hoc, Non glorietur prudens in prudenlia 
iKfl, et non gbrietur potens in potentia sua^ ei non glo' 
titiur dives in divitiis suis : sed ih hOc glorietur qiti gto- 
rintur, inteltigere et stire Dominum^ et facere judicium 
eljustitiam in medio terrtB{b), Non parva ex parte iii- 
lelligii et scit Doininum, qui intclligit ct scit etiam 
lioc a Domiiio ^ibi dari, ut intelligat ct sciat Domi- 
ftum. Quid cnim habes, ait Apostolus, qitod non acce" 
pisti ? Si aulem et accepisti, quid gloriaris, quasi non 
acceperis (I Cor, iv, 7)? Id esi, quasi a le ipso tibi si(, 
nndo glorinris. Facil autem jiidiciiim et jusiiliam, qui 
recic vivit. Rccle aiitem vivit, qiii obtemperat prxci- 
|»ieiiii Dco : et fmis pracepti, id est, ad quod refertur 
fira^cepluin, ctiaritas est de corde puro^ et conscienlia 
bona, et fide non ficta (I Tim, i, 5, 15). Porro Isla 
ehnritas, slcut Joanncs apostolus teslatur, ex Deo est 
(\ Joan, IV, 7). Facere igitur judicium cl jiistiiiam, 
ex Deo csl. Scd qiiid est, in medio terrds? Ncque 
enim non dcbent Tacere judicium et jiistitiam qui 
habitant in dxtremis terfac? quis boc dixeril? 
Cnr ergo addiiinin cst, in medio terras? Quod si 
non adderctur, et tantummodo diceretur, facereju* 
dkium et justitiam, magis hoc pra-cepturn ad utrosque 
hmniiies pertineret, et mOdiierraneos et maritimos. 
Sed ne qiiisquam pularet post finem viisc, quae in hoc 
«giliir corporc , supercssc tempus judicium jiislitiam- 
que faciendi, quam diim csset in carne non fecit, et 

• 

slc divinum evadi poss^ judicium ; in medio ierrce^ 

mihi videtur diclum, cnm quisqiie vivit in corpdre. In 

Imcquippc vita suam terramquisqifecircumrert, quam 

moriente homine rccipit terra commnnis, resurgenti 

uiique rcdditiira. Proiiide in medio lerrce, id esl, cum 

flnini:i noslra isto tcrreno claiiditur corpore, facien- 

dum cst jtidiciiim et {uslitia, quod nobis prosit in 

posterum, qiiando recipiet quisque secundum fa qud^ per 

torpus gessit, sive bonum, sive malum (II Cor. v, iO). 

jf^er corpus quippe il)i dixit Apbstolus, per lempus quo 

vlxit in corpnrc. Neijuc enim si qnis maligiila mcnte 

atqne impia cogitalione bUsphemct, neque id Ullis 

membris corpnris Operetur. ideb nOn erit reus, quia 

id non moiu corporis gessit, cum hoc per illud tem» 

pos gesserii, quo gcssit et corpus. Isto modo con- 

grueiiter inlelligi pote^t eilam illud quod in Psaltr.o 

legitiir, Deus autem rex noiter ante smcuia operatus est 

baiutem in medio terrce (Psai. Lxxm , 12) : ut Dominus 

Jesus aciipiatiir Deus noster qiii est ante sxcula, quia 

per ipsum facia siint s:i!cu1a , operatiis ' saliitem no- 

, ■* . Nonnnllicodjcps, ipsiiis fietf etvincetur a nobis,S\c Mss. 

m\ et 233. M. 

. * Edili <7p^ram«e.T/. Expunximusesf.Jnxtamanuscriptos. 

(a) iii grscco ncinpe lcgimiis, antidictm autok. 

{b) laax Uk vulgau habeotur, Jerem. tX| 2S, S4t 



itram in medio tcrrx, cum Verbum caro factiim esC 
et terreno habitavit in corpore {Joan. i, 14). 

9. Deinde posteaquam prophelatum est in his ver 
bis Anna", quomodo gloriari dcbcat qui gloriatury 
non in se utique, sed in Domino ; propt^r reiribittlo- 
nem qu!e in die judicii fiitura esi, Dominus, inqnif, 
ascendit in ccelos^ et tonuit : ipse judicabit extrema terrcr, 
quia justus est, Prorsus ordinem tenuit confessionL« 
fldelium. Ascendit enim in coelum Dominus Christu.s, 
dt inde veniurus est ad vivos et mortuos judicandos. 
Nam quis ascendit, sicut dicit Apostolus, nisi qui et 
descendit in inf^ores partes terrce? Qui descendit, ipu 
est et qui ascendit super tfnmes rcr/os, ut adimpleret orn^ 
nia {Ephes. iv, d et 10.) Per nubesergo suastonuil, 
quas Spiritu sancto, cuin ascondi^set, implevit. De 
({ulbus ancillae Jerusalem, hoc est ingratae vinex, 
comminatus est apud Isaiam propheiam, ne pluant 
super eain imbrem (Isai, v, 6). Sic autcm dictuni 
C8t, Ipse judicabit extrema terres : ac si diccretttr, 
Etiam extrema terrsc. Non eniin alias partfes nbii 
jOdicabit, qui omilcs homines ptocul dubio jif- 
dicabit. Sed melius intelliguntur exCreina ternc, ex- 
trema hominis : quoliiam non judicabitnliir, quic ih 
melius vel in deterlus medio l6mpore commUtantur, 
sed in quibus extr^mis Invenlus fucril qui jndicabi- 
tur. Propter qnod diclunt est, Qui perseveravcrit usque 
in finem^ hic salmis erit {Btatth. x, 22). Qiii ergo per- 
severanler facit judicium ei justiiiam in medio terrae, 
noii damnabitur, cuin judicabunlur cxtrcma lerrae. 
Et dat, in(tuit, virtuiem regibiis noslris : ut non eos 
judicando condemiiOt. Dat eis virtuicm, qiia camenl 
tficut rcges regant, et in illo munduin, qui propter 
e08 fudit sanguincm, vincant. Et ixaliabit cornu 
Christi sui. Qiiomodo Chrislus exaltabit cornu Christi 
sui? De quo enim supi^a dictum est, Dominus aitendit 
ihecelbSt ct intellecius est Dominus Christiis; ipse, 
iicut hic dicitur, exaltabit cornu Christi «tti . QuH ^rgo 
est Christus Christi sui ? An comu exatliibit uniuscujus- 
que fidelis sui, sicut isla ipsa in principio hujus hymnl 
ail : Exaltatitm est corhU meum in Deb meo ? Ohines 
quippe unctos ejus clfrismate, rc<^le cliristo^ possii- 
mus dicere : quod tamen totum cum suo capiie cor* 
pus unUs est Christus. Hxc Anna prophetavily Sa- 
muelis mater, sancti viri, mOllumque laudatl. In quo 
quidem tunc figurata est niulatio veteris sacerdoUi, 
et nunc iinpleta, quando inrirmaia est quae multii 
erat in filiis, ut novum haberet iii Chrisib sacerdo- 
tium sterilis, quse peperit septem. 

CAPUT V. — De his qwe ad Heti sacerdoteni ho^io 
Dei prophetico locutus est spiritu^ s\gnific6ns sacer- 
dotium, quod sccundum Aaron insliluium fuerat; au' 
ferendum. 

I. Sed hoc evidenlius ad ipsutii llclt sacerdotem 
mlssus loquitiir hoino Dei, cujus quidcm nomen la- 
cetur, sed intelligitiir officio ininistcrioqiie mio slne 
dubitatione propheta (n). Sic cnim scriptum esi : Ei. 

(a) t minc virum Del Jodaei rblnees esse dicoDt. quem 
et Heliam aulumaiit, » ioquit Hierooyfnus io TndKioaiMI 
hebraicis, iu iibnim l Begum. Xjcn. Vivis. 



UBER DEQMUS SEPTIMUS. 



m 



tenit homo Dei ad Ueli^ et dixit : Hwe dicit Dominui ; 
Bevelutu * revelaius sum ad domum fMtris /tif, cum e<- 
«til in terra ASgypti servi in domo Pharaonis ; et elegi 
domum patris tui ex omnibus sceptris Israel mihi saeer^ 
dolio fungit ut ascenderent ad altare meum^ et ineende' 
tenl incensnm , et portarent Ephod ; et dedi domui pa^ 
Sris lui omnia quae sunt ignis filiorum Israel in escam. 
Kt utquid respexisti in ineensum meum, et in saerifi^ 
eium meum impudenti oculo^ et glortficasti filios tuos 
super me^ benedicere primitras omnis saetificii * in Israel 
in conspectu meo ? Propter hoe luec dicit Dominus Deus 
Israel : Din^ Domus tua ei domus patris tui transibunl 
€oram me usque in efternum. Et nunc dicit Dominns: 
Nequaquam^ sed glorifieantes me glorificabo; et qu^ 
spernit me^ spernetur, Ecce dies veniuntf et extcrminabo 
tenieft tuum et scmen domus patris tuit et non erit tibi 
ienior in domo mea omnibus diebus, et virum extermi' 
nabo tibi ab altari meo^ ut dcficiant oculi ejus, et de- 
fiuat anima ejus ; et omws qui superaverit * dhmus tuce^ 
decidet in gladio virorum. Et hoc tibi signum, quod ve- 
niet super duos filios tuos hos, Ophni et Phinees ; una 
die morientur ambo. Et suscitabo mihi sacerdotem fide* 
ffm, qui onmia quce in corde meo et quce in anima men^ 
faciat; et cedljf^cabo eidomum fidelemy et transiSit co- 
tam Christo meo oiMtiSus diebus. Et erit^ qni superave- 
fit tit domo tuOt viydel adorafe et oboto argenti^ dicens : 
Jacta mre iH unam partem sacerdotii tui manducare 
panem (I /teg. ii, i7-3()). 

2. NoYi esi ul dicaiur ista prophclia , ubi &acerdpfii 
Veleris taiita manireslatioiie prxnunliata nfiutatio est, 
in Sainuele fuisse complela. Ou^nquam enim non es- 
set de alia tribu Samuel, quam qtix consiituta fuerat 
a Doinino, ut serviret aliari ; tamen non erat de Aliis 
Aaron (a), ciijus progenies fuerat depuiata, unde fie- 
rent sacerdoies : ac per boc in ea quoque re gesta,^ 
eadem inutatio , qu£ per Cbrislum Jesuin fiitura fue- 
rat, adumbralaest : et ad velus Teslamenium proprie, 
figurate vero pertinebat ad novuni , prophelia facti 
etiani ipsa , non verbi ; id scilicet faolo si^^iiificaiis , 
quod verbo ad Heli sacerdotem dictuin est piT Pro- 
pbetam. Nam fuenint posiea sacerdoies ex gencre 
Aaron, sicut Saaoch et Abiathar regnnnle David ( II 
Reg. xv), et alii deinceps, antequam tempus veniret, 
quo ista qux de sacerdoiio mutando tanto anle pr.T- 
dicta sunt, effici per Christum oportehat. Quis autem 
nunc fideli oculo bxc inluens non videat esse com- 
pleta ? quandoquidem nulluin tabernaciiliim , nullum 
templum, nullum altare» nuUum sacrificium, et ideo 
nec ullus sacerdos remansit JoJxis, quibus, ut de se- 
mine Aaron ordinaretur , in Dci fuerat lege manda- 
luni. Quod et bic conimemoratum est , illo dicente 
propheta, Ilasc dicit Dominus tfeus Israel : Dixi, Do^ 
mus tua et domus patris tui transibunt coram me usque 
in a!temum, Et nunc dieit Dominut : Nequaquam^ ud 

* Apurl Ijot. omlssimi est Hevdans ; quod quidem reperi- 
tur io ceteris editis ac {4erisque iDaaiiacriplis et in gfteco 
senluagiota. 

* Mss.: BenedUere primttias lumMs tacrificii. 

* Sicnas. in editls, tupererii. 

iai ildi Retract Ub 2, c^. 43; a. 2. 



glortficantet me gtorificabo ; etqui me sperittV, sperne' 
tur, Quod enim nominat doinum pntris cjus, non enni 
dc proximo pntre dicere , scd de illo Aaron , qui pri- 
miis sncerdos est instilufus, de cujiis progenie cieteri 
sef|iiereiitur, superiora dcinonstrant, iihi ait, Revela^ 
tus sum ad domnm patris tui, cum esscnt in terra JEgg* 
pti servi in domo Pharaouis , ct clegi domum patris tui 
ex omnihus sceptris Israci , mihi sacerdotio (ungi. QiiiK 
patrnm fuit ' hiijus in illa ^Egyplia servilute, undo. 
cum liberati essent, elcctus est ad saccrdolium, ni^i 
Aaron ? De huiiis crgo stirpe isto loco dixit futuruni 
fiiisse, nt non cssciit ulierins snccrdoles : quod jaiii 
videmos impIclum.Vigilct fidcs, prrsto sunt res, cer- 
nuntur, icncnlur, et vidcrc nolenlium oculis iiigen- 
runlur. Ecce^ inquil, dies veniuiu, et exterminabo tt» 
men lUnm , et temen dumns pntris tui , et non erit tibi 
senior in dbmo mea omnibus diibus , el virum extemd* 
nabo tibi ub altari mco , nt deficiaul oculi ejus^ et de- 
pual anima ejus. Ecce dics qtii pniMiiinlinli sunt,. 
jam vencrunt. Nulhis snccrdos csl seciiiidum ordi- 
nem Aaron : et quicuiiiqiic ex cjus gLMiere est homo, 
ciim vidct sacriliciuui Chrislinnoniin loio orbe pol- 
lere, sihi aiiteni hoiiorcm illuin tnnguiiin csse subtra- 
ctum , dcliciuiit ocuii ejiis , ei dclluit aiiiiiia cjus tabir 
moBroris. 

3. Proprie aulcm ad liujus doMHim llcli , cui h.-cf 
dicehaniur, quod sictuitur pcrliiict : El omnisquitU' 
piraVerit domus tua'^ dccidct in gladio virorum. Et hoc 
tibi signum , qnod veniet super duos filios tuos hot « 
Ophni et Phinces ; die uno morientur ambo. iloc crgo 
signum factuin cst inulandi saccrilotii de domo hiijus^ 
quo signo siguincaiiim est iiiutaiiihiin sacerdotiuni 
domiis Aaron. Mors qiiippc filiorum hiijus significavit 
morlem, non honiinum, sed ipsius saccrdotii de filiis 
Aaron. Quod aulem sequitur, ad illum jain pertiuet- 
sacerdbtcm, cujus (iguram gcssit Iiuic (a) succedenda 
Samiiel. Proinde qux sequunlur,dc Christo Jesu, novi 
Tcsinineiili vero sacerdoic, dicuntur : Et suscitabonuhi 
sacerdotcm fidekm^ qui omnia qutv in corde meo et qumin 
anima mea, faciat ; et (Bdtficabo ei domum fidelem, Ipsa 
estxlerna et superna Jcrusalcm. Et transibit, inqoitt 
eoram Christo meo omnibus diebus. Transibilt dixil, con* 
versahiliir : sicut supcrius dixcrat de domo Aaron ,• 
Dixi , Domus tua et domus patris tui transibunt coram 
me in ceternum. Qiiod aiitcin ait, ccram Christo nuo 
transibit ; de ipsa domo utiqiic iiitcHigeuduin est, noii> 
de illo sacerdole, qui est Christus ipse Mediator atque 
Salvator. Domus ergo ejus coram illo transibil. Potesl 
et transibil inteiiigi de morle ad vitam , omnibus dio- 
bus, qiiibns peragitur usque in (inem srcculi hujus isttf 
mortalitas. Qnod auleiii ait Deus , Qui omnia qum kit 
corde ineo, et quce in anima itiea, faciat ; non arbitiro*: 
mur habcre animam [>c!um, cum sitcondilor animiBi 
sed ita hoc de Deo tropice, non proprie, dicitnr, iicnl 
manus et pedes et aHa corporis membra. Et» ne le* 
cundmn hoc credatur homo in carnis hujus efngie tst* 
ctus ad imaginem Dei , nddunlur et al», quas utiquo 

* sic omDes^iss. At editi, qins pater /)ii/. 
(a) Hnic^ scUicet Beli. 



R5 DE CIVITATE DEI. 

non habct homo ; cl dicllar Dco, Sub nmbra alamm 
tvumtm protege me ( Psal. xvi, 8 ) : ui iiilellignnt ho- 
miiicfi dc illn iiicfrabili nntura, non propriis, scd tmns- 
latJS rcruiii vocabulis isia dici. 

4, Qiiod vcro adjiingitur, Et erit^ qui stiperaverit in 
domo tna, veniet adorare «: non propric dc domo di- 
eitar hujiis ndi , scd illius Aaron , de qua usquc ad 
advenluni Jcsu Christi homines remanseruiit^ dc quo 
genere etlani nunc usque non desunt. Nnm de illa 
domo hujus Hcli jam supra dictum erat, Et omms qui 
iuperar>erit doneus tuw , decidet in. giadio virorum, 
Quomodo ergo hic vcre dici poluil , Et erit , qui sit^ 
peraverii m domo tua , veniet adorare ei ; si illud est 
verum , quod ultoro gladio nemo itide supcrcrit : nisi 
qnia illos intclligi voluit , qui perlincnt ad stirpcm , 
8<xi illius toiius sacerdotii sccundum ordinem Aaron? 
hJryo si dc illis cst prncdcstinatis reliquiis , de quibus 
illus prophcla dixil, Reliqmos salva fient {Isau x, 22); 
unde ct Apostolus, Sic ergo, inquit, et in hoe tempore 
reHquia pcr electionem gratucsalvw (actoe sunt ( Rom, 
XI, 5) ; qiila dc kilibus rctiquiis bcne inteltigitur esse 
4eqno dictuni cst, Qiusuperaverit in domo tua ;proleclo 
crcdit < iii Christum ; sicut tcmporibus Apostolorum ex 
ipsa gente plurimi crediderunt ; nequo nunc desunt , 
qui, licotrarissiinc» tamen credant, el implctar in eis * 
qnod hic islc bomo Dei continuo secutus adjunxit, Fe- 
iifel adorare ei obolo argenti : cui adorarc.nisi illi summo 
«acerdoti, qui et Deus est? Neque enim in illo sacer- 
dotio seconduin ordinem Aaron, ad hoc veniebant 
bomines ad tcinplum vel altare Dei, ot sacerdotem 
adorarcni. Quid est autcm quod ait, obolo argenti , 
iilsi breviiate vcrbi fidci, de quo commemorat Apo- 
ilohis diclum, Yerbum consumnuins et brevians (aciet 
Bominus supev terram [Rom. ix, 28 ; Isai. x, 23) ; Ar- 
gentum aulero pro cloquio poni , Psalmus lestis est ^ 
nbi canitur : Eloquia Domim ebquia casta ^ argentum 
igne examinatnm {Ps^L xi, 7). 

5. Quid crgo dicit istc, qui venit adorare sacerdoii 
Dei et sacerdoti Deo ? Jacta me in unam partem sa* 
cerdoUi tui , manducare panem. Nolo in patrum meo- 
nuA collocari honore , qiii * nuUiis est : jacta mo in 
jiancm sacerdotii lui. Elegienm abjectus essein doma 
JM {PsaL Lxxxui, il) : qualecumqiie et quantulum- 
cimiqae mcmbrnm esse cupio sacerdotii tui. Snccr^ 
dotiiiro quippe liic ipsam plebem dicit, enjus plcbis 
Mle saoerdoscst Bfcdiator i>ci et hominum homo 
Cbristus Jcsus. Cui plcbi dicit apostolus Petrus, Ptebs 
saneta^ regaie sacerdoUum * ( I Petr. ii, 9 ). Qiiamvis 
BennolU , sacrifidi tui sint interpretati ; non, sacer- 
iolH Itti : qiiod nihilominus eumdem signiGcat popii- 
lum cbristianum. Umlc dicit aposioliis PanIus,Cfnii5 pa- 
Mtt, timim eorpus multi sumus (I Cor. x, 17). Quod crgo 
addidii» manducare panem, ctiam ipsuni sacrificii gc- 
9m eleganicr cxpressit , dc quo dicit saccrdos ipsc ^ 

« Sola editlo liOv.« credei. 

• vlnd. Am. Er. ei pleriquc Ms., in eo. 

* Apod Ijov.9 qma. 

♦ Apod Lov. addituK,t/i chrisio. FAiterum, Kxinbeatis, in- 
foLcorpora vestra hosiiam vivatn, cateri libri omiUuQt, 
fi Chrisio. NonnuUi tamen manascri|iti cum vlnd. Ani. el Er. 
alu«n subjidunt locuni cx icjiist. ad noiiiau. xn, i : Et ile- 
vwm FMbcntiSf inqiiitj corporu^ clc 



S. AUGUSTINI $56 

Pflnis quem ego dedero^ caro mca cst pro seecuti vita 
{ Joan. VI, 52). Ipsum est sacrificium, non secundinn 
ordinem Aaron , scd sceundum ordincm Melchi.«^e- 
dech : qni legit, inteHig.it. Brevis ilaque ista confes- 
sio et salubriter huniilis , qiia dicilur, Jacta me in 
partem sacerdotH tui , manducare panem , ipse est 
obolus argenti ; qub et brevc est ' , ot eloquium Do< 
mini est habitantis in corde crcdcntis. Qula eniin 
dixcrat superius dcdisso se domiii Aaron cibos de 
victimis veleris Tcstamenti, ubi ait , Dedi domui pa- 
Iris tui omnia quas sunt ignis (Hiorum Israel in escam ; 
hxc quippe fuerant sacrificia JudoHiruin : idco hic 
(iixit, manducare panem ; quod est in novoTestamento 
sacrificium Christianorum. 

CAPUT VI. — De Judmeo sacerdolio ei regno^ quee cum 
in tetemum dicatitur statuta ', non permanent ; ut aKa 
intelligantur^ quorum spondetur eetermtas '• 

1. Cuni igitur Iiok: tanta tunc altitudine pncnun- 
liata sint, tanla nunc manifestaiionc clarescant ^ ; non 
frustra tamen moveri quispiam potcst , ac dicero : 
Quomodo coiifidimus venirc omnia * , quip In libris 
illis vcntura prxdicta sunt, si lioc ipsnm quod ibi di- 
vinilus diclum est , Domiu lica et domus pairis tui 
transibunt coram me in cetemum^ cirectum haberc noo 
potuit? Qiioniam videmus illud saccrdotium fuisse 
mutaium ; et quod illi doniui promissum esl , ncc 
sperari nliquando complcndum : quia illud quoif ei 
FCprobato mutatoqne succedit, hoc potius pncdicatur 
aetenium. IIoc qui dicit, nondum intclligit , aut non 
recolit, ctiam ipsom secundum ordinem Aaron saoer- 
dotium, tanquam umbram futurl xtemi sacerdotii 
constituiiim : ac pcr hoc quando ei setemitas pro- 
missa est , non ipsi umbr^ ac figurs, sed ei qood per 
Ipsam adiimbrabatur figurabaturque , promissum est. 
Sed ne putaretur ipsa umbra esse mansura, ideo etiam 
mutalio elus debuit prophetari. 

3. Regnum quoque isto modo etiam Safilis ipeius , 
qui certe reprobatus atquc rejectus est , futuri regni 
crat umhra In .xternitate mansuri, Oleum quippe il- 
lud quo unctus est , et ab eo chrismatc chrislus cst 
dictus , mystice accipiendiim , et niagnuro sacramen- 
lum intcltigcndum cst : quod in co tanlum vcneratus 
est ipsc David, iit percusso corde paviiaverit, quanda 
in tencbroso occiiltatus antro, quo ctiam Safil urgente 
intravcnil ncccssitate naiiinc, cxiguim particulam 
vcslis eJHs rctrorsum latenier abscidit, ut haberct 
unde monstrarct, quomodo ci pcpcrccrit, cuni possel 
occiderc ; atquc ita suspicioncm dc animo ejiis , qua 
sanctinn David putans iniuiiciim Biiitm vclieroenter 
pcrscqnebatur , aiircrrct. Nc Haqite reiis csset taiiti 
sncramouli iu Saiile violati, quia vcl indtimcntum cjiis 
sic attrcctavit , cxtimuit. Ita ciiim scriptum est : Ei 

> Soh edilio Ix)v., quia el brevis esl. 

* A|)ud Ix)v., statura. 

s sic ftlss. At odiii, ut alia inteUigamurf qiue spondensur 
auema. 

^ Sic Mss. At edili , quanta nunc mani(estaiione ctare- 
scunt. 

* vind. ct Am. : Quamodo confidimns convemre omnia. 
Fx. ct Lo^.^Quotmdo cenfidimus etcmreomnia. ^,- v$* 
mre. 



Gn 



UDER DECl&lllS SCPTIMUS 



5M 



pncMwt cor David inper eum , qula absiulH pinnutam 
chtnntydis ejut, Viris aiitcm, qiil cum illo erant, Cl iit 
Saulcm iii iiianus suas traditum iiiterimcrct siiadc- 
lianty Xon nnVii, inquit, contingat a Domino^si fecero 
hoc verhum domino mco christo Domini^ inferre manum 
tneam sitper eum; quia chrittus Domini est hic (I Reg» 
x\iv«6, 7). Iluic crgo umbra! rutiiri non proptcr 
ilisam, scU propier illiid qiiod prxfigurabnt. Inntn vc- 
nerntio cxliibcbntur. Undc ct illiid quod nit Sauli Sa- 
niucl, Quoniam non servasti mandatum meum, quod 
wandavit tibi Dominus; quemadmodum nunc paravcrat 
Dominus regnnm tuum usqnc in ancrnum supcr Israel^ 
el nunc rcgmm tuum non Uabit tib: ; el quasrct Donunus 
sibi hontinetn sccundum cor sutm , et mandablt ci Do- 
nilnus issc in prtndpem tuper poputum stmm ; quta uon 
custodlsti qtuD mandavit tibi Dotiunus {Id. iiii, 13, 
14) : iion sic arcipicnduiQ cst, ac si ipsuin Saulcm 
I)cus iii nsicmuui pr;rparnvcrit regnnturum, ct hoc 
postca tiolucHt scrvnro pcccaiiti ; neque eiilm ctim 
pcccaiuruui csse nescicbat : scd pncpnraveral re- 
gniim cjus , in quo figura essct rcgui a^tcnii. Ideo ad- 
didil, Kt nune regnum tuum non stabit libi, Slctit ergo, 
et subit, quod in illo signincatum est : sed non huie 
fiiabit, quia non in xtcriium ipso fuerat regnnturus, 
nec progcnies ejus , ut snltem pcr posteros altenim 
iltcri succcdcntcs videretur itnpleri qtiod dictum est, 
bi wternums Et quwret, itiquit, Ihmintu sioi hominem t 
siYC David, sive ipsuiu Mcdiatorein signincans Tesla- 
nieutl iioTi , qui figiirabai ir :n clirismnte eiiam qito 
uiictus est ipse David ct progcnics ejus. Noii autem 
qunsi Desciat iibi sit , ita Deiis sibi boroinero quxrit : 
ftcd pcr bomiiicin moro bominum loquitur; quki el 
sic loqucndo nos quxrit. Non solom enim Deo Patrl , 
Yemni etiani ipsi quoquo Unigcnito ejus, qui venit 
quflcrere quod pertcrat (Luc. xix, 10), usqoc adeo jam 
f ramus noti , nt in ipso cssemus electi ante consiiiu* 
lionem inundi ( Ephes. i, i )• QuiBret ubi ergo dixit, 
siinin habebit^ Unde in latina lingua hoc vcrbiim 
arciplt pnvpositionem , et , Acquirit , dicltor : quod 
sniis apertum cst quid significet. Qnanquam et sine 
addiiaineiito pmcpositionis Quxrero inteUigatur Ac- 
quirerc : ex quo lucm vocantur et quxstus. 

CAPDT YII. — De disruptlone regnl liraetitici , qua 
prwfigturatur perpettta divido Itraeli» sphrituatis ah 
Israete camaU, 

1. Rnrsus pcccavit Saiil per inobedicntiam, et ruT' 
sus Samucl ait illi in verbo Domini : Quia sprcvisli 
tterhum Pomini, $previt te Dominus, ut non sis rex su- 
per Itrael, £t rursus prG eodcm peccaU), cmu id 
coniiteretur Saul, ct veniam precarctur, rogarctqiie 
Sninaclem , ut rcvcrtcrctur cuni illo ad placandum 
Dcuro : Non reverlar^ itiquit, tecum; quia sprcvlsti ter- 
bum Domini , el spernet te Dominus^ ne sis rex supex 
Israel, Et converlit Samtul fadem suam , «1 a6trel : el 
tenuit Saiil pinnutam diploidis ejus , et disrupit eum. 
Et dimt ad eum Satnuet , Disrupit Domintu regntm ah 

< na roagno oonscnsn vetcres libri. Al editi : Qtueret sihi 
trgodixitf proeoacsi dicerci. quem suum tsse jam mnil, 
«6 esse fmHiarem aHis ostendet, tmdCt ctc. 



Israet de ftuinu hta liodie , ct dabil proccimo luo bono 
super le, ct dividctur Israet in duo : et non convertetur, 
neque poemtebit eum ; quoniam non est ncut homo ^ ut 
poenitcat enm : ipse minatttr^ et non permatiet ( 1 Reg. 
XV, ^5-29). Istc cui diciiur, Spernet Dominus^ ne sis 
rcx snper Isroct ; cl, Disrupit Dominus regnum ab Israet 
dc wanu tua hodie ; qiiadrnginta annos regnavil super 
Isnicl (n), lanto scilicct spatio tcniporis , qiuinto et 
ipsc Dnvid , et niidivit \\hc priroo temporc regni sui : 
Ht iiitetligHniiis idco diclum, quia nullus de stirpe 
ejus riicrnt rcgiiatiiriis ; ct rcspicinrous ad stirpem 
Dnviil , uiidc exortiis cst sccundiim camcm Mediator 
Dei ct homiiium lioiiio Cliristiis Jesus. 

3. Non autcm linbct Scriptura , qiiod in plerisqne 
latiiiis codicibus legitur, Disrupit Dominus regnum 
Israet de mattu ttia ; scd siciit a nobis posituin cst iii- 
ventum iy gra'c|^, Disrupit Domintu regnum ab Israel 
4e manu tua : iit lioc iiitelligalur, de matiu lua ; qiiod 
est , ab Israet, Popiili crgo Isracl pcrsonani figurata 
gercbat liomo istc , qiii populus regiium fucmt amis- 
surus, ChrLsio Jcsu Domino nostro per novum Testa- 
mentum , non carnalitcr, sed spirilualiter rcgnatoro. 
De quo cum dicitur , Et dabit itiud proximo ttu) , td 
cnmis cognntionem id nJcrtur : cx Isrnel enim Cbri- 
stiis sccunduin carncin, unde ct Saiil. Qiiod vero 
additum est, bono super le, potest quldcm inteUigi, 
meUori te; nam ct quidam slc sunt inlcrpretnti : sed 
melius sic accipilur, bono super te, ut quia ille boniis 
cst, idco sit supcr te S juxta illud aliud propheticiini, 
Donee ponam omnes inimicos ttu)s sub pedibtu tuis 
(PsaL cix,i ). In qiiibus esi ct hmcl, cui suoperse- 
cutori regnum abstulit Cbrlstus. Quamvis fiierit illic 
et Lsrael, in quo dolus iion eml (Joan. i, 47), quod- 
dain quasi framentum illaram palearum. Nam utiqtt 
inde eranl Apostoli, inde tot martyres, quoram priot 
Stephanus ; inde tot Ecdesin , quas apostolus Paulus 
commemorat, in eonversione ejus magnificantes Deom 
(Catat. 1, 24). 

S. De qua re non dtibiM) intelligendiim esse quod 
seqoitur, Et dividetur Israet in dso : in Ismel scilicei 
inimicum Christo , et Ismel adhxrentem Christo ; i» 
Israel ad ancillam , et Ismel ad liberam pertinenteio« 
Nam ista duo genera primum simul erant, velut Abnn 
ham adhuc adlixrerct ancillx, donec sterilis per Chri- 
sli gntiam fecundata clamarel, Ejice ancittam et ftium 
ejus {Gen. xxi, 10 >. Propler peccaliim quidem Salo^ 
monis regDnnte filio ejus Roboam, scimus Ismel iii 

» Apud Lov. oroissttm esl, superle. ^ ^ , , 
(a) lU docel etiam infra, lib. iS, cap. 90, et sic leginm 
AcUiiun xui, 21. wain in libris Regom non reccnsentur aaiil 
rccni saOlis, sicut iKJStca aliorura rogum. Joseplius in ld)rt 
6 Mitlqoiuumi vcrbis citfemte : Ebasiteuu de {Saotil)^ 
monilou tdnu» eti oeld pros lois deca, leteutisanlos de mtp 
cai ficosti : BeqmauU Saut vivenle Sanuwle annu duoderi' 
Qvai, mortuo eo riginli duo^ urole efllciniiiur quadraginia. 
comiiiunis laim»n o| iiiio cst. quain scqumilur hnscl»!» el 
Suli»icius soverus, saniuclis aiinos coinprehendl sub UIU' 
quadraalnu annis, qulbus saCd rognasse didlnr, quia e» 
faa^ clironologia colliguiilur UmUmi qoadraginU »nnl ij 
inorte iidi suiniiil saocnloUs, qul Judlcavil larael iBqw» « 
iniiium rogni nnvW, quaiiquam uraBdse quoi aiinn§ ^m 
|Ni6t murtcm samuclis, vcl ctiam ab iuiUo fegoi vuicrAiM 
inler omacs amreiual. coqk ««:• 



I 



DE CIVITATE DEI, S 

duo fnissc diTisiiin, atqne ita persevemAsc, habeniibus 
Mii^ilis pnrlibus reges suos, donec iila gciis ioln a 
Cliafdiri» cs<ct ingcnli vasialionc subvcrsn aiqtic traiis- 
lala. Sed lioc quid ad Sauteni , cuiii si talo aiii|uid 
coniniinaiidum cssct, ipsi David fucrii potius conimi- 
Dandum , cujiis cr»i filius Siloinoii ? Postreiiio nunc 
Inter sc gcns llebra.*a divisa non esi, scd indiflcrcn* 
tcr iii cjusdein erroris socieiate dispcrsa per ierras. 
Divisio vero itla, quam Dcus sub persona SaQlis, illius 
regni ci populi figiiram gcrentis, eidcm rogno popu- 
loqiie miiiahis est, a^ierna alqiie iuimuiabilis signiH- 
cata est, pcr lioc qiiod .'idjuii< liiin cst, Kt non conver' 
ietur^ ueque pmnilebU eum ; quomam non eit sicut homo^ 
tif patniteal eum : ipse minatur , ei non pirmanet :' id 
esi, lioino miiiaiur, ci non permaiiei; non autcm 
Dcus, qiicni iion pocnitel , sicui boniinoin. Ubi eniin 
legitur quod poeniicai cuin , mul^lio fenim significa- 
tiir, iminuiabiti pra.\scieiitia mancnic diviita. Ubi ergo 
non poenilere dicitur, non mbtarc iiiielligilur '. 

i. Prorsiis iiKsohibilcm vidcinas pcr baoc Terb:f 
prolatum divlnitiis fnisSc sentcntiam de ista diviiioBe 
popnli IbMcl, ci omiliifo (ferpeiuam. Quicumque etiim 
•d Chrisiiim iransikrunt, Vel trahsctitil, vel iransibunt 
iiide , noii cmni inde Steunduin Dci pra^cienliam , 
non seciinduin gcni*fis htfinaiii unain eamdemque na- 
turam. Prorsd.^^iiicuinqiie ex Israclitis adhxrcntes 
Cliristo persct^raift in i'\n , iiunqiiam ehini ciiin eis 
Israelitis , (jtii c/its inimi(!i usqtie iii finem viL^c fiujus 
ts^e piTsisliftfl : &'6 iii difisione, qn:c bic [ii^icniin- 
tiaia est , (ibrl^^lud permanebiint. Nlhil cnim prodcsi 
Tesiaineiiiuni vctiis du nion(6 Sina iii scrvihitcm ge- 
lier.iiis (Chtat, iV, 21). iii^i qiii.'i festiinonium perbil)6t 
Testnincfilo tiovo. Alioqnih' Q^ianidiu legiiur Moysles, 
Telanicii Sfipcr corda eoriin^ p6$i(uin esft : ciitn aulern 
^ui^qiie liidc il^aiisierit ad Cb^lstuni , aiiriTClur vela- 
nien (I CoK iii» 15ef tO). TraA^euntiurt) qtiippe inten- 
tio ipsa miitaiur de veiere ad noVuin; ut non jam 
quisqiie iiilcndai accipore carnalcin , sed S|>iKilualeiit 
relicitaicm. Pi^opter qiiod ipse magnils prbplfeta Sa- 
niucl, nnit*()ilam iinxisset rogcm Saiil, qtiaiidb eicli^ 
mavii ad t)'>mihtitn pro Isrnel, et exa^iidivii ruVn; Ct 
cnm ofleririit llolocaustosiin *, acrcdonlibns alielli([C- 
nis ad iiugnani contra po|Miliiin Dei , toiiuli Doniinui 
stiper cos, etcohfiisi snnt, ei ofl«Midoriint cor.im Israel, 
. atqiie stiiicrati sunl : asstiin; sit Inpidem ttniim, cl sta- 
tuil illiim inler Mnsst*phai* novnin ct vcili^lrein, ci 
Tocavii nonicn ejus AlM*nn>*zor, qtiod fesi laiin»* Lnpis 
adjiitnris ^ : el dixii . Usque huc adjuvit not Dominug 
(I Heg, VII « 512). Mnssepbni inlerprctitllr liiienlio. 
L-ipis ille adjuioris niedietas csi Salvalori<, per qiiom 
traiiseiindum est a Masscphat vctcre ad lloVnin, id 
csl, ab inicniione qtui e\speciabaliir in cnrnali regno 
beaiitiido falsa tarnnlis, ad inleniionem qtia per no- 
Vuiii Tesiaineiitiim exspeciatur iii rcgiiO toldruiO 

^ $ola editio lx>v., non mulari inleUigitur. 

> ^c MSH. juxia Si!}.iuagima. At edili, Iwlocmtdum : cui 
'Terl)q Kr. aduit, simttL 

* Kditi, xaspiiat, velcres autem liliriy ut apud S^ptua- 
l^iBta, niatsevhat, 

^ Ediii, a4iuiorU. At UMk^ m^fularit : Juxu septiiaghitay 



AUGUSTIN! 5trt 

beaiiludo verissima s|:iritnn]is : cfiia <|ttoiiiaiii niliil ci>t 
roclius, huc usqiic adjuVai Detis. 

CAPUT Yfll. — Ae proniissiombUs ad David in fili& 
ejus, qua nuUatenus m Salom6ne\ 4ed pieninime 
inveniuhiur in Christo, 

1. Jam hunii video e$^ monstrandum qiiid i^si 
David, qiii Sntiri successii inregnum, cujus muu- 
tione fiiiaiis ilfa mutatio figurata est , propter qiiam 
divinitus cuncta dicta , cuncta conscripta sunt, Deitf 
proniiscrii, quod ad rem qtia deaginins periinet. Ciim 
regi David niiilia prospora provcnissent , cogiUivlt 
faccrc Dco doninm, teinplifm illud scilicct excellen- 
tissinic dilTamatum , qiiod a rege Salomone fiiio cjiis 
posiea (abri^aliim cst. Iloc eo cogitnhic , fnctiiih est 
verbum Doinini ad Nalfian propbetnm, qtiod perfcrret 
ad regem. (]bi cum dixissct Detis qnod non ab ipso 
David sibi a*dificarettir ddmus, iicque pcr tatitum tem« 
pus s£ mandasse cuiquaih in populosuo, uisibi fieret' 
domus cedrina : £t nunC , inquitf hac dices $ervo med 
David:.Uiec dicil Ddminus omnipotens: Accepi le de 
oviU ovium , ut esses in ducem super populum meunt 
in ^ Israel, et Cram tecum in oninibus quibus ingredie-' 
baris , el exterminati omhes inimieos tuos a facie iua , 
et feci te nominatnm tecundnm ntimeii mtignorum qui 
9unt super terram: et ponnm locum populo meo Israel^ 
et plantabo illum^ et inhabitabit seorsum , et non $olli- 
citus erit uitra ; et non npponet filins iniquilati$ humi' 
liare eum , mcui ab initio a diebus quibns consiitu judi- 
ces super populum mcum IsraeL Et requicm libi dabif 
ub omnibiu inimicis tuis : et nuntinbii* tibi Dominus , 
quoruam domum cedificabis ipsi, Et erit eum repleli fue- 
rint dies (uf , et ' dormies cun\ pniribus tuis, et suscitabo 
semen tuum post ie, qm erit de venlre iuo, et prarparnbo 
regnum ejts, Jlic aidifictibit mihi donium noniini meo\ 
et dirignm thronum iWms usque in aHernum. Ego ero 
ilU in patrem^ et ille erit mihi in fitium. El si venerit^ 
iniquitas ejus ^ redorgunm illum in virga virorum ^ ct 
in tactibm filiorum homiiium : niisericordinm auiem 
meam non amoream ah eo, sicut amovi a quibns amovi 
a faciemea » ; ct pdelis erii domus ejus, el rcgnum eju$ 
iis^ue tn diernum coram me, et thronus ejus erii ere- 
ctns usque in wlernum ( it Reg, vii, 8-10). 

2. nniic tam grnndein protnissioneni qni putat in 
Salcimonii rnissc Coinplclhin ^ nutllum crrnt. Atleiidii 
cniiii qtiod d^cUim csl, Uic a^difienbit niihi domum; 
qtioiiiam S.iloniniii lCnipIiiin iltiid iiobile cxsiruxii : et 
iiOM ailendil , FideUs eril donkns ejus, et regnum ejus 
usqne in drtmitm cornm me, Allondni ergo el aspi- 
cial Soluinoni!» tlOinutii plenniii mu!ierihiis alicnigcnis 

« Hic resnutilur ex MS.s. farilcula, ai, antc, rsrael; rc- 
81'Oadens gKCCO, epi, $\ ud l.X X . 

•Sic Mss. Fdiii v(W bic cl cap. 12, et ni:9itwni. 

« Kdili oniillunl. et. llabenl Mss. juxU LXX : |.roquc, dor- 
mie$9 iionnnlli fcruni, dormieri^. 

* >ola tHliiio Lov. tt cum veiwrii. — Sic eiiam orones co- 
dices nosiri, exceplo ^OTiO M. 

» tuiiii, a quibus amovi faciem meam. M iroXiai nota 
maniiscripri Gervasiamis, Golbertiuiis , eic., CQQOoruaiit 
cnm graeoosep^Mighuai, apk*^ aptttha ek protfivm -^^ 



M 



LIBER DEQMUS SEPTIMUS. 



Sit 



ciilentibiii deot folsof , et ipsnm ab eis regem ali- 
qiiando sapieiitem in eamdem idolOtatrfam sediicium 
atque deje(iium : et non aud^t existimare Detfm tei 
hoc pfo^isisse mendncilef, vel lalem Safonionem 
dotrhiinqtie ejiii fiiiuram non potuisse pra^sclre. Non 
ttint autem debcremus amtegere, nec si non irf 
Cliristo Domino nostro , qui factKs est ex semlne 
DaYid socunduin carnem {R(fm, i, 3), jnm viderfetnus 
Nla cbmpleri ; ne vane atqne iininlter liic alhinf ali- 
qiiem rcquiramiis » siciit carnales Judaei. N.im et ipli 
6sqnc adeo filiom , (fuem !uco isto regi t)dvid pro- 
missiim lcgunt , iiitelligunl nbri fuisse S:ilOmoifem , 
III co (|iii promissus esi iinli jaim manifcStatiorte do- 
cinmto adlitfC Aiirabili cancitate aliuin sp^rard Bt 
dicant. Facta est qiiidem noniiuila imago rei futu- 
re eliam in Salomone, in eo qiiod templum xdi- 
ficavil, ct pacein bnbuit secundum nomen suum 
(Salomon quippe P^aciflcus esl laiine), et in exordio 
regui siii niirabilite^ laudabilis fuit : sed eadem sua 
persona per umbram fuiuri pra^nuntiabat etiam ipse 
Christum Doiniiinm nostrum i non exliibebat. Unde 
qoaedam de illo ita scripta suiit,- quasi de ipso ista 
prxdicta sint, dum Scripiura sancla etiain rebiis 
gesiis propheians , qOodammodo in eo figuram do- 
lineai futuronihi. Nam pncter libros divin» histd« 
riae , ubi regnasse iiarraiur, Psalmus etiam sbptua- 
fesimiis priiniis tiliilo noniinis ejus inscriptiis est: 
in qiio tam niuiiadicunlur, qii» omnino ei contenire 
non possunt , Doiniiib autem Cbrisio aplissima ' perS- 
picuitae conveniuiii , ui evidenter appnreat , qiiod in 
illo Ogura qualiscumqme adiimbraia sii , in isio auiem 
Ipsa veritas prspsentaia. Notum esi enim quibus ter- 
minis regnum conclusum fuerii Saloinonis : et iamen 
ineopsalmolegiiur, uialia taceani, Dominabimr a 
mart mque ad mare^ et a fiumine mqfke ad lermnee 
Mii lerrm {PiaL lxxi, 8) ; qiiod in Chrisio vidcmus 
impleri. A flumine qnippe dominandi sumpsii exor- 
dium i ubi baptizatus a Joanrie , eodem monslrante 
coepit agnosci a discipulis , qiii eum non ao\nm ma« 
gistrum , verum eliam Dominum appellaveruili (a). 

3. Nec ob aliud , vivente adhuc patre siio David , 
regnare Salomoncoepiti quod nulli illorum regum 
eoniigit , nisi ut hinc quoque satis eluceai non esse 
ipsum , quem prophciia ista pnesignat (6), qiiae ad 
cjos patrem loquilur; dicens : £l enf, cum repieti fue» 
rini die$ tui, et dormiei cum patribus luti, et tuicitabo se* 
men tuum pott te, qui erit de aentre tuo ; et prwparabo 
fegttum ilUus, Quomodd ergo propter id quod sequi- 
tiir, Hic agdificabit mHii domtlm ; isie Salomon puia- 
bitur proplielaius : ct non potius prbpter id quod 
prscedit , Cum repleti fuerint diei tui^ et darndei eam 
patribui fuu, iUicitabo itmen tuum poit te , alius paci- 
licus intelligltur esse pronlissus , qiii non anie , sicut 
iste, scd posimortem David prxnuntiaius est susci- 
tandiis ? Quamlibet eoiin longo inierposito teinpore 
Jcsus Clirisius veniret , procul dubio post mortem 

> vind. Am. Er. et aliquoi inanuscrtpii, opertiMskna. 

BOonf. %isi. coui. DoDatist, de Unil. Eocles-, n. 22. 
CQiif. iManl. iBsiii. ttb. 4, cap. 13, 1 24 et secN. 



regis David; cui slc oSt promissns ^ euni Tcnire opor- 
tebaft; (fui d;dificaret donfum Dert, non dK li^nis Ht 
lapidibiis , sed de homhiibiis , qiialefn illrini :edifl(fM 
gatldemiis; Hiiic enim domui dicit Apdstolus, hod 
est, fldelibus Christi : Tetnplum enim Deiianctum eU 
quod eitii bot { I Cbr. iti , 17). 

CAPtJT IX. -^ tiuam iimifii in Pialiho ott&getima 
oetaeo sil prophetia de Chrino; hh qua in kegHdrMi 
llbrii Natkan prophStahU promittuntut. 

Propier qubd et iii Psalmo oclogesiino ei ocinvo 4 
ciijus esi iiiulus, /n/W/ec/tis tpit jElhan liraelitm ^ 
cbiiimemohififtur promissinifes Dei f^ici^L* rcgi David , 
ei istis,quas in Tibro Rcgiioniin surti posila, quas^ 
dam ibi similia dicunlur ; sicui est : Juravi bavid 
iervo meo : Uique in dternuni prwparabo nsmen tuum, 
Eiiierum: 7iifi<; locuttu ei in aspeciu fHiii tuit^et 
dixiiti : Posui adjutoriiim iuper potentem , et exal^ 
tavi electum de popuh meo. lAveni Dattdiehiinimeum^ 
in oleo iancto meo unxi eiim. Mdniii enim mea auxi" 
iiabitur fi, et brachium meum confortablt.eum, Non 
profidet inimicut in eo^ et fiiiui iniquitaiit nbn appdnei 
nocere ei. Et coneidam inimicot ejut a facie ejkt^ «I 
eot qui oderunt eum, fugabo. Et veritai niea et ndteH* 
cofdia mea cum ipio, et in nomine meo exnhab\tn¥ 
tornn ejut. Et ponamin mari manumejut^et infiumini^ 
bui dexteram ejm. Ipse invocubit me : Pater meut et iu^ 
Deut meut e^ iuseeptor taiutii meee. Et ego prim^ 
gehiium ponani i7/nm^ excelsum apud regei terree. In 
liHemum tervabo itU mitericordiam meatn, et tettame»' 
tum meum fideie ipii. Et ponam imwcuium teteuli 
temen ejUt ', et ihronum ejui ticut diet catU (Ptai. 
LxxxTiii, 4, 5, 20-30). QiiJ! omnia de Domiiio iesu 
inielliguiitul', qiiando recte inielliguntiir, sUb nomim 
David , prbpler forniam scKi ^ qiiam de semiiie DiTtd 
idein Mudiaiorjissiimpsii ex virgine. Coiiiiniio eiiam 
diciiur de peccatis flliorum ejiis lale aliqiiid , quale 
in Rcgnorum libro positum est , ei qiiaSi de SalouMNie 
proclivius accipitur. Ibi namque , Iioc esi in Regno« 
rbm libro , Et ti venerit^ inquii , iniquftat ejtu , redoT'» 
guom t7/imi in Virga Hrontm, et in tactibtu filiorm» 
hominum : mitericardiam autem Meam non amoveam 
ab eb (II Reg: vn, 14 etMS) : tactibu^ signiflcans plagit 
correpiionis. Uiide illud esi, Ne tetijeritii chrittot 
meoi (Piai. ciT, 15). Quod quid esi aliudi quam, Ne 
laeserilis ? In Psalmd vero ciini ageret (antjuam de 
David , ui quiddam rjusmodi etiam ibi dicerei , Si 
dereliqtterinti inqiiii . filii ejnt legem medm^ et in Judi" 
ciii meii non ambuiaherint ; ii jmtificationei meai pro^ 
. fanaverittt, et tnandala mea non cttitodierint ; viiitaba im 
ifirga iHiquitdtet eotuih^ et in fiageiiit delieta earwn : 
mfiericordiam autem meam non ditpergank ab eo {Pted. 
Lxxxviii, 31-34). Non dixii, Ab eis, curil loqoeretlir 
de Uliis ejus , non de ipso : scd dixit , ab eo; qood 
benc intellectum taniumdem valet. Non enim Cbristl 
ipsius, quod est capui Ecclesia!, possent inveniri 
ulla peccata , qux opiis essei humanis correptionibui 
scrvaia niisericordia diviniius coerceri ; scd in cj«l 

«■M. 2030 ei 2001, f^m^fni. }L < 



5iS 



DE CIVITATG I»KI, S. AUG€STINI 



Hf, 



ciirpiirc ac nicinbris « qiiod popiilus cjus csi. Idca in 
libro Rogniiniin , iniqmfat ejus dicilur; iii Psalmo 
anlem , /S/ionci}i 4^11$: ui intcllignniiis de ipso dici 
iiuodaininodo , quod dc cjus corpore diclHir. Proplcr 
4|imnI eiiani ipse do cobIo « cum oorpiis cjiis , qiiod 
sunt flilcUs ejtis«Sauliis perscqiiereliir, Saulc^ inquil, 
SatUe^ qnid me pcnequeris (Ac(. ix, 4)? Dcinde In 
COnsequcnlilHis Psalini , Ncque nocebo , iiiqiiit , m 
veriUUe mca^ neque profnnabo tcilamentum meum , et 
qum procedunt de labii$ meia non reprobabo. Semcl 
furavi in sancto meo^ v !)avid mcntiar : id csl , ncqiia- 
qiiani David mcnliat. Solcl ciiUu sic lo(|ui Scriplura. 
Quid aiitcni iioii menliatiir, adjungit , ct dicit , Scmcn 
eJMin wternnm manebit; et icdcs ejm sicut $ot in con- 
epectu mco^ ei sicnt tuna pcrfecta in ancrnum, et teslis 
incoslo fidelis (Psal. Lxx.\viii, 54-58) . 

CAPUT X. — Quam diversa acta ^nt in rcgno terrena: 
Jerusakm, ab his quai promiserat Deus, ut intclligcrc- 
tur promissionis veritas ad atterius liegis et regni 
gtoriam pertinere. 

Posl liacc lantas promissiouis validissima (Jnna- 
iDCiila, ne putarcnturiiiS:il(>mouccoinplcla, taiiquam 
Id speraretiir, ncc iiivcnirctur : Tu vero^ inquil, repu- 
liffl, el ad niinlum deduMsti^ Domine, lloc quippe 
•CmIuiii est do rcgno Salomonis in posteris cjus, usqiie 
ad eversioneni ipsiiis tcrrcnav Jcrusaiem, quae regni 
^«sdein sedcs fiiit; ct niaxiroe ipsiiis tempii lalieiii, 
qiiod ruerata Saloinonc construcium (a). Scd no ob boc 
putarelur Dcus ctuitra siia promissa fecisse, continuo 
Sttiijecil, Dislulisti Christumiuum {Psat. lvxxvui, 59). 
Noneslergo iilc Saloinon, sed nec Ipse David, sidUa- 
IttseslChrislus Domini. Cum eiiim chrisliejus diceren- 
Uir omnes reges mysiico illo chrismateconsecrali , non 
solvm a rego Davld el deinceps, sed ab illo eliam 
Safile, qui popalo cidcm rex primus esl unclus (1 Reg, 
XUT, 7 ) ; ipse qiiippo Davld cum christum Doroinl 
appellai : cral laiiieii unus verus Christus, ciijus illt 
. figuram pixiplielica miciione gesiabant ; qui secundum 
«ipinionem hominuin, qul cum pulaliani in David vcl 
in Salomone inteUtgcndmn, diflcrebaiur iii longum ; 
fiocundum aulem dispositioiicin Dci vcnturus suo tcni- 
|Kire prabatur. Interca diim ille diflcrtiir, quid faciuni 
ail de regiio lerrcnx Jcrusalciii, ubi sperabatur utiquc 
rcgnaliirus, scculus istc psaliiius ailjuiixit, atqiic ail : 
Everlisii * testamentum servi tui^ profanasti in terra sancti' 
tatem ejms, Destnuasti omnes macerias ejus, posuisti mu- 
nitiones ejus in formidincm. Diripuerunt eum omncs 

* Aliquol manuscripti , MerUslu Grxce d!st , xaustre' 
pim, 

(a) De cverskHie regnl ba!c iosepbiis, Anlfqultatum Ju- 
L-arum libro 10, cap. it : « Atque liicfiiit Davidici gcno- 
' « ris regtim exitus, (lui uiiiis et vl^ii reguaveninl dein- 
. ccc|i5, Mtque tcniporis sfiatlum quingiuitos ct qiiiiulccim 
« annos ooulinct, et menscs insu|)cr scx cum dicbiis se* 
« Bicm, annumeratis viffiiiti annis primi rcKis sadlis, qui 
« iiiil trilms aUerius * qui m siiblrjbantnr, a ixividc ad ullir 
« mum annum 9edeciii;c fluxcrunt anni ()uailrin^enti nona- 
« ginU qnatoor ct incuscs siix. * kiom Jose|>niis. scribit 
lem) lum essc incciisum annis cx quo exstrucliim fueratr 
quidringciitis scptuaginti, mt^nsibus sex ct diobus deccm 
arfdills : qoem scqnitur Xonaras. Guscbius ct (Xsdrcnus nu- 
meraiit anncxs quadi inuciitos quadragiiila diios;Hcbrai^ 
aunos qnadriDg<Miio$ octoginu trcs; ct alii rursus alitcr. 
CoQBiiua. 



trawtcuntes viiiiii, factim at opiuubi ium minis i^uis. Exal- 
tasti dexteram iuimicorum cjiujucundasli omncs inimicos 
eju9, Avertidli adjntorium gladii ejns^ et non es opiiuia- 
tus ei in betio, Di$sotvtsti eum ab cmundatione^ sedtm 
ejui in terram collimti, Minui$ti dic$ $edi$ eju$n ferfu- 
diiti eum confu$ione {Psal, lxxxviii, 40-40). ILrc 
oinuia ycncruut supcr ancillam Jcrusalcm, in qua 
rcgnavcrunt uonnnlli cliain filii lilicra!, rcgnum illud 
tenenles in dispcnsatione tcmporaria : rcgiium autem 
ooBlestis Jcnisalcin, cujus crant fllii, iii vera fldc ba- 
lieotcs, cl in vcroChristo spcrantcs. Quoinodo autein 
ista venerint super illud rcgiiiim, indcx cst rerum 
gesttrum, si lcgatur, bisloria. 

CAPUT XI. — De substantia popuU Dei^ qucB per 
susceptionem ^ carnis in Christo est : qui $olu$ cruendi 
ab inferi$ atdnum suam habuit poteUatcm, 
Post h:cc nntem pro|>hctala nd prccaiidum Deiiin 
Proplicta ciuivcrtitiir : sed et i|isa prccatio protdiclatio 
csl. Ueqnequo^ Domine, overAs in pnem (Psal. lxxxviii. 
47) ? subaihlitiir, faciem luam rsicu tiililHdicitur, U$qMe- 
quo averti$ faciem tuam ame{ P$al. xii, I ) Nain idco qui- 
dam codiccs hic non habcnl, averti$ ; scd, averteri$ : 
quanquain possil inteHigi, Avcrlis niiscricnrdiam 
l«am, qiiam promisisti David, Qiiod autcm dixit, in 
finem; quid est, nisi, Usque in-flncin ? Qui fiiiis intel- 
ligendos est ultimum lcmpuK, quando in Christum 
Jcsum ctiam illa gcns csl crediiura, antc qiicm finem 
iila flcri oportebat, quae supcrfiis scrumnosa deflevit. 
Propter qii<m ei bic sequitur, Exarde$cet sicut ignis ira 
tua, Memenlo qwB est mea sub$tantia. Nihil hic melius, 
quam ipse Jcsos Intelligltur , substanli.i popuii ejus , 
ex quo natura est camis cjus. Pion enim «ane, inquii, 
eon$titui$ti omnesfiUos hominum, {Psal, lxxxviu, 48). 
Nisi enim essci uniis Fiiiiis bominis Riibsiaiili.i Israel, 
per quem Filiom hominis liberarentur multi filii ho- 
minum, Tano uliqae constituli essciit omncs filii boiiil- 
niim. Niinc vcro omnisqoidem humana natura per pee- 
■ cntttm prinii bomhiis in Tanitatem de veriiale collapsa 
ost, propler qood dicit alius psalmiis, Homo vanitati si- 
nulis faetus est^ dies ejus veiMt umbra prwtereunt {P$aL 
cxuii , 4 ) : sed non vanc Dcus eonstilnit omncs filios 
hominum ; quia et multos a vanltale liberal per me- 
diatorem Jesum, ol quos liberandos non esse praesci- 
Til, ad ulililatem libcrandorum et comparalioncm 
duarum inier sc a contrario civilatum, non utiquc vane 
in toiius nuionalis crealunc pulcherriina aique J«siis- 

• sima ordinatJone constituit. Dcinde scquitur, Qui$ esl 
homo qui vivet, el non videbit mortem ; eruel animam 
suam de manu inferi ( Psal, lxxxviii, 49) ? Qiiis est 
iste, nisi subsiaiitia illa Israel ci scuuiic David, Qiri- 

•> slus Jesus t De qiio dicil Apostolus , quod $urgen$ a 
mortuis , jam no» moritur, et mors ei ultra non domi- 
nabttur ( Rom. ti , ^ ). Sic cnim Tivcl cl noo Tidebit 
morteMi ,. ul lamen* morlnus fiierit ; scd animam siiam 

• enieril do manu infcri>,qiio propter quonimdam sol- 
Tcnda inferiii Tinela dcsccnder»t * : crucrit aiKcm 
poicstale illa , dc qiia in E)va:igcIio ilicit , Potestatent 

* Editl, successkmcm. Rncndantnr cx manuscrlfilia. 

* Sic onmcs Mss. At editi , qwa propter quormmhm st^ 
venda pecculorHm mculaad mfemu iUscaulL ruk 



^^ LIBER DECIMUS 5EPT11IUS. ' 

habeo poHeudi anhnam m$am , et potcttatem hahco ite- 
rum tmHendi eam (Joan, x, 18 ). 

t^\PUT XII. — Ad quorum per$onam pertincre intclR' 
genda sit fagitatio promiuorum^ de quibut in Psalmo 
dicitur^ |)bi sunt misencordix luac , Doiuiiie , aii- 
(iqiw , etc, 

Scd (uelcra psalmi liujus , qnae lia se liabcni , Ubi 
sunt wiserationcs tuw antiquas^ Domine , quas jurasti 
Datid in vcritatc tua ? Memento , Domine , opprobrii 
servonm tuorum, quod continui in sinu mco multarum 
gmtium : quod exprobraverunt inimici tui , Domine ; 
quodexprobraventnt, commutationemChristi tui : iilruin 
cx persoiia dicla sint illoruin IsraeliJ : ni!n, qni d«'6l- 
dcrabaiit reddl sibi promissioncin , qii;e facla esl ad 
David ; an poliiis Gbristianoniiii , qui iioii secuiiduin 
narncm , sed sccundum spirituin sunt Israclitx , me- 
rito, qiixri polest. Dicta suiit quippo isia vel scripta 
icmpore quo fuit i^ilian , de ciijus nomine tiliilum 
iste psalrans accepit ; et idcm tenipus regni David 
fuit : ac pcr boc non dicerctur, (Jbi sunt miserationei 
tuw antiquw , Dotnine , quas jurasti David in veritaie 
iua? iiisi eoruiii persoiiam iii ^e Prophcla ' iransligii- 
rarci, qui longe postea fiiiuri eranl, quibiis boc tem- 
pus cssei antiquum, qiiaiido regi David ista promissa 
sunt. Pot«st autem inlelligi multas gcntcs , qunmlo 
perscqacbaiitur Chrislianos , cxprobrassc illis pas- 
sioiiem Chrisli, quam Scriplura conimutationem vo- 
cat ; quoniam moriendo immortalis cst facius. Poiest 
et coinmutaiio Cbristi sccundum bocaccipiexprobnoa 
Israeliiis, quiu cum eoruni speraretur futiirus , racttis 
cjit gciitium : ei lioc cis iiunc exprobrant inult i; gcn- 
tes , qux crediderunt in eum per iiovum Test:iinen- 
Uim, illis in vetuslale remancnlibus : ul ideo dicuUir, 
Memenio , Doniine , opjnrobrii servorum tuorum ; f|iiia 
non eos obliviscente, scd potius miscraiile Doiniiio, 
ct ipsi post boc oppn»briuin crediluri sunt. Scd ille 
quem prius posui, convcniciiilor scnsus milii vidctiir. 
Iniiiiicis enim Christi , quibus exprobralur, qiio<l cos 
ad genles transicns rcliqiicril Cbrisius , bicoiigruc 
vox ista coaptitur, Mcmcnto , Domine , opprobrii ser- 
vorum luorum ; iioii ciiim scrvi Dci nuncupaiuli siiiit 
lales Judxl : sed cis verba isla coiii|K'luni , qiii ciiin 
graves bunilltates persecuiioiium pro Cliiisii no- 
mlne paicrcntur, rccordari potiicrunt cxcclsinn re- 
gmim semini David fiiissc promissum ; ct ejiis dosi- 
dcriodicere, non dcspcraiido, sed pctciido, qii:«- 
rendo, pulsando, Vbi suiu miseraliones tua: nmiquw^ 
Domne, quasjurasli David in veritate tua ? Mcmcnto^ 
DomiM^ opprobrii servorum tuorum, quod eontinui in 
sinn meo muttarum gentium ; lioc csl , fn iittcrioribus 
inels patienter pcrluli. Quod eiprobraverunt inimici 
Iwi , Donrine; quod exprobravcrunt ^ commutatitmem 
ChriMti tui : non cnm putanics Gonmiiitalioiicin , sed 
consumpiloncm ■. Quid cst auicm, Mcmento, Domine^ 
hisi , iit miscrearis , vi pro lolcrnta paiientcr hmnill- 
l:itc mca , rcddas cclsittuliif.^iii , qu:im jUrasti David 
Ni vcritalc liia ? Si aulciii Judaris assignemus liasc 



819 



^ Um,^ propkeHa. 

* tui luauusa^tu. RdUi amcm, i?(/ roft«imifKoi:oiKm. 



Tcrba, nii servi Dd lalia diccrc potuerunt, qni cxpu 
gnata tcrrena Jcrusalcm , aiitcc|«am Josus <:iirisiua 
bumaniius nasccrclur, in capiiviiaicm diicii suiit , 
intelligenlcs commiitationcm Cbrlsii , quia scilicci 
non pcr eum tcrrena carnalisqiic fclicitas , qualis 
paucls nnnis rcgis Salommiis appaniit , scd coelcstis 
nc spiritualis csset «delitcr cxspecuinda : qiiam tiinc 
ignorans infidcliuis gcnliiim, c4im Dcl popnlum cxsul- 
labatatquc iiisullabatesse capiivniii, quid aliiid qiiani 
Clirisli commuuifioiicm , scd scicniibiis ncsciciis . 
cxprobrabat? Et Idco qiiod sciiuilur, iibi psalmiis Uo 
coiiclmlilur , Bcncdiciio Domini in wternum : pat, fint 
{Psal. Lvxxviii , 50 63) ; universo ptipiilo Dci :id'c(fi- 
lcstcm Jcriisalcm |)criincnii, sivc in illis qtii lalcb.iut 
in Tcst:imento vclcic, aiilcqiiani rcvelarciiir novuin , 
sivc iii bis qui jani TcsLnmcnlo novo revehtlo maiii- 
fesic pcriinere ccrnumur .-rd Cbristuiii , s:itis con- 
gruil. Bencdictio quippe Domini iii setiiinc l):ivid. noo 
ad aliqiiod lcinpus. qualis dii^bus Sabmimiis apparuil, 
scd in :cjcriium speraiida cst, in qua certis.Hima spo 
dicilur, Fiat, fiat. Iniiis cnim spci est coiifirmallo 
▼erlii biijiis ileraiio. IIoc n-go iniclligcns David ait in 
scruiidci llegiioruiii libro , unde ad isUmi psalmom 
digrcssi sumus : Et locutus es pro dotuo servi tui in 
longinquum. Ideo aulcm post paululnm ait : Nune in* 
cipe , et benedic domum servi tui usque in wternmm 
( II llrg. vii, 49, i9), et c»U;ra ; quia tunc gcnituntt 
cr.a liliiiui, ex qiio progcnies cjus duceretur ad Cbri* 
siuiii , per quem futura erat domus rjus aitenia , 
cadciiKpic domus Dci. Domus eiiim David , propicr 
gciius David ; donius autcm Dei eadcm ipsa , propler 
U?mplum Dci , dc bominibus faclum, iion de iapidi 
bus , ubi habilct in xternuni populus cum Deo «t ia 
D«»o suo , ct Dcus cum populo aujue in populo sim i 
iia ut Deus sil implens populum suum , ct popuhit 
plcnus Dco siio, cuin Dcus crit omuia iu omuihus 
( I Cor. XV, 28), i|i$c in pacc pncmium, qui viriiis iH 
l)cllo. Idco cum in vcrbis Naiban dictuin sil, Et nui^ 
iiubit tibi Dominus quoniam domum adificabis ipn : 
posuja diciuiii cst in vcrbls David, QiwHium tu Domim 
uiis omnipotens Dcus Israel, revelasti aurcm scrvi tui ^ 
tliicns, Domum wdificabo tibi (II Iteg. vii, ii ,27), 
llaiic cuim domuin et iios aidibcaiiiiis Ijciie vivciido, 
ct Dciis ut bcne vivamus opiluluudu : quia nisi Dominuti 
a*dificQVeril domum , tii vanum luborabuut wdificanUs 
eam (Psal. cxxvi, i ).Ciiju8domus cum vcncrit uituiia 
di^dicatio, tunc fietiliud, quod hic per Natbau bicmus 
cst Deus , diccns : Et ponam locum populo mco Israel^ 
ciplantaboiUum^el inhabitabii seorsum, et non soHidtus 
erit tiltra : ct non apponel filius inhiuitatis humUiare 
etim , sieul ab inilio a diebus quibus coiuiitui judiies 
super populum meum Itracl ( II Reg. vii, WietW). 

CAPUT XI II. — An pronussa: pacis veritas iilis tempo- 
ribus possit adscribi^ qtue eub Saiomonc fiuxcruhi 
lloc tatii magnuni boiinm quisquia bi boc soiisulo A 
In bac lerra spcral, insipieiiter sapit. An quispiaiii 
puUibit in pace regni Salomonis id osse completoml 
l*accm quippe illam Scriptura in timljTa fniiiri cxcd-f 
lenti pncdicatlonc commendat. Stil Imie M^picifiu 



547 



DE CI?tTAI£. DEI, S. AUGUSTiNI 



548 



\igilanier occarsum est, cuin, posienquam ({icium 
esi, Ei non apffonel fibfis iniijui^ati^ hunuliafe etui^; 
coiiliiiun suhjiiiiClMin esl, S^cut ab initio a diebu$ qui» 
bus conslilui judice$ sifper populum meum IsraeL Judj- 
ces itaiiiqiie, pritistiuain Reges ibi esse cqppisscnt, 
siiper il|^ni ^K^puluiu rueraiit copsliluli, e^ quo (er- 
niiii prt)niisNionis ;|ccppil. Lt utique huniilialjal eum 
lilius ii)i:|pitatis, lipc est hoslis alienigeiia, per iuter- 
valla tein|.oriiiii, qiiibus )cguntur p^ces a|ternasse 
cuiii beilis : et iuyciiiuiilur illic pacis tempora pro- 
lixiora tmaiu S.iloiiiou iiabpii, qi|i qii^ilragMila regi)^.- 
vi^ aiiiios. I^ani sub eo Judice qui appellatiis est Aod, 
Ocipgiiita ai)iii pacis fueruiil {Judipunf, iii, 5Q). Absil 
erg«>. ui S^iloinoiiis ^einpori in hac proinissiuMC pray 
dicla esse credantur : iniillo iiiiiius utique cgjuslibel 
regis altcriiis. Non eniin qui^qi^ani epnim lii taiita, 
quapt.) ille, pac^ regi^avit : i^ec utiquam oiiifiino 
yeiis |lla iia rcguuni teiiiiit, ut sollic|t:i iioii rqeril ne 
|^u^i|lms siihderetur; quig in taiil;^ mii^ibilitate re- 
rupi liuiiiapuriim luilli ^liquaiido populu conpessa est 
Uiiia sccuriias, ut )iuip vita* |iQStile$ non fornridaret 
fiicy.'s.iis. Lo^iis ergo isle qiii proniiltiiur taui pacalas 
j|C seitifx* {j^biiatiunis, u'teriius est, a:te,rni>que de- 
b^tiir iii niaire ^erusaleiiihbera, ubi erit veraciter po- 
puliis Israel : hoc eiiiiu nonieii (a) interpretiit^r Yidens 
Deum : cujiis pra*mii desiderio pia per tidein vita in 
hac 9L*rumiios9 peregriiiatione ducenda esl. 

CAPUT XIV. -- De tiudio David m diiponiione my- 

sierioque P$ubnorum* 

Procurrente igitur per tempora civ(i||te Djei, pp^o 
ia unilj^ I fiiluri, in ierrena scilicet Jeruitalem regna- 
vii Ikivid. Erai auiein David vir iii canlicis eruditus^ 
qui liamijoniam musicam non vulgari voluptate, sed 
Iklelt voluntate ^ilexerit ; eaque Deo suo, qui yenis 
eftt Devs, niy$tiqi rei magn» figuratione seryierit. 
DiverbO^um eirini sonorum rationabilis moderatusqiie 
iDoncaiitus coiuiordi varietate comp;|cia|n l>eiie ordi- 
yiatae civitatis iiisiirjuat unitatein. Deniqu/e omiiis fere 
prop^nj^tia ejus iq Psalmis est, quos ccntum quinqua- 
gtiita liber coiitiqei, quein Psalmoriif^ vocamus. In 
quilijvs noiiiiulli voltint, eos (phis faclos esse a David, 
qui ejus iioniiue insjcripii s^iit. Sunt itero qmi pulant 
AiUi ;^b eo fajetps, nisi qui pnciiotantur, Iptius Dapid i 
qui Vifsro habcnt in tilulis, Ij^ David, ab aliis factos, 
per^u^ce ipfius fuisse coapuitos. Qua: opinio voce 
cvaugi.*|ica S:ikaloris ipsitis refulatiir, ubi ait^ quod 
ipse David iii Sp Hlu Chrisium djxerit esse Dominf^m 
suuui (Mf^itfi' XKii, 43) : quoniam P?:ilmus ceniesi- 
riiiis iioniis Mfi incipil : Dixft DQminus Doming mep, 
Sede a dextris meif, donec ponam inimicof iuqs tfflbel^ 
lum pedum lnortcn j( f^.ia/. jcix, i). Eicerleidem psal- 
niiis noii haliet in iitulo, Ipsiut Dasid; sed, Ipti Da- 
md, sicui plurimi. M^hi autem credibiLitts videntiir 
exisliiiiare qui oniuesillos centtiin et quiiiquaginta 
Psalflios ejiis operi tribuunt, eumitue aliqiios preno- 
lisse ctiain noininibus alioniin, aliquid qiipd ad rem 
fierliiieai figuniiiiibus, cxteros aul^i iiullius btuninis 
AMiieD in iiiulis habere v.oliiisse : jSiAUi jBi yarjieiaiis 



liMJus dispusitionem, quamTts hilebnisam, non tauies 
inancm Domliius inspiravit. Nec roovcre debei ad hoc 
Ijon cre('.ef|du.m, qiiod nonnullorum nomina Prophe- 
laniro, qu\ longe post David regis ienipora fueruiit, 
(|uibusdum p.^Iitris in eo Ijbro leguiittir inscripta ; c: 
qu» ibi dicuntur, velut ab eis dlcl vidcntur. Neqtic 
^nim non potuit propheiicus Spiriliis propheianti 
regi Dayid hxc eijani ruluroruni PropheUirum iiq- 
Uiina revelare, ul alitiuid, qtiod eorum per>onx coii- 
veiiirpl, prophcti(ecaiit:ireiur : sicui rcx Josias cxpr- 
lurus et regiiatiirus posl aiinos nmpliiis quam treceq- 
ips, cuidam ppqpheia*, qui etiain facta ejits futura 
pfu^dixii, cuin si|ononiiiie revelatus e4 (III Reg. xiiij. 
CAPJJT XV. — ilit omnia qum in Psabnis de Chrisio 

ef Effletia prophetat^ur^ ad contextm hujus operis 

foaptanda sini, 

I$iinc jam exspectari a roe video, ui hoc loco libri 
bnjus aperiani quid in Psalniis Dj\id de Doiiiino Jesu 
Chrislo vel cjus Ecclesia propheiaverit. Ego auiem 
ui hoc non ila faciani, sicut videlur ipsa exspectatio 
posiulare (quaiuvis jaro in uno fecerini), copia quani 
iiiopia magis iinpedlor. Omiiia eiiini ponere vitaiidje 
prolixitatis causa prohibeor : vereor autem ne, curn 
aliqiia elegero, niiiliis qui ea noverunt, vide:ir magis 
necessaria prxicrisse ; de|ndc, quia tcstiinoniuni quod 
proferiur, de coiitextioue totius Psalini debei habere 
SuiTragjum ut certe iiihil sii ^ quod ei refragelur, si 
noii ouiuia s^ffi-ngantur)^ ne more cenlonuni ad reiu 
quam voluinus, lanquani versiculus decerpere videa- 
mur^ velut de grandi carmine*, qtiod iioii de re illa, 
8ed de alia longeque diversa reperiatttr esse conscri- 
plum lloc autem ut in quocumque psalroo possi^ 
oslendi, exponendus esi iotiis : quod quanti operi^ 
slt, ei alioruro, et iiostra voluniina, in quibus hoc 
fecimtis, satis indicant. Legat ergo ill.i, qui voluerit, 
ei potuerit : iiiveniet quoi et quanta rex David idem- 
que proplieta de Glirisio et ejtis Ecclesia prophetave- 
rii, de Uege scilicet ei civitai^e quam cundidii. 

CApUT XVI. — pe his quas in quadragetimo quarto 
Ptqlmo ad Chrittum el Eccletiam perlinenlia , ant 
aperie dicuntur, aui tropice. 

i. Quainlibei enim de qiu|curoqt]0 re proprue sinjt 
a^ue inaniriest;3B prpphptlcx locutioiies, ncncesse es^ 
ut eis eti^im tropicx mis^aptiir : qti.ne ipaxifyie pro- 
pter tardiores in^ruii^ doc^oribtis lal^orio^n^i dijspii- 
tandi expogendique iiegotiuni. QuoHlam iarocn Chri- 
sttii^ et Eccle;siain ipsa priiiia fac;e, mox ut di^cuntur, 
osief^ijunl ; eisi e^ otip rcslJint rxponcnda , quac in 
jeis niiiius iiijtclliguptur : qiiale illnif esjt in codein 
Psalnioruin libro : Eruciavil cor meum perbum bonum^ 
dicfi ego opera mea regi» Lingua m^a calamus tcribfp 
peioci^er scribeniit. I^pecfotut forma prqs filik komir 
num : ^^fffita eti gratfa in labfit tuit , propierfM bfour 
dixit le Peut in mlenium. Acciiigere gladiwn^ iupm 
drca femur *, poientittime. Specie tua ei pulcltri^udinf 

t Uss., auicertenihUtit' 

* sic iiss. Ai ediii, velui de retrogrado canmne* 

* Fjdili adduQt, iuum : quod a UiSuiusGr/|i4^'«i fk^ofil^ 
nntialiesi» 



m 



LIBER DECIMDS SEPTIMU& 



5M> 



fii/i , intende , 9ro$ftere proeede , et regm, Propter rc- 
ritttiem et mQnsM^tnditi^m et jn$titiam ; et deducet te 
wirabiiHer dr^t^ra ina, Sagittas tua^ acntcs potentiS' 
umof *. Popu^ sub le cadent , in corde inimicorum 
regis. Scdes tua , Dens , t)i scrcula saculorum , virga 
directij^nis virga rfgni /ut. DHejasti lustitiatn , et odio 
i^buisti iniquitat^m : propterea unxit 4e , Deus , Deus 
mu^ oleo exsnllationis pra participibns tuis, Myrrlia et 
gntta ef easia a veslimentis tuis, a domibus eiurneis :ex 
quibMs delectaverunt te fHim regumin honore tno (Psal, 
7iu\\ %-10). Quis non liicClirislum.qiiem pra*dicamus, 
ei iji (|Mem credimus, quamltl)el sil lardus, aguosc.il : 
ci^miiudial Deum , cujus sedos csl in sxcula so^culo- 
riim ; et unctuui a Deo, ulique sicut ungit Deiis , non 
visij)i|i , sed spiriluali atque inlelligibili chrisiiiate? 
Qiiis eiiim lain rudis est iu liac reiigione , vei lam 
stirdus adversus ejus famam longe laieqiie difltu^am, 
utChristum a chrisniate , hoc est ab uncliove, appel- 
latiiQi esse non noveril ? Agniio auleni rege Christo , 
J9m .ca:tera quac hic tropice dicta sunt , quomodo sit 
speciosus forma prae filiis hominum , quaiU^m tnnto 
inagis timanda aique niiranda , quauto niiDus corpo- 
rca pulchritudine : quis gladius ejus , qux sagilUie, 
et c:vtcra isto modo non proprie , sed tropice posita, 
jnm ^bdilus ei qui regnat propter verilatem et man- 
suelvdlnem et jusiiiiam , inquirat ex otio. 

8. Dcinde aspiciat ejus Ecdesiam , tanto viro siio 
spirituali connubio ct divino amore conjunciam : de 
qiia dicitur in his quas sequuolur : Astiiit regina a 
iUxtns tuis in vatitu deaurato , drcumamicta varietate, 
Mdi » fi^io t ^' vtiie , et inclina aurem tuam , et obli» 
pheere populum tuum , et domum patris /uf. Quoniam 
eonfiupivit rex speciem tuam, qtda ipu esl Dominut 
fieus f uu|. Et adorabunt eum plim Tyri tn muneribus : 
vuUum tjtum deprecabuntur divites plebis, Omnis gloria 
ejus filifiB reg^ intrinsecus^ in fimbris aureis , jnrcum- 
amicta Vflrietate, Afferentur regi virginet post pim , 
f^oxvuMB ejus afferentur tibi, Ajferentur in iaititia et 
exvdtatione : adducentur in templum regis, Pro patri' 
tus tuis nati sunt tibi fitii : eofutitues eoh principes 
$iu^ oninm terram, Memores erunt nominis tui , tn 
oiNfti generatione el generatione, Propterea popuH con" 
fitebuttlur tibi iu eetemum , el in ^culum swculi (Psal, 
xuT,iO-i8).Non.opinor quemquaui ita desi|ftere, ut hic 
aliquam mulierculam pRedicari credat atque describi : 
ciNijiigein videlicet illius , cui dictum cst , Sedes tua , 
AcMj tit scecuta ta^jntlorum : virga .directionis virga 
repd tui, DiUxisti jnstitiam , et odio habuisii imquita' 
iem : propterea unxit te^ Deui » Deus tuMs alea exsul" 
iaxhni» prm partieipibm iuis : iCiiristiim utique pr» 
Cbilstianis. Ili sunt <^Qiin partlcipiBs^jiis , es quorum 
iu omnibus gentibus uiiitaie aiqiie concordia flt i»(a 
regfBi : sicut in alio psalmoxleiJlaidicitur, Civitas Ro' 
qHt mofiA (PM/.XLvif,3).lpsa est Sion splriiualiterqood 
uomen latine inlerpretatum Speculatio est. Speculatur 
euim futuri sfleculi magnum bonum : quoniam illucdi« 

' KdM. iMlflifMffie; nauloque post, fn corda, M manu- 
Vi1pll4iiceldt<s iDrertiis locis oo^iveohint cum ea ver- 
aioue» quam Ajti^ustious seqiiiiur f tiarr. in Piial. ^mjf. 



rigiiureJQS Intentio.Ipsa estet Jerusalem eodcm mo<ii> 
spiriiutiliter , unde mulla jatn diximtis. Ejns iuiiiiicu 
est civiias diaboli Babylon, qiia; Conriisio interpreU- 
liir. Ex qiia lainen Babylone rcgina isla iti omiiiiius 
gentibus regcneralione liberatur, et a pessitiio regK 
ad opiimum Regeni, id est«a diabolo tratisit skd 
Chiistum. Propterquod el dicitur, Obliviscere popu- 
Imn luum et domum patris tui. Cujus civitatis itiipiatt 
|M>riio sunt et lsraelit;e sola carne, iion fido :ini* 
roici etiam ipsi mngni hiijus Regis , ejusque regiiw. 
Ad ipsos eniin veniens, et ab eis Cliristus occisus , 
niagis aliorum factus est , quos non vidit iii Ciime. 
{Jnde per ciijiisdam psaiiiii pro|iheiiain dicit Rex ipse 
iiosler , Erues me de contradictionibus popnti , consii' 
tuet mein caput ^ gentium,Populut quem non cognovi^ 
tervivii mihi : in cbauditu aurit obaudivit fnihi(l'tat. 
xvii, 4i et 45). Popi|lus ergo isie getitium, qneiu non 
cognovit Christius pncsenlia corporali , iii qiiem ta- 
iiicii Christiiin sibi annuntiatiim credidit , ut nicMio 
de illo dicrrotur , In pbauditu aurit obaudivii mihi ; 
quia fides ex auditu esi {Rom. x, 17) ; Iste. inqiiam « 
popiilus additus veris et caroe et fide Israeliiis ctvitas 
est Dei,fiu;ir ipsutn qiioque secundum carttem poperit 
Christum , qiiando in solis illis Israelitis Tuit. Inde 
quippe eral virgo Maria , iii qtia carnrni Christns. ut 
iiomoesset» assumpsit. De qiia civitatc psalmus uliiis 
ail, MaJter Sion, dicet homo^ et homo factut est in ea, el 
ipta [(/indavit eam Altisvmut(Ptai. lxxxvi, 5).Qnis est 
iste Ajtissimus, iiisi Deua? Et per hoc Christiis 
Deus , anteqiiam iii illa civitate per llariam fierel 
homo, ipse in Patriarchis et Prophflis ruiidavit t»am. 
Cuin igitur huic regin» civitati Dei tanUi ante di< lum 
sit per {^-ophetiani, quod jnni videmus impleium. Pra 
patribut tmt nati tunt tibi fiUi^ contiiiuet eot prineipet 
tuper onmtem terram : ex filiis qiiippe eJQS pcr omnein 
terram sijnl pnrpositi et paires ejus , cum confitean- 
tur ' ei populi concurrenies ad eam cum oonfessione 
laudis .tiernx in sxculum sxculi (a) { prociil ditbii» 
quidquid liic tropicis loculiouibus subobscure dictuni 
icst, quoqito modo intelligatur, debet his rebus niani- 
reslissiinis convcnire. - 

CAPUT XVII. — De hit qum ad tacerdfftium Chritii 
in Ptalmo centetimo nono , el de hit qu0 in ifsattno 
vigetimo primo ad patdonem iptiujs tpeeianl. 

Siciil etiam in ilio psalmp , ubi sacerdos Ci^fris^iS , 
quemadinoditm hic rex , apertlsslnvs prpcdicatjiiir * 
Dixil Dominut Domino meo , Sede a dexlrit meit , 
donec ponam inimi^ot luot teabellum pefium luorum, 
Sedere Cliristus ad dexteram Dei Pairis credititr, non 
videtiir : ejus etlam inimicos poni §i»b pedibiis ejus 
nonduin apparet; id agiiur-^.apparebii in fiiie; eliim 
hoc nunc credilur , post videl>itiijr. Ventm quod se- 
quitiir , Virgam rirtulit iuoi emitlei Dominut ex Sion , 

* Mss , in capjUe qjmtium. 

* Slc Mss. At edlii vfnd. Am. Rr., stfnl pTtepositi prtncie 
pes, cnn^ confiieantur. ix)v., sfml prmposili ei paties </ t 
priiicipes^ cum confileanfur. Paulo |iOst kico, cum cottfa^ 
wme^ noonuHi maniiscripti habent, confesidonem : ^gfiji 
viod. Ani. Kr.^ ceeifessione^ omlsso, eian. 

•>:diti^ iditfiiMf, Vtsrius niattusrripli, id ojfilur, 
(a) tonU F4Mirr. i^iol. imv, i^ 3|, 



BSI I>E C1VITAT£ DEl. 

ei ^ aominara in mcdlo intmkomm tuorMm^ ila claniiti 
€St , ul iion soluin iiitidclitcr ct inrelicitcr, scd etiam 
iin|)udoHtcr negctur. El ipsi quippo fatenlur inimici , 
ex Sion niissain Tuissc lcgeiii Clirisli, quod Evangc- 
rnim nos vocamus , et enm virgatn virtulis cjus agiio- 
Bcimtis. Domlnari vcro cum iii mcdio inimicorum 
wiorum, iidcm ipsi intcr quos dominatur«dcntibus 
Ireiidciido ct labcsceiido , et nihil adversus eum va- 
lendo , lcstauiur. Deiiide quod paulo post dicit , Ju- 
ramt Dominus » et non pcenUcblt eum : quibtis verbis 
iinniutabile futurum essc signilicat , quod adjungit ^ 
7« e$ tacerdot in atemum iccundum ordinem Melchi" 
eedech {P$al, cix, 1, t, 4), ex eo quod jam nusquam 
esl siicerdotiiim et sacridcium secundum ordinem 
Aaroii, el ubique oOerlur sub saccrdote Christo, 
qnod proiulit Melchiscdecb, quando bcnedixil Abra^ 
kam (Gcn, xiv, 18 099.), qnis ambigcrc permiititur , 
&d quo ista dicantur ? Ad hxc itaque manifcsta refe* 
Fnntur , qiuc paulo obscurius in eodem psalmo po- 
tila sunl, quando recte iiitelligantttr : quod in nostris 
Jaro popularibus Sennonibus fecimus *..Sic el in illo 
iibi huniiliiatem passionis sua^ per prophetiam Chri-^ 
MttS eloquilur, dicens, Foderunt manu$ meas el pe- 
de$ *, dinumera^eruni omma o$$a mea. Ijm vero con^ 
aidera»emnt et conepexemnt me. Quibus uliqne verbls 
ki cruce corpiis signiOcavil exlentum, manibus pedi- 
busque confixis et clavorum Iransverberatione con- 
IdssiSy eoque niodo se spectaculum consideranlibus el 
eonspicieiitibns prad)uisf(e. Addens etiam ^ Diviicmnt 
eibi veelimettia mea, et $uper ve$tem meam mi$emnt soT' 
tem (P$aL xxi, 17-19). Qnx propbetia quemadmodum 
Impleia sil, evangelica narralur hisloria (Matth, xxvii, 
SS). Tunc profecto el alia recie inteUiguntur,qox 
Ibi ininus a|)crte dicta sunt, com congniunl his 
qnas lanta manifestaiione cla^runt : pRCsertim 
quia et illa qnne noti Iransacta credimus » sed prav 
seiiiia oonluemiir, sicni in eodem psalmo leguntur 
lanto ante pranlicia , ila imnc exhibita jam loto orbe 
cernuniiir. Ibi eniiii paulo post dicitur : Commemora' 
huntur^ et eonvertenlur ad Dominum univer$i finet 
terras , et adorabmt in con$pectu eju$ universag ffatrim 
gentium ; quonium Domim ett regnum , et ipte domi" 
aabitur gentium (P$al. xxi , 28, 29). 

CArUT Xi^lil. — De P$almo tertio^ et de quadrage- 
si»Mo, et de qninto decimo^ et de $exagesimo $eptimo^ 
in qtdbtt$ mor$ et rc$urrectio Domini proplietontur. 

i. De rcsurreclioiie qiioqtic ejus neqiiaquani Psal- 
moruni omcula tacoerunt. Nani qnid est aliiid quod 
jn Ps:iliiH> tenio ex persona cjns canitiir , Ego dor- 
mivi^ et $omnum cepi; ex$urrem qnoniam Dominu$ 
tutciitict me^ ( Ptal, 111, 6)? An fiirie quisqitam ita 
desipit» ttt cre^lal vehil aliquid magmini nobis itidi- 
care voluisse Prophetam ,' quod dormierii , ct exsur- 

* Ediii oimltiiQl« et. HabenL manuiKaipti bic et Enarr. fn 
psal. ax. 

* sic Hss. Editi autem, qua: qttomodo recte htteUigantwr^ 
flt wostri$jam poputaribu$ sermonibuM notum fecim$. 

' * Edlii, pede$fieos. Abest, meo$^ a llss. 
^ Slc innnu.scripti jiixla Septuaj^inla. M edili, rl exSKr- 
rexif qwinkmi fwiimLmscepk we. 



S. AUGUSTmi S5i 

rcsctit, iiisi soinmisislemorscsscl, ctevigllatio rcsiir- 
reciin , (|uaiii dc Cltristo sic 0|M)rtiiit' prophetari t 
Nani ct in qiiadiagcsimo inulto nianifcstius id osien* 
ditur, iibi cx pcrsona ejitsdcin Mcdiatoris, morc solito, 
laiit|iiain pra-tcrita iinrraiiiur, qtix fuiiira prophet.i- 
banlur ; quoniam qunc vcntura ciant jaiii iii pncdo- 
stinatione el prxscfcntia Dci vclut facta cranl , quia 
certa craiit *. Inimici, iiiquil, iiiei dixemnt mata milu: 
Quando morietur^ et peribit nomen eju$ 7 Et $i ingrt^ 
diebatur ut videret , vana locutum est cor eju$ , congre- 
gavit iniqnitatem $ibi. Egredicbatur fora$, et loquebatur* 
$imul in unum. Adver$u$ me $u$urrabant onme$ inimici 
mei ^ adver$u$ me cogitabant mala mihi. Vcrbum fm- 
^tim di$posuertmt adver$n$ me : Numqmd qui dormit^ 
non adjiciet ut re$urgat? llic ccrle ita posita suiit 
Tcrba hxe , ut nlhil aliud dixissc intelligatur , quam 
si diccrcl, Numquid qul rooritur, iinii adjicict ui 
reviviscal? Superiora quippe denionstrani inortem 
ipsius cogilasse et disiiosuisse hilniicos ejns , el hoc 
actum esse per eum qui ingredicbatur ul vidcrei , ei 
egredicbator ul proderct. Cui autem bic iion occuriral 
ex discipulo ejus facius iradiior Judas ? Quia ergo 
faciuri eranl quod nioliebantur, id cst, occisuri eranl 
eom 9 oslendens illos vana malitia frustra occisoros 
Tesurreclurum, sic adjecit hunc versnm, velol si dice- 
ret, Quid agitis vani ? quod vestrum seelus erit, mcos 
Somnos erit. Numquid qui domdt , non adjidet Kt re- 
surgat 7 Et tamcn eos tam magnuin nefas non impone 
factiiros, conseqiicntibus iiidicat vcrsibus, dicens: 
Etenim homo paci$ mece in quem $peravi , qui edebat 
pane$ meo$^ ampliatit $uper me Calcaneum; hoc esl, 
coiiculcavit me. Tu autem, inquit, Domine^ mi$erere 
m«, et resusdta me, et reddam itlis (l^sal. xl, 6-!!). 
Qois ii(»c jam ncgcl, qni Judxos post passiOnem 
resiirreciionemqiie Chrisii de sedibus suis bellica 
strage cl excidio fiinditns eradicaios videt (a) ? Occi- 
sos cniin ab eis resorrexit* ei reddidil ei6 inlerim 
lemporariam disciplinamf excepto qood non correctis 
scrvat, qunndo vivos et mortoos jodlcabiL Nam Do^ 
miiios ipse Jcsos istom ipsom imditorem sotmi per 
paiiem porrectiim ostendcns Aposiolis (Joan. xiii,^), 
hunc cliam versiim psalmi hujus commemoravii, et 
In sc dixil impletom : Qnt edebat panes meo$^ am- 
p&amt super me caleaneum. Quod aulem ait , /11 quem 
eperam^ non eongnili eapiti, sed corpori. Neqoe enim 
iiescicbat eum ipso Salvalor, de quo ante jam dixe- 
ral., Vnut ex vobit dkbalut fi< * (/cf. vi, 71 ). Sed 
solet in se membrorom soorom transferre personaim, 
ei sibi Iriboero quod essel illomm , qoia caput ei 
rorpos ms ci Christus : unde IIHid esl in Evangt- 
liOf Epmxi^ et dedistit mihi mandueart* Qood expo- 

* Monel LudovlcQS Ttves vetns exempfar iieii laliiBre, 
flifia certa erant ; Tiderique additnro ab ali(|iio oen acho- 
Dum. Id vero habcDl libri omnes quos iDspcxunos* 

B vetos liber corbeiensis, et toquebanlut, 

s ID quibusdam inaaiiscriptis kel duo dtantnr sic : .L'mi| 
ex vobi$ me tradet; el» unu$ ex vobi$ diabolus esL Prior 
est ex Joan. xiii, 21. 

(a) Pcrnam boc esse seeleris in Christnra oQmmisai, pr«- 
ter i*atrcs« ostendit Rabbi samuel narociiiaiHiSi lioco de 
Adveato lieftto. coqoJnm. ^ . < 



S5S 



LIBER DECIMUS SEPTlMbS. 



r.5i 



nctis ait : Quando nni ex mmimis meis fcciitis^ nafd 
ffCttiM (Matlh. XXV, 35, 40). Se itaque dixit spcrasse, 
qaod lunc spcraverant de iuda discipuli ejus, quaiido 
est connuroeratus Apoetolis. 

2. Jiidsi auieni Cliristum, quem sperant, moritu* 
rum ease non sperant. Ideo quem Lex et Prophet» 
annuntiaverunt, nostrnm esse non putant ; sed iiescio 
quem «iiim, quem sibi alienum a mortis passione 
confingunt Ideo mirabili vanilate aique ca^ciiaie 
verba quae posutmus, noa morlem et resurrectiouem, 
5ed somnum et evigilationem signiiicasse coniendunt. 
Sed clamat eis etiam Psalmus quintus decimus: 
Propter hoe fucundatum e$l cor meum , et exiuUatni 
Hngua tnea , hisuper et caro mea requiescet in spe : 
quoniam non derelinque* aninMm meam in inferno^ nee 
dabi$ Sanctnm tunm videre corruplionem ( PiaL xv, 
9 et 10 ). Quis in ei spe diceret reqiiievisse carnem 
siiam , ut non derelicla anima sua in inferno , sed 
cilo ad cam rcdeunte revivisccret, ne corrumperetur, 
siciit cadavera corrunipi solent , nisi qui die tcrlio 
resurrexit ? Quod ulique dicere non possunt dc pro- 
pheu et rege David. Glamat ct sexagesfmus septimus 
Psalmus : Deu$ no$ter , Deu$ $alvo$ faciendi , et Do^ 
mnd ^ exitus (a) morti$ (P$al, lxvii, 21). Quid apcr- 
tius dicereiur ? Deus enim salvos faciendi Dominus 
est Jestts, quod inierprctatiir Salvator, sive Salutarik. 
Nam ratio Dominis hujus bec reddita esi , quando 
prius<piam cx virgine nasceretur dicium cst : Pariet 
fiHuM^ el vocahi$ nomen eju$ Je$um, Jp$e enim $alvum 
fadet populum $uum a peccati$ eorum ( Matlh. i, 21 ). 
ki quomm peccatorum remissionem qiioiiiam sanguis 
cjus effusus est, non utique oportuit eum de hac vita 
exitus alios lial)cre quam moriis. Idco cum dicium 
«s8et«D€ttf no$ler ^ Deu$ $alvo$ faciendi; continuo 
SQbjonctom est , Et Domini exitue morti$ ; ut osieii- 
deretvr moriendo salvos csse factunis. Sed mirando 
dictum est, Et Domini ; tanquam diceretur, Talis est 
isia vita nortaliom , ut nec ipse Domious aliter ab 
illa exiret, nisi pcr mortem. 

CAPUT XIX. — De P$atmo $exage$mo octavo , in 
quo Judceorum pertinax infidetitae declaratur, 

Sed ut Judaei tam manifestis hujtis prophetiae testl- 
moniis, etiam rebus ad effectum tam clarum certum- 
que perductis , oinnino non cedant * , profecto in eis 
illud Impletur, quod in eo psalmo qiii hunc sequitur, 
scriplum est. Cum enim et illic ex persona Christi, 
quae ad ejus passionem periinent, propheiice dice« 
rentor, commeinoratum cst quod in Cvangelio patuit : 
Dederunt in e$eam meam fet^ et in stit mea potum 
miltt dederunt aeetum (P$al. lxviii, 22 ; MaUh. xxvii, 
54, iS), Et velut post tale convivium epulasque sibi 
hujuscemodi exhibitas mox intulit » Fial menea eorum 
coram ipm tit muiciputam , ef in retributionem ^ ef iii 
$candatum : ob$curentuf ocutt eorum n$ videant^ ei 

* in ediiis. et Dommi^ DomM exUu$ mortk. Ron repe- 
titur, Donwit, in maDUscriptb nec apud septuaginta. 

* Sic ites. EdUi vero, non credant, 

(a) Ne qtiis &llaiur, exilue est nommatlvus pliiralj% 
m duxodoi iou thanatou , non geniavus stogulam. um. 

^IVBS. 

Saxct. august. yn. 



dor$um eorum $emper incurva ( P$aL lxviii , 25, 24 ) : 
ct cxiera, quae non optando sunt dicta , sed optandl 
jspecie prophetando pra;dicta. Qiiid ergo inirum , sl 
haec manifesta non vident, quorum oculi suiit obscu- 
rati, ne videant? quid mirum, si coelestia non stispi- 
ciunt ', qui ui in terrena sint proni, dorsum eorum 
semper incurvuni est ? Uis enim verbis translitis a 
corpore , vitia signiflcantur animorum. Isla de Psal- 
mii, hoc est de propheiia regis David , satis dictt 
sint, utaliquis modus sit. Ignoscant auiem qui ha^c 
legunt, et cuncta illa noveruni ; et de iiis qux for- 
tasse firmiora me pnetermisisse vel intelligunt , vel 
existimant, non queraniur. 

CAPUT XX. — De regno ae merito David , et de fHio 
ip$iu$ Salomone , eaque prophetia quie ad Chri$lum 
perlinen$ invenitur ^ vel in m libri$ qui $criptii 
ipnu$ copulantur^ vcl in a$ quo$ ip$iut e$$e nm 
dubium e$t, 

1. Regnavit ergo David in lerrena Jerusalem, filios 
coelestis Jerusalem, divino miiltum testimonio prj^dl- 
catus : quia etdelicta ejus tania pictaie superata 
sunt , per salnberrimam poenitendi humiiitatem, ot 
prorsus inter eos sit, de quibus ipse ait, Beati quorum 
Tend$$m $unt iniquitate$ , et quorum tecta ttmf peccata 
(Pia/. XXXI, i ). Post liuiic regnavit eidem populo 
universo Salomon ejus fllius , qui , ut supra dictum 
est, patre suo vivente coepit regnare. 11 ic boiiis initiis, 
malos exitiis habuit. Quippe secundic res, qux sa- 
pientium animos faiigaiit (a) , magis htiic ohfuerunt, 
qiiam profuit ipsa sapientia , etiam nunc et deinceps 
memorabilis, et tunc ionge lateqne laudata. Proplie*- 
tasse etiam ipse reperitur in suis libris, qui tre» 
rccepti sunt iii auctoritalem canonicam , Pruvcrbia« 
Ecclesiastes , et Canticum canticorum. Alii vero dno, 
quornm unus Sapieniia, alter Ecclesiasticus dicitur« 
propter eloquii nonnuUam similitudinem , ut Snlomo» 
nis dicantur , obtinuit consuetudo : non auiem essa 
Ipsiiis , non dubitant doctiores ; eos tamcti in aucio* 
ritatem, maxime occidenialis , antiqiiiius recopit £c- 
clesia (b) : quorum in uno , qiii appellatur Sapieiitia 
Salomonis, passio Christi apertissime propliet.ilnr. 
Impii quippe interfectores ejus commcmoranliir di- 
centes : Ctraime^iitaiiius ju^tum^ quoniam insuavis e$t 
nobi$^ et contrariu$ e$t optribu$ noslris , et improperat 
nobi$ peccata tegi$, et infamat in no$ peccata disci» 
plinat no$tr<e. Promittit ecientiam Dei $e liabere, et 
filium Dei $e nondnat. Factu$ e$t nobis in traductionem 
cogitationum no$trarum. Gravi$ e$t nobi$ etiam ad vi^ 
dendum^ quoniam di$$imiti$ e$t atiis vila ittiu$, et im- 
nmtatCB viof eju$. Tanquam nugace$ wstimati $umu$ ab 
ilto , et abetinet $e a vu$ no$tri$ quasi ab immunditiis t 
prmfert ' itovtMinia juetorum, et gtoriatur patrem Deum 
$e habere. Yideamu$ ergo tt $ermone$ ittiu$ veri siut/, 

s vind. Am et aliquot manuscripti, tmdphmt. 
* Vulgata, et prmfert. Sic etiam Hs. 258. M. 

(a) iDiitauir sallustium in belJo CatiUoario, cap. 11 ci^us 
eUam haec ibidem verba sunl, Quippe eecundcs re$ $apkn» 
tim admo$ fatigant. 

(b) vide libnim2deDoctrinaChristianay n. 13, etSpecu* 

fDix-^tiuit.J 



«5 



et lentemus qua ventura iunt i7//, el seiemtn qua erunt 

momsima ejus, Si enim justus est pUus Dei, suscipiet 

Ulum , et tiberabit eum de manu contrariorum. ConiU' 

melia et tormento interrogemus ilium , ut sciamus reve- 

rentiam itlins , et probemus patientiam ipsius. Morte 

ttirpissima eondemnemus illum : erit enim ei respeetus 

'€X sermonibus iUius. llasc eoyitaverunt ^ et erraverunt: 

exeeecamt enim illos malitia ipsorum {Sap. ii, 12-21). 

in Ecclesiastico autcm fides gentium fulura prscdici- 

fur isto modo : Miserere nostn , dominator Detis om- 

iitttm, et immitte timorem tuum super omnes gentes : 

extolle manum tnam wper gentes alienas^ et videanl 

polentiam tuam, Sicut coram iUis sanctificatus es in 

^ioOis^ ita coram nobis magnificeris in iUis ^ ut agnO' 

scunt te secunduM auod cl nos agnovimus te , quia non 

-est Deus proeter te^ Dondne (Eccli. xxxvi, i-5). llanc 

.<»plnndi et precandi specie propliciinui per Jesum 

Clirislum videmus impletam. Sed adversus contra- 

dictores non tanla firmitate prorerunlur, qua: scripia 

non sunt in canone Judxorum. 

2. In tribus vcro illis , quos Salomonis esse con- 
sial , cl Jud;i>i canonicos habent , ut ostendaiur ad 
Chrislum et Ecclesiam perlinere quod iii eis ejusmo- 
, di reperitur , operosa disputaiio necessaria cst , ({iise 
nos ultra quam oportet , si nunc adhibelur , extendil. 
.Tainen quod iii Prov(Tbiis logitur , viros impios di- 
cere , Abscondamus in lerra virum justum injuste , 
absorbeamus vero eum tanquam infernus viventem , et 
mLferamus ejus mefnoriam de terra , possessionem ejus 
,pretiosam apprehendamus ( Prov. i , il-13 ); non ila 
.ubscurum est , ut de Cbristo et possessione ejus Ec- 
desia sine laboriosa expositione non possit iulelligi. 
Tale quippe aliquid etiam Dominus ipse Jesus per 
evangelicam parabolam ostendit dixisse malos colo- 
aos : Uic est boeres , vetiite , occidamus eum , et nostra 
erit htereditas ( Matth. xxi , 38 }. Itemque illud in 
eodem liliro, quod jam ante perstrinximus , cum 
ageremus de sterili qu» peperit septem ( Supra , 
cap. 4 , it. 4 ), nonnisi de Christo et Ecclesia mox 
iit ruerit pronunliatum consuevit intelligi ab eis , qui 
Christum S.ipientiam Dei esse novcrunt. Sapientia 
adificamt nbi domum , et su/fulsit columnas seplem ; 
immolavit suas victimas^ miscuit in cratcre vinum 
suum , et paravit mensam suam. Misit servos suos con- 
yocans cum exceUenti prcedicalione ad craterem , di^ 
cens : Quis est insipiens ? divertat ad me, Et inopibus 
sensu dixit : Venite , manducate de meis panibus , el 
bibite vinum quod miscui vobis ( Prov. ix , i-5 ). Ilic 
certe agnoscimus Dei Sapienliam , hoc est , Verbuni 
Patri coarternum , in utero virginali domum sibi acdi- 
licasse corpus humanum , et liuic , tanquam cnpiti 
membra , Ecclesiam subjuiixisse , martyrum victimas 
immolasse , meiisam in vino et panibus praepurasse , 
ubl apparet etiaro sacerdotfum secunduiti ordincm 
Helcbisedech , insipientes et inopes sensn vocasse ; 
quia , sicut dicit Apostolus , infirma hujus mundi 
elegit , ut confuuderet fortia ( I Cor. i , 27 ). Quibus 
tamen infirmis quod sequitur dicit : Derelinquite insi- 
pentiam , ut vivatis ; ct quamte orudentiam , ut habea- 



DE CIVITATE DEl, S. AUGUSTINI RW 

tis vilam ( Prov. ix , 6 ). Parlicipcm autem Hm men- 
sae illius , ipsum est inciperc habrrc vitam. Nam et 
in alio libro , qui vocatur Ecclesiastes , ubi ait , Pion 
est bonum homini , nisi quvd manducabit et bibet ( EcA 
ele, viii , 15 ); quid crcdibilius dicere intclligitur , 
quam qtiod ad participationem mcnsoi hujus pertinet. 



qiiam sacerdos ipse Mediator Testamenli novi exbi<| 
bet sccundum ordinem Melchisedecli de corpore et 
sanguine suo ? Id enim sacrificium successit omnihus 
illis sacrificiis veteris Testamenti , quae immolahan- 
iur in umbra futuri : propter quod eiiam vocem ilbiti 
in Psalmo tricesimo et nono ejiisdem Medtatoris per 
propbetiam loqucntis agnoscimus : Sacrifidum et 
obtationem noluisti, corpusautem perfecisti niihi ( Psat. 
XXXIX , 7 ). Quia pro illis omnibussacriHciis etobla* 
tionibus corpus ejus offerlur , et participanlibus nii- 
nistratur. Nam istum Ecclesiasiem in hac seiitcniia 
manducandi et bibeiidi , quain saipe repetit , pluri- 
mumque commcudat , non sapcre carnalis epulas 
voluptalis , salis illud ostendit , tibi ait , MeUus est 
ire in domum tuctun , quam ire in domum potus : eC 
paulo post , Cor , inquit , sapientium in domo luctus , 
et cor insipientium in domo epularum ( Eccle. vii , 3 , 
5). Scd illud magis commemorandum exislinio de 
hoc libro , qtiod pcrlinet ad civitales duas , iiiiani 
diaboli , alieram Christi , et earum reges diabolum 
et Christum : Vce tibi , terra , inquit , eitjus rex ado- 
lescens , et principes tui mane comedunt. Beata tu , 
lerra , cujus rex luus filius ingenuorum , el principes 
tui in tenipore comedunt , in fortitudine , ei non in coit' 
fusione ( 14. x, i^et i7 ). Adoiescentem dixtt iliabo- 
luin , propter stuititiam-, ci superhiam , et tenieriia- 
tem , et petuiantiam , ca>teraque vitia , quae hiiie 
shtati assolent abuiidare : Christiim autem fitium hi- 
geouomm , sanctorum scilicel Pairiarchamni , pcrti- 
nenlium ad libcram civitaiem , ex quibus est in cani6 
progenitus. Pruicipes illius civitatis mane mandacan- 
ies , id est anie horam congruam ; quia noii exspe- 
ctant opporiiinam , quae vera est, in futuro sxciihi 
fclicitatem , festinanier beari hujus sxculi celebritite 
cupicntes ^ Principes autem civitaiis Christi tenipus 
noii rallncis bcalitiidiiiis palienter esspcctant. Ucic 
ait , in fortitudine , et non in confusione : qiiia noii ens 
fallit spcs ; de qua dicit Apnstolus , Spes autem non 
confundit ( Rom. v, 5 ). Dicit et Psalniiis , Etenim 
qui * te exspectant , non confundenttur ( Psal. xxiv, 3 )• 
Jam vero Canticum canticorum spiritualis qnanlam 
sanctaruin cst voluplas menlium , in conjugio illius 
Rcgis et rcginae civilatis , quod est Chrisius ei Eoclo- 
sia. Sed hxc volaptas allegoricis tegminibus involuta 
est , iit desideretur ardentius , nudeturqiie Jucundiua, 
et appareat sponsus , cui dicitur in eodeni Caniico , 
jEquitas dilent te ( CanAe. i , 3 ); et sponsa qiue ibi 
audit , Charitas in deUcns tius ( /(f. vu , 6 ). Tacita ' 
multa transiinus, cnra hujus operis terminandi. 

> Phires Mss., ceierUate cupientes. 

* Lov., Etenhn umverd qm. Abesi tcntofrst a caieris B- 

s ita Mss. At editi, Taeiu. 



8S7 



LIBCR DECUiUS SEPTIMUS. 



ftSH 



CAPUT XXI. — De regiim posl Salomonem , uve in 

Juda , fiM iit IsraeL 

Cxtcri posl Saloinonein regcs Ilcbrxornni vix in- 
veiiiunlur per aliqua ncnigmaia diclorum suoniin re- 
nimve geslarum , quod ad Chrislum el Ecclcsiam per- 
tincal y prophelasse , sive in Juda , sive in Israel. Sic 
enim appellatas sunt illius popuii partes, cx qoo 
ppopter Salomonis offensain tempore filii ejus Uo- 
boam , qui palri successit in regnum , Deo vindicante 
divisus est. Proinde tribus decem , quas accepit Jero- 
lioam servus Saloinonis , rex eis in Suiiviria constitu- 
lus , proprie vocabantiir Israel , qiianivishocunivcrsi 
populi illius nomeii esset. Duabus vero tribubuSf 
Judx scilicet et Benjamin , qnac propier David , ne 
))enilus regnuin slirpis ejus (tiisset eradicatum, re- 
manserant subjaceiites civitati Jerusalem , JuddC no- 
nien fuil : quia ipsa erat tribus unde David. Benjamin 
vero iribus altera ad idem regnum , sicut dixi , per- 
tineiis, erat unde fuit Saul rex anie David. Sed 
simul istx dux tribus , ut dictuin est , Juda vocaban- 
tur ; ei hoc nomine discernebantur ab Israel , quod ^ 
appellabantur proprie decem tribus babentes suum 
regem. Nam tribus Levi , quoniam saccrdoiaiis fuit , 
Dei , non regum servitio mancipaia , teriia deciina 
iiumerabatur. Josepli quippe unus ex duodeciin filiis 
Israel , non unam , sicut cxteri singulas , sed duas 
tribus fecil, Ephrxro et Manassen. Verumtamen 
eUatn tribus Levi ad regniim Jerosolymitanum pcrli- 
nebat magis , ubi erat Dei templum , cui serviebat. 
Diviso igitur populo , primus regnavit in Jerusalein 
Roboam , rex Juda , filius Salomonis ; el in Samaria 
Jeroboam , rex Israel , servus Salomonis. Et cum 
▼oluisset Roboam tanqtiam lyrannidem divis.'e illius 
partis bello persequi , prohibitus est populus pugnare 
cum fratribus suis , dicente Deo per prophetam , se 
boc fecisse ( III Reg. xii , ^ ). Uiide appamit nullum 
in ea re , vel regis Israel , vel populi fuissc pecca- 
tum , sed voluntatem Dei vindicanils impletam. Qua 
cognita , pars utraque inler se pacata conquievit : 
uon enim religionis , sed regni fuerat facta divisio. 

CAPUT XXII. — De Jeroboam, qui imjttetate idoloia' 
iriat iubditum tibi pofntlum profanamt, in quo iamen 
non de$tiiil Deu$ et Propheta$ inspirare *, et multoi 
ab idololatria crimine euelodire. 

Verum rex Israel Jeroboam mente perversa non 
nredens Deo, quem vcraeem promisso sibi regno da- 
toque probaverat, timuit ne veniendo ad templum 
Dei» quod erat in Jerusalem, quo secundum divinam 
Jegem sacrificandi causa universae illi genti venien- 
dmn fiiit, sedoceretur ab eo populos» et stirpi DsTid 
tanquam regio seniinl redderetur; et instituit idolola-* 
triam in regno suo, et populum Del secom simulaerp- 
ruro cuitu obstricturo nefiinda impietate deceplt. Nec 
tamen omnimodo cessavit Deos non solom illom r»- 
gem, verum etiam successores ejus et knpietatis uni- 



* Er. et Ijov., quiB, Uelius alii oodices, quod^ oomeii 
Ucetlsrael. ' 

* ui Aute excnsis, prophetioi inspirwre* 



tatores, popuiiiiuque ipsum, ar^uere per Prophetas. 
Nam ibi cxsliierunt et magni illi insignesque Prophe- 
ta:, qui etiam mirabilia uiulla feceruiii, Elias et Eli 
s;lus discipulus ejus. Eiiam ibi dicenii Elix, Doouho 
Propluta$ iuo$ ocdderunt, altaria lua $u/foderunt, ei 
ego relictu$ $um $olu$ , et quosrunt animam meam 
( lil Reg, XIX, 10) ; responsum est, illic cbse sepiem 
niillia virorum, qui non curvaveruut gcnua ante BaaL 

CAPUT XXIII. — De vario utriu$qne regni Hebreto^ 
rum f/altt, donee ambo populi in caplivitatem diver90 
tempore ducerentur, revocato po$lea Juda in regnMM 
fftttiiii, quod noviisime in Romanorum traniiit p»- 

teiiatem. 

Uemque in regno Juda pertinente ad Jerusalcm, 
etiam succedentium regum temporibus non defuerunc 
Propheix : sicut Deo placebat eos miitere, vei ad pne- 
nuntiandum quod opos erat, vel ad corripienda pec- 
cata, prxcipieiidamque justitiam. Nam ct iilic, eisi 
longe min^is quam in Israel, tamen exstiterunt reges 
qui suis iinpietatibus Deum graviter offenderent, et 
moderatis flageliis cuin populo sunili ^ pleclerentor. 
Piorum sanc regum merita ibi non parva laudantor. 
In Israel autem reges aiios magis, alios minus, omncs 
taiiien reprobos legimus. Utraque igitur pars, sicut 
jubebat divina provideniia. vei sinebai, variis et eri* 
gcbator prosperitaiibus, et adversitatibus premeba- 
tur:et sic afnigebaiur, non solum extemis, venuii 
etiam inler se civilibiis bellis, ut cerUs existentibua 
causis, misericordia Dei vel irapatesceret;donecejiii 
indignatioiie crescente, universa gens illa^ Chaldasis 
deliellantibus, non solum subverteretur in sediboa 
suis, sed etiam ex maxinui sul parte transferretor ia 
terras Assyriorum, prius illa pars, qwe vocabator 
Israel in tribubus decem ; postea vero etiam JudaSt 
eversa Jerusalem et templo illo nobilissimo : in quibua 
terris pcr annos septuaginta captivum egit otiom. 
Post qiios inde dimissa, templom quod eversum fue- 
rat, iiistauravit : et quamvis plorimi ejus in alienlge* 
narum degerent terris, non habuit tamen deincope 
duas regni partcs, et duos diversos in singulis partiboa 
reges : sed in Jerosalem princeps eorom onus erat ; 
atque ad Dei templum, quod ibi crat, omnes uiidiqoe, 
ubicuroque essent, et undecumque possent, per certa 
tempora veniebani. Sed nec tunc cis hosles ex aliis 
genlibus expugnatoresque defuerunt : nam etiam Ro- 
manoruni jam iributarios eos Christus inveniu 

CAPUT XXIV. — De Prophetii qui vel apud Judme 
poitrenU fuerunt^ vel quoi circa tempui naiivitatii 
Chriiti evangelica prodit Mitoria, 

Toto aulem illo lempore, ex quo redierunt de Da- 
bylonia, post Malachiam, Aggxum et Zaehariam, qoi 
tonc prophetaveront, et Esdram, non haboeropt Pro- 
pheus osqoe ad Salvatoris adventom, nisiaiintt Za» 
chariam patrem Joannis, et Eiisabetb ^om ozorem, 
Christi nativitaie jam proxima; et eo Jam nato, Sr» 
meonem senem, et Annam vidoantjamqoegrand»- 

• Er. et Lov., imitf/. uelios antcm vtiid. Am. et Mak| i^ 
ndii* 



tS9 



DE CIVITATE DEI, S. AUGUSTIM 



560 



vam» et ipsum Joannem novissimum : qui juvenis, 
Jam juvenem Ghristum, non quidem futurum prae- 
dixlt, sed tamen incognilum proplietica cognitione 
tnonslravit : propler quod ipse Dominus ait, Lex et 
'Prophetm utque ad Joannem {Matth. xi, 13). Sed isto- 
rum quinqueprophetaiio ex Evangeiio nobis notaesl: 
ubi el ipsa Yirgo maier Domini ante Joannem pro- 
pbetasse invenilur (Luc. i, 46-55). Scd haiic isiorum 
|Mrophetiam Judxi reprobi non aceipiunt : acceperunt 
aatem, qui ex eis innumerabiles Evangelio credidc- 
mnt. Tunc enim vere Israel divisus est in duo, divi- 
•ioDe illa, qux per Samuolem propheiam Sauli regi 



esc immuiabilis praenuntiata. Malachiam vcro, Ag- 
gxum, Zachariam, et Esdram, eliam Judxi reprobi 
in auctorilaicm canonicam receptos novissimos ba- 
beiit. Sunt enim et scripia eorum, sicut aliorum, quf) 
in magna mulliiudine rrophetarum * perpauci ea scri- 
pseruiit, quae auctoritatem canonis obiinerent. De 
quorum pnedictis, quae ad Ghristum Ecclesiaroque* 
ejus pertinent, nonnulla mibi in boc opere video 
esse ponenda : quod commodius iiet» adjuvauie Do- 
mino, sequenti libro; ne bunc tam prolixum ulterius 
oneremus. 

* Sic Mss. Editi vero, propheUtnmi, 



LIBER DECIMUS OCTAVVS <«>. 

«cit de terrenaj civUalis a tempore Abrabam ad mundi flnom procursu cum insa civiUle ooelestl • et %M\ntAi am.^iU Ai^ 



fAPUT PRIMUN. — De his qute u$que ad tempora 
SalvatorU decem et septem voluminibus disputata 
tunt, 

De civitatum duariim, quarum Dei una, saeculi hii- 
Jua est altera, in qua nunc est, quantuni ad bominutn 
genus perlinet, etiam ista peregrina, exortu et pro- 
corsu * et debilis fiiiibus mc scripturum esse promisi : 
tom prius inimicos civitatis Dei, qui coiiditori ejus 
Christo deos suos praeferunt, et livore sibi pernicio- 
ftiMimo atrociter invident GbristianiSy quantum me 
«djovaret ejus gratia, refeliisscm ; quod volumiiiibus 
decem prioribus feci. De huc vero mca, quam modo 
eommemoravi, tripartita promissione, decimum' sc- 
qnentibus quatuor libris aiiibanim est digestus exor- 
Ins; deinde procursus ab hominc primo usqiie ad di- 
luvium libro uiio, qui cst hujus operis quinlus deci- 
mus; atquciiideusque ad Abraliam rursus amb.-e, sic- 
ul io temporibus, lla et iii nosiris iiiteris cucurre- 
ront. Sed a patre Abrabam usque ad Regum tcinpus 
Israelitarum, ubi sextum decimum volumen absolvi- 
miis, et inde usque ad Ipsius in carnc Salvatoris ad- 
^ntum, quousque decimus sepiimus liber tcnditur, 
aolavidetur in meo* stilo cucurrisseDciciviuis :cnm 
fai hoc saiculo non sola cucurrerit, sed anibae utiquc 
in genere humano, sicut ab initio simul, suo procursu 
tempora variaverint. Yerum boc ideo feci, ut prius, 
ei quo apertiores Dei promissiones esse copperunt, 
osqoe ad ejos ex Virgine naiivitatcm, in quo ^ fuerant 
i|on primo promittebantur iiuplenday sine inierpella- 
tione a contrario alterius civitatis, ista qux Del cst 
procurrens, distinctius appareret ; quamvts osque ad 
revelationem Testamenti novi, noo in lomine, sed in 
iimbra cucurrerit. Nunc ergo, qood intermiseramf vi- 
deo esse faciendum, ut ex Abrahac lemporibus quo- 
modo etiam illa ciicorrerit, quaotum satis videtur, 

« Godlces 9050, 20Si et 258, ffrogresw. U. 

* Apod Lov., tn dedmum : miniis l)ene. 

• Am. et Lov., in medio, Edili alli et manuscripU, in 
wteo, 

^ sola edMo LOv.«Ib qmt, 

(a) dcripius circiter annum 490. vide infra, cap. 54. 



atting:im, ut ambae inler se possint consideratione le- 
gentium comparari. 

CAPUT II. — De terrena civitatis regibus atque tem* 
voribus, quibus ab exortu Abrahm sanclorum tempora 
supputata conveniunt. 

i. Socieias igitor nsquequaque morUlium diflusa 
per terraset in iocoriiin qiianlislibel diversitatibiis , 
uniiis tamcn ejusdemquenaiuraequadam communione 
deviiicla , utilitales et ciipidilates suas quibiisque se- 
ciaiilibus , dum id quod appetiiur, aui nemini , aut 
non omnibus siifficit, quia non est idipsum, adversum 
se ipsam pierumque dividilur, et pars partem , qu.-e 
pncvalet , oppriinit. Viclrici enim victa succumbit , 
dominaiioni scilicet , vel eUam liberlati qiialemcum- 
que pacem praeferens ac salutem : ita ut magnoi fue- 
rint ndmirationi qui perirc quain servire maluerunu 
Nam in omiiibus fere gcntibus quodammodo tox na- 
lurae ista personuit, ut subjugari victoribns mallent , 
quibus conligil vinci , qnam bellica omnifariam • va- 
staiione deicri. Hinc factum est ut non sine Dei pro- 
videntia , in ciijus potestaie est ut quisque bello aut 
subjugciur aul subjugel , quidam essenl regiiis prae- 
diti , quidam regnaniibus subdill : sed inter plurima 
regna lerrarum, in quas leirenae uiiliiaUs vel cnpidi- 
tatis est divisa societas (quam civitatem mundi hujus 
oniversali vocabulo nuncupamus), duo regna cemi- 
miis longe caeteris provenisse clariora , Assyrionim 
primuro,deinde Romanorum, uttemporibus, ita locis 
inier se ordinaia aique distincta. Nam quo modo II- 
lud prins, hoc postcrius ; eo modo illud in Oriente , 
hoc id Occidenie surrexit : denique in illius flne bi^ns 
• iniUum confestim fuil (o). Regna caeicra, caeterosque 
reges velut appendiccs istorum dixerim. 

2. Ninus ergo jam secundus rex erat Assyriorum , 
^i pairi suo Bclo soccesserat, regni illius primo 
rogi , quaodo in terra Gbaidaeornm natus est Abra- 

* 

> sic plures manuscripti. Alfi vero cum ediUs» mmufiuiM, 
(a)videlnfra9 0ip.S7, . 



SGI 



LIBER DECIMOS OGTAYUS. 



Iiafii (a). Erat ellam tempore lllo regnum Sicyonio- 
riim admodum panrum, a quo ille undecumque doctis- 
simus Marcus Varro scribens deGenle populi Romani, 
velut antiquo tempore , exorsus est. Ab liis enim Si- 
cyoniorum regibus ad Atbenienses pervenit, a quibus 
ad Laiinos, inde ad Romanos; sed anle conditam 
Romam in comparaiione regni Assyriorum perexigua 
ista niemoranlur. QtiDmvis Atbenienses in Graecia plu- 
rimum claruisse Paicatur eliam Sallustius Romanus 
Itistoricus, plus lamen raina , quam re ipsa. Nam lo« 
qiiens de illis : Athenienuum, inquil , re$ gestm, mcuti 
ego emslmo , talis amplm magnificwque fuere : verum 
aliquanto minores tameny quamfama feruntur. Sed quia 
provenere ibi scriptorum magna ingenia , per terrarum 
orbem Atheniensium facta pro nuuamis celebrantur, Ita 
eorum qux fecere^ virtus tanta habetur^ quantum eam 
verbii potuere extoUere prceclara ingenia (Belli CatiLy 
cap, 8). Accedit liuic civilali non parva eliam es Ilt- 
teris et philosophis gloria, quod ibi polissimum talia 
studia viguerunt. Nam quantum atiinet ad imperium, 
nullum majus primis temporibus , quam Assyriorum 
fuit, nec lam longe lateqiie dlfrusum. Quippe ubi Ni- 
nus rex,Beli filius, universam Asiam, qux loiius 
orbis ad numerum partiain teriia dicitur, ad magni- 
tudinem vero dimidia reperitur» usque ad Libyae fines 
siibegisse traditur (b), Solis quippe Indis in partibtis 
Orientis non dominabatur : quos tamen eo deruncto 
Seinlramis uxor ejus est agressa bellando. Ita factum 
est , ut quicumque in illis terris populi , sive reges 
erant, Assyriorum regno diiionique parerent, etquid' 
qtiid imperaretur efficerenU Abraham igilur in eo r&* 
gno apud ChaId;eos Nini temporibus natus est. Sed 
quoniam res Grxcae miilio suiit nobis quam Assyria 
iioiiores, et pcr Grxcos ad Lalinos, ac deinde ad 
Romanos, qui etiam ipsi Latiui sunl, temporum se- 
riem deduxeruntqui gentem populi Romaiii in origi« 
nis ejus antiquitate rimaii suiit; ob hoc debemns, iibi 
opus est, As$yrios mcmorare reges : ut appareat 
qucniadmodum Babylonia , quasi prima Roma , cum 
|>ercgrina in boc muiido Dei civitate procurrat. Res 
auteni quas propter comparationem civitatis utrius- 
qiie , terrenae scilicet et coelestis , buic operi oportet 
Inserere, magis ex Grxcis et Latinis, ubi el ipsa Ro- 
ma quasi secunda Babylonia est, debenius assumere. 
3. Quando ergo natus cst Abraham, secundi reges 
erant, apud Assyrios Ninus, apud Sicyonios £u- 
rops (c) : primi autem, iliic Belus, bic iEgialeus foe- 
runt. Cum vero egresso Abniham de Babylonia, pro- 
misit ei Deus ex illo magnam gentem futuram , et in 
eJNS semiiie omninm gentium benedictionem, Assyrii 
quarlum regem habebant, Sicyonii quintum : apud il- 
los cnim regiiabat filius Nini posl matrem Semirami- 
dcm , qiios ab illo interfecla perhibelur, ausa filium 
maier incesiare concubitu. ilaoc pulant nonnulli 

(a) Jam dlxU sopra lib. iO, c«p. 47, Datnm Abraha« 
muui aiino regnaiiiis ^iui quadragesimo tertio, secuius 
chronioou Eusebli ; quo alii improbato ortum Abrabami 
ad Semiramidis aanum vigestmom tertium refemnt. 

(b) \ide iulra, cai». 22; et supra, Ub. 16, cap. 17, et lib. 
4, cap. 6. 

(c j Eusebius m Chron. 



condidisse Babylonem , qaam quidem potuit instau- 
rare (a). Quando autem , vel qiiomodo condita fueril, 
in sextodecimo libro dix'imus(Cap.4). Filium porr» 
Nini et Semiramidis, qui matri successit in regnum , 
quidam etiam ipsum Ninum, quidam vero deriv:ito a 
patre vocabulo Niiiynm * vocanl. Sicyoniorum autem 
regnum tunc tenebat Telxion '. Quo regnanie usque 
adeo ibi milia et hcta tempora fuerunt, ut eum defun- 
ctum vclut deum colerent sacrificando, et ludos ce* 
lebrando , quos ei primitus institutos ferunt. 
CAPUT 111. — Qui^tti regnantibus apud Assyrios atquM 

Sicyonios Abrahm centenario Isaac de promiuione ut 

natus , vel ipsi Isaac sexagenario Esau et Jacob ge* 

mini de Rebecca sint ediii. 

llujiis lemporibus eiiam Isaac ex promissione Dei 
natus cst cenlenario patri filius Abrahx de Sam 
c^nJMge, qux sterilis el anus jam spem prolis amise- 
rai. Tuuc et Assyriis quintus erat rex Arrius (6). Ipsi 
vero Isaac sexagenario nati sunt gemini, Esau et la- 
cob, quos ei Rebecca uxor peperii, avo eonim Abni- 
bain ad^fuc vivente, et centum sexaginla aetaiis an- 
nos agente : qui expletis cenlum scpluaginta qninque 
defunctus est ; regnanlibus apud Assyrios Xcrxe illo 
antiquiore , qui etiam Baleus (a) vocabatur, ct apud 
Sicyonios Thiiriaco, quem quidam Thurimachum * 
scribunt, septimis regibus. Regnum autein .Argivonm 
simul cum Abrahoi nepotibus ortum est , ubi primus 
regnavit Inachus. Sane quod praeiereundum iion fult,' 
etiam apud sepulcrum seplimi sui regis Thuriaci ta- 
cfificare Sicyonios solere , Varro refert. Regnantibus 
porro octavis regibus, Armamitre Assyriorum, SicjiH 
nlonim Leucippo, et primo Argivorum Inaclio, Dem 
locuius est ad Isaac,atque ipsi qiioque cadem qum 
patri e|us duo illa promisit , semini scilicet ejus ter^ 
ram Ghanaan, et in ejus semine benedictionem ciin* 
clarum genlium. Uxc ipsa promissa sunt etiam filio 
ejus; nepoti Abrahae, qui est appellatus primo Jacob, 
post Israel , cum jam Belocus rex nonus Assyriis, et 
Pboroneus Inacbi filius secundus regnaret Argivis» 
Leucippo adhuc apud Sicyonios permanente. Ilis Iimk 
poribiis Gnecia sub Phoroneo Argolico rege legom ol 
judiciorum quibusdam clarior facla est^ institiitls : 
Pbegous umen frater bujus Phoronei junior, cum es- 
set morluus, ad ejus sepulcrum templum est consii- 
tulum, in quo coleretur ut deus, et ei boves immola* 
rentur. Credo honore tanlo ideo dignum pularunt, 
quia in regni sui parte ( pater quippe loca ambobiis 
distribuerat, in quibus eo vivente rcgnarent) iste sa- 
cella constituerat ad colendos deos , et docuerat ob- 
senrari tcmpora per mem^ atque annos, quid eorom 

^ Editi , Ninyum, At Uss. cmn Eusebio, Ninyam. 

• Edili, Tetexion. Manuscripti vero, Tetxion : vel 7)mw. 

* Aliquot Uss., ThirinuwwH. Eusebius vero^TmramacAicai. 
(a) Babylonem a semiramide exstructam asserunt Dfcodo- 

rus, Justinus et alii. Josephus yero, EnseMos, MarcelUiHis» 
aliique, instauratam sohiiiimodo ab ea dicunt» el amplia* 
siino rooenium ambitu ckictani, qui iater miracula mnndi 
numeralur, stadiaque quadringenta et octoginla fertiir ooi- 
legiskse. 

{b) Eusebii chron. , .^nofliff . — Ex nostris et ex pla- 
rUnis pp. Benedictinorvm Mss. repoBhDUSy ^miui. Idro^ 
itns.] M. 

{€) Apud F^cbium, BaUmeus* 



m 



DE CIVITATE Dtl, S. AUGUSTLM 



8if 



qiuUcniis mctircntur aique numcrarent. ILtc in co 
iiova luiraiUcs rudes adbuc homiiies. morte obila 
deuui esse faclum sive opinati suiit, sive volueruiil. 
Niim et lo filia Inacbi fuisse perbibelur , qu:c postca 
Isis appellaia , ut magnu dea culta est iii ^ypio : 
f|iiamvi8 alii scribant eam ex iGthiopia in i£gyptum 
vcnisse reginam ; et qiiod late juslcque iinperaverit , 
elsque muiia commoda et litieras insiituerit, hunc 
boiiorem illi habitum esse divinum posteaqiiam ibi 
mortua est, ct tantum bonorem, ut capiiaii crimine 
reus fieret, si quis eam fuisse homiiiem diceret. 

€APUT IV. -- De lemporibut Jacob et filii eJM 

Joteph, 

Regnnntibus Assyriorum dcclmo re^e Balco, et Si- 
cyonioriim nono Messapo , qni eiiam Cepbisos * a 
quibusdam traditur (si tamcn duorum nominum ho- 
mo nnus fuit, ac non pctiiis aherum pro altero puta- 
venint fiiisse hominem, qui in suis posnerunt scriptis 
altenim nomen), cum rex Argivoriim lertius Apis es- 
861 , mortuns esi Isaac annorum centnm octoginta, et 
reliqtiit gcminos suos annorum centum et viginli: 
quomin niinor Jacob pertinens ad civitatem Dei , de 
qna scribimiis , majore utique reprobato , habebat 
dtiodccim filios; quornm illum, qui vocabatur Joseph, 
nicrcatoribus in iEgyptum transeuntibus fratres, ad- 
hiic Isaac avo eorum vivcnle (n), vendiderant. Slelit 
atifem ante Pbaraonpm Joseph, quandoex humilitate, 
qnam pertulit, sublimatns est, cum trigititi esset an- 
norum : quoniam somnia regis divine interpretatos , 
linrnnntiavitseptem ubcrtatis annos futnros, qiiorum 
abiindanliam pncpollentem conscquentes alii septcm 
•teriles fticrant consumpturi ; et ob hoc eum rex prx' 
fecerat ^gypto, de carcere liberatum, quo eum con- 
jccerat integritns castitalis; quam fortiter servans 
male amanii dominx, et inale credulo domino menti- 
tiinc , veste etiam den.^licta de manibus atirahcntis 
aufiigiens, iion oonseiisit ad stuprum. Secundo autem 
aniio scptem annorum sterilium , Jacob in iEgyplum 
eiim 8uis omuibns venit ad filium , ageus annos cen- 
tmn ct triginta, sicnl interroganti regi ipse respondit 
(Gen, XLvii, D) ; cum Josepb ageret triginla ct no- 
vem, ad triginta scilicet qiios agebat, quaiido a rege 
honoritus est , additis septem ubertatis , et duobus 
famis. 

CAPUT V. — DeApi rege Arghorum, quem jEgyptii 
Serapim nominatum divino honore coluerunt, 

His tcmporibus rex Argivorum Apis navibus trans- 
vcctus in i£gyptum , cum ihi niortuus fiiissci, factus 
est Serapis omiiium inaximus iEgyptiorum dctis. No- 
minis autcin hujus, cur non Apis etiani post inorlem, 
sed Serapis appellatus sit, facillimam rationem Varro 
reddidit. Quia eiiim arca iu qua mortuus ponitur , 
qiiod omnes jam sarcopbagum (6) vocant, vopi^ dicitur 
grjBce ; et ibi eum venerari sepuhum cceperant , 
priiisquam teinplum ejus esset exstnictum : velut So- 

^ Konnulli , Mss., cephisus. 
(a) Conf. Quaest. in Gen., q. 122. 
ib) sareophagon, id est, carmvorum , qul graece $oroSy 
i est, locums etuma dicitur. 



ros et Apis, Sorapis primo \ deinde una liltera , iit 
fieri assolet, commutata, Serapis dictus est (a). Ct 
constitutum est etiam de illo, ut quisquis eum homi- 
nem dixtsset fiiisse , capitalem penderet poenam. Et 
quoniam fere in omnibus templis, ubi colebantur Isis 
et Serapis, erat etiam simulacrum, quod digito hibiis 
impresso admonere videretur, ut silentium fierct; 
hoc significare idem Varro existimat, ut homines eos 
fuisse taceretur. Ille auiem bos, quem mirabiii vani- 
tatedecepta iEgyptus in ejus bonorem deliciis afDuen- 
tibus alebal, qucmiam eum sine sarcophago vivuni 
venerabantur, Apis, non Serapis vocabatar. Quo bove 
mortuo, quoniam quxrebatur et reperiebatur vitulus 
coloris ejusdem, hoc est, albis quibusdam maculis si- 
militer insignitus; miriim quiddam et diviniliis sibi 
procuratum esse credebant. Non enim magnum erat 
d(emonibusad eos decipicndos phaiitasiam talis tauri, 
quam sola cerneret , osientare vacc£ concipienti at- 
qiie prsegnanti, unde libido matris attraheret quod in 
f jus fetu jam corporaliter appareret : sicut Jacoh de 
virgis variatis , ut oves ct caprx varios nascerentur, 
cffecit {Gen, xxx, 37-42). QuoJ eniin bdmines colori- 
biis et corporibus veris , boc dxmones figuris fictis 
facillime possunt animalibus concipientibus exhibere. 

CAPUT VI. — Quo regnante apud Argivost quove ajmd 
Aisyrios^ Jacob in jEgyplo nt mortuus, 

Apis ergo rex, non iEgyptiorum, sed Argivorum , 
mortmis cst in iEgypto. Huic filius Argus successit ui 
regnum, ex cujus nomine et Argi , et ex hoc Argivi, 
appcllati sunt : superioribits autem regibus nondum 
vcl locus vel gens habebat hoc nomen. Hoc crgo re- 
gnanle apud Argivos, et apud Sicyonios Crato , apod 
Assyrios vero adhuc manente Baleo, mortuus est Ja- 
cob in i£gypto annorum centum quadragiula septem, 
cum moritnrus filios suos et nepoies ex Joseph bene* 
dixisset , Christumque aperiissime propheiasset , dU 
cens in bencdictione Judx , iVoii defidet princeps ex 
Juda^ et dux de femoribus ejus, donec vemant qua repih 
sita sunt ei : et ipu exspeetatio gentium {Gen. xlix, 1(1). 
Rpgnante Argo suis coepit uli fnigibus Grxcia, et ha- 
bercsegetes in agricnllura, delatis aliunde seminibns. 
Argus qiioqiie post obitum deus haberi coepit , tem* 
plo et sacrificiis bonoratns. Qni bonor eo regnante 
anle illnin delalus est homini privato et fulminatc 
cuidam Homogyro , eo quod primus ad aratrum bo- 
ves junxerit. 

CAPUT VII. — Quorum regum tempore Joseph W\ 

JEgypto defunctus sit, 

Regnantibus Assyriorum duodecimo Mamito *, 
et undecimo Sicyoniorum Plemnxo *, et Argis adhuc 

* Sic omnes Mss. At edlti, velut Sorosapis vel SorapU 
primo. 

* vind. Am. ot Et.^Hermasco.fioDnulW Mss., ^mittho, Alii 
camLov., Mamito; juxta Eusebium, qul tamen' huoc noa 
duodecimum, sed midecimum Assyriorum re^em pooit; 
deinde duodedmuro Mauchaelum, tertlum deciraiun Iphe- 
reuro, quartum dedroum Mamytam, ci:yus looo Sepbnmi 
caoite seqiienti refert Aiigustinus. 

« Plures Mss., Plemmeo, Eusebius, Plenneumt vocat. 

(n) De his etyinolcgiis quid seDtiendum sitt vide apod 
Jabkmskium ad Pantheum i£gyptiorum, lib. 3, cap. S, 1 8; 
qui te meliora docelnt. larcier. 



[ 



m 



LIBER DECUIUS OCTAVUS. 



806. 



lUMRsuiu Arg» f norlovi esl Joseph in i£gypu> aii- 
Horani cenlum et (ieccm(6*en. «..25). Posi ctijus 
mortem popolus Dci mirabiliier crescens mansit in 
^jpto centum quadraginta quinque aiiiios , (rnii- 
• quille priuSy donec morerenlur quibus loscpb noius 
fuit : deiiide quia invidebalur incromeiuis cjus, eraiil- 
qiiesuspecJa, quousque inde liberarelur, perseculio- 
nibus ' (inter quas lainen divinitus fecundata muliipli- 
catione cresccbat) et laboribiis prcmebatur inlolera- 
bilis scrvilulis. In Assyria vero et Grxcia pcr idcm 
tenipus regiia eadein permanebaut. 

CaPUT VIII. — Quorum regum aiate Moyie$ naiui 
<f(, et quarum deorum iudem temporibus sit orta 
religio» 

Cum ergo regnaret Assyriis quarlus decimus Sa- 
pbrus, 6i Sicyoniis duodecimusOrlbopoIis, etCriasus 
quinius Argivis, iiaiiis est iii iEjsypto Moyses, per 
qiiem populus Dei de scrvilule ^gyptia liberatus est, 
in qua eum ad desiderandum sui Creatoris auxilium 
sic cxerceri oportebat. Uegnantibiis memoratis regi- 
bus fuisse a quibusdam creditur Promelhcus (o); 
quem proplerea fcrunt dc luio formasse bomiiies, 
quia supieiiti.-e oplimiisdoctor fuisse |)eHiibctur : ncc 
tamen ostendilur qui ejus lemporibus fuerint sapicn- 
tes. Fraler ejus Atbis * magnus fuisse aslrologus di- 
citur : unde occasionem fabula invciiit, ut cuin coc- 
lum portare connngcret : qiiamvis mons ejiis noiniiie 
iiuncupclur, cujus alliludiiie polius cu^.li portaiio in 
opinioiicm vulgi vciiisse videaliir. Mulla quoque alia 
cx illis iii Gra.'cia lcmporibus coiifiiigi fabulosa CGefie- 
runt : sed usqne ad (^ccro[)em rcgem Alhcniciisium, 
quo regnanie eadeiu civiias eliam tale nonicii ncccpit, 
et quo regnaiue Deus per Moy^en cduxil ex i£gyplo 
populum suuiii, rcLili suiit in deorum numeruni ali- 
qjjoi inortui cx*ca et v.'ina consuctudine ac supcrsii- 
lione Grxcorum. In quibus Criasi rcgis conjux Mc- 
lautomice *, el Pliorbas filiuseoruni, qui post palrein 
rcx Argivonim sextus fuit, et septimi regis Triopas 
lirnis lasus, ct rcx iioiius Sthenclas, sive Sihcnelciis, 
sive SUieiielus, vuric quippe in divorsis auclorihus 
invenitur. His tcmporibus etiam Mcrcurius fuisse 
perhibeiur, nepos Allantis, ex Maia lilia : quod vul- 
gatiores eliam litteras personant. Mullarum aulem 
artiuin periius claruily quas el hominibus iradidit • 
quo nierilo eum post moriem deum esse volueruut, 
sive etiam credidcrunt. Poslerior fuisse llercules di- 
citur« ad ea lameii tcmpora periiiiens Argivorum : 
quamvis nonnuUi ciim Mercurio prxferant lempore ; 
quos fLilii existimo. Sed quolibct temporc nali sint , 
consint inler historicos grnves , qui bjec antiqua lit- 



^ E/hii r.os\,perseniti(mibn$ addunt, aflligebatwr irmume' 
Hm : quocl a Mss. ahest. 

* In vuieribiis libris constauter scriptum est, jitlans, 

* ita Mss. At viud. Am. Er., MeUmconuce. tov# JdeUmlO' 
nice. 

(a) Sic Eusebius io clironico, ex alionim et ifse opinione 
loquens : t becuiidum quoniindam, » aii, ^ oi iniooem bis 
« temporibus fuit Promeiheus, a quo homines tacU» esse 
« commemaraiil : et re vera ; cum eoim sauieos esset, fe- 
c rltatem eorum et nimiain im[»criiiam ad uuutaniiaiem ct 
• scicmiam uransiiguralial. > 



teris niaudaverunt « ambos homines fuisse, et quod 
morlalibus ad istam vilam commodius ducendam 
beiieficia niulla coiitulerinl, honores ab eis meruisse 
divihos. Minerva vero longe Iiis antiquior. Nam tem- 
poribus Ogygii ' ad lacum , qui Tritonis dicilur, vir- 
gitiali appnruisse fcrlur xlaie ; unde ct Tritonia nun- 
cupuia est : inuliorum sane operum inventrix ; et 
tanlo proclivius dea credita, qiianto miiius origoejus 
iiin(»tuit. Quod enim de capite Jovis nala canitur, 
poelis ct fabulis, iion bistoriae rebusque gestis cst 
applicanduni. Quanquam Ogygius ipse quando fuerit, 
cujus temporibiis etiam diluvium magnum factum est, 
non illud iiiaxiinuin qiio nulli homines evaserunt, nisi 
qui in arca cssc polucruitt, quod gentium nec Gncca 
iiec Latina novit historia (a) , sed tamen majusquam 
postea lemt)orc Dcucnlionis fuit , inter scriptores lii- 
sturia; non conveiiii. Nam Varro inde exorsus est li- 
bruni, cujus nientionem superius feci, ct nihil sibi, 
ex quo perveiiiat ad res Romanas, proponit antiquiiis 
qiiam Ogygii diluvium, hoc est, Ogygii factum teni- 
poribus. Nostri auteni qui Chronica scripserunt, prius 
Eusebius, post Hieronynius, qui utique praecedentes 
aliqiios historicos in hac opinione secuti sunl, posl 
annos amplius quani trecentos jam secundo-Aigivo- 
riim Phoroneo rcge regnante Ogygii diiuviMm fiiisse 
commemorant. Sed qiiolibet tempore fiierit, jam ta-- 
men Mincrva tanquam dea colebatur, regnnnte Atlie- 
nieiisibus Cecropc, sub quo rege etiain ipsani veh 
iiistauraiam ferunl, vel coiiditain civitatem^ 
CAPUT IX. — Quando Atheniensium citntas ti$^' 

coHdita, el quam cau$am nomini$ eju$ Varro perhi"- 

beat, 

Nam ut Athcna; vocarentur , qiiod certe nomen a- 
Minem est, qut^p gra*ce AOi^ya dieitur, lianc causain • 
Varro indical. Ciim apparuisset illic rcpenleoliv;e ar- • 
bor, ei alio loco aqiia erupissei, regein prodigia ista 
luoveront, et misitadApoliincniDclphicuinsciscitatiiin-* 
quid inieliigendum essel, quid raciendum. Ille respon* ■ 
dit qnod olea Mincrvam significuiret, unda Neptunum, 
ct qiiod esset in dvium potesuitc, cx cujus nomine po- 
tius duorum deorum, quonim signa illa essent, civitas 
vocaretur. isto Cecrops oraculo acx^epto, cives omnes. 
ulriusque sexus (mos enim tiinc in eisdeni locis erat» . 
ut etiam feniin;e publicis consultationibus interessent) 
ad ferendum suffragium convocavit. Consulta igitur 
niultiiudine mares pro Neptuno, fcminae pro Minerva> 
tulere sententias : et quia una plus est inventa fe- 
minariiin, Mkierva vicii. Tunc Neptunus iratus marinis 
fluctibus exflpstuantibus terras Atheniensiuro popula- 
tus est : qiioniam spargere latius quaslibet aquas dif- 
(icilc da!n)Oiiibus non est. Cujus ut iracundia placa- 

* ld.ssM ogijtfi : et infra pro, ogygim , habent, ogymu : 
quidau) lanied isto secundo looo, ogygi$, vide iuira, lib. 21, 
ca]). 8, n. 2. 

(a) Non defuisse tamen inter gentUes blstoricos, qui . 
maxiiui islius el universalis diluvii atque arcse Noe merai- 
nennt, Berosuin Babylonium sdlicet, Bloaseam, Nicolaum 
Damasceiium, et Hieronvmum i£gyptium, scribit Josei hus, 
libro i Antiquilatum Juuaicarum , cap. 4, el ex i|iso Kuse- 
bius, Pr%| araiioiiis evangelicx hbro 9,capp. 11 et 12: sed 
gentiliuni illorum scripta ad barlNiricas liistorias perlioeul, 
iiou ad Grsecas aut l^tinas, de quibus Augustinas loquitur. 

IVD. VIVBS. 



tm 



DE aVITATC DEl» S. AUGUSTINI 



reiur » trlpTici supplicio dicii idem auctor ab Aibe- 
iiiensibus nfTccus csse mulieres : ut nulla ulieriu^ 
lcrreiii siiCrrngia, ut nullus nascciitiuni niatenium 
iioineii accipcrei , ui ne quis eas Aihenxas Yocaret. 
lla illa civitas inaier nc nutrix ^ liberalium doctrina- 
runi, et (ot taiitorumque pbilosopborum, qua nihil 
babuit Grxcia clariiis atque nobllius, ludificaiitibus 
dxnionibus de lite deoriifn suoruni, maris et reminx, 
et de victoria per femiiias feminx ' Albenas nomen 
accepii : et a viclo lx'Sa ipsani viclricis vicioriam 
punire conipulsa esi , pliis nquus Nrpliini quaiii Mi- 
uervos arma forinidaMS. Nani in mulierlbus qua: sic 
puniix siini, ct Miiicrva qu.-e vicenit, vicia e>t ; nec 
adfuii sufTragatricibiis suis, ut suffragioruiu deinceps 
perdita poieslate, ei nlienatis filiis u nomiiiibiis iiia- 
truro, Allieiixas saliein vocari licerci, et ejus dea: 
inereri vocabulum , qiinm viri dei victricein frcerani 
ferendo siiiTragiuin. Qu.e ci quaiita binc dici p(te* 
aciil ', iiisi sermo ad alia proporaret ? 

CAPUT X. — Quid Varro Iradut dc nuncupalione 
Areopagi, et dc dilumo Deucalionis, 

Altamen^ Marcus Varro non vult fabulosis ndvcrsus 
deutt lidem adbibere figineniis, ne de mnjestatis eoriiin 
digiiitate indignum aliquid seiitiat. Ct ideo nec Areo- 
pagon '« ubi cum Atbeuiensibus Paulus apostolus 
ditputavil {Aet. xvu, 19 teqq.) , ex quo loco Areopa- 
gitas appellati suiit curiales urbis ejusdeiii , Tult inde 
accepisse nomen, quod Mars, qui gr;ece Apini diciiur, 
cimi liomicidii crimine reus fieret, judicantibiis diio- 
dfcim diis in eo pago , sex senteniiis absoiuuis e&t ; 
quia ubi paris numeri senieiiiiae fuisseiii, praeponi 
aUolutio damnaiioiii solebat. Sed contra istam , qux 
inullo est amplius celebrata, opinionem, aliam quam- 
dam de obscurarum noiitia liuerarum causam nominis 
littjus conatur asiniere, ne Areopagon Aibenienses de 
nomine Martis et pagi, quasi Mariis pagum nonunasse 
credanlur ; in injuriam videlicet numinuni, a quibiis 
lidgia vel Judicia existimat aiiena : non minus hoc , 
quod de Marle dicitur, fuisum esse asseverans, quaiii 
lUud quod de tribus deabus, Junone scilicet, et Mi- 
nerva, et Venere, quae firo inalo aureo adipiscendo, 
apud judicem Parideiii de pulcbriludiiiis excelleiiiia 
certasse narranlur; et ad piacaiidos iudis deos . qui 
delectantur seu veris, seu falsis istis criiniiiibus suis, 
iater thealricos pluiisus eaiuantur atqiie saluntur. 
Ila?c Varro non credit, ne deoruni naturje seu mori- 
In» credat hicongrua : ei lamcn, non fabulosani , sed 
hisioricam ratioiiem de Alheiiarum vocabuto reddens, 
tanlam Neptuni et Miiierva; litem suis liitoris biserii» 
de cujus nomine potiiis illa civitas vocaretur, ui» ciiin 
prodigiorum osieiitatione conienderent , iiiter eos 
jiidicare nec A|)ollo consultus auderet , sed deorum 
jurgium finiendum, sicui meiuoratarum trium dearum 

^ Nss., mater aul nutrtx. 

* Sola edilio i^v., feminea. 

* sic Mss. At Ediii, iuffragiuni. De quo ioUs apparetf qum 
et qutmla dici potsenl. 

^ In iiss., Et lamen. 

* Mss. cousiauier fro, .treopagoit, babent, ireon pagon; 
vel> .^rioR pagon. 



ad Paridem iuplter , lla et isla ad hemmct mltimi » 
ubi vinceret Mioenra suffragiis, et iii poena suanim 
snlTragatriclum vinceretur, qux in adversartis s«is 
viris obiinere Aihenas poiuit, et amicas suas feminas 
Alhenxas liabere non potuit. His temporibus» ut 
Varro scribit , regnante Atheniensibus Granao « snc- 
cessore Gecropis, ut auiem nostri Eusebius et Hiero- 
iiymus , adbuc eodero Gecrope permanente, diluviuni 
fuit, quod appellatum est Deucaliunis (a) , eo quod 
ipse rcgnabai in earum lerrarum partibus, ubi niaxime 
fuciiini esi. Hoc amem diluvium neqoaquam ad 
^gypium alque ad ejus vicina penreiiit (6). 

GA PUT XI. — Quo tempore Mogut poputum de JSggpio 
ednxerit ; et de Jesu Piave^ qui eidem successil^ quo' 
rum regum cetate ut mortuus. 

Eduxit ergo Moyses ex ^gypto populum lyei , no- 
vissiroo tempore Gecropis Alheniensium regis, cum 
apud Assvrios r^iiaret Ascaiades, apud Sicyonios 
Maraihus', apud Argivos Triopas. Educto autem po« 
pulo in monte Sina divinitus acceptam tradidit legem: 
quod vetus diciiur Testamentum, qoia promissiones 
terrenas habet ; et per lesum GhrisUim futumin fumi 
Testanienium novum, quo regnum cCBlorum promit^ 
terctur. Hunc euim ordinem servari oportebat, sicat 
in unoquoque bomine, qui ui Deum proOcit, id agitur. 
qiiod ait Apostolus , ut non sit prius quod spiritoale 
esi ; sed quod animale , postea spiriiuale : qnoniam 
sicul dicit , et verum est , Primus homo de terra^ ter^ 
renus ; secundus homo de coeto^ eoelestis * ( I Cor. xv, i$ 
etAl). Rexii autem populum Moyses per annos quadra- 
ginta in deserio : et mortuus esi annomm ceiitum et 
viginii (c) , ciiin Ghristum etiaro ipse prophetasset per 
figuras observaiionum camalium in taberaacolo , ec 
sacerdotio, et sacrificiis, aliisque mysticls plurimisque 
mandatis. Moysi successit Jesus Nave : et in terram 
promissionis introductum populum collocavit, exau- 
ctoritate divina debellatis gentibus , a quibus eadem 
loca lenebaiitur. Qui cum populum rexisset post 
inortemMoysi vigiiiti et septem annoa (d),eliam ipsc 
deruiictus esi : regnante apud Assyrios ociaTO decimo 

* in muIUs aiss., Maratlieus. Apud Eusebium, Marachiut. 

* Deesi, coileytiSf in Ms. 258. M. 

(a) orosius, lib. 1, cap. 9, scribii Deucalionis diluviiun 
conligisse aiuio 800 auie Urbcm oondiiain, regnante Aibeuis 
Afflnhiciyone, qui terUus a Cecrope imperavit. 

(b) Plaio lii 'limseo. 

{e) Conf. alibi S3ei>e, ac poUssimum lib. 19 oont. Faost. 
Uaiiicb. 

(d) De numero annonim, quibus Josue praefuit populo 
Del, ex Scripiura non sjiiscoDSiat : ideo variae de bnc sunl 
seuteniise. Josepbus, AnUqullatum Judaicaruin iil)ro 5, oi\k 
1, puuit eum pnetuisse annis viginii quiuque; Eusebius 
vigiuti sepiem vel ocio, et iia plerioue llcl)r.eorum. sulpi- 
cius, Hisioriae sacrae libro 1, cap. z5, ei Augusiinus cain- 
dem SHnieniiani sequuntur : niimrum ob sepiuagiiiia inier- 
pretutn oodices, in uuibusdeerat Abialoii, qui, Judicum xn, 
il, 13, perbibeiur judicasse israeleiu anms decem« quos 
tribueraat Josue, ut oooflcerent summam annonim qua- 
drlngeutorsm ocioginta ab e^pressione fiUormu Israel ex 
terra i£gyiili uscpie ad templi iBdificalionem. qax ponitur 
111 Reg. VI, 1. videiur iaroen ex Scripiura coliigi Josue se- 
ptem annos oonsumpsisse in terra Cbananaeomro expu* 
ananda, et totidem alios in ea dividenda. Unde quidam He- 
braoruffl iribuunt ei quaiuordecUn annos; ac probablle est 
eum tres vel quatuor aonos supervixis&e. sioque rem|Ni- 
k)Ucam guliernasse annis sepiemdedm vei octodcchn. Co- 

QUJECS. 



UBER DECUniS OCTAVUS. 

Amynta, apud Sieyoniot lexto decimo Gorace, apud 
Argivos dccimo Dauao, apud Aibenienses quarto 
Eridillioiiio. 

CArUT Xlf. — De $acrit falsomm deornm, qwB regtt 
CrweicB UU$ temporibus inttituerunt , qwg ab exitu 
lirael ex JSgypto ugque ad obilum Je$u Nave dinu- 
merantur. 



Per liarc lempora, id csi, ab exilu Israel ex ^Egyplo 
osque ad morlem Jesu Nave, per quem populus idem 
terratn repromiKsiouis accepil , sacra suiit instiluia 
diis falsis a regibus Graeciae» quae memoriani diluvii , 
et ab eo liberatiotiis homiuum , vik£que tunc xruin- 
nosae modo »d altn , modo ad plana migrantium, so- 
lemni colebritale revocarunt. Nam et Lupercorum 
per sacram viam ascensiim atque descenhum (//) sic 
interpretaniur , ut ab eis signilicari dicant homines » 
qui propier aqusp inundationem summa montiutn pe- 
tivenint,etrursus eadem residenle ad inia rcdieruiit. 
His temporibus Dionysium, qiii eliain Liber paier 
dicius esl, et post mortem deus babitus, viieni rcrunt 
oslendisse iti Auica terra hospiti suo. Tiiiic ApoUini 
Delphico insrautl sunt ludi mubici , ut placarelur ira 
ejiis , qua^ pulabant afflicias esse sierililale Grx^cia! 
regiones , quia non derenderint teinpluni ejus , qiiod 
rex Danaiis , cum easdem lerras bello invasissel , in- 
ceiidil. Hos autem ludos ut inslituerent oruculo sunt 
ojus admoniti*. In Attica vero rex Ericbtiionius et 
hidos priniiis insittuit : nec ei tantum, sed eliam Mi- 
nervae, obi prjcmium victoribus oleum poncbaiur, 
qiiod e]us friiclus invenlricem Minervam , sicui vini 
Liberum tradunt. Per eos annos a regc Xantbo Cre- 
lensium, ciijus apud alios aliud nomen invenimus (6), 
rapla perbibeior Europa , ei inde geniii Rliadaman- 
tbtis, Sarpedon, et Minos, qtios magis ex eadem mu- 
liere fllios Jovis esse vulgatom est. Sed talium dco- 
rum cultores illnd qood de rege Cretensium diximut, 
hisloricac veritati *; boc autem qiiod de Jove poeiao 
canlaiit, Ibeatra concrepanl , populi celebranl , vani* 
tiii depniant fabolanim , ut esset unde ludi flerent 
placaiidis numinibus eiiam falsis eorum criminibns. 
His temporibus Hcrcnles in Tyria (r) clarus halieba- 
tur; sed nimirum alius, non ille de qtio supra locuti 
iumus. Secretiore quippe bistoria plures fuisse dtcan- 
tur et Liberi patres et Hercoles. Hunc saiie Herca« 
lcm , ctijus ingeniia duodecim facta numerant , inier 
quae Antaei Afri necem non commemorant, quod ea 
res ad alterum Herculem pertlnet, in €Eta monte a so 
ipso, incensum prodont suis hlieris, cum ea vlrtute , 

^ Lov., oraatb nmt admoniU ; omiaso, ^fust qood habent 
eilili alil et manuscripti. 

* Lov., dam veritati, Abest, dant^ib editis aliis et a mi- 
ousicriplis. 

(a) sacra via, qns a varrone, de Lingua laUna, ulcomqne 

d(*8cribilur, sic dicU est, quod ibi foxlus hiter Romulmn et 

'latium regem sabinorum idam fueriu Aociivis*erat haee 

via, ideo Luperconim sacerdotimi, sive eorum qui deo l*aui 

sacra bciobant, asceosus per eam et descensus didtur. 

{b) Asterius nominator m EusebU chrooioo, qui ex Baro- 
La Rbadamantum, sarpedooem et uinoem genunse didtar. 

(c) rlerique Uss., in syria. sed si hic est Hercoles qul In 
oeta oombustus eatt Hefcules Argivus erit, et legendum 
eril, in Tyrinlhia, qu» esl nrfas in Pelopooneso prope Ar« 
#u89 ia qua educatu» est uercules. Lud. vivis. 



qua monstra snbegerai, morbnro tamen, quo langue- 
hat, susiincre noii posset. Illo tempore vel rex, vel 
potius tyranniis Dusiris suis diis suos hospitcs iitiino- 
labatS qiiem filium perhibent fuissc Nepluni, ex matre 
Libya, fllia Ep.ipbi. Yerum non credalur hoc siuprum 
perpetrasse Neptunus , iie dii acciisenttir : sed poelis 
et llieatris isla tnbiiatitur, ut sit unde placentnr. 
Ericbtbonii regis Atheniensium, cujus novissimisaiinis 
Jcsus Nave morliius rcperitur , Vulcainis et Minerva 
pnrentes fuisse dicuntur. Sed qiioniatii Minervam vir- 
ginetn volunt, in ainborum contcntione Vulcanum 
cominotum efludisse aiunl senien in tcrnitn , atque 
iiide boinini nato ob eani cnusain tale indilura nomen. 
Gtxca eiiiin lingiia fpe« coiitcniio, et jfiitv terra est; 
ex qnibos duobiis conipositum vocabulum est Erich- 
iboniiis. Verum , qiiod faiendum esl , rcrellunl et a 
suis diis repeilunt ista doctiores, qui banc opinionem 
fahulosani binc exortnni ferunt , quia in templo Vul- 
catii ct Miiierv.T, quod ainbo unum babcbaiil Athenia» 
exiiositiis iiiventus est puer dracone involulus , qul 
eiitn signincavit magnum fulurum , el propter com- 
iiiuiic templutn, cuiti essent purentes ejus ignoti, Vul- 
rani et Minerv.-n dictuin esse fllium : iiominis lamen 
ejus origincm fabula illa potius quam ista designat 
bi^loria. Sed quid ad nos? Hoc in veracthus libris 
lioiniiies instruat religiosos*, illud in fallacibus ludit 
d;uiiiones deleclcl iinpuros : quos lamen ilH religiofti. 
tanqunin deos colunt; et cum de illis baec negant, ab 
onini eos criminc purgare non possunl , quoniam lu«* 
dos eis poscentibiis exbibent , ubi lurpiier aguntur 
qiix velut sapienter negantur, el his falsis ac lurpl* 
bus dii placaiaur, ubi etsi fabula cantai crimen nnmi- 
num falsuin » deleclari tamen falso crimine , crimeB 
cst veruin. 

GAPUT XIU. — QiMi/i«m fabularum ligmenta exofla 
unt eo tempore^ quo Hebrms Judices preteue cc^ 
perunt^ 

Post mortem Jesu Nave, populoB Dei Judices ha- 
buit, quibus temporibus aliernaverunt apud eos et 
humililates laborum pro eorum peccatis, et prospe* 
ritales consolationum propter miserationem Dei. His 
leinporibus (abuloe flctae sunt de Triptolemo, quod 
jiibente Gerere, anguibus portalus alitihus, indigen- 
libus terris frumenta volando contuleril : de Mino- 
lauro, quod bestia fuerit inclusa Lahyrintbo; quo' 
cum inlrassent homines, inexlricabili errore, inde 
exire non potcraiit : de Cenlauris , quod equorum 
liominumque fuerit nalnra conjuncta : de Cerbero, 
qiiod sil triceps infcrorum canis : de Pbryxo el Helle 
fjus sorore, quod vecti ariete volaveriiit : de Gor- 
gone, quod fueril crinlia serpentibus, et aspicienies 
convertehat in lapides : de Bellerophonle, qiiod eqiio 
pennis volante sit vecius, qiii equus Pegasus diclus 
est : de Amphione, quod cithanc suavitale lapides 
mulserit et attraxerit : de fabro Daedalo , et ejat 

« plures Nfls., MirlM pdM^eiM potiM hospile$ Im- 

motabat» .... . ^ -* 

• sic mannflcripti. At emisedqutdad nos koCfCum m 
in veracilbu$ Ubrn homme$ in$truatt reUaioso$ ? 



571 



DE CIVITATE DEI, S. AUGOSTINI 



m 



lc»ro fiUo, quod iibi coaplalis peoois vo1a?eriDt : de 
CEUipo, quod monstrum quoddam, qux Sphinga di- 
Gebaiur, humana facie quadrupedem ^ soluta quae nb 
illa proponi solebat velut insolubili quaeslione, suo 
pncf ipilio perire compulerit : de Aiitseo, quem neca- 
vit Hercules, quod (ilius Terrae fuerit, proptcr quod 
radcns in lerram forlior soierel nssurgcre : el si qua 
forte nlia praaermisi. IIx fabuhe belhim ad usque 
Trojanum , ubi secimdum librum Marcus Varro de 
populi Romani gente finivit, ex occasione historia- 
rum, quae res veraciter gestas coniinent, ita sunt in- 
geniis honiimim fictx, ut non sint opprubriis numinum 
affixx. Porro autem quicumque finxerunt a Jovc ad 
stuprum raptum pulcherrimum puerum Ganymedem, 
quod nefas rex Tantalus fecil, et Jovi fabula tribuit ; 
Tel Danaes per imbrem aureum appeiisse concubi- 
tum, ubi iiiteHigitur pudicitia mulieris auro fuisse 
cornipta; quae illis temporibus vcl facta vcl ficta 
iunt, aut facta ab aliis et ficla de Jove, dici non potcst 
quantum mali de hominum prxsumpserint cordibus, 
quod possent isla pnlicnter fcrre mendacia, qux ta- 
mcn eliam libenter amplczi sunt : qui ulique quaiito 
dcvolius Jovem coiunl, tanto cos qui Iixc de ilio d.» 
ccre nusi sunt, severliis punire debucruiit. Nunc vero, 
non solum eis qui isia finxerunt, iraii non sunt; sed 
ut* talia figineiila cnain in theatris agercnt, ipsos 
deos potius iraios bnbere timiierunt. His lemporibiis 
Latona ApoIIinem pepcril, non illum ciijus oracubi 
solere consuli superiiis loquebamnr, sed illum qui 
cum Hcrcule scrvivil Adinelo (a) : qui tamen sic cst 
deiis creditus, ut pliirinii ac pene oinnes nniim euni- 
demque Apollinem fuisse opinentur (6). Tunc et Li- 
ber p.iter belbivit in India, qui muUas habuit in 
exercitii feminas, qu» Bacchse appellatse sunl, non 
tam viriute nobiles, qiiam furore. Aliqtii sane et vi- 
etum scribunt istiim Liberum et viiictum ; nonnulli 
et occisum in pugiia a Perseo, nec ubi fuerit sepul- 
tus tacent (c) : et lamen ejus velut dei nomiiie per 
immundos dxmones B;iccbanalia sacra, vel potius 
aicrilegia simt instituta : de quorum rabiosa turpi- 
tudine post tam niultos annos sic senatus erubuit, ut 

> Editi, qmdmpes. At Mss., quadrupedem, 
• sic Mss. Editi vero, 8ed nisi, 

(a) Sic reponimus ex quinque nostris Blss., et ex omnibus 
quos consulueraut PP. Benediclini, qui tamen In textu ve- 
terum edilionum leclionem servaverant, nempe, sed iilum 
^uem ctmt nercule ferunt Admeti regis armenta pavisse; 
erroaec certe, siqiiidcm llerculem ApdlllDi in pastoris olfi- 
cio comitem niisquam adjungunt mythologi. itaque verba, 
cum llercule, iu Auguslini iiiente, non servituliii consor- 
liiiin, scd lemi us quo vixit Apollo, designanl. M. 

(b) rlures eniiii Apollines, secundum ciceronem, de KaL 
deor., lib. 3, cap. ^ u quiinisdam habebaotur. 

(c) Hac de re sic scribil Eusebius in Cbron. : « Bacchua 
« cuin Pcrseopugna congressus oocidilur , ut scriblt Dinar- 
« cfaus poeu, iion rhetor. Qui autem voluerit, licet ei adbuc 
«speciare liaccbi sepulcrum Delphis, iuxla aureura 
« Apollinein. » Discimus ex Cyrino, lib. tO cont. Julian., 
Dinardmm illum Loelam, de ciuo hic Eusebius, res a Bao- 
clio gesiascarminibusdescripsisse. clemens Alexandrinus, 
lib. 1 Siromai., cap. 2i, Uadii, Bacchiun in pugna aPerseo 
occisum regnante in Macedonia Perseo rege diis annume- 
ratuni esse. Bacchi obitum diversimode narrat iderfi Cle- 
meus, cap. 2 Paedag., illum nempe a Titanibus dilacera- 
tiim, lebetibus eUxiim, verubusque igni admotis OGepisse 
assari. Pallas vero, jubente Jove, cor et membra Baochi ex- 
tonut e manibus camificiun, posteaque Apollini mandatum 
est ut iHa iu rariiasfio Delphis proxiuio aepeUreL 



in urbe Roma esae prolilberet (a). Per ea lempon 
Perseus et uxor ejns Andromeda postenqunm suni 
mortot, sic eos in coeium rcccptos esse credidcnint, 
ut imagines eorum stdlis dcsignare, eorumqiie appd' 
lare nominibus non erubescerent, non timereut*. 
CAPUT XIV. ^ De theologlcU poetis. 
Per idem temporis inlervallum exstilerunt poels, 
qui eiiain theologi dicerentur, quoniam de diis car- 
mina faciebant : sed talibiis diis, qui licet magiii lio- 
mines, lamen homines fuernnt ; aut niuiidi hiijus, 
quem verus Deiis fecit, elementa sunt ; atit in princi- 
patibus et potcstatibus pro voluntate Creatoris et 
suis merilis* ordinnti : et si quid de uno vero Deo 
inter multa vana et falsa cecinerunt, colendo cum 
illo alios qui drl non sunt, eisque exhibendo famuln- 
tum qui uni lanluin debctur Deo, non ei utiqiie rite 
servierunt, nec a fabuloso deorum suoruin dedecorc 
etiani ipsi se abstincre potuerunt' Orpheus, Mus.tiis, 
Ltiius. Yerum isti theologi deos coluerunt, non pra 
diis culti sunt : quamvis Orpheum nescio quomodo 
infernis sacris, vel potius sncrilegiis, pneficere soteat 
civitas impiorum. Uxor auicin regis Albaipantis ^ qu» 
vocabatur Ino, et ejus filins Melicertes praecipit'K> 
spontaneo in mari perierunt, et opinione hominum 
in dcos relati sunt : sicut alii homines eorum tempo- 
rum ', Castor et Pollux. Illam sane Melicertis ma- 
trem Lciicotheam Graeci, Matutam Latiui vocave» 
runt : utnque tamen putantes deam. 

CAPUT XV. — De occasu regni Argivorum, quo tem^ 
pore apud Laurentes Picus Saturni filius regnum por 
Iris primus nccepit. 

Per ea tempora regnum finitum est Argivorum, 
translatum ad Mycenas, unde fuit Agamemnon : et 
exorlum est regnum Laiireiitum , ubi Satumi filius 
Picus regnum primus acccpit, judicante apud Hc- 
brxos femina Debbora : sed per illam Dei Spiritus id 
agebat : nam etiam prophetissa erat, cujus proplictia 
{Judicum v) minus apcrU est, quain ul possimus enm 
sine diuturna expositione de Chrisio demonsirare 
prolatam. Jam ergo regnabant Laurentcs utique iii 
Italia, ex quibus evidentior ducitur origo Boinana 
ppst Grajcos : et umen adhuc regnum Assyrionim 
permanebat, ubi erat rex vicesimus lerlius Lanipares, 
cum primus Laurentum Picus esse coepisset. Dc hu- 
jus Pici patre Saturno videriiit quid seiitiaiit taiiuin 
deoruin cultorcs, qui negant hominem fuisse : de quo 
et alii scripserunt, quod ante Picum filiuin suum in 

» Codex 258, litiiereniy omissa vocnla, fion. M. 

« m editis, et non ms meritis, Abest, mw, a manuflcr 

ptis. 

• post verbum, potuerunt, editi adduot, Ex qumimi nur 
mero fuisse perhibemur. uoc non habent veteres libri. 

• AliquotMss., jidamamis. ^ ^ 

• Hic in editis addiuv, inter quoi fuerwnt^ qood abest a 
liss. 

(fl) Has turritudUies non in Roma tantum, sed lotam pe. 
Italiam prohibiuis tnditLivius , lib. 39, cap. 18 ; unde Ter- 
tullianus in Apologetioo, cap. 6 : c liberum patrem OKn 
c rovsteriis suis consules senattis auctoritate noo modo 
c urbe , sed unlversa italia eliroinavenint. • vide m^ 
bb.69Cap.9fU. 1. 



875 

Itana ipse rcgnnTerit ; ei Virgillns noiioribus lilteris 
dinl ! 

is {^eniis indodle ac dispersum montibus aitts 
c:oni| osait, le^esqae deuil, Latiumque vocari 
Ualuil; liis quoniam ialuisset lutus in oris; 
Aurcaquc, ut perbibent, iUosub rege fuere 
^aeoula. 

l^neid, lib. % ven, 321-335. ) 



Sed b.'ec poetica opitientur esse figfnefil.i, et Pici pa- 
, trt!ni Stercen poiius fuisse asscverent, a qiio periiis- 
limo agricola inventuiu fcrunl, iit fliiio animalium 
agri fecimdarentur, quod ab ejus nomiiie stercus est 
dietum : bunc quidam Stercutium vocatum ferunl. 
Qualibet autem ex causa eum Saiurnum appelliire 
voluerint, certe tamen bunc Slercen sive Stercutium 
nierito agricuiturac fecerunt deum, Picum quoque 
similiter ejus filium in taiiiim deorum numerum re- 
ceperunt, quem prxclarum augurem et belligerato- 
rem fuisse asserunt. Piciis Faunum genuii, Lnuren- 
lum regem sccundum : etiam iste deus illis vci e^^t, 
vel fuit. Hos ante Troj.'inum bellum divinos bonorcs 
morluis bominibiis detulerunt. 

C.\PUT XVI. — De Diomede post Trojas excidmm in 
deot relato , cuju$ socii tradili $unt in volucres esse 
conversi, 

Troja vero eversa, excidio illo usquequaque cantato 
puerisque noiissiino, quod et maguitudine sui el 
scriptorum excelleiitibus linguis iiisignitcr diflama- 
lum atque vulg.itum est, gestumque regnante jam 
Laiino Fauni filio , ex quo Latinoriim regnuin dici 
coepit , Laurenlumquc ccssavit : Grxci victores , 
deletam Trojam derelinqiicnlcs , et ad propria re- 
nieantes, diversis et borrendis clndibus dilacerati 
atqiie contriti sunt : et tanicn etiam ex eis deorum 
suorum numerum aoxcrunt. Nam et Diomeden fece- 
nnit deum , quem poena divinitus irrogata perbil>eiit 
ad suos non rcvertisse ; ejusquc socios in volucres 
fuisse conversos , non fabuloso poeticoque mcndacio, 
aed bistorica attestatione confirmant : qiiibus nec 
deus , ut putant , factus , bumanam revocare natu- 
ram » vel ipse potuit , vel certe a Jove suo rcge tan- 
quain coelicola novitius impetravii. Quin eliam tom- 
plum ejus essc aiunt in insula Dioroedea , non longe 
a monte Gargano, qui est in Apulia, et boc templum 
circumvolare , alque incolere bas alites tam mirabili 
obsflquio , ul rostrum * aqua impleant et aspergant : 
et eo si Graeci venerint, vel GRecorum stirpe proge- 
niti , non solum quietas esse , verum et insuper adu- 
lare ; si autem alienigenas viderint, subvolare ad 
capila , lamque gravibus ictibus , ut etiam perimant, 
viilnerare. Nam duris et grandibus rostris satis ad 
baec praelia perbibentur armatae. 
CAPUT XVII. — De incredibilibus commutationibu$ 
hominum quid Varro tradiderit» 

Hoc Varro ui aslruat , commemorat alia non minos 
iiicredibilia de maga illa famosissima Circe, quaeso- 
cios quoque Ulyssis mutavit in bestiaa, et de Arca- 
dibua , qui sorte ducii tninsnalabant quoddam sla- 
giium , atque Ibi converiebantnr in lopos , el ciim 

* vozi rosirum. non eit ia nsa. 



LmfeR DEC1MDS OCTAVUS. 574 

slmilibus feris per itlius regionis desena vhebant. S' 
aulcm carne non vcscerentur bumana , rursus post 
iiovem antios eodem reiiaio siagtio reformnbanlur in 
bomines. Denique etiam nominntim expressit qiicm- 
dam Demienctiim, cum gustnsset de sacrificlo, quod 
Arcades immolato puero, deo suo Ly<*.T0 facere sole- 
reiit, in lupuin fuisse mutatum, etanno dccimo jn ngii- 
ram propriam rcstitutum, piigilatu sese exercuisse^, 
el Olympiaco vicisse certamine. Nec idem propicr 
aliod arbitralur bistoricus tn Arcadia tale nonien affi- 
ctum Pani Lycaeo et Jovi Lycaeo, nisi propter banc in 
lupos bominum mutationem, quod eam nisi vi divina 
fieri non putarent. Lupus enim grsece Jivxec dicitur , 
unde Lycaei nomen apparet inflexiim. Romanos etiam 
Lupercos ex illorum mysteriorum velut semine dicit 
exortos. 

CAPUT XVIIL— Qtiiif credendum sit de transfwmatio- 
nibus^qwe arte dcemonum hominibus videntur acdder^' 

f. Sed de ista taiita ludificatioiie dxmonum , nos 
quid dicamus, qui liaec legent, fortassis cxspectent*. 
Et quid diceinus, nisi de mcdio Babylonis esse fugien- 
diim ? Qiiod pra:ceptum propbeticiim (Ism. xlvui, 20) 
iia spiritttaliter intelligitur, ut de biijus saeciili civitate, 
qiKc profeclo et angelorum et bominum societas im- 
piorum est , fidci passibus , quae per dilectionem ope- 
ratur , in Deum vivum proficiendo ftigiamus. Qiianto 
quippe iti bsec ima potestatem dxmonum majorem 
vidcmiis , lanio tcnncius Mediatori est inbxrcndnm , 
pcr quein de iinis ad suinma consccndimus. Si enim 
dixeriinus en non esse credenda , non desunt etiam 
iiuiic , qui ejusmodi qua^dam , vel certissima au- 
dissc, vcl eiiam experlos se esse nssevcrciit. Nam et 
nos cum essemus iii Italia, audiebamus tilia de qtia- 
dnm regionc iilarum partium, ubi stnbuiarias mulieres 
imbutas bis mnlis ariibus , in caseo dare solere dice- 
baiit , quibus vellent seu possent viatoribus , unde in 
jiimenta illico vcrterentur, et necessaria quopque por- 
tarent, posique perfuncta opera iterum ad se redi- 
reiit : ncc tanicn in eis mentem fieri bestialein , sed 
rntionalem bumanamque servari , sicut Apuleins in 
libris quos Asini aurei titulo inscripsit, sibi ipsi acci- 
disse, ut accepto veneno , humano animo permanente 
asinus fieret , aut indicavit , aut flnxit. 

2. Ilxc vel falsa sunt , vel tam inusiiata , ut me- 
rilo non credantur. Firmissime tamen credendiim esi, 
omnipotenlem Deum omnia posse facere qu» voliierit, 
sive vindicando, sive praestando, iiec dacmones ali* 
quid operari secunduni naturre suae potentiam (qiiia 
et ipsa angelica creatiira est, licet proprio sit vitio 
maligna), nisi quod ille permiserit , cujus judicia 
occulta sttnt mulla , injusia nulln. Nec sane dxmones 
naluras creant , si aliquid tale laciunt , de qualibui 
factis ista vertitur quaestio; sed specie tenus, qu» 
a vero Deo snnt creata , commutnnt , ut videantiir 
esse quod non sunt. Non itaque solum animum , sed 



< Rditi, ad puaUaium sese exerad$$e. 

• Post, forta$is exapeclent^ edili addunt, ^iitd chri$tiani 
agere debeanl, quando inter idota genUum ndracuta fiiri^ 
aaservniur, Adnotatio est e marffioe traoslata in texim; 
nam ea textus caret ia vetcribiis ubris. 



575 



DE CIVITATE DEI, S. AUGOSTIM 



576 



nee corpus quidc*.in ulla raiione crediderim dsBinonuin 
arie vel potesiaie in inciubra et lincamenia besiialia 
veraciier posse converti : sed pbantaslicum boininis, 
quod etiam cogitando sive somniando per rerum 
tnnumerabilia genera variatur, et cum corpus nou 
sit, corporum tanien siniiles mira celeritate for' 
inas capit , sopilis aut oppressis corporeis hoininis 
seusibus , ad aliorum sensuin nescio quo ineflTubili 
modo figura corporea posse perduci : ila ut corpora 
ipsa boininum alicubi juceant , viventia quideni , sed 
nHilio graviuf atque vehenieutius quam soumo suis 
seubibus obseratis ; pbanlasticum aulem illud veluU 
corporatum in alicujus auimaiis efllgic appareat seu- 
sibus alienis, twlisque etiam sibi houio esse videatur, 
sicut talis sibi videri posset in somnis , et portare 
onera : qux oiiera, si vera sunt corpora, portaiitur a 
dsenioiiibus , ut illudatnr bouiiuibiis , partim vera 
oneruiii corpora , partiiu juinentoruni falsa cerueii- 
tibus. Naiu quidam nomiiie Prxslantius patri suo 
contigisse indicabat , ut veneuum illud per caseum 
in domo sua suiiieret , et jacerot iii leclo suo quasi 
dormiens , qui lamen niillo modo poterat excitari. 
Post aliquot autem dies euiii velut evigilasse dicebat, 
et quasi somnia narrasse quse pnssus est, caballutn se 
sciticei faciuni, annonain iuter alia juuieiila bajulassc 
nrilitibus , quae dicitur Retica , quoiiiam ad Keiias * 
deportauir. Quod ila, ut narravit, faclum fuisse 
compertum est : qua: tamen ei sua somnia vide- 
bantur. Indicavit et alius se domi sux per nocteiii , 
autequnm requiescerel , vidisse venientem ad se 
qiiemdam philosopbum sibi notissimum , sibique cx- 
posuisse nonnulla Platouica , qux antea rogaius ex- 
ponere noluisset. £t cum ab eodem pbilosopho quae- 
situm fuisset , cur in doino ejus fecerit quod iu 
donio sua petenti negaverat : Non feci, inquit, ted nie 
feeitte somniavi, Ac per hoc alieri per imagineiii 
ptemtasticam exhibitum est vigilaiiti, quod alter vidit 
in somiiis. 

3. Hac ad nos non quibuscumque, qualibus cre- 
dere putaremus indignum , sed eis referentibus 
perveiieruiit, qiios nobib non existimaremus fuisse 
mentiios. Proinde quod homiues dicuntur, maiida- 
lumque est litteris, ab diis vel potius daemonibus 
Arcadibus*, in lupos solere converti, et quod 

Garminibus Circe socios mutavit Ulyssei, 

( FirgiL Eclog, 8, v, 70. ) 

secunduni istum niodum mibi vidctur lieri potuisse, 
qiiem dixi ; si tameii factum est. Diomedeas autem 
volucres, quandoquidem genus earum per successio- 
nein propaginis durare perhibetur, non mutatis 
hominibus facias, sed subtractis credo fuisse suppo- 
sitas ; sicut cerva pro Ipbigenia, regis Agamemnonis 
lilia. Neque enim dxmonibus |udicio Dei permissis 
hiijusmodi praistigiae difliciles esse potuerunt : sed 
quia illa virgo postea viva reperta est, suppositam 
pro illa cervam, esse facile cognitum est (a). Socii 

• Lov., ad reHa. Melius editl alil et Hss., ad Reiias, id 
«It ad Retorum, seu ut alii acribunt, llhaetonim provincias. 
' Sic omncs Mss. Editi, Ateadet, 
(a) In coufirmationem hijusdbebrin» similis U8iorU.ex« 



Tero Diomedis quia nusqoftm sobito coroparuemnt, 
et postea nullo loco apparuerunt , perdentibus eos 
ultoribus angelis malis, in eas aves qu» pro iiiis sunt 
occulte ex aliis locis, ubi est hoc genus aviwn, ad ea 
loca perductx ac repente suppositae, creduntur esse 
conversi. Quod auiem Diomedis in templum^ aquani 
rostris aflerunt et aspergunl, quod blandiuiitur Gnc- 
cigenis, alienigenas persequuntur, mirandum non est 
llcri dsmonum instinciu ; quorum interest, persua- 
dere deuin factum esse Diomedem, ad decipiendos 
bomines, ut fulsos deos cum veri Dei injuria roulios 
coiant, et hominibus mortuis, qui nec cum viverent, 
vere vixerunt, templis, altaribus, sacrificiis, sacerdoii- 
bus ( qua: omnia cuin recta sunt, uonnisi uiii Deo vivo 
et vero debentur ) inserviant. 

CAPUT XIX. — Quod eo tempore ASneat in Italiam 
venerit,quo Labdon Judex prtetidebal Hebratit* 

Eo teinpore post captam Trojam atque deletam, 
^iieas cum viginti navibus, quibus portabtiitur reli- 
qiiix Trojanorum , in lialiam veuit , regnante ibi 
Laiiiio, ei apudAiheniensesMenestheo*,apudSicyo- 
uios Polypliide, apud Assyrios Tauiane * ; apud Ue- 
brxos auiem Judex Labdon fuiu Mortuo auteniLatino 
regnavit iEneas tribus annis, eisdem in supradictis 
locis manentibus regibus, nisi quod Sicyoniorum jam 
Pelasgus ^ erat, et Ilebraeorum Judex Samson : qui 
euin rairabiliter fortis esset, pulatus est Hercules. 
Sed iEneam, quoniam quando morluus est, non com- 
paruit, deum sibi fecerunt Latini. Sabini etiam rcgem 
suum primum Sancum , sive ut aliqui appellant 
Sanctum *, retulerunt in deos. Per idem tem- 
pus Codrus , rex Atheniensium , Peloponnensibus 
ejusdem bostibus civitatis se interOciendum ignotns 
objecit : et factum est. Hoc modo eum pnedicant 
patriam libcrasse. Responsum enim acceperant Pelo- 
pouncnses tum demum se superaturos, si eorum 
regeiii non occidissent. Fefellit ergo eos habitu 
pauperis apparendo, et in suam necem per jurgium 
provocando. Unde ait Virgilius : Ei ' jiirgia Codri 
{Ed, V, V. 11). Ethunc Athenienses tanquam deuin sa- 
eriiiciorum honore coluerunt. Quarto Latinorum rege 
Silvio JEnese. filio, non deCrfUsa, de qua fuii Ascanius, 
qui tertius ibi regnavit, sed de Lavitiio Latini filia, 
quem posthumum iEneas dicitur babuisse ; Assyrio- 

8tat apud Bnsebium, Historiae eoclesiasticae libro 7, cap. 4: 
c oum apud Caesaream a Gentibus solemnls hostia immoli- 
c retur, factum est ut opera daemonis taola esset sublau 
« celerilale, ut videretur m coelum elau tiiisse : sed cum 
c quidam nomine Astyrtus Deum rogaret, ne ita sineret 
€ homioibus inudi, aperti sunt eorura oculi, ut viderent 
c hostiam illam ad vicmas paludes ftiisse delatam atque ibi 
c haerere. > Coqd^s. 
^ Nostri codices, Quod autem Diomedis tempb, u, 

* Sic viod. Am. et manuscripti cum Eusebio. At Er. et 
Lov., unettheo, 

* vind. Am. et aliquotuss., jmtane, vel, Autane. 

* Am., Pelagus. Regius Ms., Pelafia, 

* viod. Am.'Er., xanthum, sive ut uliaui appeUant Xai^ 
thium. Lov. priore loco, sangwn, ubi plertque Mss., san* 
cum; et noniiulli, sancewn, sanctum vocat Ovidius, Far,t. 
Hb. 6, vers. 217, 218. In LactanUt lib. 1 mstit., cap. 15, { S, 
legitur sottctiiii. m quadam ejusdem l^actantii ediUione vi- 
ves sangum legebat. 

* Sic oosui codiccs. m B., Aut. u» 



571 



UBER DECIMUS UCTA^IJS. 



S7S 



rutn autem ▼imimo et nono Oneo et Melanlho Athe- 
nien sium ftexto decimo.Judice autem llebncorum 
lieii sacerdote, regnum Sicyoniorum coiisumplum est, 
quod per annos nongentos quinquagiiita et novem tra- 
dilur fuisse porrectum. 

CAPUT XX.— D« succesmne ardims regii ajmd iMraeli* 
tas post Juidcium tempora. 

Moz eisdem per loca meroorata regnantibus, Israe- 
liianim regnum , flnito tempore Judicum » a Saule 
rege sumpsit exordium : quo tempore fuit Samuel 
proplieu. Ab illo igitur tempore hi reges' Latinorum 
esse coeperunt, quos cogominabant Silvios : ab eo 
quippe qui (ilius JEnex primus dictus est Silvius, 
c:i*teri8 subsecutis et propria nomiiia iniponcbantur, 
et boc non defuit cognomentum ; sicut longe postea 
Cxsares cognomiuati sunl, qui successerunl Gesari 
Augusto. Reprobaloautem SaAle, ne qiiisquam ex ejus 
stirpe regnaret, eoque dcfuncto, David succcssit in 
regnum post annos a Saulis imperio quadraginta (a). 
Tunc Athenienses habere deinde reges post Codri 
interitum destitcnint, et magislratus liabere CGpperunt 
administrandse reipublicae {b). Post David, qui etram 
ipse qnadmginla regnavit annos, firnis ejns Salomon 
rex Israelitarum fuit, qiii templumillud nobilissimuin 
Dei Jerosolymitanum condidit. Cujus leinpore npud 
Latiiios condita est Alba, ex qua deinceps iion Lalt- 
nomm, sed Albanoruin reges appellari, in eodem 
tainen Latio, coDperunt. Salomoni successit filius ejus 
RolKMimy sub quo in duo rcgna populus ille divisus 
est, et singula^ partes suos singulos reges babere 
ooeperunt. 

CAPUT XXL — De regibus Latii , quorum ftrimui 
JEneas^ ei duodecimus Aventinus dii facli sunt. 

Latinm post iEneam, qucm deum fecemnt, unde- 

cim reges habuit, quorum nultus deus factus esl. 

ATenlinos autem qui duodecimo loco i£ncam sequi- 

tur, cum essct prosiratus in bello, et sepultiis in eo 

moiite, qui etiani nunc ejus nomine nuncupatur, 

deorum lalium, quales sibi facieliaut, numero est 

additus. Alii sane noluerunt euin in praslio scribere 

occisuin, sed non comparuisse dixerunt : sed nec ex 

eju8 Tocabolo appellaluin moiiteni, sed ex adventu 

avium dictum Aveiiiiiium (c). Post hunc non estdeus 

factua in Latio, iiisi Romulus conditor Romx. Iiiter 

istom aulem ei illnm reges reperiuniur diio : quoruni 

primus esi, ut Virgiliano eum versueloqiiar% 

ProxiiDus ille Procas, Trojaoae gloria geuUs. 

(JEnetd. Hb. 6, vers. 707.) 

Cujus tempore quia jam quodammodo Roma partu- 

riebaiur , illud omnium regnorom maximum Assyrio- 

rum finem tantae diutumitalis accepit. Ad Medos 

quippe translatum est post annos ferme milie treccn- 

tos quinque, ut etiam Beli, qui Ninum genuit , ct iilic 

parvo cuntentus imperio primus rex fuit, tempora 

computenlur. Procas aulem regnavit anle Amulium. 

* Sic nostri omnes Biss. In B., loquar, minus recte. M. 

(a) Tot enim anols regoavit SaOl ex sacris Liueris, H 
Heg. n, 10, et ex Jose(.bo. Eupolemus vero, qui Hebraeo- 
ruin cooscripsit historiam, tantum vigiati et tmum ponit 

UTD. VlVES. 

ib) Nempe Ardiontes. M. 

(0 M(J. >arroaem,de Liogua latina, lib. 5, § 43. 



Porro Amulius frairis soi Niimiloria flliam Rbeain 
nomine , quae etiam Ilia vocabatar , Romuli nuitrem, 
Yestalem virginem fecerat , quam voiunt de Marle 
geminos concepisse , isto modo slrupram ejus hono- 
rantes , vel excusantes , et adhibentes argumentum, 
quod infantes expositos lupa nulriverit. Iloc enini 
genus besiiae ad Martem existimant pertiiiere , ut vi« 
delicet ideo lupa credatiir admovisse uliera parvulis, 
quia filios domini sui Martis agnovit : quamvis non 
desint qui dicant , cum exposiii vagienles jaoerent» 
a nescio qua primum meretrice fuisse collectos , el 
primas ejus suxisse mamillas (meretrices autem lupas 
vocabant , unde etiam nunc turpia loca earum lupa- 
naria nuncupantur), et eos postea ad Faustulum per- 
venisse pastorem, atque ab ejus Acca uxore iiutritos. 
Quamquam si ad arguendum hominem regem, qui eos 
in aqoam projici crudeliter jusserat , eis infantibus 
per quos tanta civitas condenda fuerat, de aqua divi- 
nilus liberatis , per lactaniem feram Deus voluit sul>« 
venire, quid mirum est ? Amulio successit in regnum 
Latiale fniter.ejus Numitor , avus Romuli , cujus Nu- 
niitoris primo anno condita est Roma ; ac per hoc 
ctim suo deinceps, id est Romulo, nepote regnavit. 
C.\PI]T XXII. — Quod eo tempore Roma git condita^ 

quo regnum Assyriorum intercidit , et quo Exechias 

regnabat in Juda *• 

Ne muUis morer , condita est dviias Roma , velul 
altera Babylon , et velut prioris filia Babylonis, pcr 
qu:im Deo placuii orbem debellare tcrrarum , et in 
unain socictatem reipublics legumque perdiictum 
longe laleque pacare. Erant enim jam populi validi et 
fortes , et ariuis gentes exerciiatx , qux noii facile 
cederent , et quas opus esset ingentibus periculis et 
vastatione utrimqiie non parva atque liorrendo labore 
superari. Nam quando regnum Assyriomm tolam 
pene Asiam subjugavit, licet bellando sit factom, non 
tamen multum asperis et difnciiibus bellis fieri po- 
tuit , quia rudes adhuc ad resistendum genlcs enmi, 
nec tain multae, vei tam magns : siquidem post illiid 
maxiinum atque universale diluvium , cuin in arca 
Noe octo soli homines evasemnt , anni non mullo * 
amplius quam inille transierant, quandoNinus Asiam 
totain , excepta India , subjugavit. Roma vero tot 
genies et Orientis et Occidentis , quas imperio Ro. 
mano siibditas cernimus, iion ea celeritate ac fiacili- 
tate perdomuil ; quoniam paolatim crescendo robu- 
stas eas et l^ellicosas, quaquaversum dilatabatur, 
invcnit. Tempore igilur quo Roma condita est, popu- 
lus Israel liabebat in terra promissionis annos se- 
plingentos decem et octo. Ex quibiis viginli septeni 
pcrtinent ad Jesum Nave, deinde ad tempus Judicum 
treccnii viginti novem. Ex quo autem ibi reges esse 
copperant, anni erant Irecenti sexaginta duo. Et rex 
luiic emt in Juda , cujus nomen erat Achaz , vel, 
sicutalil compiitant, qui ei successit Ezechias, qin^m 
quidcm conslat optimum et piissimum regein Koniuli 
regnasse lemporibus. In ea vero llebraici populi 

> Ediii bic, m Judma. At M88.t t» Juda : et sic ipai ediU 
la snbiecto capite Si. 
* Sola ediiio Lov. omitUtt muUo. 



vn 



DE CIVITATC DCI, S. AUGLSTLNl 



580 



j^rto quae appellaUalur Israel* regiiare cocperai 
Osee (a). 

GAPUT XXIII. — De Sibylla Erythrca , qucB inter 
alioi Sibyiloi cogttoscitur de Cluristo evideittia multa 
eeeiniae. 

i. Eodem tempore nonnulli Sibyllam Eryilirxam 
▼aticinalam ferunt. Sibyllas autem Varro prodidit 
plures fuisse, non unam (b), Hxc sane Erythruia 
Sibylla quaedam de Christo manircsta coiiscripsil : 
quod eliam nos prius in lalina liiigua Tersibus male 
btinis et non siantibus lcgimus , per nescio cujus 
hiterpretis iinperiiiam , sicut post cognovimus. Nain 
Tir clarissimus Flaccianus , qui etiam proconsul fuil, 
liomo facillimne Tacundi» , mullseque docirinae, cum 
de Chrislo colloqueremur , grscum nobis codicem 
protulit, carmina esse dicens Sibyllae Erythraex, ubi 
ostendit qiiodam loco iii capitibus versuum ordiiiein 
litlerarum ita se liabeiitem , ut hx'C in eo verba lege- 
rentiir , iijoouf Xp€iTz6i 6coC Ttd^ itnitp : quod esi la- 
tine , Jesus Christus Dd Filius Salvator. Hi aulem 
versus quorum priinae littene istum sensum , quem 
diximus , reddunt , sicut eos quidam lalinis ct slan- 
tibus ^ versibus esi inlerpretatus, lioc contiiient : 

t^ Judicii siguuoi * lellus sudore uiadescet. 

B E ocelo Rex adveniei per saeda futuriis : 

M Scilicet in carue przseus ul judicel orbem. 

O tJode Deum ceraeut iucreduius atque fideiis 
S H Ceisum cum sanctis, aevi jam termino iu ipso. 

M Sic aDtmse cum carne aderunt, quas judicat ' ipse : 

H Cum jacet iucultus Ueusis in vepribus orbis. 

»d Rejicient simulaa*a viri, cunctam quoque gazam : 

M Exuret terras i^nis, poatumque polumque 
10 ^ Inqnirens» tetri portas efinuget Averni 

M Saoctorum sed enim cunctse lux libera carni 

H 'iradetur, sontes aeterna ^ flamma cremablt. 

O Oocultos actus retegens, tunc quisque loquetur 

M Secreta, atque Deus reserabit pectora luci. 
iS O Tunc erit et luctus, stridebunt dentibus omues. 

M Eripitur soiis jubar, et cborus iuterft asuris. 

O Voivetur > ooelum. luuaris spiendor obibit. 

H Dejiciet colles, valies extoiiet ab imo. 

H Non erit hi reiius hominum sublime vel alturo. 
10 M Jam aequaotur campis montes, ei caeruia pontJ 

O omnia cessabunt, tellas confracia perUiit. 

M sic pariter fontes torrentur, fluminaque igni. 

M Sed tuba tum sonitum tristem demittet ab a^to 

D Orbe, gemeos &cinus miserum variosque labores : 
SS H Tartareumque chaos monstrabit teira dehisceos. 

K Etooram hfc Domino regessistentur ad unum 

*^ Reddet* e ouelis ignisque et sulphuris amnis. 

In bis latinis versibus de graeco utcumque translatis, 
ibi non potuit ille sensus occurrere, qui fit cum lit- 
lerae, quae suntin eorum capitibus, coiiiieciuntur, ubi 

' Editi, latinis exslantibus. Castigantur ex manuscriptis. 

* Soia editio ix>v., signo, 

* Sic ]uxta manuscrifjtorum fidemreponimus liic, judicat^ 
quod quidem verbum usurpat auctor OraUonis conUra Ju- 
(MBOS, Append. tom. 8. in B., judicet* M. 

^ Sequimur hic nostros omnes Mss. in B., oetermtm, 
Apod auctorem orationis supra memoraue, Append. tom. 8, 
editum est, atemaque, M. 

' EdiU, solmwr, At Mss., voketur : quo prima littera y 
respondeat graecae vocaU o, sicut superius in quarlo versu. 

' Er. etLov., Dectdef . Melius viud. aui. etMss., Hecuki: 
oam hiuus versus primam litteram oportet eamdem esse 
aique lutimam nommis ffraeci sdter. 

{a) cum rationibus curonologicis hsec pugnant. Josue 

5<rae.uit annos 14. Seniores vel Judices prae ueiniut aoiios 
^10. Saiil luit electus rex anno 1068 ante christum. Urbs 
Roiua fuit condita aono 7S3 aate Chrisluui. Acbaz nou erat 
rex in Juda. nedum Ezecbias, qui tuuc icmporis nonduni 
uaius erat. uegnabat Joatbau, ulius ozi^. i.arciier. 

{b) Sil>yllas a varroue decem numeratas traUit tactan- 
tlttSy tib. 1 mstit.» cap. 6. 



X littcra in gncco posita cst ; quia non poiuerunt verbt 
lattiia iiiveiiiri , quae ab eadein iittera iiiciperent, et 
sciiteniix convenircnt. Hi autem sunt vcrsiis tres« 
quintus ct octavus deciinus et nonus decimus. Denique 
si liltei^as qua? sunt in capitibus oronlum versuum 
coniiectentcs , borum trium ^ qux scriptjs sunt iion 
legamtis, sed pro eis T littcram, taoquam in eisdem 
locis ipsa sit posiia, recordemur, exprimitur in quin* 
que verbis, Jesus Chrisius Dei Filius Salvator; sed cum 
grscce hoc dicitur, non laiine. Et sunt versus viginii 
et septcm, qui nuroerus quadralum ternarium sotiduui 
reddit. Tria enim ter ducta fiunt novem : et ipsa no- 
vem si ter ducantur , ut ex lato in altum figura con- 
surgat, ad vigioti septem perveniunt. Horum autein 
gra:corum quinque verborum, quae sunt, i^^ovc Xptwsif 
Btou Tiiq £a»tc^, quod est latine, Jesus CkristKs Dd 
FiUus Salvaior^ si primas litteras jungas , erit Ix0u(. 
id est Piscis, in quo nomine mystice intelligitnr Chri- 
sius, co quod in bujus roortalitatis abysso veiut in 
aquuruin profuiidiiate vivus ^ hoc est sine peccatu, 
esse potuerit. 

2. liacc autem Sybilla sive Erytlirxa, sive, ut 
quidaiii magis crcdunt , Cuina^a , ita nthii liabet iii 
tolo carmine suo, cujus exigua ista particula est, 
quod ad dcoruni falsorum sive factorum cullum per- 
tineat; quin imo iia ctiam contra eos et coiilra cul- 
tores eoruiu loquitur, ut in euruin numero deputaiida 
videatur, qui pertinent ad civitateni Dei. Inserit etiam 
Lactaiitius operi suo quxdain de Cbristo vaticiiiia 
Sibyllae, quamvis noii exprimat cujus. Sed quae ipse 
singillatiin posuit, ego arbitratus sum conjuncta esse 
poneiida, tanquam ununi sit prolixum, quui iile piura 
coinmemoravit et brevia. Jn manus iniqwis , inquit , 
infidelium postea veniet : dabunt autem Deo alapas ma' 
nibus inceslis , et impurato ore exspuent venenatos spu' 
tus : dabit vetp ad verbera simpliciter sanctum dor^ 
gum{a), Et colaphoi accipiens taeebit^ ne quis agnoseat^ 
quod verbum, vei unde venit ut inferit loquatur^ ei co^ 
rona spinea coronetur (6). Ad cibum autem fel^ ef ad 
utim acetum dederunt : inlio$pitalitatis hane monsira' 
bunt mensam (c). Jpsa enini incipiens tuum Deum nom 
intellexisti , tudentem mortatium mentibus ; sed spinis 
coronasti , et horridum fel tniscuisti {d), Tempii vero 

1 Apud Er. et lov., harum trium, In editls aliis el ma- 
nuscriuis verius , horuni tiiuni, versuum videlicet j aulo 
ante dictoruiu, quiuti et octavi decimi et noni dedml. 

(a) l^ctantius, lib. 4 lustit., cap. 18, haec iia graece com- 
meinorat: 

Afti90V9tv tk 8(& feLntff/MTot. x^P^i^ av«yy0c$ , 
Kat «TO/xaotv /«tapoifft tiTvv/iara ^p/iOCXMvra. 
Awoit ^ *\i /utaoTtyaf a:c>&« ayv^v x6rt vfiroyt 

(b) Haec ibidem Uctantius paucis interjectis : 
Kal xo)af iC6/avo« otyijocc, /*iq Tt« iffcyvii 

Ti« a6vo«, i nodcv ^a6cv, tva ^t/civetffc XKlr,9if 
Kat otifavov fopicgi tov axavfitvov. 

(c) U)idem pauio post Lactantius : 

Et; oi to fip^/M x^^^"»* «'«^« ^•iK^ Hoi iWwti», 
Tijc o^tAO^cvifjf TavTqv UC^oy^i Tp&nc^av. 

(d) uos versus U)idem LactanUus alterius Slbyttae 

dicii : 

AvTV} y&0 o\t &fpotv Tdv odv dc^v «ux ^qocec, 

U«i{ovTa iv $'jyixolei voij/utotv, aA/« » ecxouOxcf 

irrft^i OTcpav^, fcUfiiit vc j(oXii$ iidpUMm%. 



S8t 



LIBER DECi:ill'S OCTAVUS. 



88t 



•0/iim srindetur : et medio die nox erit tenebrosa ninut 

tit tribu$ horis (a). El morte morietur tribut diebu$ 

$umno sntcepto : et tune ab inferis regre$$u$ ad /m- 

cem * veniei primus, resurrectionis principio revoeatis 

ostenso {b). Isla Lactantius carplim per intervalla 

disputationis suae, sicut ea poscere videbafitur , quoe 

prol)are intenderat, adhibuit testimonia Sibyllina, 

quspnosniiiil interponentes, sed inunam seriemcon- 

nexa poiientes , solis capitibus, si tamen scriptores 

deinceps ea servare non negliganl, distingueiida 

cnravinius. Nonnulli sane Ery(hra;am Sibyllam, 

non Roniuli , sed belli Trojani tempore Tuisse scri- 

pseriint. 

CAPUT XXIV. — Quod regnante Romulo septem Sa- 
pieiites claruerint^ qno iempore decem tribus quiB 
isruet dicebantur, in captiviiatem a ChaldtBts ductcc 
sunt^ idemque Romulus mortuus divino honore do' 
Witus est, 

Podem Romulo regnante Thales Milesius fuisse 

pcrhibctur (c) , unus e seplem Supienlibus , qui post 

theologos poetas, in quibus Orpheus maxiiue om- 

iiiu:ii nobililaius est , lofol appcllati suiit , qiiod est 

laiiue S.ipicntes. Per idem lempus decem tribus, 

qua^ in divisione populi vocala: sunt Israel, debeliatx 

a Clialda^is, et in eas lerras capiiv» duclx sunt (d) , 

r maneiitibus in Judxa terra duabtis iliis iribulMis, 

qu;e iiomine Judje vocabanlur , sedemque regiii ba- 

bebaiit Jerusalem. Mortuum Romulu n, cuiii et ipse 

uon comparuisset , in deos, quod et vulgo notis- 

siinum est , retulere Romani ; quod usque adeo, 

iieri jam desierat , nec postea nisi adulando , non 

ei rando , factum est temporibus Csesarum, ut Cicero 

iiiaguis Romuti laudibus tribuat (e) , quod non rudi- 

kus et iiidoctis temporibus , quando facile liomines 

fallebantur , sed jam expoliiis et erudiiis itiemerit 

lios honores ; quainvis nondum eflerbueral * ac pul- 

lulaverat philosophorum subtilis et acuu loquacitas. 

Sed etiamsi posteriora tempora deos homines mortiios 

non instituerunt, tamen ab antiquii institutos colere 

ut deos et habere non desiitenint : quin etiam si* 

nitilacris, quae veteres non habebant (f) , auxerunt 

vanae aique impiae superstitionis illecebrain, id efQ- 

cientibus immundis in eorum corde dxmonibus, per 

failacia quoque oracula decipientibus , ut fabulosa 

^ vind. Am. et Er. post, ad lucem, adduat , taUam. Lov. 
taivam. Keutrum est in veteribus libris. 

* M8S. , etfenmerat, Sic infra, cap. ^. n. % looo, ferbuU 
perseeutio; plures habent, fervuilperseculio. 

(a) Lactantius, eiusdeni libri 4, cap. 19: 

NooO 34 oxiv9if,9tt0ii iciTOv/AK, xal ^/marc fUo99» 
Nuf fffrat oxoxdtooa, ntXitptOi i^ rptolv uptti^. 

(b) ibidem, aliquanto post : 

Ral flavatow fuoXpoLt xtUoti rplrit ^/tap wirvw»a«' 
Kal x6r a^d fBifUvotv avaxvfaf cl« fao« <((c, 
UpShoi avoe9T^SM« xJi«)TeI of x^v Oice^q[ee«. 

(c) Rationes cfaronologic» . mimm io modum turbatc. 
Thales ualus est Damasio archontet ut videre est apud Dio- 
genem uertium, lib. 1, f 23, anno primo oljmpiadls 35, ut 
8. cyrillus AlexaDdrinus, adversus JuUauum, ..ib. 1, pag. 
12; id est, conditae Urbis aoQO 115. Tuac regnabat Ancus 
MarlTUs. Larciier. 

(d) israeriiai in serviUUeoLabducti sunt amio ouarto olvm- 
piadis 14 : auno 721 ante chri&lum natum, Urbis conditae 
aniio 35, roj^nante adhuc Roniolo. Labcber. 

ie) vuJe iiiura, lib. 22. cap. 6. 
(f) vide sui ra, lib. 4, cap. 51 , n. 2 , necnon notam {b) , 
col. 138. 



etiam crimina dcorum , quoe Jam nrbanlore s.TCnld 
non fingebanlur , per ludos tamen in eonimdem fal- 
sorum numinuin obsequium turpiter agerentur. Re- 
gnavit deinde Numa post Romulum, qui cum illam 
civitatem putaverit deorum profecio falsorum iiume* 
rositate muuiendam, in eamdam turbam referri nior- 
tuus ipse non meruit, Uinquam iia putalus sit cceliiiii 
muliitudino numinum constipasse, ut locum ibi re- 
perire non posset. lloc regnante Roms , et apiid 
Hebrxos inilio regni Manasse, a quo impio rege 
propheta Isaias perhibetur.occisus(ii), Samiain ruisse 
Sibyllam ferunt. 

CAPUT XXV. — Qui pliitosopln enituerint regnantg 
apud Romanos Tarquinio Prisco , afmd BebrmoB 
Sedechia , cum Jerusalem capta est, temptumqui 
subversum. 

Regnanie vero apud Hcbrseos Sedechia, et apiid 
Roninnos Tarquinio Prisco, qui succcsserat Anco 
Martio , ductiis cst capiivus in Rabyloniam populus 
Jiidxorum , eversa Jerusalem et templo illo a Salo* 
mone constructo. Iiicrepantcs enim eos Prophctae de 
iiiir|uit:itibus et impietalibus suis , hacc eis ventura 
pr;rdixeraiit, maxiine Jeremias, qui etiam numeruni 
definivit aniiorum (Jerem, xxv, II). Eo tempore Pit« 
lanis Milylen:pus, alius e sepiem Sapientibus , fuisse 
perliibelur (b) Et quinque caeteros, qui ut septeia 
nuinereiiiur, Thaleti, quein supra commemoravimuSp 
et huic Piltaco adduntur , eo tempore fuisse scri« 
bit Eusebiiis , quo caplivus Dei populus in Oaby- 
lonia tenebatur. Hi sunt aulem , Solon Athe^. 
nieiisis, Chiio * Lacedaimonius , Periauder Corio- 
thiiis , Cleobulus Liudius, Bias Prienaeus. Omuet 
hi septem appellati Sapientes post poetas theolofos 
claruerunt, quia genere vitae quodam laudabiii prae- 
stabant hominibos caeteris, et monim oonnuila prae* 
cepta sententiarum hrevitate oomplexi sunt. Nihtl 

• 

autcm monumentorom , quod ad litteras attinet, po- 
steris reliquenint, nisi quod Solon quasdam leges, 
Atheiiiensibus dedisse perhibetur ; Tbales Tero pliy»^, 
sicus fuit , et suorum dogmatum libros reliquit (c). 
Eo captivitatis Judaicae (d) tempore, et Anaximandery 
ct Anaximenes , et Xenophanes pbysici c'aruerunt« 
Tunc et Pythagoras, ex quo cceperuiit appellari phi« 
losoplii(e). 

CAPUT XXVI. — Quod eo tempore, quo impletii 
septuaginta annis Judceorum est resoluta captivi* 
tas Romanit quoque a dominatu sunt regio UberaU. 
Per ideni tempus Cyrus rex Persarum, qui etiam 

> M»., chilon ; et infra, perimdrus^ loco, Periander. 
(a) Maoasses, rex Judx, ccepit regnare anno 096 ant# 



Chrisliun natiuu, anno 17 regoi Nuniae Pompilii. 
Isaiaro secatum luisse a Manassti serra lignea ex certlssima 
traditlone Hebraeorum scribit S. Hieronymus in caput lvii 
isaiae, addiU|tte : c unde et nostrorum plurimi iliud ouoU 
t de iiassioae sanctorum in Epistola ad Hebraos ponitur, 
t serrali suntf ad Isaixreferunt passionem. i Gooujr». 

{b) riliacus natus aono tf5^ ante Christum, qood efficias 
ex suida ; denaius aauo 550 : vide Ijucianiim» de Macrobiis» 
§ 18. Larguer. 

(c) uiio uiliil scripiis mandavit Thales : vide Themistinm, 
Oralioiie :26, i^ag. 517, B, C. LAjicHfiR. 

(d) Aniio 607 ante chrisium naium NabudiodoQoaor Hle^ 
rosoiymis captis Joachimo regi indicit tribuliuD : hiucie- 
ptuaginta auuorum capUviiatis inilium. Labcbb. 

\e) Couf. supra. Ub. 8, cap. % ct hifra; cap. S7, et allbL 



DE CIVITATE DEI, S. AUGUSTlNl 



SHi 



Chalteis et Aisyriis imperabat , relnxata aliqiianta 
captivttale Judaeorum, quinquaginta roillia liominum 
ex eis ad Insiaurandum teroplum rcgredi fccit fa). 
A quibus tantum prima coepta fundamina , et allare 
construGtum est. Incursaniibus autem liostibus, ne- 
quaquam progredi sedificaudo valuerunt, dilatumque 
opus est usque ad Darium. Per idem lempus ctiam 
alla sunt gesta, qu» conscripta sunt in libro Ju- 
diih (6) : quem sane in caooiie Scripturanim Judaei 
non recepisse dicuntur. Sub Dario ergo rege Per- 
sarum impletis septuaginta annis , quos Jeremias 
propheta prxdixerat , reddiia est Judicis soluta ca- 
ptivitate liberias» rrgnante Romanorum sepiimo rege 
Tarquinio. Quo expulso etiam ipsi a rcgum suorum 
dominatione liberi esse coeperunt. Usque ad hoc lem- 
pu8 Pi-ophelas habuit populiis Israel : qui cum multi 
fuerint, pauconim et apud Judseos et apud nos cano- 
nica scripia ^ rclincntor. De quibus me aFKiua posi- 
lurum esse promisi in boc libro, cum clauderem 
^periorem, quod jam video esse faciendum. 

CAPUT XXVII. — De temporibus Prophetarum, 
fuonm oracula habentur in tibris ; '^uique tune 
de vocatione Genlium multa cecinerunt , quando Ao- 
fmmiiiii regnum capit^ Asiyriumque defecit. 

Tempora igitnr eorum ut possimus advertere, in 
interiora paululum recurramus. In capite librt Osee 
propbetae, qui prirous in duodeciro ponitur, ita scri- 
ptom est : Verbum Domini quod factum c$t ad Osee in 
^Mus (hutBf et Joathan, et Aehaz , et Ezechim regum 
Jtuht ( Osee i» 1 ). Amos quoque diebus regis Ozi.-c 
piophetasse se scribit : addit etiam Jeroboam regciii 
Israel, qni per eosdem dies fuit (Amos i, i). Necncin 
baias filius Amos , sive supradicti prophclx, sivis 
qood magis perhibeiur, alteriusqui non proplieia 
eodem nomine vocabatur , eosdem reges quatuor 
quos posuit Osee , iu capite libri sui ponit, quoriiin 
diebus se propbetasse praeloquitur. Miclixas ciiam 
eadem suae propbetiae commeroorat leropora post 
dies Oziae. Nam tres qui seqnuntur reges noiniiiai, 
qoos et Osce nominavit, Joathan , et Achaz, et Eze- 
chiam (Miciugw i, 1 ). Ili sunt quos eodem tenipore 
slmul prophetasse ex eorum litteris invenitur. His 
adjongitiir Jonns eodem Ozia rege regnante, el Joel 
cum jam regnarat Joathan , qui successit Oziae. Sed 
istorum propheiarum duorum tempora in Chronicis, 
non in eorum libris potuimus invenire, qiioniam de 
snis diebus tacent. Tenduntur autcm hi dies a rege 
Lalinonim Proca, sive superiore Aventino, usqiie ad 
regem Romulitm jam Romanorum *, vel etiam usque 
nd regni primordia successoris ejiis Nums Pompilii : 
Exechias quippe rex Juda eo usque rcgnavit ; ac per 
iuic per ea leropora isti velut fontes prophetiae pari- 
ter eruperunt, quando regnum defecit Assyrium, 

* Aliquot Mss., Scriptura. 

* Kdili, Bomanum. Ai iu ms^, liomanorum. 

(a) AOHO 538 aote Christum oatum Cyrus edicto Judaeis in 
pairiaro redilum concessit. Largbrr. 

(b) Gesta Judith ad aonum 054 ante Christnm referenda 
■nut, ut probavit Montlaucuaus in libro cui titolus, ^BisUdre 



coepitqiie Romanum : ut scilicet quemadmodnm ro- 
gni Assyriorum primo tempore exstitit Abraharo, cul 
promissiones apertissimae ficrent in ejiis seinine be- 
nedictionis oinniiim gentium ; ita occidentalis Baby- 
lonis exordio, qiia fuerat Cbristus imperanie venlurtis, 
in quo iroplerentur illa proroissa oracula Propliela- 
ruro, non soluro loquentiuro, verum etiam scriben- 
tium in tantae rei futurx testiinoniuro solverentiir. 
Curo eniro prophctx nunquaro fere defuissent popiilo 
Israel, ex quo ibi reges esse coeperunl, in usum lan- 
tummodo eorum fuere, non gentium : qiiando auleni 
ea scriptura nianifestius prophetica condebalur , quae 
gentibus quandoqne prodesset, turic oporlebat iiici- 
peret S quandocondebalur haec civitas, qu» gentibus 
imperarel. 

CAPUT XXVIII. — Dtf hUqwBod Evangelium Christl 
pertinent^ quid Osee et Amos prophetaverint. 

Osce igiliir propheta , quanto profundius quidem 
loquitur, lanto operosius peneiratiir. Sed aliquid 
inde siiroeiiduin est , et hic ex nostra promissione 
pnnendiiro. El erit^ inqiiit, tit bco quo dictum est eis^ 
Non populus meus vos, vocabuntur et ipsi /itii Dei viH 
( Osee 1 , 10 ). Iloc tesliinoniuro prophelirum dc vo- 
calione populi Gcntium , qui prius non pcriinebat ad 
Deuin , etiaro Apostoli intellexerunt ( Rom, ix , 26 ). 
El qtiia ipse qiioqiie populus Gentiuin spiritualiler 
est in liliis Abrahse , ac per lioc recte dicitur Isracl , 
proptcrea scquitur , ct dicit : Et congregabuntur plii 
Juda et /i/ft Jsrael in idipsum , et ponent sibimet prin* 
cipatum unum , et ascendent a terra (Osee i , i^\ Hoc 
si adluic veiimiis e\poncre, eloquii propheiici obluii- 
dctur sapor. Recolatur tarocn lapis ille angubris , ct 
diio illi parietes , unus ex Jiidaeis , alter ex Gentibus 
( Ephes. 11,1^, 15 , 20-22 ) ; ille noroine filiorum 
Juda , isle noroine filiorum Israel , eidem uni prin- 
cipatui suo in idipsum inniienies, et ascendentesagno- 
scaiitur a tcrra. Istos autem carnales * israelitas, qui 
nunc nolunt credere in Christum, postea crcdituros, 
id est , filios eorum ( nam uiique isti In suum bicum 
moriendo transibunt), idem propheta lcslatur, dlcens : 
Quotuam diebus multis sedebunt filii Israel sine rege « 
stne prindpe, sine sicri/iciOt sine altari^ sine sacerdotio^ 
nne manifestationibus, Quis non videat , nunc sic esse 
Judaeos ? Sed quid adjungat , audiamus : Et postea , 
inquit , revertentur filH Israel , et inquirent Dominum 
Deum suum , et David regem suum : et stupescent in 
Domino , et in bonis iptius « in novissimis diebus (Osee 
111, 4, 5, sec. LXX ). Niliil est isla prophetia manife- 
stius, cum David regis nomine significatus intelligatur 
Chrislus * , qui factus est , siciit dicit Aposiolus , e% 
senuneDavid secundum camem(Rom, i, 3). Praenuiilia- 
vit iste propheta etiam lertio dieChristi resurrectionem 
futuram, sicut eam prophetica altitudlne praenuniiari 
oportebat , ubi ait : Sanabit nos post biduum , tn die 
tertio resurgemus ( Osee vi , 3 ). Sccundum hoc enim 

^ Rditi, incipere. Mdius Mss., inciperet. 

* Yiod. Am. et plures aiss. , camaliter. -^ sic nostri om- 
nes. M. 

* sic maQuscripti. Cditi vcrO| qua Davld.... kiUUigiUar 
cliristus. 



5^ 

iKiDis dicll Aposiolus , Si resurrexitits cum Christo , 
gua sursum sunt tpiorite (Coloss, iii, 1). Amos quoqiie 
dc relms talibus sic proplielal : Prmpara , iiiquit , te , 
ut invoces Deum tuum Israel ; quia ecce ego prmans 
tonitruum , et creans spintum , et annuntiaus in homi- 
nibus Christum suum {Ainos iv , 12 fH5 , «ec. LXX). 
El alio loco : In illa die, iaquil, resuscitabo tabernacu- 
lum David quod cecidit , et recedificabo quce ceciderunl 
ejus t et destructa ejus resuscitabo , et recedilicabo 
ea » sicut dies s(Bculi ; ita ut exquirant me residui 
honttnumy et omnes gentes in quibus invocatum est 
nomen meum super eos^ dicit Dominus faciens hasc (/(/• 
IX , 1ie( li, sec, LXX). 

CAPUT XXIX. — QwB ab Isaia de Christo ct Ecclesia 

sint prcedicta. 

1. Isaias proplicta non esl in libro duodecim Pro- 
pheiaruin, qui propierea dicuntiir minores , quia 
sermones eorum sunt breves, in eorum coinparationc 
qui majores ideo vocantur , quia proliia voliimiiia 
condidcrunt : ex quibus est hic Isaias, quem proptcr 
eadem prophelioe lempora subjungo supradiclis duo- 
bus. Isaias ergo inter illa quse arguit iniqua , et jus'a 
praecepit , et peccalori populo niala futura prxdixit , 
etiam de Christo et Ecclesia , hoc est de Rege et ea 
quatn coiididit civitale, mulio plura quam cxtcri 
prophetavit : ila ut a quibusdam evangelisia , quam 
propheta potius diceretur (a). Sed propier rationem 
operis terminandi , unum de muliis hoc loco ponam. 
Ex persona quippe Dei Patris loquens : Ecce, inquit, 
inumget puer meus , et exaltabitur , et glorificabitur 
talde, Quemadmodum stupescent super te muUi , ita 
gloria privabitur ab hominibus species tua et gloria tua 
ab hominibns : ita mirabuntur gentes multce super eum, 
et continebunt reges os suum : quoniam quibus tion est 
annuntiatum de illo , videbunt ; et qui non audierunt^ 
intelligent, Domine , quis credidit auditui nostro , et 
brachium Domini cui revelatum est ? Annuntiavimus * 
eoram illo , ut infans , ut radix in terra sitienti : non 
est species illi , neque gloria. Et vidimus eum , et non 
habebat speciem , neque decorem : sed species ejus sine 
honore , deficiens prae omnibus hominibus (6). Homo 
in plaga potitus^ ei sciens ferre infirmitatem : quoniam 
aversa est fudes ejus : inhonoratus est, nec nmgni msti^ 
matus esl. Bic peccata nostra * portat , et pro nobis 
dolet : et nos existimavimus * itlum esse in dolore , et 
in plaga , el in af^ctione. Ipse autem vulneratus est 
propter iniquilates nostras , et infirmatus est propter 
peccata nostra, Eruditio pacis nostra: in eo : livore ejus 
nos sauaii sumus, Omnes ut oves erravimus , homo a 
via sua erravit : et Dominus tradidit illum pro peccctis 
nosiris : ct ipse propter quod afflictus est , non aperuit 

^ Ediii, /mnuntiabimus. At Mss., JmtunUavinms. Graece 
In LX\ est, ymengeilatnen, ^ 

* m t^dilione l/)v. omissum est, nostra. 

* Cxxlcx 258, cBstimaiimus. H. 

(a) Utab Hieronymo, Epistolis i03, ad Pauliaam, et 117, 
•d Pauiain et Eustochiuin, in Proceniio CommeDlarii in hunc 
p.ropbeiam, et a Cyrillo, in Oratione 1 in isaiam. Coqujsus. 

(b) Apud Lxx, prce fUm hominum. item apud eosdem 
paolo sui^a , pro , privabitur ab hommbus » habetur, piv 
taifiUw a fitiis lumnmim, 

Sanct Aooust. Vn. 



'LIBER DECIMUS OCTAVUS. 586 

os suum *. Ut ovis ad immolandum ductus est , u ut 
agnus ante eum qui se londet^ sine voce, sic non aperuts 
os suum, In humilitate judlcium ejus sublaum esl. Ce- 
nerationem ejus quis enarrabtt ? Quoniam totletur de 
terra vita ejus. Ab iniquitatibus populi mei ductus est nd 
mortem, Et dabo matignos pro sepultura ejus^ et diviies 
pro mortc ejus. Quoniam iniquitatem non fecit^ nec 
dolum in ore suo : et Dominus vult purgare eum de 
plaga. Si dederitis pro peccato auimam vestram , vide" 
bitis semen longasvum (a) : et Dominus vult auferre a 
dolore aninmm ejus , ostendere illi luccm , et fonnare 
inleUectumJustificare justum bene servientem pluribus : 
et peccata eorum ipse portabit *. Propterea ipse hcere- 
ditabit plures , et fortium dividet spotia : proptcr quod 
tradita est ad mortem anima ejus ; et inter iniquos cesti- 
matus est^ et ipse peccata muttorum portavit, et propttr 
peccata eorum traditus ett (Isai. lii, 13-15 ; Liii, 1-12, 
sec. L\X) lla^c de Chrislo. 

2. Jani vero de Ecclesia, quud sequilur, audiainns : 
Lastare , inquit , tterilis , quce non paris ; erumpe et 
clama ^ quce non parturis : quoniam muUi fHii detertm 
magitf quam ejut quas habet virum, DUata locum taber^ 
naculi tui , et auUearum tuarum : fige ' , noU parcere , 
prolonga funiculos tuos , et palos tuos conforta ; adhuc 
in dexteram et nnistram partem extende, Et semen tuunt 
hesreditabit gentes ; et civitates desertas inhabitabis. Ne 
timeus , quoniam confusa es ; neque reverearis , 711111 
exprobrata es : quomam confusionem cBternam obUvisee* 
m, et opprobrii vidmtaUs tme non eris memor. Quoniam 
Dominus faciens te , Dominus Sabaotb nomen ejus :.- 
et qui eruit fe, ipte Deus Israel universo! terrce vocabitur, 
( Id. Liv , 1-5 ) , et caetera. Venim isla sint satis : et 
iii eis suiit exponenda nonnulla;sed suflicere arbiiror. 
qux ita sunt aperta , ut eiiam inimici intelligera 
cogaiilur inviti. 

Ci\PUT XXX. — Quw Michms , et Jonas et Joel noto 
Tcstamento congruenlia prophetaverint, 

1. Miciia:as prophcta Christuui in figura ponens 

magiii ciijusdani monlis , lixc loquitur : Erit in no-' 

vitsimis diebus manifestus mons Domini paratus super 

vertices montium ; et exaltabitur super coUes. Et fe^ 

stiimbunt ad cum plebes , et ibunt gentes multcB , et 

dicent : Veniie , ascendanms in montem Domini , et 

tft domum Dei Jacob , et osteudet nobis viam suam , 

et ibimus in semitis ejus : quia ex Sion procedel lex , 

et verbum Domini ex Jerusalem. Et judicabit intcr plebes 

nmttas, et redarguel gentes potentes usque in tonginquum 

(Michwce iv , 1-3). Pr.-edicens istc propheia et lociitii 

in quo nalus est Chrisius : Et tu , inrfuit , Dethtehem 

domus Ephrata , mimma es , ut »s in witUbus Juda : 

ex te mihi prodiet, ui sit tn principem Isracl : et egre&-' 

^ Hic viad. Ani. Er. et maauscripti omittimt , mum. Et 
iufra loco, tondet ; habeat, tonderet. 

* Rdiii, portavit. At mauuscripti, portalnt, Graece est, 
anoisei. 

* Editi , et palos cauUuum tuarum fige, Emendaa- 
tur ex Dianu&^riptis qui lial)ent, et autcearum tuarum; 
omisso, putot^ juxia L\x, ubi graece legitur, kdi ttn aulaiAn 
80u. Quod quidem latiue verlitur, et auueorum tuorum. Sed 
auUeam feiainino cliam geuere dici, notum est ex Quinto 
Curlio, lib. 8, si iocus lamen mendo vacet. 

Ca) Apud LXX sic est : st detis pro peccatOy ORima vestra 
vtdemi semen ifmgcevmn, 

(Dix-neuf.) 



5« DE €mTATE DEI, S. AUGUSTINI 

4ui fius ab initio , et ex diebus (eternitatis. Propterea 
daolt eo$ usQuead tempm parturienlis pariet ^ et residui 
fratres ejus eonvcrtentur ad filios Israel, El stabit , et 
videhit , et pascet gregem suuni in virtute Domini , et 
l*fi honore nominis Domini Dei sui erunt : quoninm 
nunc magni/icabitur usque ad summum terrce ( Mich, 
▼,2-4, lec. LXX). 

2. Jonas atilein prophcla non tam sermone Chri- 
Btam , quani sua quadam passione propheiavil , 
profeclo aperiius , quam si ejus morlem et resur- 
rectionem voce clamarei. Ulquid eiiim exceptas est 
▼entre belluino , ct die terlio redditus , nisi at si- 
gnificaret Christum de profundo inferni die tertro 
rcditurum ? 

3. Joel omnia quae prophetat, multis verbis com- 
pcllit cxponi, ut quae pertinent ad Ghristum et Eccle- 
siam dilucescant. Unum tamen , quod etiam Aposioli 
commemoraverunt, quando iii congrcgatos credentes 
Spiritus sanctus, sicut a Chrisio promissus fuerat , 
desuper vcnit (Act, ii, 17» 18), non prsRtermiltam. Et 
irit, inquit, post hcec^ ct effundam de Spiritu meo super 
omnem carnem : et propheiabunt filii vestri et filias ve- 
9trm; et seniores vestri somnia somniabunt^ etjuvenes 
vettri visa videbunt : et quidem in servos meos et an- 
eiUag meas in illis dielfus effundam de Spiritu meo 
{Uei II, 28 et 29). 
CAPUT XXXI. — Qvoi in Abdia, in Naum, et Ambacu 

de sutute mundi in Christo prcenuntiata reperianiur. 

i. Tres prophcUe de minoribus, Abdias, Naum, 
X ^ibaciim *, nec sua tempora dicuni ipsi, nec in Ghro^ 
nitls Eusebii et HieroDpiii, quando prophetaverint , 
fnveniinr (a). Abdias enim positus est quidcin ab eis 
eom Michxa, sed non co loco, ubi notantur tcmpora, 
quando Michaeam prophetasse ex ejus litieris constal : 
quod errore negligenter describeniium labores alienog 
esistimo contigisse. Duos vero alios commemoratos 
in codicibus Chroiiicorum quos faabuimus, non potui- 
inus invenire : tamen quia canone continentur, nec 
Spsi oportet prxtereaiitur a nobis. Abdias, quantum 
ad scripturaro ejus attinet, omnium brevissimus Proi 
phetarum, adversus Iduma;am loquitur, gentem scili- 
cei Esau, ex duobus ' gcminis filiis Isnac, nepotibus 
Abraha", majoris illius reprobati. Porro si Idumxam 
modo locuiionis, quointelligitur a parle toium, acci- 
piamiis pnsitam esse pro gcntibus : de Ghristo 
agnosccre possumus quod ait inter cxtera, In monte ^ 



588 

autem Sion erit satns, et erit sanctum, Et paulo post 
in fitic ipsius propheliae : Et astendent^ inquit, resal- 
vati ex monle Sion, ut defendant mentem Esau , et erit 
Domino regnum (Abdias 17, 21 , sec. LXX). Apparet 
quippe id esse cornpletum, cuni rcsalvati ex monte 
Sion, id csl ex Judaia, credentes in Ghristum, qui 
praecipue agiioscuntur Apostoli, asccnderunt, ut de- 
fendcrent mon em Esau. Qnomodo dereiiderent , nisi 
per Evangelii prxdicationem salvos faciendo eos qni 
crediderunt, ut eruerentur de potesiaie tenebraruni, 
et transferrentnr in regnum Dei ? Quod consequentfr 
expressit addendo, Et erit Domino regnum. Mons eniin 
Sion Judo^am significat, ubi futura pracdicta est salus, 
et sanctum, quod est Ghristus Jesus : mons vero Esau 
Idumxa est , per quam significata est Ecclcsia geii- 
tium, quam defenderunt, sicut cxposui , resalvaii ex 
monie Sion, ut csset Domino regnum. Hoc obscu- 
rumerat, antequam fieret; sed facium quis non fidelis 
agnoscat? 

2. Naum vero propheta, imo per illum Deus : £x- 
terminabOf inquit, sculptilia et confiatilia : ponam sepul" 
turam tuam : quia veloces esse super montes pedes evan- 
gelixantiSf et annuntiantis pacem, Celebra^ Juda , dies 
festos tuos , redde vota tua : quia jam non adjicient 
ullra, ut transeanl in vetustatem, Consummatum est^ 
consumptum est, ablatum est K Ascendit^ qui insuffiat 
in faciem tuam, eripiens te ex tribulalione (Naum i, 14 
et 15 ; II, 1, sec, LXX). Quis asceiiderit ab inferis, et 
insuniaverit in faciem Judx, hoc est Judxorum disci- 
pulorum, Spiritum sanctum, recolat * qui memiiiit 
Evangeliiim. Ad novumeiiim Testamentum pertinent, 
quorum dies fesii ita spirilualiler innovantur, ui in 
vetustatem transirc noii possint. Porro per Evangelium 
exterminata sculptilia et conflatilia, id est idola deo- 
rum falsorum, ct oblivioni tanquam sepulturae tradiia 
jam videmus; et hanc etiam in hac re prophetiam 
completam esse cognoscimus. 

3. Ambacum de quo alio, quam de Ghristi adveniu, 
qui fulurus fuerat, intelligitur dicere , Et respondit 
Dominus ad me, et dixit^ Scribe visum aperte in buxo; 
«1 assequatur qui tegit ea : quia adhuc visio ad tempus^ 
et orietur in fine^ et non in vacuum : si tardaverit, sus- 
tine eum; quia veniens venietj et non morabitur {Habo' 
cuCy II, 2 e/ 3) ? 

GAPUT XXXil. — De prophetia qum in Oratione Am-^ 
bacu et Cantico continelur. 



^ Sic nianuscripti secundum LXX. At edili, usque ad temr 
pusquo paituriens pariet. 

* in edilis, Abacuc, At Mss., Ambacum, 

* Ediii, udversus idunueam gentem loquitur, sciiicet EsaUy 
wnusex dvobusj elc. casiigaalur ad veleres codices. 

sic nianuscripU juxla L\x. Ai cdili, in montem, 

^a) iiicronymns, Commcnlario in Abdiam, t llunc. » in- 
quil, « esse aiuni licbru^i, qui sub regc samarix Acnab et 
« im]iiissiir.a Jezabel pavit centum prophetas in specu- 
« bus , qui non curvaverunt genu ante B:ial, > elc. Fuit 
ergo setate Josaphat rcgis Juda, rege Ulinorum Tibcrio. 
Kaum anleni propbetani Josephus , iib. 9 Antiq. Jud. , 
cap. 11, S 3, scribit fuissc temporibus Joathan regis Juda. 
Denique de propheia Hat^acuc dicitur Danielis xiv, 32-58, 
quod prandium suum ex fuda Babylonem tulerit ad Danie- 
leni ; cl eiiin toinpore carlivilalis Babylonicae vaticinaiuin 
esse iiutat uieronyrnus, atquc iu Babylonem dirigi ejus 
laiici.iia. 



In Oralione aulem sua cum Gantico, cui nisi Do- 
mino Ghristo dicit, Domine , audivi auditionem tuam, 
et timui; Domine, consideravi opera fua, et expavi? 
qiiid enim hoc est, nisi praccognite, nov;i;, ac repen- 
tinnc salutis hominum inefrabiiis admiratio? /n medio 
duorum animalium cognosceris, quid est, nisi aut in 
meuio^duorum Teslamentorum, aiit in mcdio duonim 
lalronum, aut in medio Moysi et Eli£ cum eo in 
monte sermocinantium? Dum appropinquant anni^ co^ 

> Apud Lov. omiuitur, ablatton est; quod in editis aliis 
et manuscriptis habetur. 

« Kditi, spiritum recotat(ve\, recolit) sanctum : prttvaf%> 
oun interpuQCtio, et ex Mss. emendaUL 



589 



UBER DECIMUS OCTAVUS. 



5)f0 



gnoteeris; in adventu lemporis ostenderis *, nec expo- 

iienduro csl. In eo dum conturbata fucril anima mea ^ 

tfi ira m\sericord\oB memor erts , quid est , iiisi quod 

Judaeos in se Iransnguravil, quoruni genlis fuit, qui 

cum magna ira turbati cruciflgereut Ciiristum , ille 

miscricordiae memor dixit , Paier, ignosce illis , quia 

nesciunt quid faciunt {Luc, xxui, 34) ? Deus de Thenum 

teniet^ et sanctus de monte umbroso et condenso* Quod 

liic dictum est, de Theman veniet; alii inlerpretati 

«unt ab Austro, vel ab Africo (a) : per quod signiGcatur 

meridies, id est fervor charitatis et splendor veritatis. 

Montcm vero umbrosum alque condensum, quamvis 

mullis modis possil iutelligi, libentius acccperim 

Scripturarum altiludinem divinarum, quibus prophe- 

tatus est Christus. Mulia quippe ibi umbrosa atque 

condensa sunt, quae meutem quaerentis exerccant. 

liide aulem venit, ctiin ibi cum, qui intcHigil, invenit. 

Operuit coelos virius ejus^ et laudis ejus plena esl terra^ 

quid est, nisi qiiod etiam in Psalino diciliir, Exaltare 

supercalos *, Deus^ et super omnem terram gloria tua 

(PsaL LVi, 6)? Splendor ejus ut lumen erit, quid cst, 

nisi, Fania ejus credentes illuminabit? Cornua in 

manibus ejus sunt^ quid esl, nisi tropxnm crucis?£/ 

posuit charitatem firmam fortitudinis suos^ nec expo- 

nendum cst. Ante faciem ejus ibit verbum^ et prodiel in 

campum post pedes ejus^ quid est, nisi quod et ante- 

quam huc veniret, prxnuntiatus cst; et posteaquam 

hinc reversus est, annuntiatus est? Stetil, et terra 

eommota est, quid est, nisi stetit ad snbvcniendum; 

et terra commota est ad credendum ? Respexit et tO' 

buerunt gentes : hoc est, miserlus cst, et fecit popiilos 

pcenitcntes. Contriti sunt montes violentia : hoc est , 

vim facientibus miraculis, eiatorum contrita est su- 

pcrbia. Defluxerunt colles anernales : lioc est , humi- 

liati sunt ad tempus, ut erigercntur in xternnm. /n- 

grestus cetemos ejus pro laboribus vidi : hoc esl, non 

sine mercedc aeternitatis iaborcm charitalis aspexi. 

Tabemacula jEthiopum cxpavescent , et tabernacula 

terroe Madian : hoc est, gentcs repeiite ' perterrits 

nuntio roirabiliiim tuorum, etiam quae non sunt in 

jure Romaiio , erunt in populo christiano. Numquid 

in /luminibus iratus es, Domine^ aut in fluminibus furor 

tuuSy vel in mari impetus tuus ? lloc ideo dictum est , 

quia non venit nuiic ut judicet mundum, sed ut sal- 

vetur mundus per ipsum (Joan. iii, 17). Quiaascendes 

super equos tuos ; et equitatio tua salus : hoc est, Evaii- 

gelistae tui portabuut le, qui ^ reguntur a te ; et 

^ Ita in filss. At in excusis posl, ostenderis , haec legun- 
tor : Hoc quia per se patet^ non exponendum ; quod vero se- 
qukurf exponendwait in eo dum conturbata, elc, nisi quod 
apud Ijov. post verbum, seauiiur, deest, exponendum. 

* Lov., super omnes couos. Abesl, onmest a cxteris U- 
bris. 

* Sola ediiio Lov., repentuu). 
^ sic Hss. At editi, quia. 

{a) Prxter septuaginta, t el Aquila, > inquit Hieronymus, 
« et Symtnachus et quinta ediUo ipsum hebraicum posue- 
« runt. Solus TbeodoUo quid signiucaret Theman ioterpre- 
« tatus esi diceus, ^b ^ustro veniet^ et sanctus de monte Pha^ 
« rm. » Idem Hieronymus in ijocis hebraicis : « Theinau re- 
• gio principum Edon in terra Gebalitica, a Themaii filio 
« Clypnaz, tflii Esau, sortiia vocabulum; sed et asque hodie 
« 4$st villa uomin» iheman, distans ab urbe Petra quinque 
« niillibus... Sciendum autem quod omuts austrahs regio 
« Hebneis ThemandiciUu'. » Lu». Vivbs. 



Evangelium tuum saliis est eis, qiii credunt in to. 
Intendens intendes nrcum tuum super sceptra, dtcit 
Dominus : hoc cst, comminaberis judicium tuuui 
eliam regibus terrx. Fluminibus scindetur terra : hoc 
est, influentibus sernionibus prxdicantium te , apc- 
rientur ad confitendum hominum corda , quibus di- 
ctiim est, Scinditecordavestra,etnonvestimenta (Joel ii, 
45). Quid est, Videbunt te, et dolebunt populi, iiisi 
ut lugcndo sint beaii? Quid esi, Dispergens aquas in^ 
cesiu S nisi anibulando in eis qui te usquequaquo 
aiinuntiant, liac aique hac dispergis fluenta doctrinnet 
Qiiid est, Abysstts dedit vocem suam ? vlu profunditas 
cordis humani quid ci vidcretur expressit? Attitudo 
phantasiw sutCy tanquam versus supcrioris est exposi- 
tio ; altitudo enim est abyssus. Quod autem ait, pAnii- 
tasice suce, subaudienduin est , vocem dedit : hoc est, 
quod diximus, quid ei viderctiir cxpressit. Phantasia 
quippe visio cst, quam tion tcnuir, non opcniit, sed 
conPitcndo cructavit. Elevatns cst sol, ct luna stetit in 
ordine suo : lioc est, ascendit Christus in coelum , et 
ordinaLi est Ecclesia sub regc siio. In lucem jacuta 
tua ibunt : hoc est, non in occultum, scd in inani- 
fesium verba tua mittentur. In splendorem corusca* 
tioms armorum tuorum : subaudiendum est, jacuta 
tua ibnnt. Dixerat enim siiis, Quce dico vobis in tetie- 
bris, dicite in lumine (Matth, x, S17). /n comminatione 
minorabis terram : id est, comminando humiliabis ho« 
mines. Et in furore dejicies gentes : quia eos qui se 
cxallant, vtndicnndo coliides. Emti in salutcm poputi 
Itti, 11/ salvos faceres * christos tuos (a); mlsisti in capita 
iniquorum mortem : nihil Iiorum est exponendum. Ex- 
citasti vincula usque ad coltum. Et bona hic possunt 
intelligi vincula sapientix, ut injiciantur ' pcdes in 
compedes ejus, etcollum in torquem ejus. Pra:cidisti 
in stupore mentis : snbaudiamus , vincula : excitayit 
enim bona, praecidit innla, de qiiihus ei dicilur, Di$- 
rupisti vincuta mea (Psai, cxv, iG) : et hoc in stupore 
mentisy id est, mirabiliter. Capita potentium movebuik' 
tur itt ea : in ea ^ scilicet adiniratione. Adaperieut 
morsus suos, sicut edenspuuper absconse, Poientes eiiim 
quidani Judaeorum veiiiebant ad Dominum facla cjtis 
et verba mirati, et esurientcs panem doctrinae man- 
ducabant absconse propter metum Jiidaeorum, sicut 
eos prodidit Evangelium (Joan. xix, 58). Et immisisti 
in mare equos tuos turbantes aquas multas : qna* nihil 
sunt aliud, quam populi multi. Non eniiu alii tiniore 
converterentur, alii furore persequereiitur, nisi omnes 
turbarentur. Observavi^ et expavit venter meus a voce 
orationis labiorum meorum : et iutroivit tremor in ossa 
mea, et subtus me turbata est habitudo mca, Iniendit in 
ea quac dicebat, et ipsa sua esi oratione perterritiis^ 
quam prophetice fiindebat, ct in qua futura cernelNit. 



^ edilio Lov., Disperges aquas in incesm, Emendatur ex 
edilis aUisel manusa'iplis,quibus suflragantur Septuagiula. 

* Mss., fticias. 

* Editi , ut vinciantur. Aptius aulcm Mss., ut injiciantur, 
^ Repetimus hic, in ea, juxta manuscriptos, quod ab auu 

Er. et Lov. omissum est. 

(a) Sicsecundum LXX legit etiaro TertuIIianus in liliro 1 
cootra Marciooem, cap. 50. De reiiquis interpretationiiMis 
videndus Hieronymus ad hunc locum. CoouiEus. 



m 



DE CIVITATE DEI, S. AUr.USTIXI 



m 



Turbntis cniiii populis niullis, viJil inuuiucntcs Ec- 
clesia; Iribulalioncs, coniinuocuc se nicinbruin cjus 
agiiovii, ntquc ail, Requiescam m dle iribulationis : 
tanqulkni ad cos pcrtincns, qui sunl spe gaudenles, in 
tribuhilione palicnlcs {Rom, xii, 12). Ut ascendam^ 
inquil, m populum peregrinationis mece : recedcns 
utique a populo nialigno carnalis cognationis suo", 
noii pcregrinanle in bac lerra, neque supernam pa- 
triam requirente. Quohiam ficus^ inquit, non afferet 
fructut, el non erunt nativitates in vineit : mentietur 
opus oliv(Bt et campi non facient escam» Defecerunt ab 
esca oves, et non supersunt in prcesepibus boves, Vidit 
eam gentein, quae Gliristuro fuerat ocdsura, uberta- 
tem copiarum spiritiialium perdituram, quas per ter- 
renain rcciinditatera more propiietico figuravit. Et 
quia iram Dei talem propierea passa est illa gens, 
quia Dei ignorans jusiitiam , suam voluit constituere 
(Id, X, 3), isle continuo, Ego aulem^ inquit, m Do- 
mino exsuUabOf gaudebo in Deo salutari meo. Dominus 
Deus meus virtus mea^ statuet pedes meos in consumma' 
tionem ; super excelsa imponet me, ut vincam in cantico 
ejus (Habacuc iii), scilicei illo cantico, de quo siniilia 
quxdam dicuntur in Psalmo : Statuit supra petram 
pedes m&os^ el direxit gresius meos; et immisit in os 
meumcanticumnovum^ hymnum Deonostro(Psal.\%\i\, 
5el4). Ipse ergo viiicit in canlico Domini, qui placet 
in cjus liiide, iioii sua, iit qui ghriatur, in Domino 
glorietur (I Cor, i, 31). Melius autcro niihi videntur 
quidain codices lialiere, Gaudebo in Deo Jesu meo^ 
quam hi qui volentes id latine ponere, nomen ipsum 
Qon posuerunt, quod est nobis aroicius et dulcius no- 
ijiiiarc. 

CAPU r XXXIII. — De Christo et vocatione Gentium 
qum Jcremias et Sophonius prophelico Spiritu sint 
prafati, 

i. Jcrcinins propbeia de majoribus est , sicut 
Isaias ; non de minnribiis, sicut cxteri, de quorum 
ficriptis nonnullajam posui. Prophetavit autem re- 
giianie Josia in Jcrusalem, et apud Rotnanos Anco 
Martio, jam propinquanie captivitate Judaiorum (a). 
Teieiidit autein prophetiam, usque ad quintum meQ<' 
seni cnpiivitaiis : sicut in cjus litleris invenimus. 
Sopboni!is autem uniis de ininoribus adjungitur ei. 
Nam et ipse in diebus Josix prophetasse se dicit 
{Sophon, I, 1) : scd quousque, non dicit. ProphetaTit 
ergo Jeremias, non soliim Anci Martii, verum etiam 
Tarquinii Prisci temporibus, quem Roinani habiie- 
runt quiutiim regem. Ipse enim, quaiido cst illa ca- 
ptlvitas facta, rc^^nare jam coeperat. Prophetans ergo 
de Christo Jereniias, Spiritus, itiquit, oris nostri Do- 
mmus Christus captus est in peccatis nostris (Thren, iv, 
20) ; sic breviter ostendcns, et Dominum nostruro 
Cbristum, et passum esse pro nobis. Item alio loco : 
Hie Deus meus, inquit, et non Tsiimabitur alter ad 

(a) Jeremias primum innotuit Epislola quam scripsit eis 
nui Babylunc in ca|4tivitate dcgebant. Hacc Episiola scripta 
luit aniio 589 ante chrisuim natura, sed jam quindecimus 
auiius erat ex quo Josias oocubuerat m pugna cootra Ne- 
chao rcgcm .£gypti, uempe anno 611 : et tuuc Tarquimus 
l*nscus erat Roinailorum rcx. Larcber. 



eum : qui invenit omnem viam prudentice, et dedit eam 
Jacob vuero suo, et Israel dilecto suo : post hcsc in 
terra^ visus esl, et aim hominibus conversatus est 
(Baruch iii, 36-38). Iloc testimonium quidam nou 
Jercmi»;, scd scrib:c ejus attribuunt, qui v(ical)atur 
Baruch : scd Jeremiu; celebratius habctur. Rursus 
idem prophcia de ipso : Ecce, inquit, dies veniunt^ 
ail Dominus, et suscitabo David germen justum, et r«- 
gnabit rex^ et sapiens erit, el faciet judicium el justi^ 
tiam in terra, In diebus illis salvabitur Juda^ et Itrael 
habiiabit confidenter : et hoc est nomen quod vocabunt 
eum, Dominus justus noster (Jerem, xxin, 5,6). Dc 
Tocatione cliain geniiuin, qiiae Tuerat futura (et eain 
niinc impieiam cernimus) sic locutus est : Domine^ 
Deus meus et refugium mcum in die malorum^ ad te 
gentes venient ab extremo terriB^ et dicent : Vere men- 
dacia coluerunt patres nostri simulacra, el non cst in 
iUis utilitas(Id,x\i, 10). Quia vero non erant eum 
agnituri Jiidxi, a quibus eum ct occidi oportebat, sic 
idein propheta significit : Grave cor per onvua, et 
homoest, etquiscognosceteum(ld,x\iu 9, sec, LXX)? 
Ilujiis est etiam iliiid quod in libro deciino septimo 
posui de Testamento novo (Cap. 3), cujiis est media- 
tor Christus. Ipse quippe Jereniias ait, Ecce dies ve- 
niunt, dicit Dominus, et consummabo super domum Ja- 
cob Testamentum novum (Jerem, xxxi, 31), et cxtcra 
qua^ ibi leguniur. 

2. Sophoiiiai autem prophctx, qui cum Jeremia 
prophetabat, hsc prxdicta dc Chrisio interim ponam: 
t!xspecta me^ dicit DominuSt in die resurrecUonis mem^ 
in futurum : quiajudicium meum^ ut congregem gentes, 
el coUigam regna (Sophon. iii, 8). Et iterum : Horri- 
biliSf inquit, Dominus super eos^ et exlerminabit omnet 
deos terros; et adorabit eum vir de loco suo, omnes in- 
sul(B gentium (Id, ii, 11). Et paulo post : Tunc^ inqiiit, 
transvertam in populos linguam, et in progeni» ^jv<*« 
ul omnes invocent nomen Domini^ et serviant ei sub uno 
jugo ; a finibus fiuminum jEthiopicB afferent mihi ho- 
stias. In iUo die non confunderis ' ex omnibus adinven- 
tionibus tuis, quas impie egisti in me : quia tune aufe- 
ram abs te pravitates injuriaj tum ; et jam non adjicies 
ut magnificeris super montem sanctum meum : et subre- 
tinquam in te populum mansuetum et hunulem ; et ve- 
rebuntur a nomine Domini, qui reliqui fuerint Israel^ 
(Id, iii, 9<13, sec. LXX). Hre sunt reliquias, de qui- 
bus alibi proplietatur, quod Apostolus etiaai commc- 
morat : Si fuerit numerus fiUorum Israel sicut atena 
maris^ reliquia: salcas fient (Isai, x, 22 ; Rom. ix, 27), 
Hae quippe in Christum iliius gcntis reiiquiae credi- 
derunt. 

CAPUT XXXIV. — De prophetia DatuelUet Ezeelne- 
tis, qua: \n Chrisium Ecclesiamque concordat. 

1. Iii ipsa porro Babyloniae captivitate prius pro- 

^ I niaiiuscripti JuxU graecum LXX. At editi, interris, 

* vind. Am. Er. et pierique M&s., et progeniesejus;oaii^ 
so, m. 

> uss. : in iUo die confunderis; absque negante parti- 
cuta. 

* NoDDuHi manuscripti, fii israd. Grsoe estf foi ttrmL 



Sd3 LIBER DECIMUS OGTAVUS. 

piiel.iTerunt Daniel et Ezechicl *, alii scilicet duo ex 
Prophelis inajoribus. Quorum Daniel eiiatn (einpus 
quo venlurus fuerat Christus aique passurus, noniero 
deiinivit annoruin : quod longum est computando 
monstrare, et ab aliis faciilatum cst aiile nos. De po- 
tesute vero ejus el gloria* sic loculus est : Videbam^ 
iuquit, in visu noctU^ et ecce cum nubibus cceli ut fi" 
Uhs* hominis veniens ercU^ el usque ad vetustum die^ 
mift penenit ; et itt conspectu ejus prcelatus est ; et ipsi 
datu8 est principatus, et honor^ et regnum : et omnes 
populi^ tribus et linguce ipsi servient. Poteslas ejus^ 
potestas perpeiua, quce non transibit ; et regnum eju$ 
non corrumpelur {Dan, vii, i3 et 14). 

3. Ezecbiel quoque more propiietico p(;r David 
Christum siguificans , quia cariiein de David seiiiine 
assumpsil ; propter quam rorin.im servi , qua ^ factus 
est homo , etiaiii serviis Dei diciiur idein Dei Filius ; 
sic eum prophetaiido prxniintiat ex pcrsona Dei Pa- 
tris : Et suscitabo , iiiquit , super pecora mea pastorem 
unum qui pascat ea , servuni meum David : et ipse pa» 
scet ea, el ipse erit eis in pastorem, Ego autem Dominui 
ero ds in Deum , et servus meus David princeps in me" 
dio eorum : ego Dondnus loculus sum ( Ezech, xxxnr , 
23 etiA). Et alio loco : Et rcx^ inqiiit, unus erit om-' 
mbus imperans : et non erunt ultra duce gentes , nee di' 
widentur amplius in duo regna ; neque poHuentur uUra 
ffi idolis suis , et abominalionibus suis , et in cunctis 
iniquitatibus suis. Et salvos eos faciam de unwerms 
sedibus suis , in quibus peccaverunt , et mundabo eos : 
et erunt mihi populus , et ego ero illis Deus : et servus 
meus David rex super eos , et pastor unus erit omnium 
eorum ( Id. xxxvii , 22-24 ), 

CAPUT XXXV. — De trium prophetarum vaticimo , 
id est , Aggaii , Zacharice et Malachice. 

i. RestaiU trns niinorcs Prophclx , qui prophela- 
voruiit iii (ino c:iptivilalis , Agg:cus , Zacliaiias , Ma- 
lachias. Qiioriim Aggreus Christum el Ecclesiain hac 
apertius brcvilnte prophelat : Basc dicit Dominusexer^ 
ciiuum : Adhuc unum modicum est , et ego commovebo 
ccetum , et terram , et mare , et aridam , et movebo 
omnes gentes ; et veniet Desideratus cunctis gentibus 
( Aggcei ii, 7 e/ 8). llxc prophetia partiin jain completa 
cernilur , partim speratur in Gne coinplenda. Movit 
enim ccelum Angeiorum et sidcrum testimonio , quan- 
do iiicarnatus est Cliristus. Movit lerram iiigenti mi- 
raeulo , de ipso virginis partu. Movit mare et aridam , 
cum et in insulis et in orbe toto Chrislus annunliatur. 
Iia moveri omnes gentes videmus ad fidcm. Jam vero 
qiiod sequitur , Et veniet Desideraius cunctis gentibus , 
dc novissiino ejus exspectalur advento (a). Ui enim 
desideratiis esset exspectanlibus , prius oporluit euin 
dilectuni csse crcdeiitibus. 

2. Zaciiarias de Christo et Ecclesia : Exsulta , in- 

* In veteribus libris constanter scriptum, BiezechieL 

* Hss. aliquot, et Ecclesia, Caeleri fere oames, ei Ecck- 

fice. 

* Lov., et fiiius. verius Mas., utfillms, 
^ rlures Mss., quia. 
(a) l>e secuiido adventu Christi hulic locum intcrpreia- 

tus est etiam JustinusMartyr, in Dialogo cum Trypbone.Gon- 
fcr intra, cai> 48. COQUJeus. 



m 

qiiit , valde , filia Sion ; jubila , fUia JemstUem : ecce 
Rex tuus veniet tibi , justus , et salvator ; ipse pauper^ 
et ascendens super asinam \ et super pullum fiUum ast" 
ncB : et potestas ejus a mari usque ad nutre , et a flu- 
minibus usquead fines terrm* (Zach. ix . 9 ef 10). Iloc 
quandoractum sit, ut Dominiis Chrislus in itincre 
jumento hujus generis uteretur , in Evaiigelio le^iliir : 
ubi et lixc prophetia commcmoratiir cx parie , qwin- 
lum ilii loco surficerc visum est ( Uatth. xxi ). Alio 
loco ad ipsum Cliristum in Spiriiii propheii:n loi]uefifl ; 
de remissione pdccalorum pcr cjus s;uiguinciii : rii 
quoque , inquit, in sanguine testamenii tui emisists 
vinctos tuos de lacu , in quo non est aqua ( Zach. iz , 
il ). Quid per hunc lacum vciil iiilelligi, possuiit 
diversa senliri , eiiam secundum rectam fideni (a). 
Mihi tamcn videtur noii eo significari mclius , nisi 
liumaii;e miserisc siccam profuiiditatem qiiodammodo 
cl sterilem , ubi non suiit fliieiiia jusiiiix , sed ini- 
quitatis lutuni. De hoc quippe etiain in Psalino dici- 
tur : Et eduaat me de lacu miseriw , et de luto limi 
( Psal. xxxix, 3). 

3. Malachias prophclans Ecclesiam , qiiam pcr 
Christuni cerniiniis propagaiam , Juda^is apertissinie 
dicit ex persona Dei : Non est nuhi voluntas in vobis , 
et mtcfitts noit suscipiam de numu vestra. Ab ortu enim 
solis usque ad occasum , magnum est nomen meum in 
gentibus , et in omni loco sacrificabitur et offeretur iio- 
mini meo oblatio munda : quia nmgnum nomen meum 
in gentibus , dicit Donunus ( Malach. i , 10 ). Hoc 8a« 
crilicium per sacerdotium Christi secundum ordineni 
Melchisedech , cum in omni loco a solis urlu usque 
ad occasum Deo jam videamus offerri , sacrificium 
autem Judxorum , quibus dictum est , Non esi ndhi 
voluntas in vobis , nec accipiam de manibus vestris mu^ 
nus , cessasse negare non possunt ; quid adhuc ex- 
spectantalium Christum , cum hoc quod prophetatum 
lcgunt et impletum vident, impleri non potueritt 
nisi per ipsum ? Dicit enim paulo post de ipso ex 
persona Dei : Testamentum meum erat cum eo vitm «f 
pacis : et dedi ei ut timore timeret me ^ eta fade nomi^ 
nis mei revereretur. Lex veritaUs erat in ore ipsius , m 
pace dirigens ambulavit mecum , et multos convertU ' 
ob iniquitate : quoniam labia sacerdotis custodient scien- 
tiam , et legem inquirent ex ore ejus ; quoniam angelus 
Domini omnipotentis est ( Id. ii , 5-7 ). Nec mtrandum 
est , quia oinnipoteiitis Dei angelus dictus est Christus 
Jesus. Sicul enim servus propier formam servi , \n 
qua venit ad homines : sic el angelos propter Evan* 
gelium , quod iiuiitiavit hominibus. Nam si grocca isla 
iiiierpreleniur , et Evangelium bona niintiatio est , H 
angclus nuiittus. De ipso quippe iterum dicit : Ee^ 



* vinil. Am. et Mss., astPti/m. 
> Lov., usque ad fmes orbis terroe. Abcst, orMi, a cxteris 

libris. 

* sic plures maniiscripli juxta LXX. At edili, ambuUitnt 
mecum, et multos convertet. 

(a) De limbo patriim, quonim animae ibi detinebantur 
u^iquc ad passioQCin chrisli, ipsas taudeni inde liliemiti», 
ex|)onunt Hieronymus, CyrilJus, s. Thomas, quos onuics ro- 
centiores sequuuiur. co^jeus. 



595 



DE GIVITATE DEI, & AUGUSTIin 



snc 



mitto * ttngelum meum , et prospiciet viam ante faciem 
nieam : et subito veniet in templum suum Donunus quem 
tos quaritts , et angelus testamenti quein vos vultin. Ecce 
venit , dicit Dominus omnipotens * : et qtds sustinebit 
diem introittu ejus f aut quis resistet in aspectu ejus ? 
{ Malach. iii , 1 , 2 ) Hoclocoetpriinum clsccundum 
Christi prienunliavit adrentum : priinuiu scilicei , de 
«pio ait , Et subito veniet in temptum suum ; id cst , in 
c;inieni suam , dc qiia dixit in Evangelio , Sotvite 
templum hoc , et in triduo resuscilabo itlud (Joan, ii , 
iU ) : secundum vero , ubi ait , Ecce venit , dicil Do- 
minus omnipotens , et quis sustinebit diem introitus ejus , 
uut quis resistet in aspectu ejus? Qiiod autcm dicit , 
Dominus quem vos qua^ritis , et angelus testamenti quem 
vos vuttis , significavit utiqtie eti:im Jmheos sccuiiduiu 
Scripturas quas Icgunt , Cliristuui quxrere , et vclle. 
Scd miilii eorutn , quem qiixsierunt et volueruni , 
Tenisse non agnoveruiu , exoecati in cordibns suis 
praeccdentibus meritis suis. Quod sane hic nominat 
tcstamcntum , vel supra , ubi ait , Testamentum meum 
erai cum eo ; vei riic , iibi cum dixit angelum testa- 
menii : novum procul dubio Testanientum debemus 
acci|)ere , ubi sempiterna ; noii veius , ubi tempora- 
)ia Biirit proMiissa : quae pro iiingno liabenles plurimi 
infirini , et Deo vero talium reruin incrccde scrvicii- 
tcs , quaiido vident eis impios abundare , turbantur. 
Propter qiiod idero propbeta , ut novi Testainenii 
iM^titiidiiietn a;ternain , quic non dabilur nisi botiis , 
disiiiigucret a vetcris terrena fclicitale , quae plerum- 
i|iie datur et malis : Ingravastis , iiiquit , super me 
verba vestra , dicit Dominus , et dixistis , In quo detra- 
ximus de te ? Dixistis , Yanus est omnis qui servit Deo ; 
el quid ptus , quia custodivimus observationes ejus , et 
guia ambulavimus sttpplicantes ante faciem Domini om - 
nipotentis ? Et nutu: nos beatificamtu alienos , et rece- 
dificanttur omnes qui fadunl iniqtia : et adversati sunl 
Deo , et satvi facti sunt. Hcec oblocuti sunt , qui time- 
bant Dominum , wiusquisque ad proximum suum : et 
animadvertit Domtnuf, et audivit: et scripsit librum 
memorice in conspectu suo , eis qui timent Dominum , et 
reveretttur nomen ejtu. Isto libro significatuin esi Te> 
stamenium Noviim. Denique qnod sequitiir , audia- 
inus : Et erunt mihi , dicit Donuntu omnipotens , in 
diem •, qtia ego facio , in acquisitionem ; et eligam eos , 
mcut homo eligit * plium suum servientem sibi : et con- 
vertemini , et videbitis interjiistum et injustum , et inter 
$ervientem Deo , et non servientem. Quoniam ecce dies 
venit ardens sirut clibanus , et concremabit eos : et 
erunt omnes alienigeniB , et omnes facientes iniquitatem 
stiputa , et incendet iltos dies qui adveniet , dicit Domi- 
nus omnipotens : et non derelinquetur eorum radix , 
tieque sarmentum. Et orietur vobis timentibus nomen 
tneum , soljustidce : et sanitas in pennis ejus : et exi- 
bitts , et exsultabitis pcut vituli ex vinculis resoluti ; 

* Codex 258, mif/am. M. 

« Kdiil, dicit Dotninus Deusomnipotens. vox, Deus^ abest 
a niajiiiscri(Jtis. 

» ^uliti, 1/1 die. Codices Mss., in diem : juxia srxcam Se- 
l»l«i:i;iiiiia. " 

* iNubtri codiccs, etegit homo, M. 



et conctitcabitis iniquos , et erunt cinis gub pedibus 
vestris in die , in quo ego fado , didt DonUnus omni- 
potens { 3fatach, iii, i5-18 ; iv, 1-3). Ilic cst qui 
dicitur dies judicii : dc quo suo loco , si Deus volue- 
rit , Io(iueinur uberius. 

GAPUT XXXVI. — De Esdra et librU MacluL' 

bceorum. 

Post hos tres propheias , Aggneimi , Zachariam, 
llalacliiam , per idem tempus liberaiionis populi ex 
Babyionica servitute scripsit eliam Esdras, qui inaKis 
rerum gestarum scriptor est habiiiis, quam prophela : 
sicuti cst et liber , qui nppellatur Esthcr : ciijus res 
gesia in laudem Dei non longe ab his temporibiis in- 
venitur : nisi forte Esdras iii eo Ghristum propbe- 
tasse inteHigcndus est, quod inter juvenes qnosdam 
ort I qu;i>stione , ^uid amplius valcret in rebns ; cum 
reges iinus dixisset , alter vinum , tertiii8 mulieres, 
(|iix> p!erumque rcgibus imperarent : idem tamen ler- 
lius vcriiaicm super omnia demonstravit esse victri- 
cem (lli Exdra;, iti, 9 seqq.) (a). Gonsuho autem Evan* 
gciio, Ghnsliim cognoscimtis esse vcrilatem. Ab lioc 
tempore apiid Judxos restitiito templo , non reges, 
sed principes fuerunt usque ad Aristobulum (6) : 
quorum supputatio temporum non in Scripturis saiH 
ctis, qua2 canonicx appellantur, sedin aliisinvenitur, 
in quibus sunt et Machabxorum libri (c) , quos doq 
Judiei, sed Ecclcsia pro caiiotilcis habet, proplerquo- 
rumdam Martyrum passiones vcheiiicntes atque mi- 
rabilos, qui aiiicquain Ghribtus venisset in carnem % 
usqiie ad inortem pro Dei lege certavcrunt , et mala 
gravissiina atque hoi ribilia pertulerunt. 

GAPIIT XXXYII. — Quod prophetica auctoritas 
omni origine gentilis phitosophitB inveniatur antt- 
qttior. 

Teinpore igitur Prophctarum nostrorum « quomm 
jam scripia ad notitiam fere omiiium gentium per- 
vencriint , phiiosophi geiitiiim nonduni erant , qiii * 
hoc ctiani iioniine vocarentur, qiiod coapit a Sa« 
mio Pyihagora, qui eo temporc, qiio Judaeoruin 
est soluta optivitas, coepit excellere atque cogiio 
sci ( (/ ). Mulio ergo magis csteri philosophi post 

^ Mss., in came. 

• Omnes Mss. post, pervenertmt^ slc prosequunlur, ei muU 
to magis post eos fuertmt phUosophi gentium , qui. 

(a) Tertius liber Esdrae, in quo h»c historia habetur, 
oontinetgesu aiiic Esdrae et Neheml.-e libros praecedentes; 
ideoque a|)U(l Grajcos el caiionicus est ei Esdrie prtmus. Ab 
Ori^c^oe citatur ut caaonicus, Houiilia 9 in Josue ; ab Allia- 
nasio, libro 5 contra Arianos; a (.y|iriano, Epistola 74, ad 
rompeiuni, et libro de Siogulariiate clericorum, cap. 21 ; et 
Augusiinus videlur hic non obscure eum habere pro cano- 
nioo, ut qui senteotiam e]us propbeliam de ChirisU) did 
posse judicet. Coqu.vcs. 

{b) Hvrcano Pontifice mortuo successit Arislobuhis ejiis 
filius, qui priiuus diadema sum|)sit, anno 104 ante Ciuistuni 
natum. Aucior Josei.hus, Antiquilatum Judaicarum libro 15, 
cap. 19. Larcher. 

{c) vide lil). 2 de Doctriaa chrisUana, n. 13, et lib. 1 
contra Epistolam Gaudentii, n. 38. 

{d) iTlhagoras floruit olympiade, juxu Dlogenem Laer- 
tium, sexagosima. l|:sum Eusebius in Chronico ad olymina- 
dem sexagesimani tertiam refert, et lib. 10 de praeiMiratio- 
ue evangelica, cap. 4, scribil claniisse olympiadc sexage- 



S97 



LIBER DECIMUS OCTAVUS. 



S98 



Piopliotas rcperiuntur fuisse. Nam ipse Socrales 
Allieiiiensis, magister omnium qui tunc maxime cla- 
rueruiil , tenens in ea parle , quae moralis vel acti?a 
dicitur , principatum , post Esdram in Chronicis in- 
venitur (a). Non multo post eliam Plato natus est» qiti 
ionge caeteros Socratis discipulos anteiret (b), Qui« 
bu8 si addamus etiam superiores , qui nondum philo- 
sopbi vocabantur, septem scilicet Sapientes,acdeinde 
physicos qui Thaleti successerunt , in perscrutanda 
natura rerum studium ejus imitati , Anaximandrum 
scilicet et Anaximenem et Anaxagoram, aliosque non- 
nullos, antequam Pythagoras philosophum primus 
profitereiur, nec illi Prophetas nostros universos 
temporis antiquiiate praecedunt : quandoquidem Tha- 
les, post quem caeteri fuerunt, regnante Romulo emi- 
nuisse ^ fertur, quando de fontibus Israel in eis litte- 
ris» quae toto orbe manarent , propheiiae flumen eru- 
pit. Soli igitur illi theologi poet£ , Orpheus , Liniis, 
Musaeus , et si quis alius apud Grxcos fiiit, his Pro- 
phetis Uebraeis , quorum scripU in auctoritate habe- 
mus , annis reperiuntur priores. Sed nec ipsi venim 
tbeologum nostrum Moysen , qui onum venim Deum 
veraciter praedicavit, cujus nunc scripia in auctorita- 
tis canone prima sunt, tempore prxveneriint : ac per 
hoc quantum ad Graecos attinet , in qua lingua litterae 
hujtis saeculi maxime ferbuerunt , nihil habent unde 
sapicntiam suam jactent , quo rcligione noslra , ubi 
vcra sapientia esl , si non superior , saltem videatur 
antiquior. Yerum, quod fatendum est, non quidem in 
Craecia , sed in barbaris gentibus , sicut in ^gypto, 
jam fuerat ante Moysen nonnulla doctrina , quae illo- 
rum sapientia diccretnr : alioquin non scriptum esset 
inLibrissanctis, Moyscn erudiium fuisse omni sa- 
pientia i£gypliorum (Act, vii, 22), lunc utique quando 
)bi natus est, et a filia Pharaonis adoplalus atque 
nutritus, eliam liberaliter cducatus esi. Sed nec sa- 
pientia ^gyptiorum sapientiam Prophelarum noslro- 
rum tempore anteccdcre potiiil, quandoqiiidem et 
Abraham, propheia fuit (Gen, xx , 7). Quid autem 
sapientiae esse poluit in iEgyplo , antequam eis Lsis, 
quam mortuam tanquam deam magnani colcndam 
putaverunt, litteras tradcret? Isis porro Inachi filia 
fuisse prodilur , qui primus regnare coepit Argivis, 
quando Abrahae jam nepotes reperiuntur exorti. 

sima secunda, ponlifice apud HebraK» Jesu Filio Josedecfa» 
el brincipe Zorobal)el, quo lempore prophetabant Aggaeus, 
Zacnarias et Malacfaias, regnabal autem apud Romanos Ser- 
Viiis TuIUus. JambUcfaus circa olympiadem sexagosiniam se- 
cundam venisse io italiam scribit : id Cicero, Quxsl. Tiisoil. 
lib. 1, imperanle Tarquinio Superbo couligisse, ibidemque, 
lib. 4, prodit fuisse eum in llalia iisdem lemporibiis qui- 
bus Jiimus Brutus jtatriam liberavit. I^lbagoras moricmob- 
iit anno olympiadis sepluagesims quarto vel quinto, juxta 
Eusebii Cbronicon, id esl, anle Christum ctrciter 498» cum 
vixisset aunos 80 vel 90, ut auctor est Diogenes Laertius. 
^ Sola editio Ijov., emicidsse, 

(a) socratem Diogenes Laerlius natum scribit anuo quarto 
olympiadis septiiagesimae sepUmae, qui in aonum 468 ante 
Cbristura incurrit; mortuum vero esse anno primo olym- 
piadis nonagesimae quintae, setatis anno 70. 

(b) Plato, ut Diog. Laertius ex ApoIIodoro scriblt,. natus 
cst olympiade octogesima octava, ejus^ue anno primo mor* 
tuus est anno priino olvmpiadis centesmiae octavac, qui est 
aanus ante Chnstum 348, suae ipse aeiatis annum agens 81. 



CAPUT XXXYIIl. — Quod qutedant $antiorum ieripta 
ecctesiaslicus canon propler nimiam non receperit 
veluslatem^ ne per occasionem eorum falta verig 
inserereniur, 

Jam vero si longe antiquiora repetam , et aKte 
illud grande diluvium noster erat utique Noe patriar* 
cha, quem prophetam quoque non immerito dixerim : 
si quidem ipsa arca quam fecit , et in qua cum suis 
evasit, prophetia nostrorum temporum fuit. Quid 
Enoch seplimus ab Adam , nonne etiam in canoniea 
epistola apostoli Judae prophelasse praedicatur (Judm 
14) ? Quorum scripta ut apud JiidoDos et apud nos in 
aucioritate non essent, nimia fecit antiqiiitas, propter 
quam videbantur habenda esse suspecia , ne profcr- 
rentur falsa pro veris (a), Nam et proferuntur qua&- 
dam quae ipsorum esse dicainlur ab eis qui pro suo 
sensu passim , quod volunt, credunt. Sed ea castiias 
canonis non recepit , non quod eorum hominum, qui 
Deo placuerunt, reprobetur auctoritas, sed quod ista 
esse non credantur ipsorum. Ncc mirum debet vi» 
deri, quod suspecta habentur, quae sub lantae antiqul- 
tatis nomine proferuntur; quandoquidem in ipsa 
historia regum Juda *■ et regum Israel, quae res gestas 
continet, de quibus eidem Scripturie canonicae credi- 
mus f eommemorantur pliirima , qux ibi non expli- 
cantur, et in iibris aliis inveiiiri dicuntur , qiios Pro- 
phetae scripserunt, et alicubi eorum quoque Proplie- 
tarum nomina non tacentur (I Par, xxii, 29 ; 11 Par. 
IX, 29); nec tamen inveniuniur in canone , quem 
recepit populus Dei. Cujus rei, fatcor, causa me lalel; 
nisi quod existimo , eliam ipsos , quibus ea quae in 
auctoritate religionis esse deberent, sanclus iilique 
Spiritus revelabal , alia sicut homincs historica dHi- 
gentia , alia sicut Prophetas inspirationc divina scrl- 
bere potuisse; atque haec ita fuisse distincia , ut illa 
tanquam ipsis, isia vero tanquam Deo per ipsos lo» 
quenii, judicareniuresse iribuenda ; ac sic illa pei^ 
tinerent ad ubertatem cognitionis , hxc ad religloiilB 
auctorilatem : in qua auciorilaie custoditur canon» 
prxter quem si qua jam ctiam sub nomine veteran» 
Propfactariim * scripta proferuntur , nec ad ipsam 
copiam scientiae valent , quoRiam ulrum eorum sint, 
quorum esse dicuntur , incerium est ; et ob boc eift 
non habetur Gdes, maxime his in quibus etiam con* 
tra (idem libronim canonicoriim quxdam leguntur». 
propter quod ea prorsus non esse apparet illoruro. 
CAPDT XXXIX. — De hebrmis lilterit, qwB nicii- 
quam in tuas linguw proprietate non fuerint, 
Non iiaque credenduui est, quod nonuulii arbilraB- 
tur, hebraeam tantum liiiguam per iltuin qui vocft» 
batur lleber, unde Hobra^orum vocabulum est, fuiSM 
servaiam » atque inde pcrvenisse ad Abraham , be« 
brxas autcm litlcras a lege coepisse , quae data est 
per Moysen ; sed polius per illam successionero pe- 
irum, memoratam linguam cum suis litteris custodi- 
tain (b), Dcniqiic Moyses in populo Dei coustituit« 

* Slc Uss. Edili vero, Judtc. 

* Noslri oodices, rerorum prophetarmL M. 
(a) C^nf. snpra, lib. 15, cap. 25, n. 4. 

(6) Miilli onim, velul cvriniis, contra Julianum, Uliro 7, 



m 



DE GIVliATl!: DEI, S. AUGUSTINI 



m 



qiii docondis litlcris praocsscnt, prius quam divinsB 
lcgis ullas iiueras iiossunl. llos appellai Scriplura 
ypKfifjL»xGu<rtxr/fjtu , qui Jaliiie dici possutit litlerarum 
jiuliictores vel inlroduclores, eo qiiod eas inducant, 
id est introducant quodammodo iii corda discentium, 
irel in cas potius ipsos quos docent. Nulla igitur gens 
de anliquitaie sapieiitix sux super Patriarcbas et 
Proplietas nostros, quilnis inerat divina sapienlia, 
iilh sc vaiiitate jactavcrit ; quando ncc i£gyptus in- 
Yenitor, qux solet falso ct inaniter de suarum do- 
Clrinarum antiquitatc gloriari, qtialicuinque sapientia 
siia Patriarcharum nostrorum tempore praevenisse 
sapieniiam. Neqiie enim quisquam dicere audebil 
iurrabilium disciplinarum eos peritissiinos fuisse, an- 
te<|uam litteras uossent, id est, anteqoam Isis eo 
Ycnisset, easque ibi docuisset. Ipsa porro eorum 
mcmorabilis ducirina, qu» appellata cst sapientia, 
qiiid erat nisi maxime astrononiia , et si quid aliud 
taliiim disciplinarum magis ad exercenda ingenia, 
qiiam ad illumiDaiidas vera sapientia mentes valere 
Folet ? Nam quod attinet ad pbilosopbiam , quac se 
tfoccre profitetur aliquid , unde fiant bomines beati, 
circa tcuipora Mercurii, quem Trismegistuin vocave- 
runt, in illis terris ejusmodi studia claruerunt : longe 
ifttidcin onte snpiculcs vel pbilosophos Graecix, secl 
tameii post Abraliam , et Isaac, et Jacob, et Joseph ; 
nimiruni etiain post ipsum Moyscn. Eo quippe tem- 
pore, quoMoyses naius est, fuisse reperitiir Ailas 
ille magnus astrologus, Prometbei frater , maternus 
avus Mercurii majoris, cujus nepos fuit Trismegistus 
iste Mercurius (a). 

CAPUT XLm — De jEgyptiorum mendacissima vani^ 
tate y qute antiquitati $cienti(B ium eentum milUa ad^ 
tcribit annorum, 

Friistra itaque vanissima prxsumptione garriunt 
quidam, dicentes, cx quo rationem siderum compre- 
hendit iEgyptiis, amplius quam ceiitum annoriim 
inillia numerart. !n quibus enim libris istum nume- 
rnm collegerunt, qiii non mulium ante annorum duo 
miilia Ulteras magistra Iside didicerunt ? Non enim 
parvus aoctor est in historia Varro, qiii hoc prodidit, 
quod a litterarum etiam divinarum veritate non dis- 

}rag. 23^1, f), et Clemens Alexandrinus, stromatum libro i» 
cap. 23, § i53, scribunt Mosen priiDuni fuisse sapieotem, ac 
Klteras et grammaticam prtmum tradidisse Judaeis, Phoeni- 
tss accepifsse a Judseis» a Phoenicibus Grxcos. verum Au- 
gusUnus, boc non krobaoSt vult> ({uemadmodum anle dilu- 
vlum fuit Tingua hebraica, ita etiam invenlos fuisse cha- 
racteres bebraicos. Baoc scntentiara conflrmare videtur 
q iod scribit Josephus, Antiquitaluni Jmiaicarum libro i, 
Cip. 3, de filiis Seth loquens : « sideralem scienliam, i 
• iquit, € et coelesthim rerum cognilionem excogitaveniut. 
c ye aiitem inventa sua ex houiinum notilia delaberentur, 
« et prius perirent quam pernoscerentur^ scientes prae- 
« dlxisse Adamum duplicem fore universalem rerum mte- 
c riliim, unum incendio, altenim diluvio, excitatis duabus 
c columnis, utrique sua inventa inscripserunt : ut, si late- 
« riUam diluvio aeleri contingeret,hipidca superstes homi- 
« uibus discendi copiam foceret, ct quae inscripta contine- 
c ret, spcctaiida exhiberet ; lapidca |>orro columna ab i|<sis 
« dicaia, noslris etiam temporibus cxsiat in terra Syria. i 

CtQUACUS 

(a) Ailas vixit anno ante Christum 1638, secundum Euse- 
hium; Moses vero nascilur anno i()09 ante christum, au- 
clore Eusebio, de iTa^i^araUone evangelica, lili. iO, cap. 9, 
\;\iifi. 483, 48i. llinc ab AlUiule ad Uoscu sunt anui viginti 
MDVCm. Ljlkciika. 



sonat. Gum eiiim ab ipso primo bomine, qtii est 
appellaius Adam , nonduiii sex millia annonini coiii- 
pleantur, quomodo non isli ridendi potiiis, quam 
rerelleudi siinl, qiii de spatio temporum tam diversa, 
et huic exploraue veritati tam contraria persiiadere 
coiuintur ? Gui enim melius narranti praeterita credi« 
mu8, quam qul etiam futura pnedixit, quae praesentia 
jam videmiis? Nam ct ipsa bistoricorum inler se 
dissonanUa copiam nobis pncl^et, ui ei potius credere 
debeamus, qui divinae, quain tenemus, non repugnac 
bisiorise. Porro autem cives impiae civitatis « diffiisi 
osquequaque per terras , cum legunt doctissimos ho- 
mines, quorum nuUius contemnenda videatur aucto- 
ritas, inter se de rebus gestis ab tetatis nostrae me- 
moria remotissimis discrepantes, cui potius credere 
debeant, non inveniunt. Nos vero in nostrae religionis 
historia, fulti auctoriiate divina, quidquid ei resisiit» 
non dubitamus esse falsissimum , quomodolibet sese 
babe;int cactera in saccularibus lilteris ; quae seu vera 
sea falsa sint , nibil momenti afferunt , quo recte 
beateque vivamus. 

GAPUT XLI. — De philoiophicarum opinionum dit- 
iensionibus , et canonicarum apud Ecclesiain concor* 
(Ua Scripturarum. 

1. Ut autem jam cogniUonem omiitamus historiae^ 
ipsi pbilosoplii, a quibus ad ista progrcssi sumiis, 
qui noii vidcntur laborasse iii studiis suis , nisi ul 
inveiiirent quomodo vivcndum esset accommodatc 
ad beaiiiudiiicui capesseiidam, cur dissenserunt et a 
magislris discipuli, ct inter se condisctpuli, nisi quia 
ut bomines humanis sensibus et bumanis ratiocina- 
tionibiis isia qiiaesierunt? Ubi quamvis esse poluerit 
et stiidium gioriandi , quo quisque alio sapientior ct 
acutior videri cupit, nec senteuiiae quodammodo ad- 
dictus alieiiae , sed sui dogmaUs et opinionis inven- 
tor : lamen ut nonnullos vel eiiam plurimos eorum 
fuisse concedam, qiios a suis doctoribus vel discendi 
sociis amor veritatis abruperit, ut pro ea cerurcnt, 
quam veritatem putarent, sive illa esset, sive noii 
csset ; quid agit, aut quo vel qua, ut ad beatiiudinem 
perveniatur, bumana se porrigit infelicius, si divina 
iion ducit auctoritas? Denique auctores nostri, in 
quibus non frustra sacrarum litlerarum figitur et 
terminalur canon, absit ut inier se aliqua ratione 
dissentiant (a). Unde non immerito, cura illa scribe- 
rent, eis Deum vel per cos locutum, non pauci in 
scbolis atque gymnasiis litigiosis disputationibus 
garruli, sed in agris alque iii urbibus cum doctis 
atque indoctis tol Unlique populi credidcrunt. Ipsi 
sane pauci esse debueruut, ne muUitudine vilesceret 
quod religione earum esse oportcret : nec lamen iia 
pauci y ut eoruin non sil miranda coiisensio. Necpic 
eiiim in muliitudine philosophorum, qui laborc eiiaiii 
ruierario monumenu siiorum dogmaluin reliqucrunt, 

(a) sic raiiocinatur : omnes philosophi certant invicem, 
8£i>e sibi conlrarii sunl ; sacri scriplores non dissenliiint 
inier sc : philosophi dissenUunl inler se . quia honunes 
proclives sunt ad errorem ; sacri Auclores nunquam dissen- 
Unnt inter sc, quia saactus Si^irilus ore eorum loiiuilm-. 

tAHCUEA. 



601 



LIDER DECIMUS OGTAVUS. 



602 



Cacile quis invenerit , inter qiios cuucia quoi sensere 
cofiveniant : quod ostendere boc operc iongum est. 

S. Quis autem sectae cujuslibet auclor sic est in liac 
dxmonicola civilatc approbatus , ut ccteri iinproba- 
rcntur, qui diversa et advcrsa senserunt? Nonne apiid 
Athenas et Epicurei clarebant, asserenies res huina- 
nas ad deorum curani noii pertinere , et Stoici , qni 
conlraria sentientes, eas regi atque muniri diis adju- 
toribus atque tutoribus disputabant? Unde miror cur 
Aiiaxagoras reus factus sit , quia solem esse dixit la« 
pidein ardenlem, negans utique Deiim, cum in eadem 
civiiate gloria florueril Epicuriis, vixeritque securus, 
non solum solem vel ullum siderum Deum esse non 
crcdens , sed ncc Jovem , nec uilum deorum omnino 
in niundo habitare contendens, ad quem preces ho» 
iiiinum supplicationesque perveniant. Nonne ibi Ari- 
slippus in voluplate corporis summum lM)nuni ponens, 
ibi Antistbenes virtiite animi polius hominem fieri 
beatum asseverans , duo philosoplii nobiles et arobo 
Socratici, in tam diversis atque inter se contrariis 
linibus vilae summain locanles, qunrum eliain ille fu- 
giendam, iste administrandain sapienti dicebat esse 
rcmpublicam, ad suam qiiisque sectam sectandam 
discipulos congregabat? Nempe palain in ronspicua 
ct notissima porticn, in gymnasiis, in horliiiis, in lo- 
cis publicis ac privaiis , cntfTvatiiii pro stia qiiisqiie 
opiiiione ceriabant : alii asserenies uiium , alii iniiu* 
iiierabiles inundos; ipsuiii aulem iiiiuin alii ortum 
esse, aiii vero initium noii habere; alii interiturum, 
iilii sempcr fulurum ; alii incnte divina , alii forluitu 
et casibus agi : alii immortalcs essc animas, alii inor- 
lales; et qui inimorlalcs, alii revolvi in beslias, alii 
ncquaquam ; qui vero morlales, alii mox interire post 
rorpus, alii vivere etiam postea vel paululum,vei 
dimius, non tainen semper : alii in corpore consti- 
tiieiites niiem boni, alii in animo, alii in utroque, alii 
cxtrinsecus posiia etiam bona ad animum ei corpus 
addentes : alii sensibiis corporis semper, alii non 
•cmper, alii niinquam, putanles esse credendum. Has 
et alias pene innumerabiles dissensiones philosopho- 
rum, quis unquam pupuliis, quis senatus, quse polc- 
stas vei digniias public;i inipia; civitalis dijudicandas, 
et alias probandas nc recipiundas, alias improbandas 
repudiaiidasque ciiravit , ac non passim sine ullo ju- 
dicio confuseque habuit in gremio suo tot controvcr- 
sias hominum dissidenliiim, noii de agris ct domibiis, 
vel quacumque pecuniaria ratione , sed de his rebiis, 
quibus aut misore vivitur aul beatc? Ubi etsi aliqua 
vera dicebanlur, eadem licentia dicebaniur el falsa; 
prorsus ut non frustra talis civilas mysiicum vocabu- 
lum Babylonis acccperit. Babylon quippe intcrpreta- 
tur Confusio, quod nos jam dixisse meminimus (Libro 
46, cap. 4, et alibi). Nec intercst diaboli regis ejus, 
quain contrariis inter se rixentnr erroribus, quos 
nidrito multae varisque impietalis pariter pos- 
sidel. 

3. At vero gens illa , ille populus , illa civitas , illa 
n^spubiica, illi Israclila*, quibu» credita sunt eloquia 
Dei, iiuUo modo pseudoprophctas cum vcris Propbe- 



tis pari licentia ' confuderunt : sed concordes inter se 
atque in nullo dissentientes , sacrarum Littcranim 
vcraces ab eis agnoscebantur et teneb:mlur auctores. 
Ipsi eis crant philosophi, hoc esl, ainai(»res sapientiae, 
ipsi sapientes, ipsi thcologi, ipsi propbeta;, ipsi do- 
clores probiiaiis atqiie pietatis. Quicuinqiie secundum 
illos sapuit et vixit, non secundum hoinines, scd se- 
cundum Deum, qui per eos locutus est, sapuit ei vixii 
Ibi si prohibitum est sacrilegium , Deus pruhibuil. Si 
dictum est, Honora patreni tuum el matrem tuam^ Deiis 
jiissit. Si dictiim est , Non moschaberis , Non Itomici- 
dium facies, Non furaberis (Exod. xx, 42-15), et cx- 
tera hujusmodi , non hxc ora huinana , sed oraciila 
divina fuderunt. Quidquid philosophl quidam iiiter 
falsa , quae opinali suiit , verum videre potuerunt , et 
laboriosis disputationibus persuadere moliii sunt, 
quod mundum istum fecerit Deus, eumque ipse pro- 
videntissimus administret, de boneslate virtulum, dc 
aniore patriae, de fide amicitix, de bonis opcribus 
alque omnibus ad mores probos pertinentibus rebus, 
qiiamvis nescientes ad quem finem et quonain modo 
essent ista omnia referenda, propheiicis, hoc est di- 
vinis vocibus, quamvis per homines, in illa civilaio 
populo commendata suiit, noii argumeniationum coii- 
certalionibus incuicata ; ut non bominis ingeniuni , 
sed Dei eloquium contemnere formidaret, qui illa co 
gnosceret. 

CAPUT XLII. — Otto dispensatione providentia Dd 
Scripturm sacra Veteris Testamenti ex hebrwo in grm- 
cum eloauium translatx sinl , ul Gentibus innotesce- 
rcnt. 

Has sacras Litteras eliam nnus Ptolcmaionmi • re- 
gum iEgypii nosse studuil et habere. Nain posc 
Alexandri Macedonis , qui etiam Magnus cognomi- 
naius est, mirificentissimam minimeqiie diuturaam 
potentiain , qna universam Asiam, imo pene totum 
orbem, pariiin vi et armis, partim terrore subegeral, 
quando inier cailera Orientis » etiam Judaiam ingres- 
sus oblinuit; eo morluo comites ejus , cum regnuin 
illud amplissimum non pacifice inter se possessuri 
divisissenl, sed potius dissipassent , bellis omnia Ya- 
staturi , Piolemaos regcs habere foepit yEgyptiis : 
qiiorum priinus Lagi filius, multos ex Judaea captivos 
in iEgyptum transiuiit. lluic aulem succedens alius 
Piolemaeus , qui est appeliatus Philadelphus , omnes 
quos ille adduxerat subjugatos, liberos redire permi- 
sit : insiiper et dona regia in templum Dei misit, pe- 
tivitque ab Eleazaro tunc pontifice, dari sibi Scriptii- 
ras, quas profecto audierat faroa praedicante divinas; 
et ideo concupiverat babere in bibliotbeca, quam 
nobilissimam fecerat* Has ei cum idcm pontifex mi- 
sisset hebraeas, post ctiam i!le interpreies postulavit ; 
et dati sunl sepluaginta duo , de singtilis duodecim 
tribubus seni homines, lingux utriusque doctissinii, 

1 In manuscriptis, pariiitate licentke, 
• omnes prope Mss., Ptolonueormn : et consianicr^ Pt<h 
tomeus , loco, rtolemanis. . 

» Edili, Ofimtis regna. Abesl, reflfna, a maauscriptis. 



m 



DE CIVITATC DEI. S. AUGUSTIN1 



m 



bubraeac scilicet atque grxcac. Quorum iiitcrpretatio ut 
Septuaginta voeetur, jam obiinuit consueludo. Tra- 
ditur sane tam mirabilem ac stiipenduni pleiieque di- 
vinum in eoruin verbis riiissc consenstim , ut cum ad 
lioc opus separatim singnli sederint ( ita enim eorum 
(idem Piolema^o placuit explorare), in nullo verbo, 
qund idem signifiraret cl taniumdem vaferet, vel in 
vcrborum ordine , altcr ab allero discreparel : sed 
tanquam unus esset interpres , ila quod omnes inter- 
protali snnt , unum er:U : quoniam re veni Spiritus 
erat unus in omnibus (a). El ideo tam niirabilc Dei 
niuuus accepcrant, ut illariim Scripturarum, non tan* 
quam humanarum, sed sicut erant, lanquam divina- 
rum . etiam islo modo cominendaretur aucioritas , 
creditnris qiiandoquc genlibus profiitura , quod jam 
yidemiis efTectnm. 
CAPUT XLIII. — De auclorilate Sepluaginla mterpre' 

lum^ quce^ salvo honore hebrosi stilij omnibuB bit in- 

terpretibus prwferenda, 

Nam ciim fuerinl et alii interpreies, qui cx bebrsca 
iingua iu gnecam sacra illa eloquia translulerunt, sic- 
u( Aquila , Symmacbus , Theodoiion ; sicut etiam illa 
cst interpretatio, cujiis auctor non apparet, et oh hoc 
eine nomine interpretis, Quinta edilio nuncupatiir (b) : 
lianc tamen quae Septuaginta est, lanquam sola esset, 
sic recepit Ecclesia, eaque utuntiir Gnrci populi Chri- 
sliani, quoriim plerique ulrum alia sit aliqua ignorant. 
Ex hac Scptuaginta interpretatione eliam in btinam 
linguain interpretatum est quod Ecclesix Latin^ te- 
ucnt (c). Qiiamvis non defuerit temporibus nostris 
presbyter Hieronymus, homo doctissimus, et omnium 
Irium linguarum peritus, qui non ex grscco, scd ex 
hebraeo in latinum eloquium easdem Scripturas con- 
verlerit. Sed ejus tam iilteratiim laborem qiiamvis 
JiiduM fateantur esse veracem , Septuaginla vero in- 
terpretes in mullis errasse conlendant; tamen Eccle- 
six Chrisii tot hominum aucloritati, ab Elcazaro tunc 
pontiGce ad hoc tantiim opus elcclorum , neminem 

(a) Aliorum Patrum et Philonis Juda;i locos dc hac re ool- 
legit coquxus ; aliquos habes in nola b ad libri de Doclrina 
Chrisliana secundi caput 15, vcl n. 22, ubi Auguslinus ca- 
dem refert. Hieronymus ibi comparatus \ixc pro, « inenda- 
« cio » habet, qua; tautuai iu modum exornaiUur in libro 
de llisloria Irauslaiionis Sepluagiuta, qui siib Aristese no- 
niinc circumfcrturetJoscphotribucbatur olim. De quo jam 
l.udovicus vives : « Conflctus, ut puto, ab aliquo rccentio- 
« rc. » — Fabula hxc dc LWil iutcr|jrctibus jamdudum est 
ab crudilis exi losa. V Graecs vcrsionis, » iuquiuut Sangc- 
iiovcfani in suis Thesibus, dic 25 julii, 1704, « non eos au- 
« ctorcs diciinus quos vcnditat emcnliius Anstcas. » Har- 
DuiNus. — Aniles labulx, nullo idonco auciorc firmata^, a 
Jiidreis et christianis cxcogitatae. LjaicHKR. 

{b) Aquila, horoo senii^Judsus et sciui-chrislianus, intcr- 

frelaiioncm suam edidit sub Adriano, circa annum diristi 
30, post Septuaginta editioncm elapsis aniiis plus quadrin- 
gcntis. Syniinachus proselytus suam siib Aurclio vcl sub Sc- 
vcro scTipsit, circa annum Christi 200. Theodotion, primo 
^iarcioDita et postea Judxus, suam ante Symniachum confc- 
cit, non looge a tempore Commudi, circitcr annuin Christi 
180. Hunc Augustinus, Epiphanium aliosque secutus, post 
Syminachum niemorat, oo id forsitan quod iu Hexaplis ab 
.origene ix)sita essct juxta Aquilae editioacm prior symma- 
clii, et postcrior Theodotionis edilio. Porro pneler Quin- 
taiu editioncm invcntam Uierichunie, cujus hic mcminit 
Aiigustinus, celcbratur et Sexta cditio iuveota Nicopoli, 
uiraqiie Hexaplis iisdem orir^enianis, ut ferunt, qiiinto et 
sexio loco inserta. Sed Sexla illa AugusUno ignoia fuibse 
vuietur. 
ic) Conf. lib. 2 de Doct. Christ., n. 31 ci mn^ 



judicant prxferendum : quia etsi non in els unus ap- 
paruisset Spirilus, sine dubilatione divinus, sed inter 
se vcrba inlerpretationis suae Septuaginia docti more 
hominum contulissent, ut quod placuisset omnibus 
hoc maneret, nullus eis unus interpres debuit ante« 
poni ; cum vero tantum in eis signum divinitatis ap- 
paruit , profecto quisquis alius illarum Scripturanim 
ex hebnea in qnamlibet aliain linguam interpres est 
verax, aut congruit illis Septuaginta interpretibus, aot 
si congruere non videtur, altitudo ibi prophetica essa 
credenda est. Spirilus enim qui in Prophctis erat , 
qiiando illa dixeruni, idem ipse erat etiam in Septua- 
giuta viris, quando illa interpretati sunt : qui profecto 
auctorilate divina et aliud dicere potuit, tanquain 
propheta ille utrumqne dixisset, quia utrumque idem 
Spiritus diceret; et hoc ipsum aliter, ut si non eadem 
vcrba , idem tamen sensus bene intelligentibus dila- 
cesceret ; et aliquid prxtermittcre, et aliquid addere, 
ut etiam hinc ostenderetur iion humanam fuisse in 
illo opere servitutem, quam verbis debebat interpres, 
sed divinam potius potestatem, qu» mentem rcpleb;it 
et rcgebat interpretis. Nonnulli autem codices graecos 
intcrpretationis Septuaginta ex hebrxis -codieibus 
emendandos putariint : nec tameii ausi sunt detrahc- 
re, quod hcbraei non hnbebant, et Sepluaginia po- 
suerunt ; sed tantummodo nddidernnt qu» in hebneis 

• 

inventa, apud Septiiaginla non erant ; eaque signis 
quibiisdam in stellarum modum faclis , ad capiia eo- 
rumdem versuum notavenmt , qux signa asteriscos 
vocant. Illa vero quae non habent hebrjei, habent au- 
tem Septuaginta , similiter ad capita versuum jacen- 
tibus virgulis , sicut scribnntur uneiae , signaverunC. 
Et niulti codiccs lias notas habentes usqiiequaque dif- 
fusi sunt et latini ^ Qux autcm non pnetermissa vel 
addita , sed aliter dicta sunt , sive alium sensum fa- 
ciant etiam ipsum non abhorrentem , sive alio modo 
eumdcm scnsum explic^re monstrentur, nisi uirisquo 
codicibus inspectis nequeunt reperiri. Si igiiur, ui 
oportct, nihil aliud intueamur in Scripturis illis, nisi 
quid per bomines dixcrit Dei Spiritus, quidquid est in 
hebncis codicibiis , ct non est apud interpretes Se^ 
ptuaginta noluit ea per istos, sed pcr illos Prophetas 
Dei Spiritus dicere. Quidquid vero est apud Septua- 
ginta , in hcbrxis autem codicibus non est , per istos 
ea maluit, quam per illos, idcm Spiriius dicere, sic 
ostendens uirosque fuisse prophetas. Isto enim modo 
alia per Isaiam, alia pcr Jeremiam, alia per alium at- 
qiie alium prophetam , vel aliter eadem per hunc ac 
per illum dixit, ul voluil. Quidquid porro apnd utros- 
quc invenitur, per utrosque diccre voluit unus aique 
idem Spiritus ; sed ita, ut illi prxcederent prophetan- 
do, isti sequerentur proplietice illos intf^rpretnndo : 
qiiia sicut in illis vera, et concordantia dicentihiis 
unus pncis Spiritus fuil; sic et in istis non secum 
conferentibus, ct tamen tnnqiiam uno ore cuncta in- 
tcrprelantibus, idem Spiritus uniis apparuit. 



» ix)v., grwci ct Uuim. EdHi alii et manuscripU 
beniy grwci. 



non ba* 



605 



UXm DECIMUS OCTAVUS. 



600 



CAPUT XLIV. — Quid mtelligendum $it de iVtntvfia- 
rum excidio^ euju$ denuntiatio in hebrceo quadraginla 
dierum $patio lenditur , in Septtuiginta autem tridvi 
brevitate concluditur. 

Sed ait aiiquis , Qiioniodo sciam quid Jonas pro- 
pheta dixerit Niniviiis, utrum Triduumj et Ninive ever^ 
tetur; an , Quadraginta die$ ( Jonte iii, 4) ? Quis enim 
non videat nou poiuisse utrumque tunc dici a Prophe- 
ta, qui missus fiierat terrere comminatione imminen- 
lis eiitii civitatem ? Cui si (ertio die fuerat futurus 
inleriius , non utique quadragesimo die : si autem 
quadragesinio , non utique tertio. Si ergo a me 
quaeritur, quid horum Jonas dixeril, hoc puto po- 
tius quod lcgitur in hehrxo , Quadraginta die$, et 
Ninive evertetur, Sepluaginta quippe longe posierius 
inlerpretnti aliud dicerc polucrunt, quod tamenad rcm 
pertineret, et in unuin eumdemque sensum , quamvis 
suh altera significalione , concurreret; adinonerctque 
lcctorem, utraque aucloriiate non spreta, ab hisioria 
sese attollere ad ea requirenda , propler quae signifi- 
canda historia ipsa conscripta est. Gesta sunl quippe 
illa in Ninive civltate, sed aliquid etiani significave- 
ruDt, quod modum illius civiiaiis exccdat : sicut ge- 
stum est , quod ipse Prophela in ventre celi iriduo 
fuit, et tanien alium significavit in profundo inferni 
triduo futurum , qui Domiiius est omnium Propheta- 
riim. Quapropter si per illam civiiaiem recte accipitur 
Ecclesia gentium prophetice figurata , eversa scilicet 
per pceniientiam, ut qualis fuerat jam non esset; hoc 
quoniam per Christum factum est in Ecclesia gentium, 
cujus illa Ninive figuram gerebat, sive per quadraginla 
dics, sive per triduum, idem ipse significatus est Chri- 
stus; per quadraguita scilicet, quia tot dies percgit 
cum discipulis suis post resurrectionem , et ascendit 
ii^ coeluni ; per triduum vero, quia die tertio resur- 
rexit : lanquam lectorem nihil aliud qiiam historiae 
rerum gestarum inhserere cupientem, de somno exci- 
taverint Septuaginta interpretes, iidemque Prophetx , 
ad perscruiandam aititudinem propheliae, et quodani- 
modo dixerint : In quadraginta diehus ipsum quxre, 
in quo et Iriduum polueris ^ invenire; illud in ascen- 
sioiie , hoc iu ejiis resurrectione reperies. Propter 
quod utroque numero significari convenientissime po- 
tuit , quorum unuin per Jonam prophetam , alterum 
per Sepliiaginta inlerpretum prophetiam, tamcn unus 
atque idoni Spiriius dixit. Longiiudinem fugio, ut non 
lucc per multa deroonstrem , in quibus ab hebraica 
veritate putautur Septuaginta interpretes discrepare, 
et bene intellecti iiiveniuntur esse concordes. Unde 
etiam ego pro meo modulo vestigia sequens Aposto* 
lorum, quia et ipsi cx utrisque, id est, ex hebrxiset 
ex Septuaginta, testimonia prophetica posuerunt, utra- 
que aucloritate utendum putavi, quoniam utraque una 
atque divina est. Sed jam quae reslant, ut possurous , 
exsequamur. 

* sic IHS8. Editi veroy poUru, 



CAPUT XLV. — Quod po$t in$taurationem temfti prO' 
pheta$ Judwi habcre de$titerint , et esande u$que ad 
nativitatem Chri$ti continui$ adver$itatibu$ $int afflicti^ 
ut probaretur alteriu$ tempU CBdiflcationent propheti^ 
ci$ vocibu$ fuis$e prontt$$am, 

1. Posteaquam gens Judaea coepit non liabere Pro- 
phetas, procul dubio deterior facta est, eo scilicet 
lempore, quo se sperabat instaurato templo post ca- 
ptivitatem, quae fuitin Babylonia, futurani esse melio- 
rem. Sic quippe iiitelligcbat populus ille carnalis « 
qiiod praenuntiatum est per Aggaeum prophetam di- 
cenlem, Magna erit gloria domu$ i$tiu$ novi$sim(v, plus 
quam primce. Quod de novo Teslamento dicium essc , 
paulo superius demonstravit, ubi ait aperte Cliristum 
promiltens, Et movebo omne$ gente$, et veniet De^idC' 
ratu$ cuncti$gentibu$ (Aggceiii, 10, 8). Quo lucoSeplua- 
ginta interprctes alium seiisum niagis corpori quam 
capili, hoc est, magis Ecclesi» quam Christo conve- 
nieiitem propheiica aucloriiate dixerunt : Venient qum 
eUcta $unt Domini de cuucti$ gentibus, id cst liomines, 
dequibusipse Jesus in Evangelio, l/u//f, inquit, vocatif 
pauci vero electi ( Matth. xxu, ii ). Taiibus eniin elcc* 
tisgeiiiium, domus Dei a*dificatur per Testamentum 
novum lapidibus vivis, longe gloriosior, quam leuipluni 
illud fuit, quod a rege Salomone constructum Cht , el 
post captivitatem insiauratum. Propter hoc ergo nec 
Proplietas ex illo tempore habuit illa gens, et multis 
cladibus afOicta est ab alienigenis regibus, ipsisqu^ 
Romanis, ne hanc Aggaii prophetiam iii illa iiistaura- 
tione templi opinaretur implelam. 

2. Non multoenim post adveniente Alexandro sub- 
jugata est (a) ; qunndo etsi nulla facta est vasiatiOt 
quoniam non sunt ausi ei resislere, et ideo placatum 
facillime subditi receperunt, non eral tamen gloria 
Uiitadomus illius, quantafuit in suorum regum libera 
potestate. Hostlas sane Alexander immolavit in Dei 
templo, non ad ejus cultum vera pietate convcrsus, 
sed impia vaniUle cum diis eum falsis colendum 
putans. Deinde Ptolemajus Lagi filius, qiiod supra 
roemoravi, post Alcxandri moriem capiivos inde in 
iEgypium transtulit, quos ejus succcssor Ptoleinaus 
Philadelphus benevolenlissiine inde dimisit : pcr 
quem faclum est, quod paulo aiile narravi, ut Sepiua- 
ginuinterpretum Scripturas habcremus. Deinde con- 
triti sunt beilis, qu« in Machabaeorum libris expli- 
cantur. Post h?ec capli a rege Alexandri» Ptolemao, 
qui est appellalus Epiphanes (6) ; inde ab Antiocho 
rege Syriae inultis et gravissimis malis ad idola colen- 
da coinpulsi, lemplumque ipsum repletum sacrilegis 
superstilionibus genlium, quod tamen diix eoriim 
8irenuissimusJudas,qui etiam Machaba^us dicius est« 
Antiochi ducibus pulsis, ab onini illa idololatri» 
coniaminationemundavii (c). 

3. Non aulem multo post Alcimus quidam per am- 
bitionem, cum a genere sacerdolali esset alienus, 
quod nefas erat, pontifex factuscsl {d). Hiiic jam post 

(a) Josephus, lib. il Aniiq. Jud., cap. 8. 

(6) CodI. eumd., iib. i2, cap. 3. 

(c) Ibld., Hb. dL capp. 7, 8 et I Machab. vi. 

{d) 1 Machab. vutet jQsephus» lib. 12Amiq. Jiid.ycap. 19. 



«07 DE CIVITATE DEI, S. AUCUSTINI 

aiinos ft-rme qiiinquaginta, in qnilms eis tnmen pax 



608 



noii fiiil, quainvis aliqua et prospere gesserlnt, pri- 
Dius apud eos Aribtobulus assumpto diademate, et 
ret et pontircx Inctus cst {a). Antea quippe, ex quo 
de Bal)yloni;c captivitale reversi sunt, templumque 
iiistaunitum est, non reges, sed duces vel principes 
* linbueruiit : quamvis et qui rex est, possitdici princeps 
a principalu impcrandi, et dux eo quod sit ductor 
exercilus ; sed non continuo quicumque principes vel 
ducessuiit, etiam reges dicipossunt, quod isteArislo- 
buliis Tuit. Cui successit Alexander, eliam ipse rex e( 
pontifcx, qui criideliter in suos regnasse traditur (b), 
Post liunc uxor ejus Alexandra regina Judaeorum 
fuit (c), ex cujus tempore et deinccps mala sunt eos 
secuta graviorn. Filii qiiippe hujus Alexandne Aristo- 
bulus et Hyrcaims intcr se de imperiodimicantes, vi- 
res adversus Israelilicam gentem provocavere Roma- 
nas. Ilyrcanus namque ab eis contra fratrem poposcit 
auxilium (d) Tunc jam Roma subjugaverat Africam, 
aubjugaverat Grasciam, lateque etiam aliis orbis par- 
tlbus imperans tanquam se ipsam ferre non valens, 
sua se quodammodo magnitiidinc fregerat. Pervenerat 
quippe ad seditiones domesticas graves, atque inde 
ad bella socialia, moxque civilia, tantumqne se com- 
ininuerat atque allriverat, ut ei mutandus reipublicae 
status, quo regerelur r^ibus, immineret. Pompeius 
ergo populi Romani prxclarissimus princeps, Judaeam 
€um exercitu ingressiis civitatem capit, templum re- 
serai, non devotione supplicis, sed jure vicioris, 
ct ad sancta sanctorum, quo nisi summum sacerdo- 
tem non licebat inlrare, non ut venerator, sed ut pro- 
fanator acccdit : conGrmatoque Hyrcani pontificatu, 
et subjugatoc genti iinposito custode Antipatro, quos 
lunc procuratoresvocabanl, vinctumsecum Aristobu- 
luni ducit (e), Ex iilo Jiidxi etiain tributarii Roma- 
norum cssc coepenint. Postca Cassius (f) ctiam tem- 
pluin exspoliavit. Dcinde post paucos annos ctiam 
llerodem alieiiigenam rcgem haberc mcruerunt, quo 
regnanle nalus est Christus (g). Jam enim venerat 

ia) Coiif. supra cap. 36. 
b) Coof. Josephum, lib. 13 Antiq., cap. 12. 
c) Josephus, ibid., cap. 16. 
a) Josei hus, lib. 14, capp. 3 et seqq. 

(e) Factum hac aiino seciindo olympiadis 179, consulibus 
Marco Tiillio ciccroiie et Caio Antouio Nepote, ut tradit Jo- 
ficpbus, Aiitiquiialum libro 14, cap. 4, § 3 ; ante Chiisium 
muum anuo Oo. Ijirciier. 

(f) Forie legendum, crassus : nam is cum in Partbos 
tciiderel, spoliavil templiun 8000 laleniis, id est 43, 200, 000 
liliris noslr£ monctaj. Retert Josephus, Antiquiiatum libro 
14, cap. 7. Ilxc acta suot anno 53 anle Cbristum natum. 
Ca.s&iu$ vero, Csesarc occiso, venit ia Syriam et Juddeae tri- 
butiim imperavit 700 talentonim, id est 3,780,000 librarum 
Doslrx moneiai ; anno ante Christum 43. Karrat Joseplius, 
ttidem cap. 11, $ 2. Larcheb. 

ig) Uerodes oblinet regnum Judsea; ex senatusconsulio, 
•iiuo ante cliristum 40. Christus natus esse creditur anno 
quarto olyinpiadis 194, Urbis condiUe 753. Hinc a*ra Chri- 
titiana incipit auno sequenii 754. Sed revera natus est anno 
«eciindo olyiiii iadis 103, paulo antequam consulatum in- 
irent Dednnis i^lius Balbus et Caius Antislius vetus, anno 
irbis conditae 748, id est quinque annis, novem mensibus 
et septem diebus ante xram vulgarem. Hinc reformandus 
auctor libri cui liiulus est. l'Art de vdrifier les dates, cui 
non cautu&i fuit de ratione olympiadum. Annus secun- 
dus olympiadis 193 incepit mense junio, circa solstitium 
aestivum: ergo sex menses istius secundi anni nondum 
elai^ eram. Roma auteni condita tUit mense octobri, anno 
tertio olympiadis sexia^, secuodum Tarrutiuin,qucn sequi* 



pleniludo temporis significata propbetico Spiritii pcr 
08 patriarcha^ Jacob, iibi ait : Non deficiel princepi 
ex Juda, neque dux d$ femoribus ejus^ donec veniat ctu 
repontum eM^ et ip$e exspectatio gentium ( Gen. xux, 
iO ). Non ergo defuit Judaeoram princeps ex Jndsiis, 
usqiie ad istum Herodem, quem primum aceeiierunt 
alienigenam regem. Tempus ergo jam erat, ut ^enirct 
illc cui reposilum erat, quod novo promissum eft 
Testamento, ut ipse esset exspectatio gentium. Fiert 
autem non posset, ut exspectarent gentes euin ventu- 
rum, sicuteum cernimus exspectari, iit veniat adfa- 
ciendum jiidicium in claritate poteniiae, nisi prius iii 
eum crederent, cum venit ad patiendam judicium in 
humilitate patienti». 
CAPUT XLVI. — De ortu Satvatoris nattri, eecun- 

dum quod Verbum earo factum est ; el de dispernone 

Judcsorum per omnes gentes, sicut fuerai prophelam 

tum. 

Regnante ergo Herode in Judaea, apud Romanos 

autem jam mutato reipublicae statu, imperante Cesa- 

re Augiisto, et per eum orbe pacato, natus est Chii- 

stus sccundum pnecedentem prophetiam ( Michtcm 

T, S ) in Bethlehem Judx, homo manifestus ex honii- 

ne virgine, Deus occultus ex Deo Patre . Sic enim 

propheta prxdixerat : Ecce virgo in utero accipiet , 

et pariet /i/iurtt, et vocabunt nomen ejus Emmanuel, 

quod est interpretatum^ Nobiscum Dens ( Jsai. vii, 14 ; 

Matth. I, 23 ; Luc. i, 31). Quiut in se commeiidaret 

Deum, miracula multa fecit ; ex quibus quxdam , 

quanlum ad eum prxdicandum satis esse visum esi , 

Scriptura evangelica continet. Quorum priiiiuin est, 

quod tam mirabiliter natus est : ultimum aulem, qiiod 

cum 8U0 resuscitato a mortuis corpore ascendit iii 

ccelum. Judxi autero, qui eum occiderunt, et iii eum 

credere noluerunt, quia oportebat eum mori et resur- 

gere, vastali infelicius a Romanis, fundilusque a suo 

regno, ubijam eis alienigenae dominabantur, eradicati 

dispersique per terras (quandoquidem ubique non de« 

8unt ), per Scriptiiras suas ' testimonio nobis sunt 

propbetias nos non finxisse de Cbristo ; quas phiri- 

mi eorum consideranies, et ante passionem, et maxi- 

me postejus resurrectiouem credidenint in eum, de 

quibus pnedictum est, Si fuerit numerus fiUorum Israet 

sicut arena maris^ reliquitB salvw fient ( Isai. x, 22 )• 

Cxleri vero excxcaii sunt, de quibus pnedictum est, 

Fiat mettsa eorum coram ipsis ' in laqueum, et in retri- 

butionemt et in scandalum. Obscurentur oculi eorum^ 

ne videant ; et dorsum illorum semper incurva ( Psal. 

Lxviii , 23 et 24 ). Proinde cum Scripturis nostris non 

credunt, complentur in eis suas, quas caeci legunt : 

nisi forte quis dixerit illas prophetias Christianos 

finxisse de Christo, qu» Sibyllae nomine, vel aliorum 

proferuntur, si quae sunt, quae non pertinent ad popu- 

lum Judaiorum (a). Nobis quidem illae sufftciunt, qua: 

tur varro : vide Petavium. de Doctrina temporum, libro 9, 
cap. tU. Larcher. 

> Editi, eradicati sttfU, dispersique per urras. QmmdO' 
quidem ubique non desunt^ et per Scripturas stios, etc. 
Emendantur ex inanuscriptis. 

s Omittunl, Mss., coram ipsis. 

(a) Male feriati homines inter primfls chrisUanos fiuxc- 
runt oracula Sibyllarum dc christo. Ijjicbbr. 



609 

de ntfslrorum inimicoruin codicibus proreruniur, 
quos agnoscimus propter hoc leslimonium, quod no- 
bis invili pertiibenl eosdero codiccs habendo atqne 
senrando, per omnes genies eiiam ipsos esse disper- 
80», qnaquaversum Chrisli Ecclesia diJalatur. Nam 
prophelia in Psalmis, quos etiam legunt, de hac re 
pneniissa esl, ubi scriplum est : Deus meu$, miseri' 
cordia ejtu ffragveniet me. Deut meus demonslravit mihi 
in inimieis meis S ne occiderit eos, nequando obliwiean' 
tur legem tuam : disperge eot in virtute tua ( PsaL 
Lviii, 11,12). Demonslravit ergo Deus Ecclesix in 
cjus inimicis Judxis gratiam misericordix suae, quo- 
niam, sicut dicit Apostolus, delictum illorum, salus 
giMitibus ' ( Rom. xi, i1 ). Et ideo non eos occidit, 
idesl, non in eis perdiditquod sunt Judsi, quamvis 
a Romanis fueriiit devicli ct oppressi ; ne oblili le^ 
gem Dei, ad hoc, de quo agimus, testimonium nihil 
valerent. Ideo pariim fuit, ul diceret, Ne oecideris eott 
ne quando obliviuantur legem tuam : nisi etiam adde- 
rct, Disperge eos : quoniam si cuni islo testimonio 
Scripturarum in sua tantummodo terra, non ubique 
esseni, profecto Ecclesia quje ubique est, eos pro- 
pheliarum, qii.-B de Clirisio praemissse sunt, testesjn 
oinnibus geniibus habere non posset. 

CAPUT XLVll. — An ante tempora ehristiana aliqui 
fuerint extra Israeliticum genus^ qui ad coelestis citn" 
laiis consortium pertineretit. 



Quapropter quisquis alienigena, id est, non ex 
l>rael progenilus, nec ab illo populo in canonem 
sacraroin litterarum receplus, legilur aliquid prophe- 
tissc de Christo , si in noslram notitiam venil , aut 
veneril , ad cumulum a nobis commemorari potest : 
non qiio iiecessarius sit , etiamsi desit, sed quia non 
iiicongrue creditur fuisse et in aliis gentibus homines, 
quibus hoc mysteriuni revelalum est, et qni hoc 
elinm prxdicere impulsi sunt , sive parlicipes ejus- 
deiii grati» fiierint, sive expertes, sed per malos an- 
gelos docli sunt , quos etiam praesentem Christum, 
queni Judxi non agnoscebant , scimus fuisse confes- 
808. Nec ipsos Judxos existimo audere contendere, 
neminem pertinuisse ad Dcum , praeter Israelitas, ex 
quo propago Israel esse aepit , reprobaio ejus fratre 
roajore. Populus enim revera, qui proprie Dei popa- 
lus diceretur, nullus alius fuit : homines autem quos- 
dam non tcrrena, sed ccelesti societate ad veros 
Israelitas supcrnae cives patriae pertinentes etiam in 
aliis gontibus fuisse, negare non possunt : quia si 
negant. facillime convincuntur de sancto et mirabili 
viro Job, qui iiec indigcna , nec proselytus , id est 
advcna populi Israel fuit : sed ex gente Idumaea ge- 
nus ducciis, ibi ortus, ibidem mortuus est : qui divi- 
110 sic laudatur eloquio, ut quod ad justiliam pieta- 
tcmr|ue attinet, nullus ei homo suorum temponim 
ooicquetur {Job i ; Exech. xiv, 20). Quae tempora ejus 



LIBGR DECIMUS OCTAYUS. 6tO 

quamvis non invcniamus in Chronicis, coHigimiit 
tanien ex libro ejus , quem pro sui nierito Israelitas 
in auctoritatem canonicam recepcrunt, tertia genera- 
tione posteriorem fuisse quam Israel (a). Divinitus 
autem provisum fuisse non dubito , ut ex hoc ano 
sciremus etiam per alias gentes esse potuisse qui 
8ecundum Deiim vixerunt eique placuerunt, perti- 
nentes ad spiritualem Jerusalem '. Quod nemini con« 
cessum fuisse credendum est, nisi cui diviniius re- 
velatus est unus mediator Dei et bominum horoo 
Christus Jesus : qui ventiinis in carne sic antiquis 
sanctis praenuntiabatur, quemadmodum nobis venisse 
nuniiatus est , ul una eademque per ipsum fides oin- 
nes in Dei civitatem, Dci domum, Dei teroplum pray 
destinatos perducat ad Deum. Sed quxcunique alio- 
ruro prophetiae de Dei per Chrisiuro Jesum gratia 
proferuntur , possunt putari a Christianis esse con- 
Gctae. Ideo nihil est irmius ad conviiicendos quo&- 
libet alienos , si de hac re contenderint , iiostrosque 
faciendos * , si recte sapuerint , quam ut diviiia prae- 
dicta de Christo ea proreraniur , quae in Judaeorum 
scripta sunt codicibus : quibus avulsis de sedibus 
propriis , et propter lioc tcstimonium toto orbe di- 
spersis, Christi usquequaque crevit Ecclesia. 

CAPUT XLVIll. — Prophetiam Aggasi, qua dixit tiia- 
jorem futuram gloriam domtu Dei , qttam primtm 
ftdssett non in renedificatione tempii^ ted in Evcletia 
Chritli ette completam, 

Ilacc domus Dei majoris est gloriae , quam fuerat 
illa prima lignis et lapidibus, caeterisqtie preliosis 
rebus metallisque constructa. Non itaque Aggaei pro- 
phetia in templi illius instauratione compleia est. 
Ex quo enim instauratum est , iiunquam ostenditur 
habuisse tantam gloriam, quantain habuit teropore 
Saloroonis : iroo potius ostenditur priroum cessatione 
prophetiae luisse domus illius gloriaro diiniiiutaro, 
deinde ipsins geniis cladibus tanris usque ad ultiroum 
excidium, quod factum est a Romanis , sicut ea quae 
supra sunt comroemorata testantur (6). Ilaec auiem 
domus ad novuro pertinens Testamenturo, tanto uti- 
que roajoris est gloriae, quanto meliores sant lapides 
vivi , quibus credentibus renovatisqiie coiistruiinr. 
Sed ideo per instaurationem templi illius signiGcata 
est, quia ipsa renovatio illius sediGcii significat elo- 
quio prophetico alterum Tesiamentum , quod appel- 
latur novum. Quod ergo Dcus dixit per uiemoratum 
prophetam, Et dabo paeem in loco itto {Aggan ii, 10) ; 
per significantero locuro, ille qui eo sigiiiGcatur , in- 
telligendus est : ut quia illo loco instaurato signiG- 
cata est Ecclesia, quae fuerat aediGcanda per Chrisium, 
nihil aliud accipiatur, quod dictum est , Dabo paeem 
in loco itto ; nisi, Dabo pacero in loco, queni siguiG- 



• Editi, de inimicit meit, At Mss., in imndcit mett ; Juxta 
grxcum :>epluagiata. 

* vind. Am. Er., taiut eU «i gentiimt. Maauscripti noa 
tabcnt, est m. 



» KonnuUi Blss., maeL 

* Editi, nosirosque fidciendos. Aptius. msi fallunnr, qood 
omnes babent mamiscripti, nostrosque faciendos* 

(a) vide Euseb. lib. 1 Demonslr. evang., capp. 5 et 0. 

ib) Nihilominus haec prophetia potest intelligi secundura 
sensum proprium. Haradicil Aggxus, Implebo domumutam 
gloria, ob Cbristi Redemplorii praesentiaffly qui in Ulo iisat 
plofreqaenter versatns eet. ' 



6tl 



DE aVlTATE DEl, S. AUGUSTINI 



6i2 



cat locos iste. Quoniam omnia signincaniia vidcntur 
quodammodo earum rerum, quas significaiit , siisli- 
nero personas : sicut diclum esl ab Apostolo, Petra 
erat Christus ( 1 Cor. x , 4 ) ; quoniam petra llla , de 
qua boc diclum est, significibat ntiqne Christum. 
Major est llaque gloria domus hujus novl Testamcnii, 
quam donius prioris veleris Testamenli : et tunc 
apparebit major , cum dedicabitur. Tunc enim veniet 
Deuderatut cunctis genlibut {Aggcei ii , 8) , sicut legl- 
lur in Uebrseo. Nam prius ejus adventus nondum 
erat desideratus omnibiis gentibus. Non enim quem 
debereiit dcsidcrare, sciebant, in quem non credide- 
rant. Tunc ctiam secuudum Septuaginta inlerprctes 
{ quia et ipsc propheticus sensus est ) , venient quts 
deeta $unt Domini de cunetis gentibus, Tunc enim 
^ere non venient nlsi elecla, de quibus dicit Aposio- 
lus , Sicut elegit no$ in ipso ante mundi constitutionem 
{Ephes, I, i), Ipse quippe arokitectus, qui dixit, MuUi 
9ocati , pauci autem electi {Matth, xxii , 14 ) , non de 
bis ' qui vocatl sic vcncrunt, ut de convtvio projice- 
reiiiur, sed de eleciis demonstraturus est sediGcatam 
domum, qux nullam dcinceps formidabit ruinam. 
Nunc aulcm , quando et Iii replent ccclesias , quos 
lanquam in area veiiiilalio separabit , non apparet 
lanla gloria domiis bujus , quanta tunc apparebit, 
quando quisquis ibi erit, semper erit. 

CAPUT XLIX. — De indiscreta * muUiplieatione Ec- 
clesia , qua in hoc smculo muUi reprobi miscenlur 
electis, 

In hoc ergo inaligno succulo , in his diebus malis, 
ubi per humilitatein prsesentem fuluram comparat 
Ecclesia celsitudinein, et timorum slimulis, dolorum 
lormenlis , luborum molestiis , teiitationum periculis 
eruditur, sola spe gaudens, quando sanuin gaiidct, 
multi reprobi mlscentur bonis ; et utrique tan<|uam 
in sagenam evangelicum colligunlur ( Jd, xiii , 47 ) ; 
ct in hoc muiido , tanqnam in niarl , utrique inclusi 
relibus indiscrete natant, doiiec pervenialur ad littus, 
ubl mali segregenlur a bonis , et in bonis tanquam 
in templo suo, sit Deus omiiia in omnibus ( I Cor. xv, 
^). Proinde vocem nunc agnoscimus ejus impleri, 
qui loquebatur in Psalmo, atque dicebai, Annuntiavi^ 
et locutus sum^ muUipUcati sunt super numerum (PsaU 
xxxix, 6). Hoc llt nunc, cx quo primuin pcr os prso- 
cursoris sui Joannis, deinde per os proprium aiinun- 
liavit, et locutus est , dicens , Agile posnitentiam , ap' 
propinquavit enim regnum coelorum { Matth, iii,S; 
IV, 17). Elegii discipulos, quos et Apostolos nomina- 
vit (Luc. VI, 13), humiliter natos, iiihonoratos, illit- 
leratos ; ut quidquid magnum essent et facerenl, 
ipse in eis esset et fnceret. Habuit inter eos unum, 
quo maio utens bene , et suae passlonis dispositum 
impleret, et Eccleslae suse toleraiidorum malornm 
prxberet exemplum. Scminato, quantum per ejus 
oportebat prsesentiam corporalem, sancto Evangelio, 
passus est, mortuus est, resurrexit : passione osten- 
dens quid sustinere pro veritate , resurreclione quid 

^ Ediu, nondehu dixit, Abest, dixitf a mauuscriptis. 
* sic Mss. lixtiti autemy titceria. 



sperare in seteriiitate dcbeamus ; excepta altitudina 
sacramenll , qua sanguis ejus in remissionem pecca- 
torum fusus est. Gonversatus est in terra quadra- 
glnta dies cum discipulis suis, atque ipsis videntibus 
asceiidit in coelum, et post dies deceni misit proinis- 
sum Spiritum sanctum * : cujus veiiientis in cos qui 
crcdiderant , tuiic signum erat maximum et niaxin« 
necessariuni , ut unusquisque eorum lingiiis omiiium 
gentium loqucretur : ita signiGcans uiiitatem catho- 
licae Ecclcsiae per omnes gentes fuiuram , ac sic liii- 
guis omnibus lociituram. 

CAPUT L. — De prcedicatione Evangelii , qute per 
passiones prcedicantium clarior et potentior faeia cst. 

Deinde secundum illam prophetiam, Ex Sion le» 
prodiet , et verbum Domini ex Jerusalem {Isai. ii , 3) : 
et secundum ipsius Domlni Christi pnedicla, ubi po&t 
resurrectionem stupenlibus cuin discipnlis suis ape- 
ruit sensum , ut inteUigerent Scripturas , et dixit eis , 
Quoniam sic scriptum est , et sie oportebat Christum 
pati , et resurgere a mortuis tertio die, et prwdicari in 
nomine ejus poenitentiam et remissionem peccatarum per 
omnes gentes , tndpientibus ab Jerusalem {Luc, xxiv, 
46, 47) ; et iibi rursus eis de adventu ejus novissimo 
rcquirentibus respondit, alqueait, Non est vestrum 
sdre tempora vel momenta ' , quce Pater posuit in sua 
potestale : sed acdpietis virtutem Spiritus sancli super- 
venientem in vos , et eritis mihi testes in Jerusaiem , et 
in tota Judma et Samaria , et usque in fines tcrrce (Act. 
I, 7, 8) : primum se ab Jerusalem diiTudit Ecclesia, 
et cum in Judaea atque Samaria plurimi credidissenl, 
et in allas gentes itum est , eis annuntiantibus £v:in- 
gelium, quos ipse, sicut luminaria, et apuiverat 
verbo,et accenderat Spirilu sanclo. Dixerat eniin 
eis , NoUte timere eos qui corpus occidunt , auimani 
autem non possunt oecidere (Matth. x, S8). Qui ut Iri- 
gldi timore non essent, igne cliarftalis ardebant. Deni- 
que per ipsos, non soluin qul eum et ante passioiiein 
ct post resurrectionem viderant et audieraiit , verum 
etiam post obitum eorum per posUiros coruin , liiter 
horrendas persecutlones et varios crticialus ac funera 
roartyruni prtiKiicatum est toto orbe Evangelium, 
contestante Deo signis , et ostentis , et variis viriu- 
libus , et Spiritus sancti inuneribus : ut populi gen- 
tlum credcntes In eum , qui pro eonim redempiioiie 
crncinxus est, christiano amore veiierarentur sangui- 
nem martyrum , quem diabolico furore fudcrunt; 
ipsiqiie reges , quorum legibiis vastabatur Ecciesia, 
ei nomini salubritersiibderentur, quod de lerracru- 
deliteraurerre conati sunt , et falsus deos inciperent 
persequi , quorum causa cultores Dei veri fuerant 
antea persecuti. 

CAPUT Ll. — Quod etiam per hesreticorum dissen- 
siones fides eatholica roboretur. 

1. Yidcns autem diaboius templa daemonum deseri, 
et in nomen liberantls Mediatoris currere geniis hu- 
manum » hxreticos movit , qui sub vocabulo chri- 

' Editi addunt, Patris sui : non autem veteres libri. 
* lu Mst. noa esif vet momenta. 



613 LIBER DECIMUS OCTAyUS. 

«tiano doclrinae resisterent cliri^lianx, quasi possent 
indifferenter sine ulla corrcplione iiaberi in civiiale 
Ueiy sicut civitas confusionis indifferenter habuit 
philosoplios inter se diversa et adversa seniientes. 
Qui ergo in Ecclesia Cbristi morbidum aliquid pra- 
Yunique sapiunt , si correpti ut snnum rectumque 
sapiaiit, resisiunt coiitumaciter , suaque pestifera et 
morlirera dogmata emendare nolunt , sed defensare 
persistunt ; basretici Hunt, et foras exeunies habenlur 
in exercentibus inimicis. Etiam sic quippe veris iliis 
catholicis membris Chrisli malo suo prosunt , dum 
Deus uiitur et malis bene, et diligentibus eum omnia 
cooperantur ^ in bonum {Rom. viii, 28). Inimici enim 
omnes Ecclesiae, quolibet errore csecentur vel malitia 
depraventur, si accipiunt potestatem corporaliter 
afnigendi , exerceni ejus patientiam ; si tantummodo 
niale sentiendo adversantur, exercent ejus sapientiam; 
ui autem etiam inimici diliganlur, exercent ejus bene* 
volenliam , aut etiam beneficentiam , sive suadibili ' 
doctrina cum eis agalur, sive terribili disciplma. Ag 
per hoc diabolus princeps impi» civitatis , adversus 
peregrinantem in hoc mundo civitaiem Dei vasa pro- 
pria commovendo , nihil ei nocere permittitur. Cui 
procul dubio et rebus prosperis consolatio , ut non 
frangatur adversis ; et rebus adversus exercitatio , ul 
iion corrumpatur prosperis , per dlvinam providen- 
liam procuraiur : atque ita temperaiur uirumque ab 
alterutro , ut in Psalmo iiiam vocem non aliunde 
agnoscamus exortam , Secundum muUitudinem dolo^ 
rum meorum in corde meo , consolaliones tuce jueun- 
daverunt animam meam {Pial. xcui, 49). tlinc esl et 
iilud Apostoli , Spe gaudentes , in tribulatione pa- 
tiente${Hom. xii, 12). 

2. Nam et id, quod ait idem doctor, Quicum' 
que volunt in Christo pie vivere , pertecutionem patien- 
tur * (II 7tm. III, 12), nuliis putandum est deesse 
posse temporibus. Quia et cuin ab eis qui foris sunt 
Bon saevientibus, videiur esse tranquillitas , et revera 
est ^ , piurimuinque consolationis affert , maxime 
iiiOrmis ; non tameii des^nt , iino multi sunt intus , 
qui corda pie viveutium suis perditis moribus cru- 
dant : quoniam per eos blasphematur chrisiianuin et 
catholicum nomen : quod quanto est charius eis, qui 
volunt pie vivere in Christo, tauto magis dolent, 
quod per malos intus positos fit , ut minus quam pio- 
Tum mentes desiderant , diligalur. Ipsi quoque hxTC- 
lici , cum cogitaniur habere nomen ' et sacranieiita 
cbristiana , et Scripturas , et professionem , magnuin 
•dolorem faciunt in cordibus pionim : quin et mulii 
volenles esse Chrisliani, propter eorum dissensioncs 
baesitare coguntur,et multi maledici eliam in his 
inveniunt materiam blasphemandi Ciiristianum no- 



614 

mcQ ; quia et Ipsi quoqno modo Cbristlani appellan- 
tur. liis atque hujusmodi pravis moribus et erroribus ; 
hominum persecutionem patiunlur qui volunt in 
Christo pie vivere, etiam nullo infesunte neque 
vexante corpus illorum. Patiuntur quippe Iianc per- 
secutionem noii in corporibus, sed in cordibus. Unde 
illa vox est : Secundum multitudinem dolorum meorum 
in corde meo. Non enim ait, In corpore meo. Sid 
rursus quoniam cogitantur immutabilia divina pr. - 
missa , et quod ait Apostolus , Noiii Dominui qui 
sunt eju$ (II Tim, ii , 19) : Quo$ enim prmcivit, et prtB- 
destinavit conformes » imaginis FHH $ui {Rom. viif, 
29) ; ex eis perire nulluspotest ; ideo sequitur iii illo 
psalmo , Consolationes tute jucundaverunt animam 
meam. Dolor autcm ipse , qui fit in cordibus piorum, 
quos persequuntur mores Christianorum malorum 
8ive falsorum , prodest dolentibus ; quoniam de 
charitate descendit, qua eos perire nolunt , nec im- 
pedire aliorum salutem. Denique magnae consola- 
lioiies fiunt etiam de correctionibus corum, quae pio- 
rum animas tanta jucunditate perfundunt , quantis 
doioribus de sua perditione cruciaverunt. Sic in hoc 
saeculo, in hisdiebus malis, non solnm a tempore 
corporalis pnesentiae Christi et Apostolorum ejus, 
sed ab ipso Abel,quem primum jusium iinpius fratcr 
occidit , et deinceps usque in hujus sieculi finem, 
inier persecuiiones mundi et consolationcs Dei pere • 
grinaiido procurrit Ecclesia. 

CAPUT Lll. — An credendum «l, quod quidam pu^ 
tanty impletis deeem perseeationibus quce fuerunt ^ 
nullam jam superesse prmter undecimam, quce in 
ipso Antechristi tempore sit futura. 

1. Proiiide ne illiid quidem temere piito esse di- 
cendum, sive credenduin , quod nonnuUis visum est, 
vel videtur, iion amplius Ecclesiam passiiram perse- 
cutiones usque ad tempus AiiiNliristi , quam quot 
jam passa est , id est decem , ut undecima eademqno 
novissima sit ab Antichristo. Primani quippe compu- 
tant a Neroiie quoe facla est *, secundain a Domi- 
tiaiio , a Tiajano teniam , quartam ab Antonino , a 
Severo quintam , sextam a Maxiinino , a Decio septi- 
mam , ociavam a Valeriano , ab Aureliano nonam , 
decimam a Diocletiano et Maximiano (a). Plagas 
enim iEgyptiorum , quoniam decem fuerunt , ante- 
quam inde exire inciperet populus Dei ; putant ad 
hunc intellectum esse referendas, ut novissima Anti- 
christi persecutio , similis videatur undecimae plagae, 
qua iEgypiii , dum hosliliier sequerentur Hebraeos , 
in mari Rubro , populo Dei per siccum transeunte » 



^ rlures et probae notae Mss., eooperatur. Alluditad lo- 
com Aiiosioli, Rom. viu, %, ubi gnece est, sunergei : quod 
uirolibet modo verti iiolest, refereodo ad TViean, vet ad 
panki, 

* Sic Ifas. Edili autem, suasibiH. 

* patiuntur^ juxta codd. nostros, excepto 2050. H. 
^ ¥t. et aiiquot Mss., et revera utile est. 

* ediU.^ctmt christimwn eogitantur habcre nomen. a1» si 
c^rufiaitMiiaMss. 



1 Editi, ccnformes fieru Verbum, fieri^ non est in mano* 
scriptis nec in graeoo textu Apostoli. 

* viod. Am. et aliquot maDUScripti omittunt, awB fafia 
e$t, • 

{a) Prima persecutio sub Nerone, anno diristi 6i; sc- 
cuoda sub DooiiUano, aono 03 ; leriia sub Itajano, anr.« 
107 ; quarta sub Adriano, anno ii8, vel potius sub adu 
nino, aimo 162 ; quiota sub severo, anno 202 ; sexla si I 
Maximino, anno 235 ; sepluna sub Decio, anno 250 ; ocum 
sub valeriano, anno 257 ; nona sub Aureliano, anno 27 ; 
decima sub Diocletiano et Haximiano, anno SCfiy Lai* 



m 



DEOYITATE DEl, S. AUGUSTIIfl 



616 



pcrieilint (a). Sed ego ilU re gestii in i£gypto , istas 
persccutiones |irophelice signiflcatas esse »<in arbi- 
Iror : quamvis ab eis , qui hoc puianl), exquisiie et 
ingeniose illa singula his singulis comparatn videan- 
tur, non prophetico Spiritu, sed conjectura mentis 
huinanx , quse aliquando ad verum pervenit, ali« 
qnando fallitur. 

2. Quid enim , qui hoc sentiunt , dicturi sunt de 
persecutione, quaipseDominus crucifixus est?inquo 
cam numero posituri ? Si autem hac excepta existi- 
mant compulandum , tanquam illx numerandae sint, 
quae ad corpus pcrtincnt , non qua ipsum caput est 
appetitum et occisum ; quid agent de ilia, quae , po- 
steaqun m Glirisius ascendit ad ccelum , Jerosolymis 
facta est , ubi bcatus Stephanus bpidatus est , ubi 
Jacobus frater Joannis gladio trucidatus esl, ubi apo- 
stolus Petrus ut occiderelur inclusus et per Angelum 
liberatus, ubi fugali utque dispcrsi dc Jcrosoiymis 
fratrcs, ubi Saulus , qui posiea Paulus apostolus 
faclus est, vastabat Ecclesiam ; ubi ipse quoque jam 
Odem , quam pcrsequebatur , evangeiizans , qunlja 
faciebat, cst passus, sive pcr Judxam, sive per alias 
gentes , quacumque Christum fcrventissimiis pra di- 
cabat? Cur ergo eis a Nerone videlur ordiendum , 
cum ad Ncronis tcmpora inter atrocissiinas persecu« 
tiones , de quibus nimis longum est cuncta dicere , 
Ecclesia crcscendo pervenerit ? Quod si a rcgibu^ fa- 
ctas persecutioDCs in numero existimant esse debere ; 
rex fuit Herodes , qui etiam post ascensum Doroini 
gravissimam fecit. Deinde quid respondent etiam de 
Julinno, quem non numerant in decem? An ipse non 
est Ecclesiam persecutus, qui Christiaiios libernles lit- 
leras docere ac discere veiuit? Sub quo Valeniinianus 
roajor, qul post eum tcrtius imperator fuit, fidei chri- 
stianae confessor exstitit , militiaque privatus est {b). 
Ut omittam quae apud Antiochiam facere coeperat , 
nisi unius fidelissimi et constantissimi juvenis, qui 
roultis , ut torquerentiur , apprehensis , per totum 
diem primus est tortus, inter ungulas cruciatusque 
psallentis libertatem atque hilaritalem miratus hor- 
ruisset et in caeteris deformius erubescere timuis- 
set (c). Postremo iiostra memoria Valens supradicti 

(a) sic putant orosius, lib. 7 Hlst, cap. 27, necnon Sul- 
picius Severus llist. sacr. lib. % cap. 33. 

{b) Juliaous A|jostata arcebat nius chrislianos docere 
magistros rheloricos et grammaticos, testc Ammiano, li- 
bro23, cap. 10, sub finem. De valeniinlano privato nulitia 
vide Socratem, Uistoriae Ecciesiasticse libro 3, cap. 13, Ua- 
cBeji. — Conf. Aminiaaum, Ub. %, cap. 10, sub m.; Eutro- 
piumetalios. 

{c) cum jussi a JuUano Cbristiaai sepulcrum Babylai mar- 
tjris alio transferre, psalmum audieule Princi|)e canerent, 
cuius est ioitium, in exiiu israei de jEgypto ( i>sal. cxm, ), 
acceosus Julianus duci cos trequentes poslridie et torqueri 
jussit. salluslius eral praefectus, cui ncgolium niandaverai, 
primumque Thcodorum quemdam juveoem arripuit : cui 
variis tormeutorum ^eneribus admotis, juvenis fronte ala- 
cri aique bllari ab ioitio lucis ad horam uodecimam persti- 
tft, hymnum psalmumque suavissime caulillans ^em pri- 
die cecluerat Ecclesia. Quod ubi sallustius vidit, reddi 
eustodis iraperavit, et ipse ad Principem admirabuodus 
pervenlt, denortans ne tor^uere Christianos pergeret, ilUs 
gloi'i£, ipsi principi i^nonuoiae ac dedecoris plenum futu^ 
ruui; et ordine re audita, Julianus ab incepto destitit. Eum 
TheoiJorum Eusebius testificatur se Antiochiae coiivenisse, 
qwcsisseque an in equuieo doluisset ? tHinime vero^i 
Inquii Ule : t nam pone me asststebat juvenis in albavtfte, 



Valentiniani frater Arianas , nonne magni perseco- 
tione per Orientis partes catholicam vaslavit Ceclei 
siam (a) ? Quale est auiem , non considerare, Eccle- 
siam per totum roundum froctificaQtam aiqne cre- 
acentero posse in aliquibus gentibus persecutionero pati 
a regibus, et qiuindo in aliis non patitur? Nisi forte 
non est persecutio coroputanda, quando rex Gotliornia 
in ipsa Gothia persecutus est Christianos cnidelitaie 
mirabiii, cum ibi non cssent nisi catholici, quorum 
plurimi roarlyrio coronati sunt : sicut a quibuiidam 
fratribus, qui tunc illic pueri fuerant, et se ista vi- 
disse incunctanter recordabantur , audivimus (^)? 
Quid roodo in Perside (c)? nonne ita in Cbristianos 
ferbuit persecutio ( si taroen jam qoievit ), at fugientet 
inde nonnulii usque ad Romana oppida pervenerint ? 
ilxc aique hujusroodi roihi cogitanti , non videtnr 
esse dcfiniendus numerus persecutioniim , quibus 
exerceri oportet Ecclesiam. Sed rursus aninnare 
aliqiias futuras a regibus, praeter illam novissimam, 
de qua nullus ambigit Christianos, non niinoris est 
temcritaiis. Itaque hoc in roedio relinqQimiis, neutraro 
partcm quxstionis higus astruentes, sive destruentes, 
scil laniuminodo ab arfirmandi qiiodlibet horum aa- 
daci pr^sumptione revocantes. 

CAPUT LIII. De tempore novimmiB pereecutionk 

occuUo» 

i . lllam saiie novissimaro persecutionem , qux ab 
Antichristo fulura est, praesentia sua ipse exstingiiet 
Jesiis. Sic enim scriptum est, quod eum interfickl 
spiritu oris suif et evacuabit illuminatione prctuntiw snm 
(11 Thess, ii; 8). Hic quaeri solet, Quando istnd erh? 
Imporlune omnino. Si enim hoc nobis nosse prodes- 
set, a qiio melius quam ab ipso Deo magistro interro- 
gantibus discipulis diceretur? Non cnim siiueront inde 
apud eum; sed a praesenie quaesierant , diceiites: Do» 
mine^ n hoc tempore pratentaberis, et quando regnwn 
Itrael ' ? At iile: Non esr, inquit , vestrum sdre tem" 
pora, qum Pater in sua posuit polestate {Act, i, 6, 7). 
Non utique illi dehora, vel die, vel annos, sed de lem- 
pore interrogaverunt, quando istud accepere respon- 
sum. Frustra igitur annos, qui huic saeculo remanenC, 
compatare ac definire conamar , curo hoc scire non 

t qui subhide firigidam mihi suflhiidebat, et sudorem snda* 
tno candidissinio detergebat; itautgrave potius lucrit 
t cum illinc detrahorcr.» Blacte esto, tam admiranda virtute 
Juvenis, memoria sxculorum onmium dignissime, nobisqne 
propitius el benignus effice, ut aemuiari te et juvenes et 
et senes eioptemus. Iajd. vivbs. 

> Editi, sinocm tempore reprcssentabis regnum israel ? 
Sed Augustinus, ut alibi jiim est observatum legere solei, 
n hoc tempore priesentaberis^ et quando regman israel f Et 
sic habel hoc loco liber oplimae notae CoU>ertmus. 

{a) conf. socratero, Hist. eccl. hb. 4, cap. % et oro^ 
lib. 7, cap. 33, vide etiam Augusthium lib. 2conUra Utt 
Pelil. n. !206. 

(b) Atlianarici re^s Gotborum notat persecutioneffi anoo 
Domini 370 in Chrisliauos motam, de qua Hieronymus ia 
Chronioo, et orosius iib. 7, cap. 32. De eadem loquitur Epi- 
phanius, Haeresi 70. Coqu^s. 

(c) H2SC pcrsecutio commota est drca annum Cfaristi 490, 
sub isdigerde rege rersarum, ut scribit Tl^eodoretus, lib. 
5, Hist. eocles. cap. 38, vel poUus sub vararane ejus filio, 
ut Socrates, lib. 7, cap. 18, et Nicephorus, lib. 14, cap. 19. 
De eadem persecuUone Gassiodorus , lib. 10 Hist. trqart 
C4>.30. 



617 



LIBER DECIMUS OCTAVUS. 



m 



*mt nostrttm ei ore Vcriiatis audianius. Uuos Uroen 
«Ui qaadringenlot , alii quingenlos , alii etiam mille 
«b ascensione Domini usque ad ejus ullimum adven- 
tam compleri posse diierunt. Qucmadmodum aulem 
quisque coram astruat opiuionem suam, longum est 
demonsirare, et non iiecessarium. Conjecturis quippe 
utuntur bumanis, non ab cis certum aliquid dc Scri- 
pturx canonicx aucloritaie profertur. Omnium vero 
dc liac re calculantium digitos resolvit (a) et quie- 
sccre jul)et ille qui dicit: Non e$tve$trum scire tem- 
pora, qua Paler tn $ua po$uic pote$taie. 

2. Scd Iiok: quia evangelica sententia est , mirum 
non est non oa repressos fuisse deorum nuiliorum 
falsorumqoe cultorcs, quomiuus fingerent dxmonum 
responsis , quus tanquam deos coluni , definitum 
esse quanto lempore mansura esset religio cbrisiiana. 
Cum enjm viderent, nec tot tantisque persecutioniboB 
eam potuissc consumi , sed bis potius mira iiicre- 
mcnta sumpsisse, cxcogitavcrunt nescio (|uos versus 
grscos, tanqnam consulenti cuidatn , divino oraculo 
effusos , ubi Chrisium quidem ab bujus tanquani sa- 
crilegii crimine faciunt innocenlem ; Petrum autrm 
maleficiis fecisse * subjuiigont , iil coleretur Christi 
iiomen per trecentos sexaginta qiiinque annos, deinde 
oomplelo memoralo numcro annorum, sine mora su- 
meret fiiiem (6). honiinum corda doctorum ! o in* 
genia litterata * digna credcre Ista de Christo, quas 
credere non vultis in Cbristum , quod ejus discipulus 
Peints ab eo magicas ;irtes iion didicerit , sed ipso in- 
uocente tamen ejus maleficus fuerit ' nomenque illius, 
quam suum, coli maluerit magicis artibus suis, magnis 
Kaboribus ei periculis suis, postremo eliam effusione 
sangninis sui ! Si Petrus malcficus fecil , ut Christum 
iiic diligerei munthis ; quid fecit innocens Christus , ul 
eum sic diligcrel Pelrus ? Respondeant igsiur ipsi sibi, 
el si possiml , intellignnt illa supema gratia factum 
esse, ul propter a.*ternam vitam Cbristun diligerel 
niundus , qiia gratia lactiim est , ut el propier xter- 
iiain vitani »b illo accipiendam et iisque ad tempo- 
mriam niortem pro illo paticndam ^ Christum di- 
ligeret Petrus. Deinde isti dii qui sunl , qui possuni 
Ista praidiccre, nec possunt avertere, ita succum* 
beiitesuni malefico, et uni sceleri magicn, quo paer, 
ul dicunl , anniculus occisus , el dilaiiiatus , et rita 
nefario scpoltus csl (e), ut seciam sibi adversa- 
riain tam proliio tempore convalcscere, tot tantarum* 

* Sic allquot manuscripti. At editi, maleficia feci$8e. 

* In sola editione Lov., lilteratorum^ pro, Hueraia. 

* Editi, eju$ di$cipulu$ makficu$ fuertt, Abest, 4li$cipih 
kUf a manuscriptis. 

^ codex ^, capiendam. M. 

(a) De raiione digitis oomputaQdi vide Herodotum, lib. 0, 
cap. 63 ; PllDium, Historix iialunilis libro5i» cap. 7; Ju- 
veoalem, saiira 10, vers. 248 ; Alexaodrum ab Alexandro , 
lib. 1, cap. 14, pag. 414. l^nciiKft. 

(b) Baronius noc retert ad annum Domioi 313. Simile 
liabes oracuium a quodaro |>aaraao confiDlum apud Pro- 
sporum, parle 3 de Prsediaionibus, c tp. 38, Co^vjbvs. 

(c) iiitaiiiicidia solita ol)jici ChrisliaDis ostendit TerUillia- 
nus iQ Apologeiico, paulo post iDitium, ubi idcrimen falsih- 
simum alque impudeotis^imum purgat. QuaDquam Caia- 
pliryges el Pe))uziani , diio bominum geaera baeresU 
cum|irimis perdila; ac desperatae, infaDlis leDcllum cori us 
solili eraut peromaiameniDra compuugere, ul sic exprcsso 
sancuiue iariDa uiajeraretur , qua oonlicereDl paQcin in 
Kucaaristix usum, ut Augustinus uarrat in libro de Hsere:»i- 
Ims, bser. 95 et i7. Ijcd. vives. 

Saxct. ArciST. VII. 



que persecutionum borrendas cnidelitates , non reti- 
stendo sed paiiendo su|)erare , et ad suorum siinula- 
crorum, templorum, sacroriim , oraculorum evorsior 

nem perveiiire permitterent ? Quis postremo estdeus, 
;jon noster utique, sed ipsorum, qiii vel illeclus taMo 
scelere vel impulsus est isla prxstarc? Non eniro alicni 
dsemoni , sed deo dicunt iili versus liaec Pelrum arte 
magioa definisse. Taleni deiim babenl , qiii Cbrisluni 
non babeiit. 

CAPUT LIV. — De $tuUi$$imo mendacio Pagano 
rum , quo chri$tianam religionem non ultra trecento$ 
sexaginla quinque anno$ num$uram e$$e finxerunt. 

1. Hxc atque bujusinodi multa coHigereVn, si iion- 
dnm annus ipse transissct , quem divinalio ficla pro- 
misit , et decepia vaniias credidit. Cum vcro cx qtio 
nominis Christi cultus per ejus in carne prxscniiam 
et per Aposiolos institutus est , ante aliquot annns 
anni treccnti scxaginia quinque completl sinl 
quid aliud quxrimus, unde ista falsitas rercllaiur ? Ut 
enim in Cbrisli nativitate hujus rei non ponamns in- 
itium, quia infans et puer discipulos noii liabobal , 
lamen quando baberc coepit, procul dubio lunc inno- 
tuit per ejus corporalem pracsentiam doctrina ol 
religio cliristiana, id est , postea^uam iirfluvio Jor* 
dane minislerio Joannis cst baptizatus. Propier lioc 
eniin de illo propliclia illa prsecesserat , Dominabitur 
a mari u$que ad mare , et a flumine u$que ad ternuno$ 
orbi$ terrm {P$aL lxxi , 8). Sed quoniam priusquam 
passus essel et rcsurrexisset a mortuts , nooduni R'-' 
des omnibus fuerat definila ; in resurrectionc qiiippe 
Cbristi definita esi (nam sic apostolus Paulus Atlie- 
ntensibus loquitur dicens , Jam nune annuntiat hO" 
nunibu$ , omnes ubique agere poenitentiam , eo quod 
$tatuil dienij judicare orbem in aqmtale^ in virOy in qmo 
defifMt fidem omnibu$ , re$u$dtan$ iUum a mortui$ 
[Act. xvii , 30 ei 31]) : meliiis in bao qua»tione sol* 
venda inde inilium sumimiis ; pr.nesertim qiiia lunc 
daius est etiam Spiriius sancius, sicui eum dari poBt 
resurrectionem Christi oportebal in ea civitate » ex 
qiia dcbuit iiicipere lex secunda , hoc esl TestameiH 
tum iiovuni. Prima enim fuil ex nionte Sina perMoy- 
sen , qiiod Testamentum vocaiur veins. De h.ic au« 
tem <|u;e per Cliristiim danda erat , pru^dicturo esi , 
Ex Sion prodiet tex , ei verbum Domini ex Jeru$aiem 
{l$ai. 11 , 3). Unde et ipse per omnes gentes dixit 
praedicari oportere in noniine siio poMiileniinm, scd 
lamcn incipieutibus ab Jerusalein (Ltic. xxiv, 47). 
Ibi ergo exorsus esl biijus nominls cultiis, iil in Chri« 
stum Jesum , qui crucifixus fueral et resurrcxeral , 
crederctur : ibi boM; fides tam insignibos initiii in- 
canduit^ut aliqiiot liominum millia in Chrlsti nouien 
mirabili alacrilaie conversa , vendilis suis rebus ul 
egenis di^lribucreniur , proposito saiicio ct ardentis- 
sima chariUite ad paupertatem voluntariam perveni- 
rciit, atque iiiter frcmenles ct sanguiiiem sitientes 
Jud.TOS , se iisfiuc ad inortem pro vcrilate ccrtare , 
nnn arinata polentin , sed potcntiore patientla 
pnepararenl. Iloc si iiuilis magicis artibus factum 

*■ Ijov., incalmt : dissentienlibus editis aliis et roaau 
scriiHis» 

fringt.J 



m 



DE CITITATE DEI, S. AUGOSTINI 



BiO 



ett . ciir eredcre diibiiant , cadem virtnte dlvina pcr 
toium miifidiim id (ieri p<>(iii<^8e qua hoc factum est ? 
Si autem ut Jerosolymis sic ad cultum nominis Gbri- 
sti accenderetur tania bominum mullitudo , qua: il- 
Inm in cnice, vel lixerat prensiim, vel riserat fiium, 
jaro nialeficium illud feccrat Petrus , ex ipso anno 
qvscrendum ost , quando trecenll sexaginta quinque 
completi sliit. Mortuus est crgo Cbristiis diiobus Ge- 
minis consulibus, oclavo kalcndas aprilis (a). Resiir- 
rexit tertia die , sicut Apostoli suis ^ eiiam sensibus 
probaverunt. Deinde post quadraginta dies ascendit 
in coelum : post decem dies , id est quinquagcsimo 
posl suam resurrectionem dic , misit Spiritum san- 
ctum.Tuuc tria niillia bominum Apostolis eiim prxdi- 
cantibiis crcdidcrtmt. Tunc itaque nomiiiis illiiis 
cultus exorsus est, sicut nos credimus, et veritas 
babet, eilicncia Spiritus sancti ; sicut autem finxit va- 
nitas impia vcl putavit, niagicis artibus Petri. Paulo 
posl etiam signo mirabili lacto , quando ad verbum 
ipsius Petri quidam mcndicus ab utcro matris ita 

* vind. Am. et ptures Mss., yfpostoH stit . 

(a) Tertulliauus, libro contra Judaeos, cap. 8 : tHberius, ^ 
iiMiuit,* Caesar iinbenumhabultaauis vigiuti duobus, meusi- 
« bus seplem, diebus vigiuti : hujusquinu) dechno annoioi- 
« perii passus est Chrisius, annos habens quasi Uriginla cum 
c pateretur. » El pauio poe>t : « l^assio hujus exteruiiuii in- 
« tra teropora septuagiiita hebdomadarum perfocta est sub 
« Tllierio Cxsare, cousulibus nubellio Gcmluo , et l^io 
« Gemino, meiise martio, temporibus raschx, die octavo 
« kalendarum aprilium. » Hunc seculus Uictantius, lib. 4 
litstit., cap. iO, eumdeni Tibcrii intperanlis annum, eosdem- 
que Gonsules assignat, nec in die variat uisi librariorum 
torsitan vitio, quo iactum cst ut codices alii « anle clicm 
« decimum, » alii « ante diein so|itimum » habcaut , alii 
vero melius, « ante dlem vui kul. april. » quod ideiu e«4 
atque « oclavo ante diem kal. april. » queuiaduKidum Tul- 
liauis exemplis plurimis ostendi |)0test. Ciu^islum i>assuni 
vw kal. april. vel die martii vigesiino quiuto, asseril rur- 
sura AURUStiDUS, lib. 83 Quaest., (| 5G, et lib. 4 de Triui- 
ute, o. V ; cumque eo joannes cnnrsostomus, in sermone de 
Kaliviiate S. Joanms Baptista; ; Gregorlus liirooensis, lib. 
10, capite uliimu; Beda, lib. de raiioiie Temporiun, cap. 
47, et alii. lUisebius aulein iu chrouico , et F.pipuanius, lm> 
resi 51, passionem Domini ad auuum TlbiTii octavum decl- 
mum reienmt. iluic opiuioiU iavet Evangelium : nam ixicx 
lu, 1, baptisma dalum chrisio a Joanne et exordium Lraedi- 
eationis ejus lu declmum qiiinlum Tiberii annum refertur, 
et liiiuct tres abiude anuos soUdoschrUtumj antequam [jsl- 
tcrctur, praxlicasse reguum l)ei. Sed rilieni anuos liaud- 
quaquam more uomano comi.utatos ah £u.subiu et Kpiphanio 
luisse, oouienditDionysius Petuvius, deDoctriiia tcuiitorum, 
iib. 12, cap. 12 : « Etenim a |;0|)ulari, » iuquit, « civitatum 
« snarum exordio Patrcs illi auuos inchoabaut, nimirum 
« d) auuuimo antecedente aesUitem illam, qua Augustus 
excessit, » adeoque « annuin Tiberii declmum octavum pu- 
tare iuclpiunt ab aulumiio aniri Juilani 75. » l[ sc ita^ue 
Petavius iu Rationario temporuui, parte 1, libni 5, scnbit 
mortuum Cbristum Tiberio qniutmn et Sejauo coiisuIibu.s 
niartii Uie vigesimo tertio. At Baronius, Ludovlcus\ives, 
Leonardus Coqweus et alii, coosulibus cneio Domitio, i£no- 
barbo et camillo Scriboniano. Alia deoique est non minus 
proltata viris erudltis o|)inio, passionem cliristi ad annum 
reterens Tiberii dedmum nonum curreulem cum Jiiliauo 
78. cumque eo cui Pfali^n , olympiaduni scriptor, apiid Ku- 
semum oetectionem sol^ assiguat, olymi iadis 202 anno 4 
it>iisulibus Sevcro sulpitio Galba et Lucio Cornelio Sulla» et 
ftd diem ar^rilis tertium. 



ciaodus, iit ab aliis portnrctur, et ad portam lempU, 
ubi stipem petcrct, |)0fierctur , in nomiiie Jesu Chri- 
sti salvus exsilivii , quinque millia hominum credide- 
runt : ac dcinde aliis atqiie aliis accessibus credentium 
crevit Ecclesia. Ac per hoc colligitur ciiam dies , ex 
quo annus ipsc sumpsit inilinm, scilicel quan^o mts- 
siis est Spiritus sanctus, id est, per idos maias. Nn- 
meraiis proiiide consulibus , ireceuti sexaginla qiiin- 
quc anni reperiontur impleti per easdem idus , con- 
sulatu UoDorii ct Eiilycbiaui. Porro sequenti anito , 
consiile Alallio Tbcodoro , quando jam secnndum il- 
lud oraculum d:cnionum aut ligm^tum bominum 
nulU esse dcbuit ri>Iigiochristiaiia»quid per alias ter- 
raruui partcs forsitaii factum sit , nou fuit neccsse 
perquirerc. Interim quod scimns in civiiate notissima 
el eminentissima Carthagine Africx Gaudentius et Jo- 
vius coroites imperatoris llonorii, quarto dcciino ka- 
lendas aprilis falsorum deonim templa evertenint , 
ct simulacra fregerunt. Ex quo usque ad hoc iemput 
per tringinta ferme annos (a) quis non videat quan- 
tum crcverit cultus nomiuis Christi, praeserlim posl- 
eaquam uiulti corum Christiani faai sunt , qiii tan- 
quam vera iila diviuatione revocaliantur a fide , eam- 
que completo codem annoram nuniero inanem riden- 
damque viderunt ? Nos ergo qui sumus vocainurque 
Cbribtiani , non iii Peiruiii ciediinus , sed in quem 
credidit Petrus ; Petri dc Cbribto sdiGcati semioni- 
bus, non carminibus Yeiienaii ; nec decepti maleliciia, 
sed liencficiis ejus adjuti. Ille Petri magister Cbristus 
in doctrina , qua: ad vitam ducit asteruam , ipse esi 
ct magister noster. 

2« Sed aliquando jam concludamiis bunc librum » 
huc usque disscrenics , et quaiitum satis visum esi 
demoostrantcs , quisnam sit duarum civitatum , coe- 
lestis aique lerreiix , ab iiiitio usque in fiuein pcr- 
mixtarum moruilis excursus. Quarum illa qux ler- 
rena esl, fecit sibi quos voluit, vel uiidecum«2ue p vi-l 
etiam ex bominibus falsos deos , quibus sacrifican io 
serviret : illa auteui (|ua! ccelcstis peregrinatur in lcr- 
ra , falsos deos non facit , scd a vcro Dco ipsa fit , 
cujus verum sacrificiuiu ipsa sit. Ambs laiiien leui- 
poralibus vcl bonis parilcr utuntur, vcl malis pariter 
affliguntur, diversa fide, diversa ^pe, diverso amorc, 
doncc ultimo judicio sc|iarentur , et percipial una- 
qiixqitc suuni fiueiii , ciijus iiullus est fiiiis : dc qui- 
bus auibaruiu liiubus deinccpd disscreuduni est. 

(a) Leonardus Coquxus in hnnc locum, « Ad annum , » 
ait, c usque Cliristi 43J, Thoodosii Juuioris 33. quo bxc 
« sa*ibei>at Aiigusliuus. » Eodem ex loco BaroniuSj^ lu- 
nuni 4i6, n. 17, putat scriptum hunclibnim anno4te,qiio- 
niam a Mallli Theodorl consulatu, qui in%nnom 3D9 IncHliu 
coinpuiantur hic anni foruie trigiuta. Sed pnellxa particuia 
ferme non oliscuro sigoificat Augustiuus uti se rotunki 
i.uiucro, tametsi iJenus noii sit, et desint annl tres vel 
quatuor, queiuadmodum intelligilur infra» lib. ±3 , cap. H 




m 



LIBER DECIMUS NONUS. 



cn 



LIBER DECIMUS NOJTUS. 

In qno de flnibas utriusque dTitalis , terrenae ac ccrlestis, disputatur. Recensentur de bonorum et malonnn finibiis 
opinione8pliilosopbonun,qui l^eatiUKlineui in hac f iu lacere ipsi sibi fhislra conatisont: qui diimoperosius refcliuniur, 
ipsius dfitatis OQeiestis, seu pO(.uU djristiani t)ealitudo el pax quasoam sit, qualisve hic baberi, ?el in futurum sperarl 
possit, denunisiratur. 



-»^«- 



CAPUT PRIMUM. — Quod in qutnlione, quam de 
finibui bonorum ei nuUorum philosopluca dispuiatio 
venlitatit, ducentas octoginta et octo iecta» eue poue 
Varro perspexerit. 

1. Quoniam de civiutis otrittsque, terreiue scilicet 
ct cceleslis, debitis flnibus deinceps mihi video dispu- 
tandum ; prius exponenda sunty quantum operis hujus 
terminandl raiio patitur, arguroenia mortalium, qui- 
bus sibi ipsi beatitudinem facere iii hojus viue infeli- 
citale moliti sont, ut ab eorum rebus vanis spes no* 
stra qoid differat, quam Deus nobis dedit, et res ipsa» 
hoc est vera beatUudo quam dabit, non tantum au- 
ctoriiate divina, sed adbibita eiiam ratione, qualcm 
propter inOdeles possomus adhibere, clarescat. De 
fiiiibus enim bonorum et malorum mulla et multipii- 
citer inter se philosophi disputarunt : quam quaestio- 
nem maxima intetitione versantes, Invenire conati 
8unt quid efllciat hominem beatum. IHud ciiim est 
finis boni nostri, propter quod appetenda sunt cxtera, 
ipsum autem propter seipsum : et illud finis inali, 
propter qnod vitanda sunt c^etera, ipsum autero pro- 
pter se ipsum. Finem ergo boni nunc dicimus, non 
qoo consumatur, ut non sit, sed quo perficiatur, ot 
pleiiom sit ; et finem mali, non qno esse desinat, sed 
qoo usque noccndo perducat. Fines itaque isti sont, 
siimmum bonum, et summom maiom. De quibus in- 
venlcndis, atque in hac vita summo bono adipiscendo, 
vitando autcm summo malo, multum, sicut dixi, la- 
boraverunt, qui studium sapientiae in hujus sacculi 
vnnitate professi sunt : nec tamcn eos, quamvis di- 
Tersis errantes modis nnturae liines in tantom ab iti - 
nere veritatis deviarc permisil, ut non alii in animo, 
alii in corpore, alii iii utroque fines bonorum pone- 
renl et roalorum. Ex qua triparttta velut generalium 
distributione sectarum, Marcus Varro in libro de 
rhilosophia t:un multain dogmalum Tarielalem dili- 
genter et suhiiiiter scrutatus advcriit, ut ad duccntns 
octoginta octo sectas, non qox jam esseiit, sed qii» 
esse possent, adhibens quasdam differentias, faciU 
lime perveniret. 

S. Quod ut breviter ostendam, inde oportet inci- 
piam, quod ips^ advertit, et posuit in libro memo- 
rato : quatuor esse quaedam, quae hnmines sine ma- 
glstro, sine ullo doctrinae adminictilo, sine industrla 
Tcl arte vivendi, quae virtus dicitur, et procul dubio 
discitur, velut naturaiiter appetiint ; aiit volnplalem, 
qua delecUbiliter movetur corporis sensus ; aut quie- 
tem, qiia fit ut nuilam molestiam quisque corporis 
patialur; aut uiramquc, quam tamen ono nomine 
TOluptatis Epicurns appellat; aut universaliter prima 
naturx, in quibus ct hacc sunl, et alia, vel in cor* 



pore, ut membrorum integritas, ct salus at(iue inco- 
lumitas ejus ; vel in animo, ot sunt ea qu» vel parva, 
vel roagna in hominum reperiuntur ingeniis* Ha.*c 
igitur qoatoor, id est, Toluptas, quies, otrumque, 
prima naturae, ita sunt in nobis, ut vel virtus, qiiam 
postea doctriiia inserit, propter hasc apoetcnda sit, 
aot ista proptcr virtutem, aut utraqiie propler se 
ipsa : ac per hoc fitmt hinc duodecim sectae : per 
hanc enim ratlonem singui.-c triplicantur; quod cum 
iii una demoiistravero, difficile non erit id in caetcris 
invenire. Cum ergo voluptas corporis animi virtull 
aut subditur, aut pracfcrtur, aut jungitur, tripariiia 
varialor diversitate sectarum. Subditur autem vir* 
tuti, quando in usum virlutls assumitur. Pertinet 
quippe ad viriutis ofQcium, et vivere pairiae, ct pro- 
pter patriam filios procreare : qoorum iieutrum flerl 
potcst sine corporis voluptate. Nam sine illa noc 
cibus potusque somitur, ot vivator ; ncc concumbl- 
tur, ut gcneratio propagetur. Cum vero pracfertur 
virtuti, ipsa appetitur proptcr se ipsam, vinus autem 
nssumenda creditiir propter illam, id est, ut nihil 
virtus agat, nisi ad consequendam vcl couservandam 
corporis voluptatem : quae vita deformis est quidein, 
quippe ubi virtos servit dominx voluptatl ; quamvls 
iiullo modo haec dicenda sit virtus : sed tamen etiam 
isla horribilis turpitudo quosdam philosophos patro- 
nos et defensores suos habuit. Vlrtuii porro voluptas 
jungitur, quando neiitra earum propter alteram, sed 
propter se ipsas ambae appetuntur. Qunpropter siciit 
voluplas vel subdita, vel praelala, vei juiicta virtuii, 
ires sectas facit; ila qnies, itn ulnimqii«\ itn prinia 
naturae alias temas inveniunlur efficcre. Provarie* 
tate quippe humanarum opinionom viriuti aliqunndo 
subduntur, aliquando praeferuntur, aliquando junguii- 
tur, ac sic ad duodenarium sectanim numerum per- 
vcnitur. Sed iste quoque numerus duplicalur adhi- 
bitn una differcnlia, socialis videlicet vitac : quoiiiani 
quisquis seciatur aliquam istarum duodeciin sectirum 
profecto aut propter se tantum id agit, aut etiaiii 
propter socium, cui dehet hoc velle quod sibi. Quo- 
circa duodedm sunt eorum, qui propter se tantuni 
unamqoamque tenendain putant; et aliae duodecim 
corum, qui iion solum propter se sic vd sic philoso- 
phandum esse decernunt, sed eiiam prnpter alios, 
quorum bonum appetunt sicut suum. Hae autem se- 
ctac viginti quatuor ilerum gcminanCUr, addita dif- 
fcrentia ex Academicis novis (a), et fiunt quadraginia 
octo. lUarom quippe viginii qualuor unamqnaniqiie 
seciariim poiest quisque sic tenere ac defeiidere ut 

(a) vid. \)9m)o infra , n. 3. 



€25 



DE CIVITATE DEI, S. AUGUSTINI 



eS4 



certam, quemadinodum dcfeiiderunl Sloici, quod ho* 
minis bnnum, quo beatus esset, in animi lantum- 
modo virliiie consistcrel : poicst alius ut inccrtam, 
sicut defeuderunt Aoademici novi, quod cis etsi uon 
certuin, laincn verisimile vidi^balur. Viginti quatuor 
ergo Gunt pcr cos, qui cas veliit cerlas propler veri- 
tatcin, el aii:e viginti qualuor pcr eos, ()ui casdem 
quamvis iiiccrtns propler verisimilitudincm sequcn- 
das putant. Hursus, quia unamquamquc istarum qua- 
dRiginla ocio sccuirum potcst quisque scqui habitu 
caeterorum pbilosophorum, ilemque potcst a!ii!s ha- 
bilu Cynicoruin, ex bac cliam difTercntia duplicantur, 
ct noiiaginla sex fliint. Deiiidc quia earuin singulas 
quasque ita liicri hoinines possunt atqiie scctari, ut 
aut otiosam diligant vitam, sicut hi qui tanlummodo 
studiis docirinae vacare volueruiit atquc valuerunt; 
aut negotiosam, sicut hi qui ciim philosopharcntur, 
tamen udmioistratione rcipublicjc regcndisque rebus 
humanis occtipalissimi fuerunt ; aut cx utroque ge- 
nerc temperatam, sicut hi qut p:irtiin erudito otio, 
|>artim neccssario ncgotio, alicrnanlia vitx sux tem- 
pora tribuerunt : proplcr lias diOercntias potesl eliam 
triplicari nunierus istc sectaruin, ct ad ducenias 
octoginla octo perduci. 

3. Hxc de Yarronis libro, quantum potui, brevitcr 
ac dilucidc |iosai, i-enlentias ejus nieis explicans vcr- 
bis. Quoinodo auieiii rerulatis cacteris unain eligat, 
Quain vult esse Acadcmicorum veicrum, quos a Pla- 
tone institutos usque ad Polemonem, qui ab illo 
quartus ejua scliolani tenuit, qux Acadcmia' dicta 
C8I, liabiiisse ccrta dogmata vult videri ; ci ob hoc 
distinguit ab Acadeinicis iiovis, quibus iiiccrta sant 
omnia, quod philosophiac gcnus ab Arccsila coepit 
successore Poleinonis (a) ; cainqiic sectain, id est ve- 
teruin Acadcmicoruin , sicut dubitatione ita onini 
errore carerc arbitrctiir,* iongiiin cst per omnia de- 
monstrare : ncc taineii omni cx parle res oinittenda 
cst. Removel ergo prius illas oinnes differcniias, quae 
nuroerum iiiuhiplicavcrc secUmim : quas ideo remo- 
vendas putat, quia non iii cis cst riiiis boni. Ncque 
cniin existimat ullaiii philosophix' scctam esse diccn* 
dam, quai non co distct n c:elei'is, qiiud divcrsos ha- 
beal (incs bonoiuin et malorum. Quanduquidcni iiulla 
cst homini causa philosophandi, nisi ui bcatiis sit : 
quod aulem beatiim facii, ipse cst iinis boni : nulla 
est igilur causa philosophaiidi, iilsi hnis boni : quani- 
obrein quas nulium boiii (inem seciatur, nulla philo- 
sophius secta dicenda est. Cum ci-go quxritur de so- 
ciali vitn, utruin sit lcncnda sapienti, ut £uminum 
bonum, quo flt homo beaius, ila velit et curct amici 
8ui, queinadmoduin suum, an sux taiituinmt)do bei- 
titudinis caiisa faciat qnidquid facit; iion de ipso 
sunimo bono qiiieslio est, sed de assumciido vel non 
assuincndo socio nd hiijus parlicipationcm boni, non 
propicr sc ipsuin, sed proptcr ctimdem socium, ut 
ejus bono ila gaudcat, sicut gaudet suo. Itcin cum 
qu:t>ritur de Ac;idcmicis novis, quibus inccrta sunt 

» liures Mss , Acndennca. 

(a) Gouf. (icer. Ub. 3 de Orat., cap. IS. 



omiiia, u!riim ita siiit res babendx, in quibii.<) phi- 
losophaiiduin esl, an, sicut aliis philosophis placuit 
reruis eas habere debeamus ; non qiixriiur qiiid in 
boni fliie scctaudum sit, sed de ipsius boni veritate, 
qtiod sectaiidum videtur, utrum sit, neene, dubitan* 
duin : hoc est, ut id planius eloquar, utnim iu se- 
ctaiidum sii, ut qui sect:itur, dicat csse vcruin ; an 
Itn, ut qui sectatur, dicat verum sibi vidcri, ctiamsi 
forlc sit falsuin ; tamen uterque scctetur ununi atqiic 
idcni bonum. In illa etiam diflerciitia qiiae adhibetur 
cx habilu et consueludine Cynicorum, non qnaerilnr 
qiiisnam sit finis boiii, scd uiruui in illo babitu et 
consucludine sit vivendum ei, qui verum secfntur 
honum, quodlibet ei verum videatur esse atque sc- 
ctandum. Denique fuerunl, qui cum diversa scque- 
rentur bona linalia, alii vinuteni, alii voluptatero, 
eumdem tamen habiium et consuetudincm tcnebaiii, 
ex qua ' Cynicl appcllabaiitur. lu illud quidquid csl, 
undc philosophi Cynici discernuntur a caeteris, ad 
eligendum ac tenendiim bonum, quo beati ficreni, 
utique nil valcbat. Nnm si aliquid ad boc intercssel, 
profecto idem habitus eumdem fincni sequi c(^eret, 
el diversus habitus eunidem sequi finem non ftinerct. 

CAPUT II. — Quomodo^ renioth ommbus di/ferentiis^ 
quas non seetce, ud qumtiones sunt, ad tripartilam 
summi boni definitionem Varro perveniat^ quarum 
tamen una sit eligenda. 

In tribus quoqiie illis viue generibus, uno scilicec 
noii segnitcr, sed in conteinplatione vel inquitutiooe 
veritaiis olioso, altero iii gercndis rebus huniaiiis ne- 
gotioso, tcrtio cx utroque genere tempcrato, cum 
quxritur quid horura sit potius cligendum, oon fiuis 
boni Iiabet coiitroYersiam ; sed quid borum irium dif- 
ficultaiem vcl facilitatem alTerat ad conscquendum 
vel rctinendum fiuem boni, id in ista quxstione ver* 
satur. Finis enim boni, cum ad eiun. quisque pervc- 
nerit, proiiiius bcaium facii. lii oiio autem litterato, 
vcl iii iiegotio publico, vei quando utrumquc vicibus 
agitur, non continuo qiiisque beatus est. Muiii quippe 
iii quolibet borum trium possunt vivere, el in appc- 
teudo boni fine quo fit hoiiio l>ealus, crrare. Alia est 
igilur quacstio de finibus bonoruin et malorum, quas 
unamquamque phiiosophorum sectam facit : ct alix 
sunt quxstioncs de sociall vita, de cunctatione Aca- 
dcmicorum, de vesiitu et victu Cynicoruin, de tribus 
vitx generibus, otioso, actuoso, ei ex utroque modi- 
ficalo; quaruin nulla est, in qua de boooruin et ma- 
loruin finibiis disputaiur» Proinde quoniaro Blarcus 
Varro h:is (|uatuor adhil»ens difTerentias, id cst, ex 
vita sociali, ex Acadeinicis novis, ex Cynicis, ex isio 
vito! geiicre tripartito ad sectas ducentas octoginta 
octo pcrvenit, ct si qiue aiix pussunt similitcr adjici; 
roinotis eis omiiibus, quoniain dc sectando summo 
bono nuUam inferunt quxslioucm, et ideo sectx ncc 
sunt, nec vocanda; sunt, ad ilbs duodccim, in quibus 
quxritur quid sil bonum hoiniiiis, quo assecuto fil 
l)caius, ut cx cis iinain vemni, cxteras falsas osten- 

^ Sic Uss. EdiU autem, fx quo. 



6in 



LIBER DEGIMUS NONUS. 



an 



(lai esse, reverlilur. Nam remoio ilio tripartilo ge- 

nere vit^e, duae partes liujus iiumeri detrahuiitur, et 

secix nonagiuta sex remanent. Retnota vcro diffcren- 

tia ex Cynicis addilu, ad dimidium rediguntur, et 

quadraginta oclo fiunt. Auferamus eiiam quod ex 

Academicis novis adliibitum est, rursus dimidia pars 

remaiiet, id est viginti quatuor. Desociali quoquc 

vita qood accesserat, similiter auferatur, duodecim 

sunt reliqiia;, qiias isu differentia, ut viginti quatuor 

fierent, diipiicaverat. De liis ergo duodecim niiiil dici 

potest, cur sectx noii sint hubend^. Nihil quippe 

aliud in eis quaTitur, quam fines bonorum et malo- 

rum. liiventisaulem bonoriim fiuibus, profecto e con- 

trario sunt maloruro. H;e autcin ut fiant duodocim 

sectXy illa quatuor triplicantur , voluptas, quies, 

ulrumque, et prima nalurae, qux primigenia Yarro 

vocat (a). llxc quippe quatuor dum singiilatim vir- 

tuti aliquando subduiitur, ut iion propter se ipsa, sed 

propter officiuin virtuiis appctenda vidcantur, ali- 

qiiando pncferuntur, ut non propter se ipsa, sed 

proptcr hnnc adipiscenda vel conservanda necessarla 

virlus putetur, aliquando jungitur, ut propler se ipsa 

et virtus, et isla appetenda credantur ; quaternarium 

niimenun tripluro reddunt, et ad dnodccim scctas 

perveniunt. Ex illis autem quatuor rebus Varro tres 

lollit, volupiatcm scilicet, et quietem, et utrumqoe : 

uon quod eas improbet, sed quod primigenia illa na- 

lurue el voliiptatem in se habeant, et quietero. Qoid 

ergo opus est ex his duabus tria quasdam facere, doo 

scilicet, dum singillatim appetuntur voluptas ant 

quies, et tertium, cum amke siinul ; quandoquidem 

prima naiurje et ipsas, et praeter ipsas alia roulta 

contineani? De iribus ergo sectis ei placet diligenter 

esse tractandum, quxnam sit potius eligenda. Non 

enini veram plus quam unam vera ratio esse permit- 

tit, sive in his iribns sit, sive alicubi alibi, quod |)ost 

videbimus. Inlerim de his tribus quomodo unam Yarro 

eligat, quantum breviter aperteque possumus, disse- 

ramus. Istas ncinpe tres sectas ita fiunt, cum vel pri- 

nia naturse proptcr virlutem,vel virius propler prima 

naturae, vduiraque, id esi, etvirtus etprima natur», 

propter se ipsa sunt cxpetenda. 

CAPUT III. — De tribus seclis iummum homims 60- 
num qumentibus^ quam eligeitdam Varro definiat^ 
$e uent veteris Aeademi<B^ Antiocho auctore, siTiten- 
tiam. 

1. Quid ergo istorum irium sit verum atque se- 
ctandum , isto modo persuadere conatiir. Priniuin, 
quia suinmum bonuiu in philosophia non arboris, non 
pccoris, non dei, sed boniinis qucerilur, qiiid sit ipse 
bomo, quxrendum putat. Sentit quippe in ejiis natura 
duo esse quaedam, corpus et animam : et horum qul- 
dcm duoruin melius esse animam longeque pra^la- 
bilius omnino noii dubitat ; sed utrum aiiima sola sit 
homo, nt ita sit ei coi pus tanquam equus equiti '. 
Eques enim non honio et equiis, sed solns homo esi : 

^ uic in edilis additur, quterendum putat : pro quo in 
llss. reiinquiiur uibaudienduin, dubitai, 
(tfj VW. Cicer. lib. 2 de Mnlbus, cap. 1 l^t lib. 8, cap. 7. 



ideo tanicii equcs dicilur, qiiod aliquo modo sc ha<- 
beat ad eqiium. An corpus solum sit homo, aliqap 
modo se hal)ens ad animam, sicut poculum ad potio- 
nem : noii cnim calix et potio, quam continet calix, 
simul dicitur poculum, scd calix solus ; ideo tamoti 
quod polioni coniinend.-c sit accommodatus. An vera 
nec anima sola, nec soluin corpus, sed simul utruro* 
que sit homo, ciijiis pars sit una sivc anima sive cor- 
pus, ille autcm totus ex utroque conslet, ut homo 
sit : sicut duos equos junctos bigas vocamus, quorum 
sive dexler, sive sinisier, pars est bigarum, unom 
vcro eorum quoqiio modo sc hnbcat ad alierum, bigas. 
non diciinus, sed ambos simul. Ilorum autein triuinx 
hoc eligit teriium, hominemqiie nec arAmam solaro, 
ncc solum corpus, sed antmani simul et corpus esse- 
arbitratiir. Proinde suinmuni bonum hominis, quo Gt 
beatus, ex utriusque rei boiiis eonstare dicit, ct aniino» 
scilicet et corporis. Ac per boc prima illa naturae pro* 
pter se ipsa exislimat cxpetenda, ipsamque virtuiem 
quam doctrina inserit velut artem vivendi, qux ia 
animae bonis estexcelleniissimum bonuro. Quapropter 
eadem virlus, id est ars agendx vitae, cum accepedt 
prima natunc, qux sinc illa erant, sed tamen erant 
etiam quando eis docirina adbuc deerat, omnia pro^ 
pter se ipsam appclit, simulqiie etiam se Ipsam : oii)- 
nibus quesiinulct se ipsa n :ilur,eo fine ut omnibus de- 
lcctetur atqiie perfrualur, magis minasqne, ut quxque 
inter se majora atque minora sunt, tamen omnibus 
gaudens, et quoMlaro roinora, si necessitas posialat, 
propter majora vel adipiscenda vel tenenda, contem- 
nens. Oinnium autem bonorum vel aniinl vel corpo- 
ris, nihil sibi virtus omnino pnrponit. Hxc enlm bene 
utitur et se ipsa, ct ca*teris, qoae hominem faciunt 
bealum, bonis. Ubi vero ipsa non est, quamiibet 
molta sini bona, non bono ejus sunt S cujus sunt ; 
ac pcr hoc jaui nec ejus bona dicenda sunt, cui male 
ulciiti utilia esse iion possunt. Haec ergo vita homi- 
nis, qaae virtutc et aliis animi et corporis bonis, sihe 
quibus virtiis esse iion poiest, fruitur, beata esse di- 
citur : si vcro et aliis, sine quibiis esse virtus poteM, 
vel uliis, vel pluribus, bcatior : si autem prorsus Offl- 
nibus, ut nullum omnino bonum desit, vel animi vel 
corporis, beaiissiina. Non enim hoc est vita, quod 
virtus ; quoninm non omnls vita, sed sapiens viia 
virtus est : et tamcn qualiscumquc vita siiie ulla vii^- 
tute potesi esse ; virttis vcro sine ulla vita non potest 
esse. IIoc et de memoria dixerim atquc ratione, ctsi 
quid aliud tale cst iii homine. Sunt eiiiin hxc et ante 
doctrinam, sine his nuteni non poiest esse ulla do- 
ctriiia : ac pcr hoc nec virtus, qux uti(|ae disdlvfr. 
Bene autcm currere, pulchrum essc corpore, viribes 
ingentibus praevalerc, et caetcra hujnsmodi talia sunt, 
utet vnrtus sine his csse possit, et ipsa stne virtnte : 
bona sunt tamen ; et secundum istos* etiam ipsa pro- 
pter sc ipsain diligit virtus, utiturque illis et fruitur, 
sicut virtutem decet. 

* Editi, non bona ejus sunt. Melius Nss., non bono ejets 
siuni, 

* Editi, etipmtim mtute bona wA : lamenHseemulym 
Utogf ete. EroendanUir ez Nss. 



#37 DE CIVITATE DEI, 

2. Ilnnc vitnm bcatam ciiam socialcm perhibeni 
esse» qitse amiconim bona propier se ipsa diligat 
sicut 8ua , eisqiie pmpter ipsos lioc velit quod sibi ; 
sWe in domo sint, sicut coiijux el liberi ci quicumque 
loroestici; sive in !r:co, ubi domus ejus est , siculi 
est urbs , ut^sunt bi qut cives voc:uitur; sive in tolo 
oii)c, ut sunl gentes, quas ei societas humana con- 
jimgit ; sive in ipso miindo, qtii censetur nomiue cceli 
et terra', sicut esse diciint deos , quos volunt amicos 
csse homini sapienli,quos nos familiarius Angelos dici- 
rous. De bonorum autcm et e contrnrio malorum fini« 
bas neganl ullo modo csse dubitandum, et hanc inter 
se el noTOs Academicos aflirmantesse distantiam, nec 
eonim interest quidqiiam, sive cynico, sive alio qoo- 
libet babitu et victu in his finibus, quos veros putant, 
quisque philosophetur. Ex tribiis porro illis viuc ge- 
neribus, otioso. acluoso, et quod ex utroque coropo- 
situm esl , hoc tcrtium sibi plnccre asseverant. Ilxc 
sensisse atque docuisse Academicos veleres , Yarro 
asserit, auctore Antiocho, magislfo Ciceronls et suo, 
quem sane Cirero iii phirihus fuisse Sloicum , quam 
Teterem Academicuip vult videri (a). Scd quid ad 
nos, qui potius de rebiis ipsis judicare debemus , qnam 
pro niagno de hominibus qiiid quisque seiiserit scire? 

CAPUT IV. — De summo bono et summo malo quid 
Chrisliani tenliant contra phibsophos , qui $ummum 
bonum in se sibi esse dixerunt. 

i. Si ergo quaeratur a nobis, quid civiias Dei de his 
singulis inierrogata respondeat, ac primum de finibus 
bononim malorumque quid seniiat, respondebit aeter- 
nam vitam esse siimmum bonum , xternam vero 
roortem summum malum : propter illam proinde adi- 
pisccndam , isiamque vitandam , rccte nobis esse vi- 
Tendiim. Propler qiiod scriptum est, Justus ex fide vivit 
{Ilabacue ii, 4; Galat. 111, 11) -.quoninm neque bonum 
iiostrum jam videmus , iinde oportet ut credendo 
quxramus; neque ipsum recte vivere nobis ex nobis 
est , nisi credentes adjuvet et orantes , qui et ipsam 
lidem dedit , qua nos ab illo adjuvandos esse creda- 
mus. Uliautem qui in ista vita (ines bonorum et ma- 
loruni esse pulaverunt, sive in corpore, sive in animo, 
aive in utroque ponentes summum bonnm ; atque, ut 
id explicatius eloquar, sive in voluptale , sive in vir- 
tiite , sive in utrnque ; sive in quiete, sive in virtute, 
fiive in utraqiie; sive in voluptate simul et quiete, 
sive in virtute, sive in utrisque ; sive in primis naturx, 
sive in virlute, sive in utrisque : hic beaii esse , et a 
ae ipsis beati fieri mira vanitaie voloerunt. Irrisit bos 
Veritas per propheiam dicentem , Novit Dominus eo^ 
ptationes hominum ; vel, sicut hoc lestimonium posuit 
apostolus Paulus , Dominus novit cogitaiiones sufnen- 
iium, quoniam vane tunt (Psal. xciii, 11 ; I Cor, iii, 20). 

(a) Hic Antiochus Ascalonita fhit, docuitque dceronem, 
Tarroncm, l^icutlum et alios rlerosque nobiles Romanos; 
•equeiiaturque veterem Acaaemiam, sed ila ul ad /.eooni- 
caiiisectam iQclinarcl; eaoique non tamstoicam disci|.ti- 
nam novam vocaodam auturoabat, quam antiqiue Academio! 
cnrrecUoncm : idcirco ejus adUocIii et de ahis rebus per- 
nmltis et io primis de summo bouo senteulia Uarco Brulo, 
qm ejus fratrem audiebat, caetcrisque Stoicis Tehemenlcr 
iTobabaiur, Lud. Vivbs. 



S. ADGUSTTM (« 

2. Quis cnim sufricit, quahtovis cloquenlix (liimiiie, 

vit» hujus miserins explicare? Qtiam lamenlalos est 

Cicero iii ConsoInUone de morte filix, sIcqI potnit : 

sed quantum est quod potuit? Ea qnippe qoae dican* 

tnr prima natune , quando , ubi , qnomodo lam bciie 

se liabere iii hac vita possunt , ut non sub inccrtis 

easibus fluctuent? Quis enim dolor conirarins vo- 

luptaU , quas inquietudo contraria quicU , in corpos 

cadere sapienUs non poiest? Membrorum certe aro- 

putaUo vel debilitas honiinis exptignat incolumitatem, 

deformitas pulchritudinem , imbedlliias sanitaicm, 

vires lassitudo, mobilitatem torpor, aut larditas: 

ecquid horum est , quod uequeat in camem sapicntis 

imiere? Statiis quoque corporis atqae motns, cnm 

decentes atqne congrueiites siint, iiiter natone prima 

numerantur: sed qiiid si aliqna mala valetado membra 

tremore concutiat? quid si nsqiie ad ponendas iii 

terram roanus dorsi spina curvetur, ei bominem 

qiiodammodo qiiadrupedem faciat? nonne omnem 

statuendi corporis et movendi speciem decusqoe per- 

vertet? Quid ipsius animi primigenia qns appellan- 

tur bona , ubi duo prima ponunt propter compre- 

bonsionom percepiioneroqne Teriialis, sensam el 

uitelleclum? Sed qualis quantusque remanel sensns, 

si, ut alia taceam , fiat bomo surdus el ca!cns? Ratio 

Tcro et intelligenlia quo recedet, uin sopieiur, si 

aliquo morbo efliciatur insanus? Phrenelicl molta 

absurda cum dicunt , vel faciunt , pleroinque a bono 

suo proposito et moribus aiiena , imo suo bono pro- 

posito moribusque conlraria, sive illa cogiiemus» sive 

videamus , si digne consideremus , lacrymas lenere 

vix possumus , aut forte nec po^siimus ^ Quid dicam 

de his, qui dacmonum p:itiuntiir incursus? ubi habenl 

absconditam vel obrutam intelligeniiam suam, quando 

secundum suam voluntatem et anima eorum cl oor- 

pore malignus uiitur spiritus ? Et qiiis confidii hoc 

malum in hacvita evenire non possesapienli? Deinde 

perceplio veritaUs in hac c:ime qualisaulquancaesl, 

quando, sicut legimus in veraci libro SapienilaB, 

CoTfms corruptibile aggravat animam^ et deprin^t ter- 

rena inhabitatio sentum multa cogitanlem {Sap. ix» 15)? 

Impetus porro vel acUonis appeUtus, si hoc modo 

recte laUne appellatur ca quam Gneci vocant opH*» 

quiaetipsam primis naturae depuiant bonis (a), iioniie 

ipse est, quo geruntur eUam insanorum illi misera- 

biles motus , el facta quae horrcmus, qiiando perver- 

Utur sensus ratioqiie sopitur? 

3. Porro ipsa virius , qiiae non est inter prima na* 
turx , quoniam eis posten doctrina inlroducenie su- 
pervenit, cum sibi bonorum culmen vindicel huma- 
norum, quid hic agit iiisi perpetua bella cum Titiis , 
nec extcrioribus , sed inlerioribus ; nec alienis , sed 
plane nostris ct propriis; maxime illa, qux gnece 
9»f>po(Tuyij, laUiie tcmperanlia nominatur, qua camalcs 
frenaiilur libidines, ne in quasque flagitia nicntem 



i Sola editio ix^vanlcnsium omiuit, aut fmrte nec pot' 
tumus. 

(a) conr. cicer. lib. 5 de Finibus» cap. 6, et ub. 1 de m. 
dcor.| cap. 22. 



m 



coiiscnltenlcm irahant (a)? Ncque eniin nuUum esl 
vilium , cum, siciil dicil Aposlolus » Caro concupiscit 
adcersui spirilum : cui vilio conlraria virlus csl, cum, 
sicut idem dicil, Spirilus concupifcit adversus carnem, 
Hac enim^ inquit, invicem adversantur ; ut non ea qum 
vuUis faciatis {Gatat. v, i7). Qiiid aulem facere volu- 
mus, cum pernci volunius fincm suinmi boni , nisi ut 
caro adversiis spiritum non concupiscat , iicc sit in 
nobis lioc vilium , conlra quod spiritus concupiscat? 
Quod in hnc vita quamvis velimus, quoniam facere 
iion valemus, id sallein in adjulorio Dci facinmus, nc 
carni r.onciipisceiili advcrsus spiriliim, spiritu suc- 
ciimbente cedanuis , et nd pcrpctrandum pccc atuin 
nosira conscnsionc pcrirahnmur. Absil ergout, quam- 
diu in boc bello intcsiino^sumus, jain nos beatiliidi- 
nem, ad qnam vincendo voluiiuis pcrvciiire, ndcptos 
essc crcdamus. El quis est usquc adco snpicns, ut 
contra libidines nullam habeat omnino conflictum? 

4. Qiiid illa virtiis, qux priidcnlia diciiur? nonne 
tota vigilantia sua bona disccrnit a maiis , ut in iilis 
nppetendis Istisque vitnndis niillus crror obrcpal? 
Ac per hoc et ipsa nos in malis, vel mnla in nobis 
esse tesiatur. Ipsa enim docet nos , malum csse ad 
peccandum consenlire, bonumque esse ad peccan- 
dum non consentire libidini. lllud tamen malum , cui 
no8 non consentire docel prudentia, facit lempc- 
ranlia,nec pnidcntia, nec lemperantia tollit buic 
vita;. Quid justitia, cujus muniis est sua cuiqiiflri- 
kucre (b) (unde fit in ipso homiiic quidam justus ordo 
naturjp, ut anima sulidaiiir Deo et animx caro , ac 
per hoe Deo et anima et caro), nonne demonstrat in 
co se adliuc opere laborare potius , quam in hiijus 
opcris jam fine reqiiiescere? Tanto quippe minus 
anima subditur Deo, qnanio minus Deum in ipsis suis 
cogitatlonibus concipit; et tanlo minus animae sub- 
ditur caro , quanio mngis adversiis spiritum concu- 
piscil. Qiiamdiu ergo nobis inest haic iiifirmitas, hxc 
pcslls , hic languor, quomodo nos jnm salvos ; et si 
iiondum salvos, quomodo jam beatos illa finalibeati- 
ludine dicere audebimus? Jam vero illa virius, cujus 
nomen est fortitudo, in quaiitacumque sapieniia cvi- 
dentissima testis est bumanorum malorum, quaj com- 
pellitur patientia tolerare. Qux mala Stoici philosopbi 
niiror qua froiile mala non esse contendant , quibiis 
fatciitur, si tanta fiierint , ut ea sapiens vel non pos- 
sit, vel non debeat sustiiicre, cogi eum mortem si- 
bimet iiiferre, aique ex Iiac viia emigrare (c). Tantus 
aulem superbiae siupor e:>t iii Iiis hoiiiinibus , iiic se 
liabere finem boni et a se ipsis fieri beaios piitan- 
libtts ; ttt sapiens eorum , hoc cst , qualem mirabili 
vanitate describuiit , etiamsi excxcctur, obsurdescat , 
obmutescai, membris debilitetur, doloribus crucietur, 
et si quid aliud talium malorum dici aut cogitarl po- 
test, incidat )n eum, quo sibi mortem cogatur inferre. 



LIBER DCCIMUS NOINUS. 630 

lianc in bis roalis vitam constiiutam, eos non pudeat * 
bcatam vocare. vitam beatam , qiia: ul finiatur , 
mortis qua^rit auxilium ! Si beata esl , maneaiur ia 
ea : si vero propter ista mala fugitur ab ea, quomodo 
cst beata ? Aut * quomodo ista non sunl mala , quae 
vincunt fortitudinis bonum , eamdemque fortitudinem 
non solum sibi ccdere , verom eiiam delirare coni« 
pellunt, ut eamdem vitam ct dicat be;ilam , et pcr- 
suadeat esse fiigiendam ? Quis usque adeo caccus esl, 
ut non videat qiiod, si bcata esset, fiigicnda non 
essct? Sed si propter. infirmitatis pondus, qua pre- 
milur, banc fugiendain fatentur ; quid igitur caus^e 
est ', cur non etiam miseram fracta superbiae cervice 
fateantur ? Utrum, obsecro, Cato ille (a) patientia, a* 
polius impaticniia se peremit? Non enim hoc fecissct, 
nisi victoriam Cxsaris impatieiiter tulisset. Ubi esl 
fortitudo? Nempc cessit, nempe succubuit, nempe 
usqiie adeo aupcrata esi, ut vilam beatam derelin- 
qiicret, dcscreret, fugcrct. An non ernt jam bcatat 
Misera crgo eral. Quouiodo igitur mala non eraM 
qiiae vilam miseram fugiendamqiie faciebanl ? 

5. Qiiaproptcr etiam ipsi, qui mala ista esse con- 
fessi sunt, sicut Peripateiici, sicut yrteres Academici» 
quorum sectam Varro defendit , tolcrabilius qiiidem 
Ifquuntur : sed eorum quoquc mirus esterror, quod 
in his malis, etsi Um gravia tint , ot morte fugieiid» 
8ml,abipso sibimet iliata,qui baec patiiur, viiaui* 
lieatam tamen esse contendunt.lf o/a nml, iiiquit, tor» 
menta atque cruciatus corporis ; et tanto tunt pejora ^ 
quanto potuerint esu majora ; quibus ut careas^ ex hac mta 
[ugiendum at. Qua vita,obsecro? Ilac, inquit,qux lanti» 
aggravatur malis. Certe ergo beata esl in eisdem ipsis 
malis, propterqiKC dicis esse fugieudam?An idco 
beatam dicis , quia licel tibi ab his inalis morte dis- 
cedere? Quid si ei|;o in eis aliquo judicio diviiio le- 
nereris, nec permittereris uiori, nec unqiiam sine iliis 
esse siuereris ^?Nempe lunc saltem miseram talem 
diceres viuini. Non igitur propieroii misera uon est » 
quia cito relinquitur : quaiido(|iiidciu si sciiipitcma 
sit, eiiam abs te ipso misera judicatur. Non iuiqiie 
propierea , quoniam brevis est, nulla miscria debet 
videri ; aut, quod esl absurdius, quia brevis mlseria 
cst, ideo etiain bcaiitudo appcUari. Magna vis esl in 
eis malis, quae cogunt bomincm, secundum ipsos ctiain 
sapientem , sibiinet aufcrre quod liomo est : cum di- 
canl, ei verum dicant, hanc esse naturx primam 
quodammodo el maximam vocem, ut bomo conciiie- 
lur sibi , et propterea mortem naturaliter fugiat ; iu 
s'd)i amicus, ul esse se animal, et in hac coiijunctione 
corporis auiue animae vivere velil, vehementerque 
appeUl' (6). Magna vis esl in eis malis , quibus iste 



(a) vid. Cicer., Qoxst. Tnscul. lib. 5, cap. 8. 

{b) Justitia iu defioitur in iuslilutioaihus, tit. de Jusuiia 
et jure : c Perpetua et coosians voluntas suu cal(juc tri- 
« buendi. v Coqujeus. 

{c) Apud Ciceronem, lib. Z de Fiiiil^us, ct lib. 1 Quxsl. 
Tuaim 



1 nss., emn non pudeat, 

• omnes Biss. aaec omiuunt, st vero propter tsta mata /w- 
qitur ab ea, quomodo e$t beata ? Aut : postque, maneatur 
in ea, pruxime junguiit, Quomodo ista non sunt mofa, etcw 

s Piiires et probse noue Mss. : sed aperta infirmaahi 
voce fuqiendam fauntur : quid igitur causa est. 

^ soto ediUo Lo?.. morte ainereris. 

> m Mss., vetit veltementer atque appetat, 

(a) CaU) uUccnsis. , ^ _,^ „ ,.. - 

\b) cicero, Kb. i de officiis, cap. 4, et de Flmbua lib. ^ 



631 



DK CIVITATE DEI, S. AUGUSTIM 



(SSt 



nniurae vincilur scnsiis , qiio mors omni modo om- 
nibus viribus conalibusquc vitatur ; et ila viiicilur, 
^ qiui2 viiabaiur, optelur, appeUitur, et, si uon po- 
luerit aliumle coniingere, ab ipso homine sibiinct in- 
feratiir. Magna vis est in eis malis, quae forlitndinem 
tieiuiit Iiomicidam : si tamen adliiic dicenda est Tor- 
tiludo , quas ita bismalis viiicitur, ut hominein, quem, 
sicut virtus, regendum tuendnmqiie susccpit, non 
raodo non possit per patientinm costodire , sed ipsa 
insiipcr cogatur occidere. Debet quidem etiam mor- 
tem sapicns ferre patienler, sed quas accidit aliunde : 
sccunduin istos auiem si eam sibi ipse inferre com- 
pellitur, profecto fatendum e&t eis , non solum mala, 
ted intolerabilia etiam mala esse, quse hoc eum per- 
petrare compellunt. Vita igitur, qure istorum tam 
magnorum tamque gravium malorum aut premitur 
oneribus , aut subjacet casibus, nullo modo beata di- 
ceretur, si liomines qui boc diciint , sicut victi malis 
ingrnvescentibus , cum sibi ingeriint mortcm, cedunt 
infclicilati , ita victi certis ralionibiis, cum quxnint 
lieatam vitam« dignarenlur ccdere veritaii, ct non sibi 
piitareiit in ista mortalitate fine sunimi boni esse 
gaudcndum ; ubi virtutes ipsae, quibus hic certe nihil 
melius atque utilius in homine reperitur, qunnto ma- 
)ora sunt adjutoria contra vim periculorum, laborum, 
dolorum , tanto fldeliora testimonia miseriarum. Si 
enim vcrb virtutes sunt, quae nisi in eis, quibus vera 
iiiesl pietas , esse non possunt ; non se profitentnr 
boc posse ut nullas miserias patiantur homines, in 
qiiibus sunt : iieque enim mendaces sunt verse virtu- 
tes, ut hoc proflieantur ; sed ul vita humana , quae 
tot et tantis hujus sxculi malis csse cogitur misera, 
spe futuri saeculi sit bcata, sicnt et salva. Quomodo 
enim beaia est, quse nondum salva est ? Unde et apo- 
stolus Paulus non dc hominibus imprudentibus, im- 
patienlibus, intemperantibus et iniquis, sed de his qui 
secundum vernin pietatem vivercnt, et ideo virtutes 
qiias haberent , veras haberent , ait , Spe enim 
ialvi facti sumu$. Spe$ autem quos videlur^ non €$t $pe$: 
quod enhn qui$ videt , quid $perat ? Si autem quod 
non videmrn $peramu$ , per patienliam ex$pectamm 
{Rom, viii,24e(25). Sicutergospcsalvi, iiaspebenti 
facti sunuis : et sicut salutem, iln bentiludinem, non 
jnm tenemus pnrsentcm , sed exspectamus fuluram : 
et lioc pcr patientiam; quia in malis sumus, quoe pa- 
ticnter lolerare dcbemus , donec ad illa veniamus 
boiia ubi omnia erunt , quibus inefltiibiliter delecte- 
mur ; nihil erit auiem, quod jam tolerare dcbeamus. 
Talis salus, quae in fuiuro erit sxculo, ipsa erit etiam 
flnalis beatiludo. Quam beatitudinem isti philosophi , 
quoninm non vidcnles nolunt credere, hic sibi conan- 
tur falsissimam fabricare , quanto superbiore , tanto 
roendaciore virtute. 

CAPIJT V. — De $ocinti vita, qum cum maxime expe^ 
tenda $it , multi$ of[en$ionibu$ $cepe $ubvertilur, 
Qdod nutcm socialem viiam volunt esse sapientis , 
nos niulto amplius approbamus. Nam unde istn Dei 
dviias , de qua hujus operis eecc jam iindevicesiiniim 
librum versamus in manibus, vel inchoarefur csorui, 



vcl progredereliir excursu , vcl apprehcndercl dcW- 
tos Gncs,si non esset soclalis vita sanctonim? Scd in 
liujns mortalitatisajrumnaquol etqunntisabundetmn- 
lissocietashamann , quisenumerarevaleatt quisxsti- 
mare sufficiat? Audiant apud comicos suos hominem 
cnm seiisu alque consensu omnium hominum dicere : 
imxi iixorem, qoam ibi miseriam vidi ! Nati fllii* 

Alia cura. 

( Terent Jdelphorum, actu 5, $cen, A, ver$. 13, 14. ) 

Qiiid itidem illa , qu» in amore vitia commcmorat 
idem Terentius, injuriae, suspiclones, inimicitiae*, 
bellum, pax rursiim (Eunuch. act, i,$cen i,»- li-16) : 
nonne res humanns ubique impleverunl? nonne et in 
amicorum honestis amoribus plerumque contingunt? 
nonne liis usquequaque plen» sunt res humanx, ubi 
injuiias, suspicioiies , inimicilias, bellum , mala ccrta 
seniimus; pacem vero incertum iKmiim, qnoniam 
corda eorum, ciim qiiibuseam lenere voliyius, ignora- 
mus ; el si nosse hodie possemus , qualia cras fuUira 
essent utique nesciremus ? Qiii porro intcr se amido- 
res solent csse, vel debent, quam qui una eliam con- 
tincntur domo? Et tamen quis inde securus esl, cum 
taiita sxpe mala ex eorum occultis insidiis exstiterint; 
tanto amariora , qnanto pax dulcior fuit ; qu» Tcra 
putato cst , ciim astutissimc fliigeretur? Propler quod 
omniiini pectora sic attingit , ut cogat in gemitum , 
qiiod ait TuUiiis : Nullai sunt occuUiore$ insidiee^ quam 
h<e qucB latenl in $imulatione officii^ aut in aliquo ntcor 
$itudini$ nomine, Nam eum qui paUim e$t adver$ariu$, 
fadle cavendo vitare po$$i$ : hoc vcro occuUum, itilesli- 
ittim ac dome$tiam malum non $olum exi$til *, verum 
etiam opprimU^ antequam pro$picere atque explorare 
potueri$ {Cicer, in Verrem act. 2, lib. i, cap. i5). Pro- 
pter qiiodetiam divina vox illa, Et inimici honuni$^ do- 
me$tici eju$ {Matth, x, 56) , cum magno dolorc cordis 
auditur : qiiia ctsi quisque tam foriis sit, ut «quo ani- 
mo perferal ; vel tam vigilans, ut provido consilio ct- 
veat, qux advcrsus eum molitur amicitia simulau : 
corum tamen hominum perfldorum malo, cum eos 
esse pessimos experiiur , si ipse bonus est , graviier 
cxcrucietur nccesse est ; sive semper maii fucrint, el 
se bonos finxerinl, sive in islam malitiam ex boniute 
muUiti siiit. Si ergo domns communc perfugium in 
his malis humani gencris tuia non est, quid civitas, 
qua! qunnto major esl, tanlo f<»rum ejus litibus cl d- 
vilibiis et crimiiialibus plenius, eliamsi quiescant, non 
solum turbulentaj , veruni saepius et cruenta seditio- 
iies, nc hella civilia, a quorum evenlis sunt aiiquando 
libenB civitatcs, a periculis nunquam ? 
CAP13T Vi. — De errore humanorum judidorum^ am 

verita$ Uttet, 
Quid ipsa judicia hominum de hominibus» quae d- 
viutibus in quanialibet pacc manentibus deesse wm 
possunt, qualia putamus esse, quam misera, quani 
dolenda ? quandoquidem hi jiidicant, qui conscientias 
eorum, de quibus judicant, cernere nequeunt. Unde 
sappc coguntur tormentis innof^cnlium tcstium ad alic- 
nam causain perlineiilem quxrere vcriuiem. QumI 

« flic apud Terentium addilur, fnrfttciiF. 
* hp%xA cicetoik&n fnonmodononeiistU, 



m 



LIBER DECIMUS NONUS. 



6M 



eam in sua causa quisqne torqnetur ; et cum qureri- 
tur ntrum sit nocens, cruciatur, et innocens luit pro 
incerto scelere certissimos poenas ; non quia iltud 
commisisse detegilur, sed quia non commisisse nesci* 
tur ? Ac pcr hoc ignorantia judicis plerunique est ca- 
lamitas innocentis. Et quod est intolerabillus, magis- 
que plangendum, rigandumque, si fleri possit \ fon- 
tibus lacrymarom ; cnm propterea judex torqueal 
accusaium, ne occidat nesciens innocontem, fit per 
ignorantke miseriam, ut et tortiim et Innocentem 
occidat, qucm ne innocentem occideret torserat. Si 
enim secundum istorum sapientiam delegerit ex bac 
rita fiigere, quam diutius illa suslinere tormenta ; 
quod non comroisit, commisisse sc dicit. Qiio damna- 
to ct occiso , utruro nocenlem an innocentem judex 
occiderit, adhuc ncscit, queni ne innocentem nesciens 
occideret torsit : ac per boc iniiocentem et ut scirel 
torsit, ei dum nesciret occidit. In bis tenebris vita 
tocialis, sedebit jiidex illesapiciis, an non sedebit *? 
Sedcbit plane. Constringit eniin eum, et ad boc of- 
licium pertrahit hiimaiia societas, quam deserere ne* 
fas ducit. IIoc eniin neras esse non ducit, quod iestes 
innocciiU'S iii causis torquentur alienis : quod bi qui 
arguuiitur, vi dolorls plerumque supcrati, et de se 
falsa conressi, etiam puniunlur innocenies, cum jaro 
lorti fuerint innocentes : quod etsi non mortc punian- 
lur, in ipsis vel «x ipsis tormentis plerumque moriun- 
lur : quod ' aliquando et ipsi qui arguunt, human» 
soeietati (ortasse, ne criinina impuiiila sint, prodesse 
cupientes, et mcntientibus tesiibus, reoque ipso coo* 
tra lormeiita duranie immaniier, nec fatente, proba- 
re quod objiciunt non valentc*:, quamvis vera objece- 
rini, a judice nesciente damnantur. Ha!C tot et tanta 
mala non deputat esse peccaia : non enim haec facit 
sapiens judex nocendi voluniate , sed necessiiaie 
nesciendi ; et tamcn quia cogit humana societas, 
necessitate etiam judicandi. Haec est ergo quaro di- 
cirous, miseria certe hominis, etsi non malitia sa- 
pientis. An vero necessitate nescicndi atque judican- 
di torquet insontes, puiiit insontes, et pariim est illi 
quod non est reus, si non sit iusuper et beatus ? 
Quanto consideratius et homine dignius agiioscit in 
ista necessitate niiseriain, eamquc in se odit ^ ; el, 
si piesapit, clamat ad Deum, De necessilatibus meis 
erue me ( Psal, xxiv, 17 ) ? 

CAPUT VH. — De diversilate linguarum, qua socie* 
tas hominum dirimitur; el demiseria betlorum, eliam 
qwBJusta dicuntur. 

Posl civitatem vel urbem scquiiur orbis terrx, in 
quo lertium gradum ponunt societatis humana:, in- 
cipientes a domo, atque inde a J urbem, deinde ad 
orbcm progrediendo venicntes : qui utique, sicul 
aquarum congcries, quanto major est, tanto periculis 
plenior. Iii quoprimum liiiguarum diversiias hominem 

^ Sic Doslri omnes Mss. lo B., posset. M. 

* Nostri codices, an non audebU ? M. 

* Sola editio lx)v., Qidd quod, etc. 

^ vind. Ani. et Er., Quanto consideralim et hondne 4i' 
gniitSf et hondnem agnoscit m isla necessitatet eamque fnt- 
seriam in se odit. 



alienat ab homine. Nam si doo sibimet invicem fiant 
obviam , neque practerire, setl simnl esse aliqua ne- 
cessilalecogantur, quoriim neuter noril Ihignam al- 
lerius ; facilius sibi animalia muta, ctiam diversi ge- 
nerls, qoam illi, cum sint homines ambo, sociantur. 
Qnando enim qox senrnint, interse communicaro 
non possunt, propter solam linguoR diversitatem, ni- 
hil prodcsl ad consociandos honiines tanla similita- 
do naturx : iia ut libentius homo sit cum canc sno, 
qnam cum homine alieno. At enim opera data est, 
ulimperiosacivitas non solum jngum, vcrum etiam 
linguam suam domitis gentibus per paccm societaiis 
imponcrct ; per quam non deesset, imo et abundareC 
etiam interpretum copia. Yerum est : sed Iioc qunro 
multis et qiiam grandibus bellis, quanta slrnge homi- 
num, quanta effnsione humani snngninis comparatum 
cst ? Quibus trnnsactis, non cst Limen eorumdcm ma- 
lorum finita miseria. Quamvis cnim non dcfucrini, 
neqiie desfnt hostes * extene naiiones, coiitra quas 
sempcr bella gesta sunt, ct gerunt ir : tamen etiam 
ipsa imperii latiludo peperit pejoris generis bella, 
socialia scilicel et civilia ; quibus niiserabilius qiiatl* 
lur genns huroannm, sive cum belligeralur, ut nll; 
quando conquiescant ; sive cum timetur, ne rursos 
exsurgant. Quorum maloriim mulins et multiplices 
clades, duraset diras ncccssitatcs, si ul dignum est 
eloqui velim, quanquam nequnquam sicut res postulal 
possim ; quis eritprolix.ne disputalionis modus? Sed 
sapiens, inquiunt, justa bella gesturus cst. Quasi non, 
si se hominem mcminit, mnlto magis dolebit justo- 
rum nccessitatem sibi exstitisse bcllorum ; quia nltl 
justa essent, ei gerenda non essent, ac pcrhocsapien- 
ti nulla bella essent. Iniquitas enim pariis adverssa 
justa bella ingcril gerenda snpienti (a) : qux iniqui- 
las utique homiiii est dolcnda, qnia hominuin est, 
etsi nulla ex ea bellandi necessitas nasccrelur. Haec 
itaque mala tam magnn, tnm horrenda, tam so^vay 
quisquis cum dolore considerat, miseriam fateatur. 
Quisquis autem vel patitur ea sine animi dolore, vel 
cogiiat, multo uiiqiie miserius ideo se putat beatumy 
qtiia el hiimanum pcrdidit sensum. 

CAPUT Yllf. — Quod amicitia bonorum secura esu 
non possity dum a periculis quoe in hac vita sunt, tre* 
pidari necesse sit, 

Si autem non contingat quaedam ignoradtia similis 
dementidc, quai tamcn in hnjus vitas miscra conditio* 
ne saepe contingit, ul credatnr vel amicus esse q«i 
inimicus est, vel inimicus qiii amicus csl ; quid nog 
consolatur in hac huinana societaie erroribus xrumnls- 
quc plenissima, nisi fides non ficta, et mntua dilcctio 
verorum et bonorum amicorum ? Qaos quanto plure^ 
et iii locis pluribns habemus, tanto longius latiusqua 
metuimus, ne quid eis contingnl mali de lantis ma* 
lorum aggeribus hnjiis sseciili. Non enim tantummodo 
soliiciti surous, ne famc, iie bellis, ne morbis, ne ca- 
ptivitatibus arflignniur, iie in eadem servilutc talia 

> sic nostricodices. in B., neque hokles desbU, M. 
(n) Oonf. Qosest. iu Jesum Vave, q« Id. 



^ 



DC aVITATC DEI, S. AUGUSTINl 



m 



fttUaniur , qualia nec cogiiare •ufGdmus : veruui 
eliam, ubi liuior cst mullo amarior» ne in pcrfldiam* 
roaliliam nequitiaroque muienfr. Et quando ista 
contingunt ( tanto uti(|uc plura, quanio ilii sunt plu* 
reSy et in pluribus locis * ) et in nosiram notitiam 
perferuntur, quibus cor nostrum flagris uratur, quis 
potest, nisi qui Ulia scntit, advertere ? Hortuos quip- 
pe audirc mallcmus : quamvis el boc sinc dolore nou 
possimus audire. Quorum enini nos viia proptcr 
amicitisB solalia * dclectabat, unde ficri potest ut 
eorum mors nullam nobis ingerat moestitudinem ? 
Quam qui proliibet, probibeat, si poie^il, amica col- 
loquia, intcrdicat amicalem vel intcrcidat afTectum ', 
omnium humanarum necessitudinum vincula mentis 
immiti stuporc disrumpat ; aut sic eis uicndum cen- 
seal« ut nulla ex eis animum dulcedo perfundat. Quod 
8l fieri nullo modo potest, etiam boc quo pacto fulu- 
nini est, ulejus nubisamara mors non si^ cujusdul- 
cls esl vita ? llinc est enim ct luclus, quoddam non 
iDhumani cordis ^ quasi vulnus, aul ulcus, cui sanan- 
do adliibcntur orficiosae consolationes. Non enim pro« 
pterca non csl quod sanclur, quoiiiam quanto est 
aoimus mclior, tanto iii eo citius faciliusque sanatur. 
Cum igilur etiam de cbarissimorum mortibus, maxi- 
me quorum sunt buinanx societati officia neccssaria, 
nanc mitius, nuiic asperius afHigatur viu mortalium ; 
mortuos tamcn eos, quos diligimus, quam vel a fide, 
vel a bonis moribus lapsos, lioc esl, in ipsa anima 
mortuos audire seu videre mallcmus : qua ingenti 
materia malorum plena est terra ; propter quod scri- 
ptum est, Numquid non tentatio (a) esi vita humana 
mper terram ( Job vii , 1 ) ? Et proptcr quod Ipse Do- 
miniis ait, Vai mundo ab uandalis ( Matth. xviii, 7 ) : 
el itcriim, Quoniam abundavit, inquit, iniquitoi, refri- 
getcel charilas multorum ( Id. xxiv, 12 ). Ex quo fit, 
ut bonis amicis mortuis gratulemur, et cum niors 
eorum nos contristet, ipsa nos certius consoletur : 
quoniam malis caruerunt, quibus in hnc ^ita etiam 
boni homines vel coiiteruntur, vel depravantur, vcl 
In u!roque periclitantur. 

CAPUT IX. — De amicilia tanetorum Angelorum^ 
qua: homini in hoc mundo non potesl esse mamfesta , 
prcptcr fallaciam dtBmonum^ in quos inciderunt qui 
iiti/fos sibi deos colendos putarunt, 

In societate vero sanctorum Angeloriim, quam 
pbilosoplii illi, qui iiobis deos amicos esse voloerunt, 
quarto constiiuerunt loco , velut ad mundum venien- 
tes ab orbe tcrranim , ut sic quodammodo comple- 
cterentur et coelum ; nullo modo quidem inetuimus , 
iie tales amici vel morte nos sua , vel depravationo 
contristcnt. Sed quia nobis non ca qua bomincs fa- 

* Hic plerique manuscrlpti omittnnt, et in pluribus locis 

* viod. ADi. Er., andcUia! specialis solatia, Lov, anacitias 
wciaHs solatia. At maQUscripti nec habeot, speciatis , nec, 
«octa/ts. 

* IQ editis, interdieai anticalem societatem^ vel intercidat 
a/fectum, Abest , societatem^ a maQuscripUs ; et verbum, 
amicatem , relcrtur ad affectum , tanquam acyectivum ad 
substaQtiviun. 

^ ita plerique et mclioris ootae roanuscrif ti. Editi vero, 
ImcUu quidmnin Immano eorde, 
(a) in vulgtta, •" ' 



miliaritate misccntur (quod etiam ipsuro ad xmiiui:is 
bi^us pertinel vitas ) ct aliquaiido satanas , sicnl legi- 
mus transfigurat se velut angelum ^ lucis (II Cor. xi , 
14), ad tentandos eos quos ita vel erudiri opus esi, vel 
decipi justumest; niagna Dci niisericordia necessa- 
ria est , ne quisquam , cum boiios Angelos aaaicos se 
habere pulat, habeat nialos dxmones amicos fictos , 
eosqne tanto noccntiores , quanto astutiores ac falla- 
ciores patiatur iuimicos. Et cui inagna ista Dei mtsc- 
ricordia necessaria est, nisi magn» human:e miseria.*, 
qaai ignorantia tanta premitur, ut facile ittonim si- 
mulatione lailatur ? Et illos quidcm pliilosopboe iu 
impia civiute , qui deos sibi amicos esse dixerunt , 
in dsemones malignos incidisse certissimum esl, qui- 
bus tota ipsa civius subditur, aetemum cum eis liabi- 
tura suppliciiim. Ex eorum quippe sacris , vel poiius 
sacrilegiis, quibus eos colendos, et ex ludis, immun- 
dissimis, ubi eorum crimiiia celebrautur, quibus eos 
pkicandos putaverunt, eisdem ipsis auctoribus el 
exactoribus talium tantorumque dedecorum , saiis ab 
eis qui coiantur apertum est. 

CAPUT X. — Quis fructus sanctis de superata hujus 
viUe tentatione paratus iit *. 

Sed neque sancti ei fideles unius veri Dei sommi- 
que cultores , ab eorum faUaciis ei multifonBi ten 
iatione securi sunt. In hoc enim loco iiifinnitatis el 
diebus malignis etiam ista solliciiudo non esi inuiilis , 
ut illa securitas , ubi pax plenissima atque certissima 
esi , desiderio ferventiore quxraiur. Ibi enim eraui 
naturae munera , hoc est , qwe naturx nosirae ab 
omnium naturaruin Creatore donaniur, non soltiro 
bona , verum ctiam sempiterna ; nonsolum in animo, 
qui sanatur ' per sapientiam, vcrum eliam in corporc, 
quod resurrcctionu renovabiiur. Ibi virlutes, iion 
conira ulla vitia vcl mala quxcumque certantes , sed 
habentes victorix prxmium xternam pacem , qiiam 
nullus adversarius inquictet (a). Ipsa esi enim beati- 
tudo finalis, ipse perfectionis finis , qui consumeDtem 
non habet finem. Hic autem dicimur quidem beati, 
quando pacein habemtis , quantnlacumquc hic baberi 
poiest in vita bona : scd bxc beatitudo iili , quam fi- 
nalemdicimus, beatitudini comparaia , prorsus mi- 
seria reperitur. Ilanc ergo pacem , qualis hic polesi 
esse , mortalcs homincs in rebus mortalibus quando 
liabemus, si recte vivimus , bonis ejus recie ulitur 
virtus : quando vero eam non babemus, etiam malis, 
quae bomo patitur, bcne uiitur virtus. Sed iunc est 
vera virius, qnando et omnia bona quibus bene uii- 
iur, ct quidquid in bono usu bonoruin et malonim 
facit, et se ipsam ad eum finem refcri, ubi nobis 
talis et tanta pax erlt , qua melior et major esse non 
possit. 

< Editi, in angetum. AtMss., velut angetum : ei sic pia- 
sim AugustiQUS. 
* Mss., panolttr. 

> lu editis, sanoMliir. At in manuscripiis, 
(a) oonf. Ub. 14 de itinii., n. 11 



«57 UBER DECIMUS «ONUS. 

CAPUT IX. — De beatitudine paeis ccternos^ in qua 
»ancti$ finis est , id est vera perfcctio. 

Qnnpropler possnrnus dicere , fines * bonorurn no» 
(trorum cssc pacem , sicut octemam esse diximus 
vitnni : prxsertim quia ipsi civiiali Dei, de qua nobis 
est isti operosissima disputaiio, in sancto dicitur 
Psaimo» Lauda^ Jcrusatem^ Dominum; cotlauda 
Deum tuum , Sion, Quoniam confirmavit seras porlo- 
rum tuarum , benedixil filios tuos in te, qui poiuit fine$ 
tuos paeem {Psal. cxLvii, 14-14). Quando enim con- 
firmatx fuerint sera) portarum cjus, jam in illam nul- 
lus iiiira!)it, nec ab illa ullus exibit. Ac per hoc fines 
ejus enm dcbcinus hic iiitetligere pacem , quaro volu- 
mus demonstrare finalem. Nam et ipsius civitatis 
mysiicum nomen, id cst Jerusalcm , quod el ante 
]ain diximus , Visio pncis interpretntur. Sed quoniam 
pacis nnmen etiam in his n^bus mortalibus freqnen- 
tatnr, ubi ulique non cst vita xtema; propterea finem 
civitatis hujus , ubi erii stimmum bonum ejus, aeter- 
nam vitam maluimus coinmemorare quam pacem. 
De quo fine Apostolus ait , Nunc vero liberati a pecca» 
to^ servi autem facti Deo^ habetis fructum vestrum in 
sanctificationem , finem vero vitam CBtemam (Rom. \^ , 
S%). Sed rursiis quia vita xterna ab his qui familia- 
ritatem non habent cum Scripturis sanciis, potest 
accipi cliam malorum vita ; vel secundum quosdara 
otiam philosophos , propter animnc Immortalitatem ; 
vel etiam secundum fidem nosiram , propter poenas 
interminabiles impioram, qui utique in xtemiim 
cmeiari non polerunt , nisi etiam vixcrintln aeternum: 
profecto finis clvitatis hujus , in quo snmmum habebit 
l)0nnm,vcl pax in vita 9eterna,ve1 vitaaeteraa inpace 
dicendus est , ut facilius ab omnibus possit inieHtgi. 
Tantumestenim pads bonum, utetiam in rebus terre- 
nis atque mortalibus nihil gratius soleat audiri , nihil 
desiderabilius concupisci , nihil postremo possit me- 
•lius inircniri. De quo si aliquanto diutius loqiii volue- 
rimus , non erimus, quantum arbitror, onerosi legen- 
tibus , et propter finem civitatis hujus, de qua nobis 
sermo est , et propter ipsam dulcedinem pacis qu» 
omnibus charaest. 

CAPUt XII. — Quod etiam bellantium sasvitia omnes- 
que hominum inquietudines ad paci» finem cupiant 
pervenire , nne cujus appetitu nulla natura sit, 

i. Quod eiiim mecum quisquis res humanas nalu- 
ramque communem utcumque intiictur agnoscit, 
sicut nemo est qui gaiidere nollt, iia nemo est qul 
paccm habere nolit*. Quandoquidem et ipsi qiii bella 
volunt , nihil aliud quam vinccre volunt : ad gloriosnm 
ergo paccm bellando cupiunt pervenire. Nam quid est 
alind victoria , nisi subjcctio repugnnnlium ? quod 
cum factum fuerit, pax erit. Pacis igitur intentione 
geruniur et bella , ab his eiiam qui virtutem bellicnm 
student exercere imperando atque pugnando. Unde 
pncem constat belli esse optabilem finein. Oninis 



6SS 

enlm bomo etiam bclligerando pacem requirit : nemo 
antem bellam pacificando. Nam et illi qui pncem , in 
qua sunt, pertiirbari volunt, non pacem odemnt , sed 
eam pro arbitrio suo cupinntcommutari. Non ergo nt sit 
pax nolunt, sedut ca sitqitam volunt. Denique eisi per 
seditionem se ab aliis separaverint, cum eis ipsis eoii- 
spiratis vel conjuraiis suis nisi qualerocumque pt* 
cis speciem tcneant, non efliciuut quod intenduiit* 
Proinde latrones ipsl , ut vehcmentius et tutius iiH 
fcsti sint paci cap.teroraro , pacem volunt babere 80- 
ciomm. Sed etsi unus sit tam praepollens viribus , ei 
conscios ^ ita cavens , ut nulli socio se committat » 
solusque insidians et praevalens, quibus potuerll 
oppressis et exstinctis pnedas agat, cum eis cerle 
quos occidere non potest , et quos vult latere quod 
facit , qualemcumque umbram pacis tenel. lii doroo 
autem sua curo uxore et cum filiis , et si quos alioe 
illic babet, sludet profecto esse pacatus: eis quippe 
ad nuturo obteroperantibus sine dubio ddectatiir. 
Nam si iion fiat , indignatur, corripit , vindicat : el 
domus sua^ pacem , si ita necesse sit , etlam saevien- 
do componit ; quam seiitit esse non posse , iiisi cni- 
dam principio , quod ipse in domo sua est, caetera in 
eadero domcstica societate subjecta sint. Ideoque sl 
offerretor ei servitus plurium , vel civitatis vel gen- 
tis , ita ut sic ei servirent , quemadmodtiro sibi doml 
su» serviri volebat;non se jaro laironero laiebrlt 
eonderet,sed regein conspicuuin sublimaret, eom 
eadem in illo cupiditas et malitia permaneret. Pacem 
itaque cum suis omncs babere cupiunt, qiios ad simm 
arbitriumvoluntvivere. Nam etcnin qtiibusbellum ge- 
runt, suos facere, sipossint, volunt , eisque subje- 
ctis ieges suae pacis imponere. 

2. Sed faciamus aliquem, qualem caiiit poetica et 
fabulosa narratio ; quem fortasse, propter ipsaro in- 
sociabilem feritatem, semihominero quaro hcmiinem 
dicere maluemnt (a). Quamvis ergo hujus regnum 
dirx speluncae fuerit solitudo, tamque * inalitia slii- 
gularis, ut ex bac ei nomen inventum sit ; naro ma- 
lus graece xeu6i dicitur , quod ille vocabatur : nulla 
conjux ei blanduro ferret referretque senuonein, nnl- 
lis filiis vel alluderet parvulis, vel grandiusculis im- 
pcraret, nuNo amici collo<iuio frucretur, nec Vul- 
cani pairis, quo vel hinc tanlum noii param felicior 
fuit, quia tale roonstruro ipse noii genuit : nihil ctii- 
quam daret, sed a qiio posset quidquid vellel, et 
quando posset , el quantum vellct ' auferret : taroen 
in ipsa sua spelunca solitaria, cujus, ul describitur, 
seroper recenti caede tepebat burous ( VirgiL jEndd» 
lib, 8, vers. 195, 196 ) , nihii aiiiid quam pacero vo* 
lebat, iii qua neino illi roolestus esset, nec ejus quieu 
tem vis ullius lerrorve turbaret. Cum corpore suo 
denique paeem babero ciipiebat : et quantum liabe« 



* Er. et Lov., finem. caeteri libri, fines. 

\ Er. Lugd. ven. sic legunt bnuc locum : Quod mecum 
qutsquts res humanas naturamque communem utcmnqtie «t- 
f Neltir, agnosdt. sicut enim nemo est qui gandere notit. ita 
nemo est qui pactm habere noUt, M. 



« sola editio Lov., contoeios, --Sic oodd. 238 et 90S0. il 

* iHures Mss., tanquam, 

* NonnulU mss.. quw vellet ; oroisso, el. AlU, quem ; vel, 
quuniy vel cum veUet : pancls exceptis, qui cuin ectttis ha- 
bent, et quantumvellet, 

(a) ^UIcatur bic Cacus, de quo virgil. iEneid lib. 8, 



639 DE CIVITATE DEI» 

bat, lantum illi bene erat. Quandoquidero membris 
obtemperaiiiibus imperabat; etut suam mortaliialcm 
adversum se ex indigentia rebellantem, ac sedilionem 
famis ad dissociandam atque exchidendam decorpore 
animam coiicitanlem , quanta possel fcstinatione pa- 
caret, rapiebat, necabat, vorabat ; et qiiamvis inima- 
nts ac ferus, paei tamen sux vitx ac saluiis immaiii- 
ter et ferociter consulebat : ac per hoc si pacem, 
quam in sua spelunca atque in se ipso habere 
satis agebat S cum aliis etiam habcre veilet, nec 
loalus , nec roonsirum , nec semihomo vocaretur. 
Aut si ejus corporis forma , et atrorum ignium vonii- 
tus ab eo dcterrebat homiuum societatem ; forte non 
iiocendi cupiditate, scd vivendi necessilate saeviebat. 
Terum iste non fuerit, vcl , qiiod inagis crcdendiim 
est, talis non fucrit, qualis vanitate poetica descrihi* 
tur : nisi enim iiitnis acciisaretur Cacus, parum Iler- 
cales laudarctur. Talis ergo homo, sive semihomo, 
ineiius, ut dixi, creditur non fuisse, sicut mulia fig- 
menta poetarum. Ipsx enim s;evissimx ferx, unde 
illc parlem habuit feritatis (uam etsemifcrusdiclus esl) 
( VirgU.^jEneid. lib, S, v, 2G7), genus proprium quadam 
pace custodiunt, coeundo , gignendo» paricndo, feius 
fovendo ntque nutriendo, cum sint plerxque insocia- 
biles et solivagsc : non scilicct ut oves, cervi, co- 
lumb.T, stiirni, apes ; sed ul leones, vulpes, aquilae, 
noctus. Qux enim tigris non filiis suis mitis immur- 
inurat , et pacata feritate blanditur ? quls inilvus, 
quantumlihet solitariusrapinis circumvolct, iion con- 
jugium copulat, iiidum congerit, ova confovet, pullos 
alit , et quasi cum sua matrefamilias societaiem do« 
inesticaro quanti potest pace conservai ? Qiiaiiio roa- 
gis homo fertur quodaromodo naturx suae legibus ad 
ineundam socielatcin paccmque cum hominibus, 
quanlum in ipso cst, omnihus ohtinendam : cuin 
etiam mali pro pace suoriim belligercnt, omnesqiie, 
si possint, suos facere velint, ut uni cuiicti et ciincta 
dcserviant; quo pacto, nisi in ejus pncem *, vel 
amando, vel timendo conseniiant? Sic enim supcrbia 
perverse imiiatiir Deum. Odit namque ciim sociis 
scqualiialem sub illo : sed imponere vult sociis do* 
minaiionem suam pro illo. Odit ergo jusiam pacem 
Dei et amat iniquam pacem stiaro : non amare tamen 
qualemcumque pacem nullo modo potest. Nulluro 
quippe vitium ita contra naluraro est, ut natura: de- 
lcat etiam extrema vestigia. 

3. Itaque pacem iniquorum in pacis comparatione 
jttstorum ille videt, nec pacem esse dicendam,qui no- 
vit pnrponere recta pravis et ordinata perversis. 
Qiiod autem perversum est, hoc etiam necesse est ut 
in aliqua et ex aliqua et cum aliqiia rerum parte pa- 
catum sit, i» quibus est, vel ex quibtis constat ; alio* 
quin nihil esset oranino. Velut si quisquam capite 
deorsum pendeat, perversus est utique siius corporis 
et ordo membrorum ; quia id quod desuper esse na- 
lura postulat, subtcrest, et quod illa subter vult esse, 
dcsuper faclum est ; conturbavit ' carnis pacem ista 

< Sic manuscripti. Editi vero, satagebat» 

* Rditl, nidutin ms pacem, Abest, utf a manuicrlptiS. 

• sic N£S. Editi vero, omturMbit. 



S. AUGUSTIN! M 

perversitas, el ideo est molesta : verumtamen uiiiua 
oorpori suo pncata esi, et pro ejiis salule satagit, et 
ideo est qui dolcat ; qux si molesiiis ejus exclusa dis- 
ccsscrit, quandiu membrorum mnnet coropago, non 
est sine qtiadam parlium pace quod remanel, et ideo 
adhuc est qui pcndeat. Et quod terrenum corpus iu 
terraro nititur, et vinculo quo suspensum est reniti- 
tur, in stix pacis ordinem tendit, etlocum quo reqaie- 
scat quodammodo ponderis voce poscit, jamque exa- 
nimeacsineutlosensu, a pacctamen naturali sui ordi- 
nis non reccdit, vcl cuin tenet cam, vel cum fertur ad 
eam. Si enim adhibeantur medicamenta, atqticcura- 
tio, qu3e formam cadavcris dissolvi dilabique non si- 
nat*, adhuc pnx qu.Tdam parles parlibus jungit, to- 
tsimquc molem applicat lerreno et convenienti, ac per 
hoc loco pacaio. Si atitem nulla adhibeatur cura 
condiendi *, sed naturali cursui relinqtiatur, Utmdiu 
quasi tnmultuatnr dissidentibus exallationibus et 
nostro inconvenientihus sensui : id enim est qood 
in putore sentitur, donec inundi conveniat cle- 
mentis, el in eorum paccm particuialim patilntinique 
discedat. Nullo modo tamen inde aliquid legibus 
summi illius Creatoris Ordinatorisque subtrahitur, a 
quo pax universitatis administratur : quia etsi de 
cadavere mnjoris animantis animnlia minuta nascan- 
tur , eadem lege Crealoris qu.rque corpuscula in sa* 
lutis pace suis animulis ' serviunt : elsi morttiorum 
cnrnes nb aliis animnlibus devorentur, easdcm leges 
per cuncta difTusas ad salutem generis ciijusquc mor- 
taliuin, congrua congruis pacificanlcs, qitnquaversum 
trahantur, ct robiis quihiiscumquc junganlur, et in res 
quasllbet converlanttir et commulentur, invcniunL 

CAPUT XIII. — De pace univer$ali, quas inter qua»^ 
libet periurbationes privari non potest leqe naturat^ 
dum sub justo judice ad id quisque pervenit ordino' 
tione^ quod meruit voluntute. 

i. Pax iiaqne corporis, est ordinata temperatora 
]Kirtiuni. Pax animx irrationalis, ordinnta rcquies 
appelitionum. Pax anim.nc rntionalis, ordinati cognl- 
tionis actionisque consensio. Pnx corporis et anirose, 
ordinata viu et salus animantis. Pax hominis morta- 
lis et Dei \ ordinata in fide sub xterna lege obedlen- 
tia. Pax hominuro, ordinaia concordia. Pax domus, 
ordinata impcraiidi atque obedicndi concordia coha- 
bitaniium. Pax civitaiis, ordinnta imperandi atqne 
obediendi concordia civiiim. Pnx coelestis civitatis, 
ordinatissima et concordissima societas fruendi Deo 
et inviccm in Deo. Pax omnium rcruro , tranquillilas 
ordinis. Ordo est pnriuro dispnriiimque rerum siia 
ciiique loca tribuens dispositio. Proinde miseri, quin, 
in quantum miseri suut, tiiique in pacc non sunt , 
tranquillitate quidem ordinis carent, ubi perturbatio 
nolla est : verurotaroen quia merito justeque roiscri 
sunt, in ea quoque ipsa sua miseria piaeter ordinem 

1 sola editio Lov., sinant. 
* Nostri codices , condendi. M. 
« vind. et Am.» smsammakbus. NonnulU llss., stit um- 
malts. ,. _ 

^ Editi, et Dei immortati». Abest, tamimtalk^ a Duunitcri- 

ptis. 



64i 



LIBEH DECUiUS NONUS. 



6IS 



es9t non possniil ; nort quidein conjuncti beatis, 8fd 
Ab eis lameii ordinis Icyc sejuiieti. Qui cum fiiiie per* 
lurbdlione sunt \ rebus in quibus suiit, quantacuin* 
que congruentia eoaptantur : ac per boc est in eis 
oniinis iionnulla tmnquiliitas : iiiesl ergn nonnulla 
pax. Verum ideo miseri sunt, quia, clsi iii aliqiia 
sccuriuue non doleiil, iion tamen ibi suiit» obi securi 
csse acdoiere nondebeant : miseriorcs auteni, si pax 
cis cum ipsa lege iion est, qua naturalis ordu admi- 
nislratur. Cum auiem dolciit, ex qua parlc dolcnl, pa- 
cis pei turliatio facia est : in illa vero adbuc pax cst, iii 
qu.i nec dolor urit, nec compago ipsa dissol\ilur. Sio- 
ut ei-go est qiiaedam viia siiic dolorc, dolor aiiicm 
sine aliqua vila essc non potest : sic cst (lax qu:e- 
dam sine ulio liello, licllum vcro cssc sinc aliqua paco 
non polest ; non sccundum id qiiod iiciluin csl, scd 
sccunduni id quod ab cis vel in cis gcritur , qiix ali- 
quasiiatunc sutit : quod nullomodo essciit, si iioii qua- 
iicuiiique pace sulisislcrcnt. 

S. Quapropter naiura cst , in qua nullum inaluiii 
csi, vei etiaro in qua nullum poicst cssc malum : csse 
autem natura, in qua iiullum iionum sit, iton |H>tcst. 
Proinde nec ipsius diaboii natura, in quantuni natura 
est , nialum est : scd pcrvcrsiias eam malam facit. 
Iiaque in veritate non stciil (Joan, viii , 44) , scd ve- 
ritalis judicium non evasit : in * ordinis tranquiiiitatc 
iion mansit , ncc idco tamcn a potestate Ordinatoris 
cffugit. Bonum Dei, quod illi csl in natura, iion eum 
siibtrahit justitix Dei, qua ordinatiir iii pccna : nec ibi 
Dcus bonum inscquitur quod crcavii, sed malum 
qiiod illc conimisil. Neque eniiii tolum aufcrt quod 
natunc dedii ; sed aliquid adimit , aliquid rclinquit » 
ut sit qui doleat quod adimit '. Et ipse dolor tcsti- 
monium esl boni adempti et boni rclicti. Nisi eniin 
l>oiium rclictum essct , bonum aiiiissum dolere noii 
posset. Nain qui peccat, pejor cst, si Ixtalur in darano 
xquilalis. Qui vcro crucialur , si nibil inde acquirat 
boiii , dolet damiium salulis. Et quoniam xquitas 
ac salus ulrumquc boniim esl , iionique amissione 
dolcndum est poiius quam Iu:tandum ( si tamen noii 
slt compei.saiio nielioris , molior cst autem aniiui 
oiquiias, quain corporis sanitas), profccto coiivcnien- 
tius injusius dolet iii supplicio , quani Ixiaius est in 
deiicio. Sicut ergo l:i*titia deserli boni in peccato 
tcstis cst voluiitatis nial£ ; ila dolor amissi boni in 
supplicio tcstis esl nalurx bonx. Qui cniin dolel 
ainissam naturx su» pacem , cx aliquibus reliquiis 
pacis id dolet , quibus fit , ut sibi amica natura sit. 
Iloc aiitcni \h extremo supplicio recie fit , ut iniqui 
ct inipii naturalium i>onoruin dainna in cruciatibus 
defleant, sentientes corum ablatorem justissiinum 
Deum , quem contempserunt bcnignissimum iargi- 
lorcin. Deus ergo nalurarum omnium sapientissimus 
conditor ct jusiissimus ordinalor , qui terrenorum 
ornamentoriim maxinium instiluit mortale gcnus hu- 
nianuni , dcdit bominibus quxdain l)ona buic vita: 
coiigrua , id est , paccm tcmporalem pro inodulo 

* SicMss. Ediii vero, ncni.nt, , 

* Editi, quia iit. At oiss. noa habcaty quia, 

* Er. et Mss., ademiL 



mortalis vtist in ipsa salute et ineolomitate ac sodo» 
tate sui generts » et quaeqne liuic paci vel tucudA 
vel recuperandae necessaria sunt , sicut ea qu» apia 
ac Gonvenienter adjaccnt seiisibus , iox , nox ^ » aur« 
spirabiies , aquae potabiles , et quidquid ad alenduia, 
tcgendum, curandum ornandumque corpus congruil : 
eo pacto aequissimo, ut qui mortalis talibus bonis paci 
mortaiium accommodatis recte usus fuerit , accipbt 
ainpliora atqiie meliora , ipsam scilicet immortali** 
tatis pacem, eiqiie conveuientem gloriam ei bonoreiii 
in vita aetcriia ad fruendum Deo, et proximo in 
Deo : qui autcm perperain , nec ilia accipiat , et hM 
amittat. 



CAPUT XfV. -^ De ordme ac iege , rive ecele$ti , m 
terrena, per quam iodetati kumancs etiam iondnimdo 
comulitur^ eui et contulendo servitur, 

Omnis igitur usus rcrum tcniporalium refertur ad 
fructuiii terrenx pacis in civitate terrena : in coelesti 
autcm civilate refertur ad fructum pacis xtemx* 
Quapropter si irrationalia essemus animantia , nlhil 
appctercmus prxter ordinaiam tcmperaturatn partium 
corporis el rcquiem appetitionum : niliit ergo pneter 
quietcm caniis ct copiain voliiptatum, ut ' |>ax corpo- 
ris prodesset paci aiiiina!. Si enim dc.^il pax corporiSy 
inipedituretiainirratioiiaiis pax anim£;quia rcquiem 
appctilionum consequi non potc^t. Ulruinquc autem 
siniui ei paci prodcst, quam intcr se liabent anima et 
corpus , id cst , ordinaUe vilx ac salulis. Sicut enim 
paceni cor|>oris amare se ostendunt animantia , cum 
fugiuiitdolorcm; et pacem animae, cum propterexpleii* 
das iiidigciitias appctitionum voluptatem sequuniur : 
ita inortcm fugieiido salis indicant quautuin diiigant 
pacem , qua sibi conciliantur anima et corpus. Sed 
quia hoinini rationalis anima incst , totuin boc qiiod 
babet cominune cum bestiis , subdit paci anima^ ra- 
iionalis, ut mente aliquid conlenipletur, et secimdiim 
boc aliquid agat , ut sit ei ordinata cogniLionis aciio- 
nisque conscusio , quain pacein rationalis aiiimae di» 
serainus. Ad boc eiiiin velle debct nec dolore mole* 
st:iri, nec desiderio perturbari, nec morte dissoivi, ut 
aliquid utile cognoscat, el secundum eam cognitionem 
vitam niorcsque coropoiiat. Sed ne ipso studio co- 
giiitionis propier hiinianx mentis infirmitatem ia 
pestem alicujus erroris incurrat, opus habet magisterla 
divino , cui certus obtemperet , et adxutorio , ul iiber 
obtemperct. Et qiioniam, quamdiu est in islo moriall 
corpore, pcregrinaiur a Domino ; ambulat per fidem, 
noii per speciem (11 Cor. v, 6 e/ 7) : ac per hoc oinnem 
pacem vei corporis , vel aninue , vel simul corporift 
et animx, refert ad iliam pacem, qii» liomini mortall 
est cuin immortaii Deo ; ut ei sit ordinata in fide sub 
xtema lege obedientia. Jam vero quia duo praecipua 
prxcepta , hoc est , dilectionem Dei et dilectionem. 
proximi , docet magister Deut ; in quibus tria invenit 
bomo qoae diligat , Deum , se ipsum » et proxinium ; 



1 Sic ex aucloritate Mss. legcndum iudicat Morel , Ele 
ment. ailic, pag. 155. in B., lux isla visUnlu , aurte^ 
etc. M. 

*So(a editioLOT.fi. 



6tt 



DE CIYITATE DEI, S. AUGIJSTINI 



M*i 



attiae illd in se diligcndo non emt <|ui diligil Deiun : 
consequens est, ut eiiam proximo ad ditigendum 
Ueom con&ulat, quem jubetur sicut se ipsum diligere. 
Sic iixuri, sic filiis, sic domesticiSy sic caeieris quilMis 
potoerit bominibus ; et ad hoc sibi a proximo , si 
forte indigel , consuli Yelit : ac per boc erit pncatus » 
qnantum in ipso est , omni bomini , pace hominum , 
id est ordinala concordia : cujus hic ordo est, priroum 
ut nulli noceat , deinde ut eliam prosit cnl potuerit. 
Primitus ergo inest ei soorum cura : ad eos quippe 
babet opportuniorem facilioremque aditum coiisulendi, 
tel naiura^ ordine, vel ipsius societalis bumanae. 
Unde Apostolus dicit : Qmsquii autem stiis, et nuudme 
tUmesticis non providet , fidem denegat , et e$t m/ideli 
deterior (I Tim, v, 8). Hinc itaque eiiam pax domcsiica 
oritur, id esl, ordinata iroperandi obedieudique con- 
cordia cohabitantium. Imperanl eniro qui consulunt : 
sicut vir uxori , parentes filiis , domini scrvis. Obe- 
ditmt autem quibus consulitur : sicut multeres ma- 
ritis , filii parentibus , servi dominis. Sed in domo 
justi viventis ex flde , et adhuc ab illa coelesli civi- 
tate peregrinantis , etiam qui imperant, serviunt 
eis , quibus videntur imperare. Neqiie enim domi- 
nandi cupidiiate imperant , sed olBcio consulendi ; 
nec principandi superbia , sed providendi miscri- 
cordia. 

CAPUT XV. — De Ubertate naturali , et de servitute 9 
cujus ftrima causa peccalum est , qua homo malas 
voluntatis eiiamsi nonest mancipiumalterius hommSf 
smus esl propriee libittims. 

^ lloc naturalis ordo prxscribit ; ita Deus hominem 
{ eondidit. Nam , Dominetur , inquil , piscium maris , 
/ oi volatiHum cceli , et omnium repentium quce repunt 
j mper terram (Gen. i, 26). Rationalem factuni ad 
imaginem suam noluil nisi irraiionabillbus domlnari : 
non hominem honiini , sed hominem pecori. Inde 
primi jusli , pastores pecorum magis quam reges 
homiiium constituti sunt : ut etiam sic insinuaret Deus, 
quid postulet ordo crcaturarum, quid exigat meritum 
peccatorum. Conditio quippe servitulis jure inlelligitur 
imposita peccaiori. Proinde nusquam Scripturaruin 
legimus servum , antequam hoc vocabulo Noe justus 
peccaium filii vindicaret ( Id. ix , 25 ). Nomcn iiaquo 
istnd culpa meruit, non natura. Origo autem vocabuli 
servorum in latina lingua inde creditur ducta , quod 
hl qni jure belli possent occidi , a victoribus cum 
servabantur, servi fiebant, a servando appellaii ; quod 
eilam ipsum sine peccaii merito non est. Nam et cum 
jiistmn gcritur belliim , pro peccato et a contrario 
dlmicalur ^ : et omnis victoria, cum etiam malis pro- 
renit , divino jiidicio victos humiliat , vel emendans 
peccata , vel puniens. Testis est homo Dei Daiiiel , 
cum in captivitate positus , peccata sna et peccata 
populi sui confitetur Deo , et hanc esse causam illiiis 
eaptivitatis pio dolore testatur (Dan, ix, 5-19). Prima 
ergo servitutis causa peccaturo est ; ut homo homini 

*. vind. Am. et aliquot Mss., pro peccato e contrario di- 
mkatur, Fr. et alii quidaro Mss., pro peccato contrario di- 
micatur, — Nostri codices, pro peccato e contrario dimica- 
tur. u. 



cooditionts vinculo subderetur : qood non fii iilsl Itoo . 
judicante , apud quem non esl iniqnitas , el ooyiI- 
diversas pcenas meritis distribuere delinqiieniimu 
Sieut antem supemus Dominns dicil , Ommgquifmai: 
peeeatum , servus est peecati ( Joan. viii , 34 ) : ac perv 
hoe multi quidem reiigiosi dominis iniqnis, non lanwa^ 
liberis sen;iunt : A qno emm quis devictus est , tmh et 
servus addictus est (II Petr» 11 , 19). Et utiqoe fellCMS 
serviiur homini , quam libidini ; cum sxvissinio do- 
minaiu vaslet corda mortalium , ut alias omitlam, 
libido ipsa dominandi. Hominibus autem illo pacts 
ordine , quo aliis alii subjecti sunt , sicut prodesi 
hnmirnas servieniibus , ita nocel superbia domi- 
nantibiis. NuUus autem nalura , in qua prios Deos 
bominem condidit ^ servus est liominis , aot peccati. 
Verum et poenalis servitus ea lege ordinaiur « qo» 
naturalem ordinem conservari jubet, perturbari veut : 
qnia si contra eam legem non esset fadom, nihil essel 
pcenali servitule coercendum. Ideoque Apostolus 
etiam scrvos nionet subditos esse dominis suis , et ex 
animo eis cum bona voluntate servire (Ephes, ti , 5) : 
ut scilicct , si non possnnt a dominis liberi fieri , 
snam servitutem ipsi quodammodo liberam faclanl ; 
non timore subdolo , sed fideli dilectione senriendo , 
donec transeat iniquitas , el evacuetur omnis prin- 
cipatus , et potestas humana , et sit Deus omnia hi 
omnibiis. 

CAPUT XVI. — De csquo jure dondnandi 

Quocirca ethimsi habuerunt servos justi patres no- 
stri, sic quidem administrabant ^ domesticam paoem , 
utsecundum hxc temporalia bona, flliorum sortem a 
servorum conditione distinguerent ; ad Deum autem 
colendum, in quo xtema bona speranda sunt, omni- 
biis domus sux membris pari dilectione consulerent. 
Quod naturalis ordo ita prxscribit, ul nomcn patnim - 
familias hinc exortuin sit , et tam late vulgatum , ut 
inique ctiaro doroinantes hoc se gaudcant appellari. 
Qui autem veri patresfamilias suiit, omiiibus in (amilia 
sua tanquam filiis ad colendum et promereiidum 
Deuro consulunt ; desidcrantes atque optantes venire 
ad cmlestem doinuro, ubi necessariuro non sitoflicium 
imperandi inortalibtis, quia necessariuro non erit of- 
ficiuro consulendi jaro in illa immortalitaie felicibns: 
quo donec venialur, roagis debent patres qund doini- 
nantur, qiiani servi tolerare quod serviunt. Si quis 
autero in doroo per iiiobedientiam domesiicx paci 
adversalur, corripitur, seu verbo , seu verbere , seu 
quolibet alio gcnere poenae justo atque liciio , qiian- 
lum socieias humana concedit , pro cjus qui corripl- 
tur utiliiate, ut paci unde dissiiueral coaptetur. Sicut 
eniin iion est bcneficentix, adjuvando eflicere ui bo- 
nuni quod ronjus cst aroiltalur; ita non est innocen- 
tiae , parcendo sinere ut in inaluin gravius incidatur. 
Periinet ergo ad innoceiitis oflicium , non solnm ne- 
mini roaluro inferre, veruin eliaro cohibere a peccato, 
vei punire peccaturo ; ut aut ipse qui plectitur, corri- 
gatur experiroento, aut alii terreautur exeroplo. Qiiia 
igitur liominisdoinus initiuro sive pariicula debet csse 

> Mss., sic admimstrabant , omisso, quidcm. 



LtBBR DECIMUS NONU& 



m 



ftatis, omno auiem Iniiittm ad aliqiicm sui gcneris 

I, et omnis pars nd universi , cujus pars est, in- 

rilatcm refertur : salis ap|Mret esse conscquens « 

ad paceni civicam pax domestica referatur, id esi, 

ordinata imperandi obediendique concordia colia- 

intium referntur ad ordinatam impcrandi obedien- 

[uo concordiam civium. Ita fit, ut ex lege civiiatis 

'cepta sumere patremfamiliasoporleat,quibusdo- 

mm suam sic regat , ut sit paci accommodata ^ ci- 

viiatis. 

GAPUT XVII. — Unde ecBleilU sodetas cum tertena 
cwitaU paceni habeat , et uude discordiam, 

Sed domus hominum qul non vivunt ex flde, pacem 
lerrenam ex hujus temporalis vilae rebus cnmmodis- 
que sectatur. Domus autem hominum ex fide viven- 
tinni , exspectat ea qux in fulurum aelerna promis<)a 
sunt, lerrenisque rehus ac temporalibns tanquam per- 
egrina utitur, non quibus capiaiur et avertatur quo 
teiidit in Deum, sed quibus susientctur ad facilius to- 
lcRinda mintmeque augenda onera corporis comipti- 
bilis, qnod aggravat animam [Sap. ix , 15). Idcirco 
renim viue huic moriali necessariarum utrisque bo- 
minibus * et airiqiie domui commuiiis est usus ; sed 
finis ntendi cuique suus proprius , multumque diver- 
tus. Iia etiam terrcna civitas , qnae non vivit ex fide , 
terrenam pacem appclit; in eoqne defigii imperandi 
obe«liendique concordiam civium, ut sit eis de rebus 
ad niortalem vitain perlinenlibus humanariim qux- 
dam compositio voliinlalum. Civlias autem ccelestifc , 
Tcl potius p.irs ejus , qtiae in liac mortalitate peregri- 
natur, et vivit ex flde , etiam ista pace necesse cst 
uiatur. donec ipsa cui talis pax necessaria est , mor- 
lalitas transcat. Ac per hoc dum apiid terrenam clvi- 
tatem, veliii captivnm vitam sux peregrinationis agit, 
Jam pnimissione rcdemptionis et dono spiriluali tan- 
qaam pignore accepto, legibus lerrcnae civitaiis, qiil- 
bns baic adminislrantur, quae sustcniand.-e mortali 
vita; acGomniodata sunt, obtemperare non dubiiat : ui, 
qtioniain communis est ipsa mortaliias , servetur in 
rebiis ad eam pertinentibus inter civilalem utramque 
concordia.Verum quia terrena civitas liabuit quosdam 
liuos sapientes, quot diviiia improbat disciplina , qui 
vel suspicati vel decepli a daemonibus crcderent mul- 
tos deos conciliaiidos csse rebus humanis, ad quorum 
diversa quodammodo officia diYcrsa subdita pertine* 
reiit, ad alium corpiis, ad alium animus ', inque ipso 
oorpore ad alium caput , ad alium cervix , et csetera 
singula ad singiilos; simtlitcr in animo ad alium in- 
genium, ad alium docirina, ad aliuni ira , ad aiiuro 
concopiscenlia ; inque ipsis rcbus vitas adjaccntibus , 
ad alium pecus, ad alium trilicum , ad alium vinum, 
ad alium oleum, ad alium silvae, ad alium nummi. ad 



* lierique IMS., acrommoda. 

* ¥Mi addunt, fidelibM et infideUbus. Scd bls prxtor- 
niissis nemo nou facile intelKuH , utrisque hominUm^ 
(lictiiiii esse pru ct iis qui ex IkJe, et iis qui noa ex fide 
vivuiit. 

* txlili. ad atiian ammum : et infhi consianter accusandi 
catui. cervicem, doctrituun, irum, concupiscentiam, sitras^ 
numnuts, naiigatimemt etc. Casligantur ad negtum nianv- 
jia>i|ftuni. 



alinm navigatio « ad aliiim bclla aique victorix , ad 
alium conjiigia , ad aliuin partus ac fecunditas , ct nd 
alios alia ca*tera ; coelestis autcm civitas unum Deum 
solum colendum iiosset , cique tantnmmodo servien- 
dum servituie illa, qux grxce Utxptlx dicitur, et nou 
nisi Deo debctur, fideli pieiate cctiseret (a) : factum 
est, ut rcligionis leges cum terrcna civitate non pos- 
sct baberc communes , proque liis ab ca disseiilire 
baberet neccssc, alque oneri essc diversa sentieulibus, 
coruuiquc iras et odia etpcrscculionum impctiis sus- 
tinerc, nisi cum animos adversatitium aliquando ter- 
rorc su;c niulltltidinis , et scmper diviiio adjulorio 
propulsaret. il;cc ergo ccelestis civitas dum pcregri- 
natur tu lcrra, ex omtiibus gcntibus cives evocat, al- 
quc in oinnibus linguis peregrtnam culiigit societa- 
tem ; non curans quidquid iii moribiis, le^ibus, insli« 
tutisque divcfsum est, qiiibus pax terrcna vel conqiii- 
ritur, vel tcnetur ; niiiil eorum rescindens , nec de- 
struens , imo eiiani scrvans ac scquens : quod licct 
diversum in diversis nationibus , ad unum tamen 
eumdemque fincm terrenae pacis intenditur, si reli- 
gionem qua unus summus et verus Deus colendus 
docetiir, iton impedit. Utilur crgo etiam coelcstis ci- 
Titas in bac sua percgrinatione pace tcrrena , et do 
rebus ad mortalcm horoinum naturam pertinenlibiis, 
liumanarum voluntatum compositionem , quantum 
salva pietate ac religione coitceditur, tuetur atque 
appctit, eamque terrenam pacem refert ad Ctielestem 
pacem : quae verc ita pax est , ut rationalis duntaxat 
creaturae sola pax babenda aique dioenda sit, ordina- 
tissima scilicet et concordissima societas fruendi 
Dco, ct invicem in Dco; qiio cum ventum (^erit, noii 
erit vita morialis,sed plane* cerieqiie viialis; ncc 
corpus animale, quod duin cormmpitiir, nggravat ani* 
roam , sed spirituale sine ulla indigentia , ex omni 
parte subditum volunUiti. Ilanc pacem, dum peregri- 
nalur in fide, liabet ; atqiie ex liac fide juste viTit, ciim 
ad illam paccm adipiscendam referi quidquid bonarum 
actlonum gerit erga Dciim et proximum, quoiiiam 
vita civitatis utique socialis cst. 

CAPUT XVIII. — Quam divcrsa sit Academice nowe 
ambiguitas a constantia fidei christianaa* 

Quod auleui attinet ad illain dilTereniiam, qunm dc 
Academicis novis Varro adhibuit, quibiis inccrta sutit 
omnia , omniiio civiias Dei talem dubitationem tiin- 
qiiatn dciiienliain deiestatur, liabcns de rebus , quas 
incHtc alque ratione romprchendit , eiiamsi parvam 
proptcr corpus corruptibilc , quod aggravat aniin.nni , 
quoniam sicut dicit Apostolus, Ex parle uimus (1 Cor* 
XIII, 9), lamen ccrttssimam sciciiliam : crcditqiie scn- 
sibus in rci ciijusque evidentia , quibiis pcr corpiis 
animus iititur : qnouiam miscrabilius fatlitur, qui iiuii- 
quam putat eis esse crcdendum. Credtt etiam Scriptti^ 
ris sanctis et veicribiis ct novis , quas Canonicns ap- 
pellamus, unde fides ipsa conccpta ost, ex qua juslus 
vtvit {Habacuc ii , i) ; per quam sine dubiialione aro- 
bulamiis, quamdiu pcregrinamur a Dotiiiiio (11 Cor. v» 

> Lov., sed ptene, 

(a) supra, lib. 5, cap. 13, et Ub. 6, cap. I. 



ta DE cmTATE DEl, 

6) : qua salva atque certa, de quibusdam relms, i|uas 
neque sensu, neque ratione perccpimus '> neque nobis 
pcr Scripturam canonicam ciarucruni, ncc per icsies 
quibus non credere absurdum est , in nostram noti- 
tiam porvenerunt, sine justa rcprehcnsiouc dubiia- 
rous (a). 

CAPUT XIX. — De habilu et moribu$ populi ehri' 

stiani, 
Nibil sane ad istam periinet civitateni quo habitu 
vcl more vivendi, si non est conlra divina prsccepta, 
isuim fidem, qua pervenitur ad Deum, quisquc sccte- 
tur : undc ipsos quoque philosophos , quando Chri- 
stiani fiuiil , non habitum vel consuetudinem victus , 
qnae nihil inipedit religioneni , sed falsa dogmatu mu- 
lare competlit. Unde illam quam Varro adhibuit cx 
Cynicis diflcrentiam, si nihil turpiler atque intcmpe- 
rnnlcr ngat ', omnino iion curat. Ex trftus vero illis 
vitx geiieribus, otioso, actuoso, et ex utroque compo- 
sito, quanivis salva fide quisque possit in quolibet 
eorum viiam ducere, et ad senipilerna pracmia perve- 
nire; interest lamen quid amore teneat veritatis, quid 
ofllcio charitaiis iinpendal. Ncc sic quisque debet esse 
oiiosus , ut iii eodem otio utilitatem non cogitet 
proximi ; ncc sic actuosus, ut contemplaiioneni iion 
requirat Dci. in otio non incrs vacatio delectnre debet; 
sed aut inquisilio , aut inventio veritatis : ut in ea 
quisque proficiat , el quod invenerit teneat , et altcri 
non invideat '. In aciione vcro non amandus est ho- 
nor in hac viia, sive potentia; quoniain omnia vani 
8ub sole : sed opus ipsum , quod per eumdem hono- 
rem vel poicntiam fit , si recte aique utiliter fit , id 
estj ut valcat ad eam salutcm subditoruni, quae sccun- 
dum Deum cst ; unde jam supcrius dispuiavimus 
(Cap' G). Propter quod ail Apostolus, Qui episcopatum 
denderat, bonum opus desiderat (i Tim, ni, 1). Expo- 
nerc voluit quid sit episcopatiis; quia nomen est ope- 
ris , non houoris (b). Grxciim est enim , atque inde 
ductiiin vocabulum, quod iilc qui prxficitur, eis qui- 
bus pneficitur superintendit, curam eorum scilicct gc- 
rens : iTti quippe , Super; <rK0it6i vero, Intentio est : 
ergo t;c(9xo7cciv, si veliinus, laiiiic Superintendcre pos- 
sumusdicere (c) ; ut intelligat non se esse episcopum, 
qui pra;esse dilexcril , non prodesse. Itaque a studio 
eognosccndic vcritatis nemo prohil)etur, quod ad laii- 
dabile pertinel otium : locus vero superior, siiie qiio 
regi populus non potcst, etsi ita lenealur atque adini- 
tiistreiur utdecct, tamen indecenier appeiiiiir (d). 
Quamobrem otium sanctum qiixrit cliaritas vehlatis : 
iicgoiium justum suscipil necessitas charitalis. Quain 

< guidam Uss. percipimus. M. 

* Sola edliio lx>v., atfant. 

* rlures M&s., et qmd invenerii, ne alteri invideat, 
(a) conf. cum boc ca^ite Tertulliauum, iu lib. de Aninna, 

Cap. 17. COQUJius. 

{t) Cilatur iu Aquisgraneosi coadlio aooi 816, lil). 1, 
cap. 0. 

(c) Hleronymvis quoque, in F.pistola 8, ad F.\-agrium, ita 
verilt, ipiscopointest « superinteDdeotes. » Coqd^s. 

(d) Lex 3 codicis, de E\ iscopis et Clericis : c Tantum ab 
« amhiiu debet esse scpositiis Aotistes, ut quairaiur coKea- 
« dus, rogatus recedat, invitatus effugial; sola llli suffrage- 
« tur necessiias excusaiiUi. » Ki \mi : « Profeolo iodigaus 
• est sacerdotto, nisi fiicrit ordiu^tus iovitus. » COQUJOiS. 



S. AUGUSTIM W» 

sjircin.im si nulius impoiiit, percipiendae alqoe in- 
tuendos vacandum est veritaii : si autem iaiponilur, 
suscipienda est propler cliartiatis necessilalem (a) : 
ftcd nec sic omiii modo verilatis deleciatio deaereoda 
est, iie subtrahaiur illa suaviias, et opprimai ista iie* 
owsiias. 

CAPUT XX. — Quod ctres sanetorum in 'Atw hujut 

tempore spe beati sini. 

Quainobrem summum bonum civitalls Del cum sii 
xlerna pax aique perrecta , non per qiiam niortalcs 
transeant nasccndo alque moriendo , sed in qua im- 
morlales manennt iiihil adversi omnino pniiendo; quis 
est qui illam vitam vel beaiissimam neget,vei in ejus 
comparatione isiam, quae hic agitor, quaniisltbei ani- 
mi ei corporis extemarumque rerum l>onis pleiia sit, 
uon miserrimam judicet? Quam iamen quicumque sic 
iiabet, ut ejus usum rererat ad iliius finem, quaro di- 
ligit ardentissime, ac fidelisslme sperat, non absurde 
dici etiam nunc beatus potest , spe illa poiius, quam 
re ista. Res vero isui sine spe iiia , beaiiiudo falsa ei 
wagiia miseria est : non eiiim veris aniini bonis uti- 
tur. Quoniam uon est vera sapientia, quae inlentionem 
suam in his quae prudenler discernit , gerit forliter, 
cohibet lemperanter, jusiequc distribuit , non iii lU 
lum dirigit finem , ubi erit Deus omnia in omnibus 
(I Cof. XV, 28), xlernitale cerla et pace perfccta. 

CAPUT XXI. — An secundum definitiones Scfptoitts, 
ijua^ in dialogo Cieeronis sunt, unquam fuent lionuma 
respublica. 

I. Quapropter nunc est locus, iit quaro poiero bre- 
▼iler ac dilucide expediam , quod in secundo liujus 
operis libro me demonsiraiurum esse promisi (Ciip. 
21, n. 4), secundum definiliones^, quibus apud Cice- 
ronem utitur Scipio in libris de Republica, nuiiquam 
rempublicam fuisse Romanam. Breviler enim rempu- 
blicam dcUnit csse rem populi. QuaedeHnitiOy si vera 
eat, nunquam fuit Romana respublica : quia nunquam 
fuit res populi ; quani definilionem voluit esse reipu- 
blicae. Populum enim esse definivit coetum niultitu- 
dinls , juris consensu et uiiliiatis communione socia- 
tum. Quid autem dicat juris consensum , dispuiando 
explicat ; per lioc ostendens geri sine justitia iion 
posse rempublicam : ubi ergo jusiilia vera non esi, 
nec jus potest esse. Quod cnim jure fit, profccio ju- 
sle fil : quod aulem fit injuste , nec jure fieri polcst. 
Non enim jura dicenda sunt vel putanda iniqua ho- 
minum conslituta : cuni illud eliam ipsi jiis esse di- 
cant, qiiod de jusliliai foiile manaverit; falsuinque 
esse , qnod a quibusdam non recte sentienlibus dici 
soiet , id esse jus , qiiod ei qui plus potest , uttle 
est (6). Quocirca ubi non cst vera justilia, jurit con- 
sensii sociatiis coetiis hominum non polcst csse ; ct 
ideo iicc populus, juxta illam Scipionis vel Ciceronis 
definiiioiicin : ct si noii populus, ncc rcs populi ; sed 

(a) Coof. efist. 48, n. 2. 

(6) sic jiistum definivit Thrasymarhus apud Platoneni, in 
priino libro de Republica. Quam deUaitioaem socnites re- 
mut. 



849 



LIBER DECIMUS NONUS. 



m 



qualiscumquc multiludinis^ qox populi nomine digna 
non est. Ac per hoc , si respublica res populi esi, et 
populus non est qui consensu non sociatus esl juris p 
non esl aiiteni jus, ubi nulla justilia est : procul du- 
bio colligKur, ubi justitia non est , nou esse rempu- 
blicam. Justilia porro ea virlus est , quae sua cuique 
distribuil. Quse igilur justiti^ est hominis, qu» ipsum 
homiiiem Deo vero tollit , et immundis dsemonibus 
subdit? Hoccine est sua cuiqiie distribuere? An qui 
funduro aufert ei a quo emptus est , et tradit ei qui 
nihil in eo habet juris , injusius est; et qui se ipsum 
aufert dominanti Deo , a quo faclus est , et malignii 
scrvit spiritibus, jiislus est? 

2. Disputatur cerle ncerrime atqiie fortissime in 
eisdem ipsis de Repubiica libris adversus injustitiam 
pro juslilia. Et quoniam, cum prius agcreiur pro in- 
justitiae partibus conlra juslitiam, et diccretur nisi 
per injustitiam rempublicam stare augerique non 
posse; lioc veluti validissimum posiium erat, inju- 
stum esse, ut homiiies hominibus dominantibus ser- 
viant; quam Uincn injustiiiam nisi sequalur imperiosa 
civius, cujus esi magna respublica, non eam posse 
provinciis imperare : responsum esi a parle' justiti», 
ideo justum e^se, quod talibus hominibus sil utilit 
servilus, et pro ulilitale eoriim ficri ciim rccte fil, id 
esi, cum improbis auferiur injiirkirum licenlia; el 
doiniti se melius habcbunt, quia imlomiti delerius se 
habuenint : subditumque esl, ut isia raiio firmarelor, 
veluti a nalura sumptum nobile exemplum, atque di- 
cium est, Cur igUur Deu$ hommi, aninmn imperat cor^ 
pori, ratio libidini cwlerisque vitio$is arumi partibust 
riane hoc exemplo satis edociuinest, qiiibosdain csse 
ulilein sorvitulcm ; et Deo quidem ut serviatur, ulilc 
csseomnibus. Serviens aulem Deo animus, recte im- 
perat corpori, inque ipso animo ratio Doinino Deo 
subdita, recte imperat libidini viiiisque ciBteris. Qua- 
propter ubi Immo Deo non servit, quid in eo pulandiim 
e.4esse jusiiiiaj; quandoqciidem Deo non servien<{y 
nullo modo potest juste animus corpori, aiit humana 
ratio vitiis^ imperare? Et si in homine tali non est 
ulla juslilia, procul diibio nec in liominum coetu, qui 
ex hominibus talibus constai. Non est hic ergo jiirit 
ille consensus, qiii hominiim multitiidinem popidum 
facit, cujiis res dicilur esse respublica. Nam de uti- 
lilate quid dicam, ciijus etiam communione sociatus 
coetus hominum, sicul se habei ista deflnitio, populut 
nuncupnlur? Quamvis enim, si diligenler atleiidas, 
ncc iililiias sit ulla viventium, qui vivunt impie; sicut 
vivit oiniiis qiii non servil Deo, servitque dxmonibut, 
tauto raagis impiis, quanto magis sibi, ciim sint im- 
mundissimi spiritus, tanqiiam diis sacrificnri voluiil : 
tamen quod de juris consensii diximus, salis essc ar- 
bitror, unde apparent per hanc definitionem non esse 
populum, cujus respublica esse dicatiir, in quojusiitia 
non csl. Si enim dicunt non spirilibus imniundis, sed 
diis bonis atque sanctis iii sua republica servisse Ko- 
manos; iiumquid eadem toties repeienda sunt, qii.t: 
jam saiis, iino ultra quam satis est, diximus? Quis 

« sola edltlo IjOv., riliis cwUris. 

Sangt. august VII 



eniin ad hunc locuin pcr superiores hujus operis li- 
bros pervenit, qui dubitare adhuc potsit, malis et 
impuris dxmonibus servisse Romanos, iiisi vel ni« 
miuin stolidiis, vel impudentissime contentiosus?Sed 
ut taceam quales sint, quos sacrificiis colebant; ia 
lege veri Dei scripium est, Sacripcans diis eradicabi" 
tury nu» Domino tarOum {Exod. xxii, 20). Nec bonis 
igilur, nec malis diis sacrificari voluit, qui hoc cura 
tanta comminatione prxcepit. 

CAPUT XXII. — An verus sil Deus, cui Chrisliatd 
serviunt , cm soli debeat sacrlficari, 

Sed responderi poiest : Quis tsle Deus est , itit 
unde (^ignus probatur, cui deberent obtemperare Ro- 
niani , ut nullum deoruiu prxMer ipsum colerent sa« 
criQciis? Magnse cseciiatis est, adliuc quaerere quis 
iste sit Deus. Ipse est Deus , cujus Propheue pr:e- 
dixenint ista quae cerniinus. Ipse est Dcus, a quo 
resp<insum accepit Abraham , /n semine tuo benedi- 
centur omnes gentes (Gen. xxii ,18). Quod in Ghristo 
fieri,qiii secundum carnem de illo semine exortus 
est , iidem ipsi qui remanserunl hujus nominis ini» 
mici , velint nolintve , cognosciint. Ipse esl Deus , 
cujus divinus Spiritus per eos locutus est , quoriim 
praedicta atque oompleta per Ecclesiam , qiiam vide- 
mus toto orbe dififusam , in libris tuperioribus posai« 
Ipse est Deus , qoem Varro dociissimus Romanor unc 
Jovem putat , quamvis nesciens quid loquatur (a) : 
quod tamen ideo commemorandum putavi , quoniam 
vir tant^e scientiae nec nullum istum deiim potuil 
existimare , tiec vilem. Hunc enim eum esse credidit, 
Quem summum putavii Deum. Pasiremo ipse esi 
Deus , quem doctissimos philosophorum , quarovis 
Christianorum acerrimus inimicus , etiam per eomm 
oracula , quos deos putal , Deum roagnum Porphyrius 
confiteiur. 

CAPUT XXIIi. — QwB Porphyrius dicat oraculis 
deorum retponsa esse de Christo» 

i. Nam in libris quosix Xoyla»'» fdovofCxt ' appellat, 
in quibus exsequiiur at<iue conscribit rerum ad phi- 
losophiam pertinentium velot divina responsa (6) , ut 
ipsa verba ejus , quemadmodum ex lingua grscca in 
latinam interprelata sunt , ponam : Interroganti , in- 
quit, quem deum placando revocare possit uxorem 
suam a Christiamsmo , hccc ait versibus Apoth, Deinda 
verba velut Apollinis ista sunt : Forte nwgis poteris 
in aqua impressis litteris scribere , ottf adinflans ' pen- 

i m Mss. plcrisque est, egtogion pbUosopfiuis ; pro quo 
perperaiB tuerat in excusis emeodatum theologibiLpkUoto» 
pliias, 

< Sic Mss. Eiliti, inflaru, 

(a) Goof. lib. i de cons. Evang., n. 30. 

{b) citani hos libros passim l heodoretus ac F4isebiu$booe« 
tiiulo, de pidlosopliiaex oraculiSy uti recte in Eusebii libro 
4 Praeparaiionis evangelicae, cap. 6, noa autem sicuti ii 
ejusdein libro 5 He DeinoDstratione evaogelica, cap. 6, fH 
aliquoties apud Tbeodbrclum male redditur, de phUosopMa 
selectorum. lnscri|ilioQis caiisaiii et operis ar{;uiuentuni 
aperit cum Au{;u&tiaus liic perspicue, tuai luculoutissimo 
iLUsebius, loco fibri rrx|>araliouis evangebcie ouuc lau* 
daio. 

(Vingt-une,J 



r;i 



DE CIVITATE DEI, S. AUGUSTLM 



6oi 



nas (eve$ pn aera ut am volare , quam poUuttB *■ revo- 
€€$ inipice uxoris sentum. Pcrgat ■ quomodo vuU inani» 
bv$ faUnciis persevn ans ^ et lamentationibus faUad$- 
timis mortuum Deum cantan$ ', quem a judicibus recta 
mntientibus perditum , pessima in speciosis ferro vincta 
mors interfecU. Dcinde post hos versus Apollinis , qui 
non stantc metro laline intcrpretali sunt, subjunxit al- 
r|ue ait : Jn his quidem tergiversationem ^ irremediabiUs 
sententiae earum manifestavit, dicensquoniamJudceisusci' 
piunt Deum magis quam isti. Ecce ubi decolorans Chrl- 
stum, Jud:cos prarposuitChrislianis, confitcnsquodJu- 
ttaQi suscipiant Dcum. Sic enim exposuit versus ApoUi- 
iiis, ubia judicibus rccta sentienlibus Christum dicit oc- 
cisiun, tauquam illis Juste judicanlibus, merilo sil iile 
punitus. Viderit quid de Christo vates mendax Apol- 
linis(a) dixeril, atque iste credidcrit , aut foriasse 
▼atem, quod non dixit , dixisse isle ipsc conriiixeril : 
qnam vero sibi ronstet , vel ipsa oracula inlerse fa- 
cial convenire, poste» videbinius. Hic tamon Juda^os, 
tnnquam Dci susceptores , rocte dicit judicasse de 
Christo, quod eum morte possima excruciandum esse 
censuerint. Dcus itaquc Judseorum, cui perhibet lesti- 
monium , aiidiendus fuil , dicens : Sacrifieans diis 
cradieabitur t nisi Domino tantum ( Exod, xxii, 20). 
Sed ad manifestiora veniamus, et audlamiis qnnm 
magnum Deum dicat e^se Judaeorum. Itcni ad ea quoc 
I; tcrrogavit Apollinem , qiiid melius , verbum sive 
ra'io , an lex ; respondit , iiii(uit, ver$ibu$ haac dicen$, 
Ac deinde subjicit Apollinis versiis , in quibus et isti 
tnnt , ut quantum salis est inde decerpam : /n Deum 
9ero^ inqoit, generatorem, et in regem ante om' 
nia * (6), quem tremit et ccelum , et terra , atque mare, 
el infemorum abdita , et ip$a numina perhorre$cunt : 
quorum lex e$t Pater , quem valde $ancti honorant Be" 
^r<d (c). Talt oracolo dci sui Apollinis, Porphyrius 
lam magnum Deum dixil Hebraeorum , ut eum et ipsa 
iiumina perhorrescant. Cum ergo Deus iste dixerit , 
Sacrificans diis eradicabitur^ miror quod ipse Porphy- 
rius non perhorruerit , el sacrificaiis diis cradicari 
non formidaverit. 

2. Dicit eliam bona philosophus iste de Christo , 
quasi oblitus illius » de qua paulo ante iocuti sumus , 
contumelise suae ; aut quasi in somnis dii ejus male- 

* Sichabent manuscripti. Edili vero, quam semel poUuta, 

* Corbeiensis, peragat. 

*i^egius vetiis codex, perseverans Uonentari mortman 
Deum et cantans. cxteri fere Mss. , perseverans et lamen- 
lart fntUwiis mortuum Deum cantans : exc«^plo altero e 
rorbtiieiisibus, qui babet sic, pergal qvomodo vuU tna- 
tiibu . fiitUiciis nwituian Deum, cantansqmn a judicibus^eic, 

* vetiTCS ni»rl carent vcrbo tergiversationem ; etplii- 
les tiabcot, irremediatilem sententiam ; alii , iiremediabi'' 
U sententicB , vel, irremediabUe scntentice, 

> sola editio i4)v. : /7i Deum vero^ inquUt regem gcnercto- 
rcm €t regem anle omnia. 

(a) Scilicet Pylhia. 

Ib) vcrsus ilie ai;ud i^ctantliim, lib. de Ira Dei, cap. 25, 
fic bahet graece : 

(c) His afflne est alind oraculum, ciijus memiojt Justinus 
ia sermone exhortatorio ad Gciites. ScisciUinte enim quo- 
dam, qui unquam viri religiosi fuissent, ila rcspoosum ab 
oraculo : , 

AvTffyivijToy £vaxTa orc^o^^jur^c 0idv oyvfi;. 
id est : SoU chaUicei sapiemiam sorttti siml atque nebrtei^ 
tx $i ipso oriutnream smute cokiOeSf Deum. CooujKci* 



dixerint Christo, et evigilaiitcs eum bonuin esse 
cognoverint , digiieque laudaverint. Dcnique tanquam 
mimbile aliquid alque incrcdibile prolaturiis , Prceter 
opinionem , inquil, profecto quibtudam videatur esu 
quod dicturi sumu$. Chri$tum enim dii piisnmum pro 
nuntiaverunt et immortalem factum , et cum bona pra:- 
dicatione ejus tnemineruut : Christianos vero pollutos , 
inquit , et contaminatos , et errore impUcatos esse di- 
cunt ; et muUts taUbus adversus eo$ bUuphemiis uttmlur. 
Deinde subjicit velut deorum oracula blasphcman- 
tium Cliristianos. El post hxc , De Chri$to autem , 
inquit , interrogantibu$ st est Deus , ait Hecate : Quo» 
niam quidem immortaUs anima post corpus ut incedit , 
nosti , a sapientia autmn absci$$a semper errat , rtri 
pietate prcestantissimi est iUa anima , hanc eolunt aliena 
a se veritate. Dciiide post verba hujus quasi oraculi 
8ua ipse contcxens , Piissimum igitur virum , inquii , 
eum dixit , et ejus animam , sicut et aliorum piorum , 
post obitum immortaUtate donatam ' , et hanc eolere 
Christianos ignorantes *. Interrogantibus autem, inqiiit, 
Cur ergo damnatu$ e$t ? oraculo respondit dea , Corpus 
quidem debiUtantibus tormentis semper oppontum est : 
anima autem piorum ccelesti sedi insidet, JUa vero 
anima aliis animabus fataUler dedit , qmbu$ fata non 
annuerunt deorum obtinere dona , neque habere Jovis 
immortalis agnitionem^ errore impUcari. Propterea 
ergo diis exosi : quia quibus fato non fuit nosse Deum, 
nec dona a diis accipere , his fataUter dedit iste errore 
impUcari. Jpse vero pius , et in ccelum , sicut pii , eon» 
cessit. Itaque hunc quidem non blasphemabis , misere- 
beris autem hominum dementiam : ex eo in eis facile 
pracepsque periculum (a). 

5. Quis ita stullus est , ut non intelligat aiit ab 
homine callido , eoqiie Christianis inimicissimo hxc 
oracula fuisse conficta , aut consilio simili ab impa- 
ris dxmonibiis ista fiiisse responsa ; ut scilicet , quo- 
niam laudant Christum , proptcrea credaniur vcraci- 
tcr vituperare Christianos ; aique ita , si possint , iu- 
lercludant viam salutis lelcrn» , in qua fit qiiisqtic 
christianus ? Suae quippe norendi asluliu} millefornii 
sentiunt non esse contrarium ', si crcdaiur eis lau- 
dantibus Chrislum , dum tamen credaiur etiam viiu- 
perantibus Chrislianos ; ut eum qui utrumqtic crcdi" 
derit, talein Christi faciant laudatorem , nevclitesse 
christianus : ac sic quamvis ab illo laiidatus , ab isto- 
rum tamen doimonum dominntu eum non libcrct 
Christus. Prscseriim quia ila l.mdant Christum , iil 
quisquis in euin lalem credidcrit , qualis ab eis pne- 
dicatur , Christianus verus non sit , sed Pbotinianus 
ha.Teticus , qui tanlummodo hominem , non ctiani 
Dcum novcrit Christiim (b) : et idco per eum salviis 
esse non possit , nec istorum mcndaciloquorum dr- 
monum laqueos vitare vel solvore. Nos autem neqi e 

' veteres libri , immortaUtatg dignatam. Apud Eusiv 
binm, lib. 5, de Demonsi. Evang., cap. 6, gnece est, ap^r 
thanaUsthitud. 

* sic Mss. Edili auicm, errantcs, 

s sola ediiio Ijov., suw qtdppe nocendi astutuB mmeforn f 
nm credwu esse contraiitim. 

(a) Haec eadem Grjcce apud Eusebium, lib. o de Demoust 
Evang., cap. 6. 

{b) Coaf. iib. de Hxres., hxr. 44, 4SL 



€53 



ApolUrxtn viiiiperantem Clirisliim , neqiie Fleoitcn 
possumus npprobare laudanicin. llle quippe lanqunin 
iiiiquum Chrisium vull credi , qucm a jiidicibus recia 
sentieniibus dicit occisum ; isla , liominem piissimuni, 
sed hominem tantum. Una est tamcn el illius et hitjiis 
intentio , ul nolint bomines esse Chrisli.inos ; quia 
liisi Cbristiani erunt , ab eoram erui potestnie non 
potenint. Iste vero pbilosophus , vcl potins qui tali- 
bus adversus Cbristi.inos qu:isi oraculis crcdunt , 
prius Taciant , si possunt , ut inler se de ipsa Chrislo 
Hecate alquc ApoUo concordcnt , eumqiie aut ambo 
condemnent , aut ambo collaudont. Qiiod si facfere 
potuissent , nibilominiis nos et vitiiperatores et laii- 
datoresCbristi fallaces diKincmcs viuireinu«. Ciim verb 
eorum detis el dea intcr se du Cliristo , ille vitupe- 
rando , ista l.iiidando dissentiant ; profecto eis bla- 
spbemantibus Christianos non credunt homines , s( 
recte ipsi sentiant. 

4. Sanc Cbristum laudans , vel Porphyrius , vel 
llecate , cum dicat eum ipsiim dedisse fataliter Chri* 
stianis , ut implicarentur errore, causas tamen ejus- 
dem , sicul pulat , pandit erroris. Quas aniequam ex 
verbis ejus exponam , prius qaxro , Si fataliter dedit 
Christus Cbristianis erroris implicationem , utmm 
Toleiis, an nolens dederit. Si volens, quomodo jii- 
stus? si noleiis , quomodo l)eatiis? Sed jam causas 
ipsius audiamus erroris Sunt , inquit , tinrim terraA 
minimx loco quodam * malorum dcemonum potestati iulh 
jecti, Ab his sapiente$ Uebrceorum , ^uortiin unu$ iste 
etiam Jesus fuit , sicut audisti divina Apollinis ', qum 
superius dicta sunt ; ab his ergo Hebrcei dcemonibus pe»' 
simis et minoribus spiritibus vetabant religiosos , et ipsis 
tacare prohibebant : venerari autem magis coelestes deo% , 
ampiius autem venerari Deum Patrem, Uoc autem « in* 
qiiit , et dii prwcipiunt , et in superioribus ostendimus , 
ifuemadmodum animum advertere ad Deum monent , et 
itlum colere ubique imperant, Verum indocti et impite 
naturce , quibus vere fatum non eoncessit a diis dona 
obtinere , neque habere Jovis immortalis notionem , non 
audientes et deos et divinos viros , deos quidem omnes 
recusaverunt , prohibitos autem dcemones et hos non 
vdisse , sed revereri. Deum aulem simulantes colere ', 
ea sola per quos Deus adoratur , non agunt* ffam Deus 
quJdem , utpote omnium Pater , nullius indiget : sed 
nobis est bene , cum eum per justitiam et castitatem 
aliasque virtutes adoramus , ipsam vitam precem ad tp- 
sum facienles , per imitationem et inquisitionem de ipso, 
inquisitio enim purgat , inquit : imitatio deificat affe^ 
ciionem ad ipsum operando, Bene quidem prjedicavit 
I)eum Patrem , el quibns sit colendiis moribus diilt. 
Qiiibus pr:eceptis prophclici Libri pleni sunt llebraeo- 
ruin , qiiando sanctorum vita sive viiupcratur \ sive 



LIBCR Dt:CUIUS NONUS. Bfi4 

laudatur. Sed in Cbristianis tantiiro errat , ant tantuin 
calumniatur , quantum volunt daemoncs , quos opiiia* 
tur deos , quasi cuiquain difficile sit recolere , qut^e 
turpia , qux dedecora erga deoruin obsequium in 
tlieatris agebanliir et templis ; et attendere quse legan- 
tur , dicantur , audiantur in ecclesiis , vel Deo vero 
quid offeralur ; et hinc intelligere ubi ncdificium , e( 
ubi ruina sit morum. Quis autem huic dixit vel inspi- 
ravit , nisi diabolicus spirilus , tiin vanum apertum- 
qiie meudacium , quod dseinones ab llebrjeis coli pro- 
liibitos revereantur potius , qiiam oderint Cbristiani T 
Sed Deus ille quem coluerunt sapientes Hebrjeoruro , 
eliam coelestibus sanctis Angelis et Yirtutibus Dci , 
quos beatissimos tanquam cives in hac noslra per- 
egrinatione mortali vencramur ct amainus, s.icrificari 
vetat , intonans in lege sua , quam dcdil poptilo suo 
llebraeo , et valde minacitcr dicens , Sacri/icans dHs 
eradicabitur, Et ne quisquam putaret dxinonibus pes* 
simis terrenisque spiritibns , quos iste dicit minimos 
vel minorcs , ne sacrifice/.ur esse prxceptiim ; quia 
et ipsi in Scripturis sanctis dicti sunt dii , non He- 
brxorum , sed gcntium ; quod evidenter in Psalinc 
Septuaginta interpretes posuerunt , dicentes , Quo 
niam omnes dii gentium dcemonia ( PsaL xcv, 5 ) : nt 
quis ergo putaret istis quidem dxmoniis prohibitum « 
ceelestibus autem vel omnibus , vel alii{uibus sacrin- 
cari esse perinissum , mox addidit , nisi Domino k^ , 
id est , nisi Domino tantum : ne forte in eo quod aW > 
nisi Domino so/f, Dominum solein credat esse quis«. 
piam , cui sacrificandum p6tat * : qiiod non ita esse 
inlelligendum , in Scripiuris graecis faciliimereperitiir. 
5. Deus igitur Hebrneoriim , cui tam magnum tan- 
tus etiam iste philosophiis perhibet lestimonium , 
legem dedit Hebraco popuio siio , bebrjeo sermona 
conscriptam , iioii obsciiram et incognitain , sed oin- 
nibus jam gcntibus diffamataro , iii qua lege scripliHii 
est , Sacrificans diis eradicabitur , nisi Domino tantumm 
Quid opus est in hac ejus lege , ejiisqye Propbelis de 
bac re multa perquirere ? Imo non perqiiircre , ooo 
enim abstrusa vel rara sunt ; scd aperta et crcbra 
C4illig6re , et in hac dispuiatione roea ponere : quibut 
luce clarius apparet *, nulli omnino nisi tanturo sibi 
Deum verum et summum voluisse sacrificari. Ecce 
hoc unum breviier , imo granditer , ininaciter , sed 
veraciter dictuni ab illo Deo , quem tam excellenter ' 
eorum doctissimi prsedicant, audialur, tiineatur, 
iinpleatur , ne inobedicntes eradicatio consequalur. 
Sacrificans , liiquit , diis eradicabitur , mai Domino 
tantum : non quo rei egeat alicujus , sed quia nobis 
cxpedit ut res ejus simus. Hinc ^ enim caniiur in sa- 



* Editi, loco terrem quodam. Abest, terreno^ a manu- 
scriptis. 

* ilic iu cd:.iis additur, oracula ; quod abest a manu- 
scripiis. 

* sic omncs Mss. Fditi vero. prohibilos autem dtpmones 
nnn solum nullis odOs insequif sed etiam revereri delege^ 
runt. neum autem Himulanles se colere, 

* rlures Mss., sive imperatur, Haiic lectlonem probat 
IjkIovIcus \ ives , aiterain im^irohat ; naro t lYophctap, « 
loquit, t sanctorum vitain non vituperant. » Ijuquiuir Au- 



giistiaus de sanclorum viia in terris, qnae non omnioo va» 
cavit culpa : et indicare videtur praeoeptorum duo genem, 
de vitando malo, quod iu eorum eliam qui verum Deum 
colcbaat, moribus \ituperatur ; et defacieodo bono, qtiod 
in eisdeni laudalur. 

1 Lov., putet. kditi autem alii et manuscripll, put<it, Addit 
Augustinus lacillime reperiri in scripturis graecis (|uoinodo 
locus ille sit inlelligendus, qula m eis non ambigue d|- 
ciuui est, Exod. xxu, fO, Kurid mond, 

< l-^r. et t/)v., appareat. Rditi vero alii et Mss., appoTcL 

' rlures BitiS., exceltentem, 

^ viiui. Am. el Mss^ time. 



655 



DE CIVITATE DEI, S. AUGUSTINI 



ese 



cris Lillcris Hebraeomm : Dixi Domino , Deui meui 
ei iu , quoniam bonorum meorum non egei ( P$aL xv, 
8 ). Hujas autem praeclarissiinum atque optimum sa- 
criflcium doa ipsi sumus , hoc esl * civiias ejus , cujus 
rei roysterium cdebramus oblaiionibus noslris , qus 
fidelibos notae sunt , sicut in libris prxcedcntibus 
disputavimus ( Li6. iO , cap. 6 , et alibi ). Gessaturas 
enim Ticiimas , quas in umbra fuluri offerebant Ju- 
dxi , et unum sacrificium genles a solis oriu usque 
ad occasum , sicut jam fieri cernimus oblaturas , per 
Propheias Hebraeos oracula increpuere divina : ex 
quibus quantum satis visum est , nonnulla protuli- 
mus , et huic jam operi aspersimus. Quapropter ubi 
Don est ista ju&titia , ut secundum suam gratiam civi- 
lati obedienti Deus imperet unus et siimmus , ne cui- 
quam sacrificei , nisi tanlum sibi ; et per hoc in om- 
nibus hominibus ad camdem civitatem periinentibus 
atque obedieniibus Deo , animus etiam corpori , atque 
ratio vitiis, ordine legiiimo fideliter impcret; ut quem- 
admodum justus unus , ita coetus populusque juslo- 
lum vivat ex flde , qux operalur per dilectionem , 
|ua homo diligit Deum , sicut diligendus est Deus , 
et proximum sicut semeiipsum : ubi ergo non esi ista 
jostitia , profecto non est coetus hominum juris cou- 
aensu et utilitatis communione sociaius. Quod si non 
est , utique populus non est , si vera est hxc populi 
definitio. Ergo nec respublica est : quia res populi 
non est , ubi ipse populus non est. 

CAPUT XIIV. ^ Qua definitione comtet populi et 
reipmbtioB nuneupationem recte sibi non tolum Ro^ 
mano$t $ed eiiam regna alia vindicare. 

Si autem populus non isto, sed alio definiatur mo- 
do, vdut si dicatur , Populus est ooBtus nmltitudinis 
ralionalis , rerum quas diligit concordi communione 
•ociatus : profecto ut videaiur qualis quisque populus 
ait, illa sunt intuenda quae diligit. Quxcumque tamen 
diligat, sf coelns est multitudiuis , non pecorom , sed 
rationalium creaturarum , et eonim qux diligit con- 
cordt communione sociatus est, non absurde popu- 
las nuncupatur; lanto utique melior, quanto in me- 
lioribns; tantoque deterior, quanto est in deterioribus 
concors. Secundum istam definitionem nosiram Ro- 
manus populus , populus est ; et res ejus sine dubi- 
tatione respublica. Quid autem primis temporibus 
snis, quidve sequentibus populus ille dilexerit, et qui- 
bus moribus ad crucntissimas scditiones , atque inde 
ad socialia atque civilia bella pervenietis, ipsam con- 
cordiam, qu» salus quodammodo est populi , ruperit 
atque corruperit, tesiatur historia : de qua in pnece- 
dentibus libris multa posuimus. Ncc ideo tamen vel 
ipsum non esse populum , vel ejus rem dixcrim non 
esae rempublicam, quamdiu nianel qualiscumque ra- 
tionalis multiludinis coetus , rerum quas diligii con- 
cordi oommunione sociatus. Quod autem de isto po- 
polo et de ista republica dixi , lioc de Athcniensium 
vel (|iiorunicuinque Graecomm, hoc de iOgyptiorum , 
noc*de illa priore Babyloiie Assyriorum , quando in 

* vtad. Am. et Er., hwc e$t. 



rcbus suis publicls imperia vel parva vel magna le- 
nuerunt . et de alia qiiacumque aliarum gentium in- 
telligar dixisse atque sensisse. Generaliier quippe 
civitas impiorum , cui non imperat Deus obediextfi 
sibi , ut sacrificium non offerat , nisi tantummodc 
sibi , el per hoc in illa et aninius corpori , ralioqoo 
viUis recte ac fideliter imperet , caret jusiitix veri- 
tate. 

CAPUT X&V. — Quod non po$$int ibi verte eue w- 
tutu^ ubi non e$t vera religio, 
Quamlibet enim videatur animus corpori , et ralio 
▼itiis laudabiliter imperare ; si Deo animus et ratio 
ipsa non servit, sicut sibi serviendum esse ipse Deus 
pnecepit, nullo modo corpori vitiisque recte imperat. 
Nam qualis corporis atque vitiorum potest esse mens 
domina, veri Dei nescia, nec ejus imperio subjugau , 
sed vitiosissimis daemonibus corrumpentibus prosti- 
tuta? Proinde virtutes, quas sibi habere videtur , per 
quas impcrat corpori et vitits ad quodlibet adipisceo- 
dum vel tenendum, nisi ad Deum retulerit, etiam ip» 
SSB vitia sunt potius quam virlutes. Nam licet a qui- 
busdam tunc verx ct honest» putenlur esse virtutes. 
cum ad se ipsas referuntur , nec propter aliud expe- 
tuntur ; etiam (unc inflatx ac supcrbae siint : et idoo 
non virtuies , sed vitia * judicaiida sunt («). Sicut 
eiiim non est a carne, sed super carnem , quod car- 
nem facit vivere : sic non est ab homine , sed soper 
hominem, quod hominem facit beaie vivere ; nec so- 
him hominem , sed eiiam quamlibet Poiesiatem Vir- 
tutemqiie coelestem. 

CAPUT XXVI. — De jme populi atienatia Deo, qua 
utitur ad pietatem popuiu$ Dei , dum in hoc peregri- 
niie e$t mundo, 

Quocirca ut vita carnis anima est, ita beata vita 
bominis Deus est , de quo dicunt sacr» Litterae He- 
braeorum, Beatu$ populu$^ cuju$ e$l Dominu$ Deu$ ip» 
nu$ {P$aL cxLin , ii)). Miser igitur populus ab isto 
alieiiaius Deo. Diligit tamen ipse etiam quumdani pa- 
ccin suam non improbandam, quam quidem no» ha- 
bebit io fine, quia non ea bene utitur ante fincm. Haoc 
auiem ut inlerim habeat in hac vita, nostra ' eliam 
inierest : quoniam quamdiu permixtoe sunt ambo! 
civiiates , utimur et nos puce Babylonis : ex qua iia 
perfidem populus Dei liberatur, ut apud banc inte- 
rim peregrinetur. Propter quod et Apostolus admo- 
nuit Ecclesiam, ut oraret pro regibus ejus atque sub- 
limibus , addeus et diceos , ut quietam et tranquiliam 
vitam agamuM cum omni pieiale ei chariiaie * (1 Tim. n, 
S ). Et propheu Jeremias cum populo Dei veteri 
venturain ^ prxnunliarel captivitatein , et diviiiiius 
imperaret ut obedienter in Bahyloniam irent, Deo suo 
etiam isia paticntia servientes, moiiuitet ipse ut orare- 

> sola editio (jov. et ideo non viriute$, virtuietf $ed n* 
Ha, etc 

* Mas., nostrt, 

* Begius Ms., ei casiitaie : juxta vulgatam et juxta 
gnecoiii, kai semnoUti. 

^ Ahtisi, veniuram, iu codidbiis oofiris. M. 

(a) > kie Ue ninit. lib. 13, nn. ^ 26, et lib. 14, n 3^ 



657 



LIBER VIGESIMVS. 



058 



tiir pro illa , dicens , quia in ejus eH pace pax vegtra 
{Jerem. xxix, 7), ulique inleriia temporaiis, qux bonis 
roalisqnc coinmunis est. 
CAPUT XX VII. — De paee sertientium Deo^ cujui 

perfecta tranauilliUu in hac lemporaU vita non potett 

apprehendi. 

Pax aulem nosira propria, cl hic est cum Deo per 
tdem , et in aeiernnm erit cum illo per speciem. Sed 
hic sive iila communis , sive. nostra propria , talis est 
pax, ul soiatium miseriai sit potius quam beatiludinis 
gaudiiiin. Ipsa quoque nostra juslitia , quamvis vera 
bit propler veri boni Gnem ^ ad quem refertur , tamen 
Utnia esl in bac viia, ul polius peccatorum reniissione 
coiistet , quam perfectione virtulum (a). Teslis est 
oratio toiius civitalis Dei, qu» peregrinatur in terris. 
Per omnia quippe membra sua clainat ad Deum, Di» 
miue nobi$ debita nostra^ sicut et nos dimiuimus debito» 
ribus nosiris(Mauh, vi, i2). Nec pro eis est eflicax 
hAcc oratio , quorum fides sinc operibus mortua est 
{Jacobi II , 17 , 26) : sed pro eis qnorum fides per 
dilectionem operatur {Galat, v , 6). Quia enim Deo 
qnidem subdita , in bac laroen conditione mortali , et 
corpore corruptibili quod aggravat animam {Sap. ix^ 
45) , non p Tfecte vitiis imperat ratio , ideo necessa- 
ria est justis talis oratio. Nam profeclo quanquam 
impereuir, nequaquam sine conflictu vitiis imperatur. 
Et utique subrepit aliquid in boc loco innrmitatis 
etiam bene confligenii , sive hostibns tiilibns victis 
subdilisque domiiianti, unde, si non facili operalione, 
certc labili loculione aut volatili cogiiatione peccetur. 
Et ideo quamdiu viliis iniperalur, plena pax non est : 
quia et illa quae resistunt , periculoso debellantur 
praelio; et ilia quae vicia suni, nondum securo trium- 
pbantur otio, sed adhiic sollicilo premuntur imperio. 
In bis ergo tentationibus, de quibus omnibus in divi- 
nis eloquiis breviter dictum est , Numquid non tenta^ 
tio est vita humana super terram (Job vii, I , sec. LXX)? 
quis ita vivere se prjesnmat, ai dicere Deo, Dimitte 
nobis debita noitra^ non neces&e habeat, nisi homoelft- 
tus? Nec vero magnus , sed inflatus ac iumidus , cui 
per justitlam resistit qui gratiam largitur humilibus. 
Propter quod scriptum est : Deus superbis resistit , 

^ veteres Itbri, propter verwn boni finem, 

(a) Non iotelligendus est ille locus, quasi jusUtia nostra 
constet sola remissione peccatorum. Hic poft"«,queniadmo- 
dnm aoimadvenit et ipse Bellarminus, lib. 2 de Juslific., 
cap. 13, non excludit perfectionem virtulum, sed pneponit 
remissionem peccati;adeo ut sensussit, iui>titiam nostram, 
quae partim in remissione peccati, pariim in perfeoione 
virtntom sita est, magis constare remissione peccati, quam 
perfectione virtutis : iliam enim plenius quaro iianc prae- 
stare valemus. Et boc etiam sensu Hieronymus, lib. 3 con- 
tra Pelag., cootendit in nobis esse veram justiiiain licet 
nonomnioo perfectam; perfecta autero est remissiopeo- 
catorom. Ex Coquaeo. 



humilibus autem dal gratiam ( Jacobi iv , 6 ; 1 Petr, v, 
. Ilic ilaquc in unoquoque justitia est, ut obedieoli 
Detis bomini, animus corpori, ratio autero vitiis etiaoi 
repugnantibus imperet, vel subigendo, vel resisteodo; 
atque ut ab ipso Deo pelatur et roeritorum gratia , el 
venia delictorum, ac de acceptis bonis gratiarum actio 
pcrsolvatur. In illa vero pace finali , quo referenda , 
et cujus adipisceudae causa habenda est ista jusiitia , 
quoniam sanata iinmortalitate atque incorruptione 
natura vitia non habebit , uec unicuique nostrum vel 
ab alio vel a se ipso quidquaro repugnabit, non opwi 
erit ut ratio vitiis , quae nulla erunt , imperet : sed 
imperabit Deus homiiii , animus corpori ; tantaqiie 
obediendi ibi erit suavitas et facilitas , quanta viveDdi 
regnandiquc felicitas. Et hoc illic in omnibus ^ atque 
in singulis aeternum erit , aeternumque esse certuai 
erii : etideo pax beaiitudinis hujus, vel beatitudo paeii 
hujus, summum bonum erit. 
CAPUT XXVIII. — In quem finem venturut «tl ea»lM 

impiorum. 
Eoruro aulero qui non periinent ad istaro civitatem 
Dei , erit et contrario miseria sempiterna , quae etiaoi 
secunda mors dicitur (Apoc, ii , 11 ; xx , 6; xxi , 8 ) : 
quia nec anima ibi vivere diccnda est , quae a vita 
Dei alienata erit ; nec corpus, quod xternis doloribi» 
subjacebit. Ae per hoc ideo durior ista secunda mora 
crit, quia finiri morie non poterii. Sed quoniaro sicoC 
niiscria beatitudini, et mors vilae, ita bellum paci vi- 
detur esse contrarium; ineriioquaerilur, sicut pax lo 
bonornm finibus praedicaia cst atque laudata , queri 
vel quale bellura in finibus malorum e contrario possil 
intelligi. Verum qui hoc qnxrit , aitendat quid ili 
bello noxium perniciosumque sily et videbit nihil aliml 
esse , quaiu inier se rerum advcrsitatem atque coo-» 
flicium. Quod igitur bcllum gravius et amarius cogl« 
tari potest, quam ubi voluntas sic adversa est paatio* 
ni, et passio voluniati, ut nullius earum victoria lales 
inimicitiaefiniantur;etnbi sic confligiicom ipsa natun 
corporis vis doloris , ut neutrum alteri cedat?Hie 
eniro quando contingit isle conflictus, aut dolor vineil, 
et sensum inors adimit ; aut natura vincit ', ei dolo- 
rem sanitas tollit. Ibi autero et dolor perroanec, 
ut aflligat;et natura perdurat,ut sentiat:quia utrum- 
que ideo non deficit, ne pcena deficiat. Ad hus auten 
fines bonorum et inalorum , illos expetendos , islos 
eavcndos, quoniam per judicium transibont ad illos 
boni , ad isios mali ; de hoc judicio , qiiantum Deos 
donaverit, iii consequenti volumine disputabo. 

» Edlti, ommtnis homvdbus. Abesl, homimbus, a mautt- 

scrintis. 
■ i^v., atit natura perdurans vinrit. ?j\\U alii et maou- 

scrii ti carent verbo, perdurans. 



LIBER riGESIMVS. 

De judicio novissimo, deqne testimoniis com Novi» timi veteris instramenti, quibns denunUatur futnnun. 

CAPUT PRIMUM. — Quod quamvis ohini tempore loeiituri, ewnque asserturi adversqs iropios et incro- 

Deusjudicet, in hoctamen librode nevissimo ejus Ju" dulos, tanquain iii aedificii fund:imento prius ponere 

dido sit proprie dispHtandum, testimonia divina debemus. Qiiibiis qui nolunl cro« 

1. De die ultiroi judicii Dci, quod ipsc donavcrit, derc, humanis ratiunculis fabis atquc fallacibus cm* 



559 DE CIVITATE DEl, 

iravcnire conanlur, ad boc ut aut aliod significare 

coutendant quod adhibeiur tcsiimoniuni de Liiteris 

aacriii, aut omnino divinilus esse dictum negeni. Nam 

n allum exisiimo esse mortalium, qui cum en , sicui 

di cta sunt, intellexerit, et a summo ac vero Deo per 

aft imas sanclas dicta esse crediderlt , non cis cedat 

atque consenliat : sive id eiiam ore faleatar, sive ali- 

quo vitio fateri erubescat, aut metuat ; vel etiam per- 

▼lcacia siniiUima insanix , id quod falsum esse novit 

aut credit , cuntra id quod verum esse novit aut cre- 

dity etiam contenlioiiissime dcfeiidere moliatur. 

S. Quod ergo in confessione ac professione lenet 
omnis Eccle^ia Dei veri, Cliriaium de coelo esse ven- 
turum ad vivos ac mortuos judicandos, huoc divini 
jodicii ullimum diem dicimus, id est, novissimum 
tempus. Nam per quot dies hoc judicium tendatiir, 
incertum est : sed Scripturarum niore sanciarum 
dieni poni solere pro tempore, nemo qiii illas litleras 
qaamliltet iiegligenter legerit, nescii. l(k'o auteni cum 
diem jiidicii Dei dicirous, addimus ultiinum vel no- 
visaimum ; quia ei nunc judicat, et ab bumani gene* 
ris initio judicavit, dimillens do paradiso , ei a ligno 
vitx separans priinos homines poccati fn:^gni perpe- 
iratores : imo etiam quando angelis peccaiuibus non 
pepercit (II Petr. u, 4 ), qiiorum princeps homines a 
86 ipso subversus * invidendo subvertit, procul dubio 
jodicivit. Nec bine iilius alio jusloque judicio, et in 
boc aerio coelo, et in terris, et dscmonum et boininum 
miserrima esl vila, erroribus xrumnisque plcnissima. 
Venim etsi nemo peccasset , non sine bono rectoque 
jndicio universam rationalem crealuram perseverun- 
tiasime sibi Domino suo colixrentem in seterna bea- 
litudine reiineret Jiidicnt eliani, non solum universa- 
Hter dc gcnere da^monum atque hominum, ut iniscri 
siot propter priinoruin merilum peccatorum ; sed 
9tiam de singuiorum operibus propriis, qnae gerunl 
trbitrio voluntalis. Nain et dnemones ne torqueantur, 
precanlur {Matth. viii, 29) : nec ulique injuste vel 
parcilur eis, vel pro >ua quique improbiiate torquen- 
lor. £t bomines plenimqne aperte, semper occulte, 
luuntpro suis faclis divinilus poBtias, sive in hac vita, 
ilve post mortem : qiiamvis nullus hominuin agat re- 
cte, nisi divino adjiivetur auxilio; nullus dsemonum 
aot hominum agat inique , nisi divino codemque ju- 
stissimo jiidicio pcrmittatur. Sicul eniin ait Apostolus, 
iVoii e$t iniquitas apud Deum (Rom. ix, \A); et, sicut 
ipse alibi dicit, Inicrutabilia iuntjudicia Dei, et tnves/t- 
gabiles via eju$ ( Id. xi, 33 )• Non igilur in hoc libro 
de illis priinis, nec de istis mediis Dei judiciis, sed ile 
ipso novissimo judicio, quantum ipse tribuerit, dispiH 
labo, quando Chrisius de ccelo venturus est vivo.> ju- 
dicaturus et niortuos. Iste quippe dies jiidicii proprie 
jain vocatur, eo quod nullus ibi erit imperilse querelae 
locus, cur injustus ille sit felix, et cur ille justtis infe- 
lix. Omnium namque tunc nonnisi bonorum vera et 
plena fclicilas , et omnium nonnisi malorqm digna et 
Euinma infelicilas apparebit. 

* viud. Aiq. el plcrique Mss. ^ subverm : minus beno. 



S. AUGUSTINI 

CAPUT II. — De vttrietate rerum humanamm, cm non 
potest dici deeue judidum Dei, quamvis nequeai ve- 
stigari. 

Nunc autem et mala xquo animo ferre disciinus^ 
qoae patiiinlur et boni ; et bona non magnipendere, 
quae adipiscniiiur et inali. Ac per hoc etiam in his re- 
bus, in qiiibus non apparet divina juslilia, salutaris 
est divina doctrina. Nescimus enim quo judicio Dei 
bonus ille sit pauper, malus ille sit dives : iste gau- 
deat, quein pro suis perditis moribus cruciari debuisse 
moeroribus arbitramur; coniristctur ille, quem vita 
laiidabilis gaudere debuisse persuadet : exeat de jodi- 
cio non solum inultns, verum etiam damnaius inno- 
cens, aut iniqnitale judicis pressus, aut falsis obrulus 
testimoniis ; e conlrario sceleslus adversarius ejus 
non soluiii impiiniius, verum eiiam vindicaius insul- 
tet : iinpius opltroe valeat, pius languore tabescal : 
latrociiieniur sanissiroi juvenes; et qui nec verbo 
qiiemquam luidere potuerunt, diversa morborum atro- 
cilate afQiganlur infaiiles : utilis rebus bumanis imma* 
tura morie rapiatur; et qui videnlur nec nasci de- 
buisse, dintissiiite insuper vivunt : plenus criminibus 
sublimetur bonoribus, et hoininem sine querela tenc- 
brae ignobililatis abscondant : et caelera hujusmodi, 
quae quis colligit, quis enumerat? Quae si haberent in 
ipsa veliit absurdilale consianiiam, ut in hac vila, in 
qiia homo, sicut sacer Psalmus eloquitur, vanitati simt- 
lis factus est, et dies ejus velut umbra prcetereunt {Psal. 
cxLiii, 4), nonnisi inali adipiscerentur transitoria 
bona ista alque terrena, nec nisi boni lalia paterentur 
mala, posset boc referri ad judicium justum Dei, vel 
etiam l:cnigniiin ; ut qui non erant assecuturi bona 
aeierna, quai faciunt beatos, lemporalibus vel decipe- 
rcntur pro maliiia sua, vel pro Dei misericordia con 
solarentur bonis; et qui non erant passuri aeterna 
tormenta, temporalibns vel pro suis quibuscumque et 
quanluliscumque peccatis afQigerentur, vel proptcr 
jmplendas viriutes exercerentur malis. Nunc vero 
quando non solum iii nialo sunt boni, et in bono niali, 
quod videturinjustum; veruin etiam pleruinqueelmalis 
malaeveniunt, et bonis bona proveniunt : magis inscru- 
tabilia fluntjudicia Dei (Rom. xi,33),et investigabiles 
viaeillius.Qu:imvisergunesciamusquo]udicioDeusista 
vel facial, vel (icri sinat, apud quem summa virlus est 
el summa sapientiay summa ^ justitia , nulla iiifirmi- 
tas, nulla temeritas, nulla iniquitas : salubriter tamcn 
discimus non magnipendere seu bona. seu mala, quae 
videmus esse bonis malisque communia ; et ilia bona 
quaerere, quae bonorum, atque illa mala maxime fu- 
gere, quae propria sunt malorum. Cum vero ad illud 
Dei judiciuin veneriinus, cujus tempus jam proprie 
dics judicii, ct aliquando dies Domini nuncupaiur; 
non solum qiixcumuue tunc judicabuntur. vcruin 
etlam |quxcumqiie ab initio judicaia, ei quaecumque 
usque ad iilud teinpus adhuc judicanda sunt, apparc- 
bunt esse justissima. Ubi hoc quoque manifestabiiur, 
quam justo judicio Dci fiui, ut nunc tain mulla ac 
pene omnia justa judicia Dci sensus mentcsquc mor- 

t sir oosui Uf». lu B. , sunonaque. M. 



C6t UBER VIGESIMUS. 

tilium lalennl: cum lamen in hac re piorum fidem despicii, nec cum judicai prxleril. 



GCi 



Don lateat, justum esse quod btet. 

CAPUT III. — Quid in libro Ecclesiaste Salomon de 
his quw in hac vita et bonis et malis sunt communia^ 
disputarit, 

Nempe Salomon, sapientissimus rex Israel, qui re- 
gnavit in Jerusalem, librum qui vocatur Ecclesiastes, 
et a JudxMS quoque habelur in sacrarum canone Lit- 
lerarum, sic exorsus esi : Vanitns vanitantium », dijat 
Ecctesiastes; vanitas vanitantium^ el omnia vamtas, Qna 
homini abundantia in omni labore suo, quo luborat sub 
sole (Eccle. i, 2 cl 3)? Et cum ex hac senieniia c<inne- 
cieret catera, commemorans xramnas erroresque 
vitae hiijus, et vanescentes interea lemporum lapsus, 
ubi nihil sohdum, nihil stabile rctinelur ; in earerum 
vaniute sub sole, illud etiam deplorat quodammodo, 
quodcumsitahundanlia sapienlix super insipicniiam, 
sicut abundantia lucis super tenebras, sapieniisque 
oculi sint in capite ipsius, et stultus in tenebris am- 
bnlel; unus lamen incursus incurrat omnibus (Id. ii, 
io, 14), utique in hac vila qux sub soie ngitur : sigui- 
(icans videlicet ea mab, quae bonis et malis videmus 
esse communia. Dicit etiam illud, quod et boni pa- 
tiantur mala, tanquam mali sint, et mali tanquam 
boni sint, adipiscantur bona, ila ioquens : Es/, inquit, 
vanitas, quoe facta est super terram ; quia suntjusti^ super 
quos venit sicut factum impiorum ; et sunt impii, super 
quos venit sicut factum justorum. Dixi quoniam hoe 
quoque vanitas (Id. viii, iA). In hac vanilate, cui, 
quantum saiis visuni esi, inliniandae 'otuin istum li- 
Lrum vir sapientissimus deputayii, non utique ob 
nliud, nisi ut eam vitani desideremus, qu£ vaiiilatem 
non habet siib hoc sole, sed veritatem sub ilio qui 
fecit hiinc solem : in hac ergo vanitate, numquid nisi 
justo Dei rectoque judicio similiseidem vanilaii factus 
vanesceret homo? In diebus lainen vanitalis suae in- 
terest plurimum, ulrum resistat, an obtemperet ▼eri« 
tati, et utrum sit expers verx pielatis, an particeps : 
non propter viia; hujus vel bona acquirenda, vel mala 
vitanda vanescendo transeuniia ; sed propier futurum 
judicium, per quod eruntet bonis bona, et malisma- 
la, sine fine mansura. Denique iste sapieiis hunc li- 
bruro sic conclusit, ut diceret, Deum time, et mandata 
ejus custodi ; quia hoc est omnis homo : quia omne hoc 
opus Deus adducet in judicium in omni despecto , sive 
bvnsm^ sive malum {Id. xii, 15, i4). Quid brevius, 
Terius, salubiius dici potuit? Deum, inquil, time, et 
mandata ejus custodi; quia hoc est omnis homo, Qui- 
cumque enim est, hoc est, custos utique mandatoruin 
bei : qnoniam qiii hoc non est, niliil est. Non enim 
ad veritatis imaginem reformalur, reinanens in simi- 
liludine vanilaiis. Quia omne hoc opus, id est, quod 
ab homine fii in hac viia, sive bonum, sive malum^ 
Deus adducet in judicium, in omni despecto, id est, in 
omni ctiam qui conteinptibilis hic vidctur, tt ideo 
iiec videtur : quoniam Dcus et ipsum vidct, nec euin 

* Edili hic et statim vers. eod., vanitatum. At Uss. con- 
stinter bahcul, vanitantium conf. iib. 1 Rciract., cap. 
7, u. 3. 



GAPUT IV. — Quod ad disserendum de nnvissimQJH* 
dicio Dei, Novi primum Testamenti, ac dcind^ Veie^ 
ris lestimonia prolatums sit. 

Hujiis ilaque ultiini judicii Dei tesiimouia de Scrl* 
ptiiris sanciis quae poncre instilui, prius eligcnda sual 
de libris Instrumcnti Novi, postea de Veieris. Quain- 
vis eniin vetera priora sint tempore, nova tanieii an- 
teponenda suntdignitale; quoniam illa vetera pneco- 
nia sunt novorum. Nova igitur ponentur prius, qiKe 
ut firmius probemus, assumcntiir et vetera. In veicri* 
bus habentur Lex et Prophetse S in novis Evangelium 
et apostolicse Littcra^. Ait autem Apostolus, Per legem 
enim eognitio peccati. Nunc autem sine legejustitia Dei 
manifestata est, testificata perLegemet Prophetas : j»- 
stitia autem Dei^ per fidem Jesu Christi in omnes qui 
credunt • (Rom. iii, 20-22). Haec juslitia Dei ad novum 
pertinel Teslamentum, et testimonium habct a vete- 
ribus Libris, hoc est, a Lege et Prophetis* Prius ergo 
ipsa causa ponenda est, et po&iea tesles introducendt. 
Hunc et ipse Jesus Christus ordinem servandum esse 
demoiistrans, Scriba, inquit, eruditus in regno Dei, <t- 
milis est viro patrifamilias^ proferenti de thesauro suQ 
nova et vetera (Matth. xiii, 5^). Non dixit, Vetera el 
nova : quod uiique dixisset, nisi maluisset meritoruin 
ordinem servare quam teinporum. 

CAPUT V. — Quf6u« sententiis Domini Salvatoris dir 
vinum judicium futurum in fine saculi dectaretur, 

1 . Ergo ipse Salvator cum objurgaret civitates, ki 
quibus virlutes inagnas fecerat, neque crediderant, et 
eis alienigenasanteponeret, Verumtamen, inqutl, <fk# 
vobis^ Ttjro et Sidoni remissius erit in die judicii quam 
vobis. Ei paulo post alteri civitati, Amen, inquit, dice 
vobiSf quia terras Sodomorum remissius erit in dieyudi^ 
cii quam tibi (Matth, xi, 22, 2i). llic evidenllssime 
prsedicat diem judicii esse venturum. Et alio loco, 
Virt NiniviUBj inquit, surgent in judicio cum genera* 
tione ista, et condemnabunt eam ; quia poenitentiam ege" 
runt in prcedicatione Jonce^ et ecce plus quam Jona hie, 
Regina Austri surget in judicio cum generatione ista^ et 
condemnabit eam ; quia venit a finibus terrm audire sa» 
pientiam Salomonis^ et ecce plus quam Salomon hie 
(Id. xii, 41, 42). Duas hoc loco res discimus, et ven- 
turumcssejudicium, etcum mortuorum resurrectione 
venturum. De Niiiivitis enim et regina Austri quando 
ista dicebat, de mortuis sine dubio loquebatur, quos 
tamen in die judlcii resurrecturos esse prxdixit. Nce 
ideo dixir, condemnabunt, quia ipsi judicabunt : sed 
qiiia ex ipsorum comparatione isti merito damna* 
bunlur. 

2. Rursus alio loco, cum de hominum bonorum et 
malorum nunc permixtione, postea separatioiie, qua 
uliqiie die judicii futura est, loqiieretur, adhibuit si« 
miliiudinein de iritico seminato et superseminatiszi- 
zaniis, eaniquc suis expouens discipulis : Quiseminat^ 

1 soia edilio lx)v., propheUce. 

* lii ante editis, qui credunt in ernn. Abest, in eum, 9 
Uss.i ci a gT^co tcxiu AposiL^i. 



m 



DE CIYITATE DEI, S. AUGUSTINI 



M4 



iiiqiiir, bonum semen, est FUiu$ Itominn : ager autem 
e$l mundu$ * : bonum vero $emen hi sunt fitii regni ; zi- 
mnia autem filii sunt nequam : inimicut autem qui senH' 
navit ea, est diabolus : messis autem consummatio steculi 
€$t , messores vero Angeli sunt. Sicui ergo cotUgunlur 
tisania, et igni combumntur ; sic erit tn consumnmtione 
smculi. Mittet Filius hominis Angelos stcos, et coUigent 
de f^gno ejus omnia scandala^ et eos qui faciunt imqui' 
tatemf et mittent eos in cantinum ignis : ibi erit fletus et 
stridor dtntium. Tunc justi (ulgebunt sicut sol in regno 
Patris eorum, Qui habel aures audiendi, audiat (Matth, 
xiii, 57-43). Uie quidem judiciiim vel dieni judicii iion 
noininaYit, fted mulio eum cbirius ipsis rcbnsexpres- 
slu ct in fiiie s.Tculi fiiliiruni esse prrdixit. 

3. Item discipulis suis : Amen , iiiquit, tUco vobis, 
tfitod ros qui ucuti estis me, in regeneratione, cum SC" 
derii Filius hominis in sede majestatik suae^ sedebitis et 
vos super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus 
Israel (Id. xix, 28). Ilic discimiis ciiin suis discipulis 
jiidicatunim Je^uin. Unde et aiilii Jiida^is dixit : Si 
ega in Deelzebub ejicio dasmonin, filii vestri in quo eji" 
ciunt? Ideo ipsi judices vestri erunt (Id. xii, 27). Nec 
quoniaiii super diiodecim sedes sessuros esse aii, duo- 
decim sotos homioes cuin illo judicaturus putare de- 
bemus. Duodenaiio quippe numero, iiniversa quaidam 
signilicata est JLdicantium miilliiudo, propter duas 
paries numeri sepleiiarii, quo significatur plerumque 
universilas : qux diix partes, id est tria elqiiatuor, al- 
lera per allcram niiiliiplicalae duodecimfaciunt. Nam el 
quattior tcr, et iria qnater doodecim sont : el si qua alia 
bujus dttodeiiarii numeri , quse ad hoc tnleat, raiio 
reperrUir [a). Alioquin quoniam in locnm Judx tradi- 
loris apostolum tfncihiam lcgimus ordinntum (Act. i, 
S6); apo^itolus Panlus, qui phis illis omnibus laboravit 
(I Cor. XV, 10), ubi ad judicandum sedeat non habe* 
bit : qoi profecto ciim aliis sanctis ad iiumerDm judi- 
cum se pertlnere demonstrat, cum dicit, Nescitis quia 
angelos judicabimus (Id. vi, 5)? Deipsis quoque judi- 
candis in hoc nomero duodenario similis causa est. 
Non enim quia dictum est, judicantes duodedm tribus 
Israel, tribus Levi, quse tertia decima est, ab eis ju* 
dicanda fion erN, aut solum ilium popalum, non etiam 
caeleras gentes judicabunt. Quod antem ait, inregene- 
ratione, procul diibio mortuorum resurrectionem no- 
mine vohiit regeneratlonis intelligi. Sic enim caro 
nostra regcnerabitur per incorruptionem, qnemad- 
modum est anima nostra regenemta per fldem. 

4. Nulia pm^tcreo, quae de ultimo judicio ita dici 
videntur, ut diligenter considerata reperiaiitur ambi- 
gun, vel mnKls nd aliud pertinentia; sive scilicet ad 
euin Salvaioris ndventum, qiio per totum hoc tempus 
ifi Ecclesia sua venit, hoc est, in membris suis, par- 
ticulatim alque paulatim, qnoniani tota corpus est 
ejus; sive ad excidium terrenae Jenisalem : quia et 
de illo cuin loquitiir, plerumque sic loqiiitur, tnnqiiam 
de fine saeculi atque de ilio die judicii novissimo et 

t Ediii, esthic mundus: et infra, M fitii sioU nequam. M 
01 luuscripli non habeiil, itic , ncque hi. 
{(t) vide Fnarr. in Psal. xux. n. 9. 



inngno loqualur ; ita ut dignosci non possit pninino, 
nisi ea quu.' apud tres evangelislas, Matthacum, Mar- 
cum, et Lucam de hac re simililer dicia sunt, iiitcr 
se omnia conferantur. Quaedam quip|)e alier obscu- . 
rius, alter explicat planius; ut ea qu» ad uiiam rem 
pertinenlia dicuntur, apparent unde dicantur. Quod 
facere utcumque curavi in quadam episiola, quam 
rescripsi ad beatse memoriae virum Hesychium, Salo- 
nitanae urbis episcopiim, ciijus epistola; titulus est, 
de Fine s.TCuIi {Epist. 199). 

5. Proinde jam illud hic dicam, quod in Evangelio 
secundum Malthxum de se|>aratioiie bonoruni et nia- 
lorum legitur per judicium presentissimum atqne 
novissimum Christi. Cum autem venerit, inquit, Filius 
hominis in majestate «*a, et omnes Angeti cum eo, «iim: 
sedebit su\>er sedem majesiatis suas , et congregabuntur 
ante eum omnes gentes , et separabit eos ab invicem^ 
sknt pastor segregat oves ab htBdis : et statuet oves 
qnidem a dextris fftuff, hmdos autem a nnistris. Tunc 
dicet Rex his , ^t a dextris ejus ertinl, Venite^ bene- 
dicti Palris mei, possidete paratum vobis regnum a 
constitutione mundi. Esurivi enim, et dedistis mihi man- 
ducare ; fft/tvt, ti dedistis intVit bibere ; hospes eram , ef 
eollegistis me ; nudus, et cooperuistis me ; infirmus, 
et visitasiis me ; m earcere eram , ei venistis ad me. 
Tune respondebuni d justi , dicentes : Domine, quando 
vidimus te esurientem, et pavhnus ; sitientem^ et dedi- 
imiff tibi potum ? Quando autem U vidimus hospitem, 
et collegimus te; aut nudum, et cooperuimus ie ? Aut 
quando te vidimus infirmum, aut in carcere, et venimus 
adte? Et respondens Rex dicet t/flff, Amen dico roWi, . 
^nanidttt fecistis tint de /itff fratribus meis minimis, 
mihi fecistis. Tunc dicet , inquit , et his qw a nnislris 
eruni : Discedite a me^ maledicti, in ignem asiemum^ 
qui paratus est diabolo et angelis ejus. Deinde stiniliter 
etiam his enumerat, quod illa non fecerint, qux 
dextros fecisse mcmoravit. Simililerque interrogao- 
tibus, quando eum viderint in horum indigenlia con- 
siitutum : quod minimis suis faclum noii cU , sibi 
factom non fuisse respondel; sermoncmqueconda- 
dens. Ei hi, inquil, in ffttpp/fCftini tBtemum ibunt, jusA 
anlem in vilam aternam (Matlfi. xxv, 31-46). Joannes 
vero cvaiigelista apcrlissime narrat eum in resurre- 
ciione moriuorum foiururo praedixisse judicium. Cum 
cnim dixissel, Neque enim Paler judicat quensquaws^ 
sed judicium omne dedU Fitio, ut omnes honorifUent 
Filium, sicut honorificani Patrem : qui non honorificat 
Fi/ittm, non honorificat Patrem, qui nusit ilbun : pro- 
tinus addidil, Amen, amen dico vobie, quia qui 9erbum 
meum audil, et credil ei qtu me misii, habei vHam 
CBternam ; et in judicium non veniet, sed iransiii * a 
mort" in vitam (Joan. v, «2-^i). Ecce hic dixit fide- 
les suos in judicium non venirc. Quomodo crgo per 
jndicium separabuntur a malis. et ad ejus dexieram 
stabuni, nisi quia hoc loco judicium pro damnaUone 
posuit? In lale quippe jndicium noii venient, qui 

fU ^d iransLt. m ahis |K)stea lods non siW coubiauf. 



fii^l 
courer Tract 



22 in Joannem 



m 



LIBER VIGESIMUS. 



m 



Midiiml verbum cjus, el credunl ci qui niisil illum. 
t.\PUT VI. — QucB $U prima resurreclio , qua $e- 

cunda, 
I. Deinde adjungit, el dicit : Amen, amen dico 
9obis quia venil hura, et nunc est , tpiando mortui au- 
iient vocem FiM Dei ; ei qui audierint, vivent, Sicut 
tnim Pater habet vitam in semetipso , sic dedit et Filio 
kabere vitam in semetipso (Joan. v, 25 et 2G). Noiidum de 
secunda resurreciionc , id est corporiim, loquiiur, 
qiiae in (ine futura cst ; sed de prima , qux nunc est. 
llanc qiiippe ut distingueret , ait, Venit hora, et nunc 
ett. Non autem isia corporum , sed nnimariim est. 
Habent eniiii et animae mortem siiaiii in impietate 
atquc pcccutis : secunduni qiiain mortem mortiii 
siinl, de quibus idciii Doniinus ait, Sine moriuos sepe* 
lire mortuos suos ( Matth, viii , 22 ) ; ut scilicet in 
anima niortiii, in corpore mortuos se|»elirent. Pro- 
pter istos crgo impieiatc et iniquilale in anima mor- 
tuos, Venit, in(|uit, hora , et nunc est , quando mortui 
audient vocem Filii Dci ; et qui audierint^ vivent. Qui 
audierint dixit, qui obedierint, qui crediderint, et 
usqjc in flnem pcrseveraverint. Nec fecit liic ullam 
differcutiam bonorum et malorum. Omnibiis enim 
boMum est audire vocem ejus, el vivere, ad vitam 
pictatis ex inipieialis moric transcundo^ De qua 
niorte ait aposlolus Paulus, Ergo omnes mortui sunt^ 
et pro ownibus morluus est*, ut qui vivunt^ jam non 
sibi vivant , sed ei qui pro ipsis mortuus est^ et resur- 
reoat ( II Cor, y, U, 15). Oiiines itaque mortui sunt 
in peccaiis, neiiiine prorsus excepto , sive originali* 
bus, sive etiain voliinla!e addilis, vel ignorando , vel 
sciendo nec facieiido quod justum cst : et pro omni- 
bus mortuis vivus mortuus est uiius , id est , nuiium 
iiabens omnino peccatum : ut qui per remissionem 
peccaiorum vivunt, jam non sibi vivant, sed ei qui 
pro omQibiis ' mortuus eat propter peccata nostr», 
et resurreiit propter jusiincaiionem nostram ; ut 
credentes in euin qui justiiicat impium, ex impietate 
justificali, tanquam ex morte vivificali, ad primam 
resurreciionem, quse nunc est ^, perlinere possinius. 
Ad hanc enim primam non pertinent , nisi qui beati 
crunt in aeternum : ad secundam vero, de qua mox 
locuiurus est, et bcatos pertinere docebit, et miseros. 
Ista est misericordiae , illa judicii. Propter quod in 
Psalino scriptum e<t : Misericordiam et judicium om- 
tabo libif Domine {Psal. c, 1). 

2. De qiio judicio consequcnter adjunxit, alque 
ait : Et potestatem dedit ei judicium facere, quia Filiu$ 
hominis est. Hic ostendit, quod in ea carne veniet 
judicaiurus, in qua venerat judicandus. Ad hoc enim 
ait, quoniam Filius hominis est, Ac deinde subjungena 



* sic vind. Am. et Ms». At Lov., et ad vitam pietati$ ex 
mpietatis morte trcamre. 

* Rditi, moTtuus est mus. Abest, unus, a manuscripUs. 

* iQ pluribus inanuficripUs non liabetor, proommSut. 

^ Am. et Er., quas nunc est animartt/n. ca*teri iibri carem 
voce, anvnarvtnf quae eTponendi bujus loci causa addita 
est. Sic paulo post, n. 2, easdem ediiiones, dtviud., qna 
nunc transitur a morte afdmarum ad vitam virtutum : ubi 
ii)v. et M8S. babcm tantuin, qua nmc trunsitur a morle ad 
tf(0n. 



uude agimus : Nolite^ inquil, mirari hoc, quia veniet * 
liora , in qun omnes qui in monumentis sunt , audient 
vocem ejtts * ; ei procedent qui bona [ecerunt^ in resur- 
rectionem vitce ; ^t vero mala egerunt , m resurrectio^ 
nem judicii (Joan. v, 27-29). Hoc est iilud judicium, 
quod pauio antc, sicut nunc, pro damnatione posue- 
rat , dicciis , Qui verbum meum audit, et credit et qui 
mimt me, habet vitam aternamt et in judicium mm 
veniet, sed transiit a morte in vilam (Ibid., 24) : id est» 
pertinendo ad primam resurrectionem , qua ntmc 
transitur a morte ad vitam, in damnationem non 
veniet, qunm significavit appellatione judicii, sicut 
etiam hoc loco, ubi ait, Qut vero mala egeruntf in 
resurreclionem judicii , id est , damnationis. Resurgat 
ergo in prima, qui non vull in secunda resurrectioQe 
damnari. Venit enim hora, et nunc est, quando mortui 
audient vocem Filii Dei ; et qui audierint, vivent (Ibid,^ 
25 ) , id est , in damnationem non venient , quae se- 
cunda mors dicitur : in quam mortem, post secun* 
dam, quae corporum futura est, resurrectionem, prx- 
cipitabuntur, qui in prima, quae animarum est , non 
resurgunt. Veniet eniin hora ( ubi non ait , et nunc 
est ; quia in fine sxculi erit, hoc est in ultimo et 
maximo judicio Dei), quando onines qni in monumenti$ 
sunt, audient vocem ejus^ et proeedent (/6id., 28). Non 
dixit quemadmodum in prima, et qui audierint, vivent. 
Non enim omnes vivent, ea scilicet Tita, quae qaoniam 
beata est, sola viu dicenda est. Nam utique non sine 
qualicumque vita possent audire, et de monumentis 
resurgente came procedere. Quare autem non omnes 
vivent, in eo quod sequitur, docct : Qui bona, inquit, 
fecerunt^ in resurrectionem vita:, hi sunt qui vivent : 
qui vero mala egerunt , tn re$urrectionem judicii, hi 
sunt qiii non vivent ; quia secunda morte morientur. 
Mala quippe egerunt , quoniam male vixemnt : roale 
auiem vixerunt , quia in prima , qux nunc est , ani- 
mamm resurrcctione non reviierunt, aiit in eo quod 
revixerant, non in finem usque manserunt. Sicut ergo 
duae sunt regenerationes, de quibus jam supra iocutus 
sum , una secundum iidem , quae nunc fit per BapU- 
smum ; alia secundum carnem, quae fiet in ejus incor» 
ruptione atque immorUlitate per judicium magnum 
aique novissimum : iu sunt et resurrectiones duae, 
una prima , quae et nunc cst , et animarum est, qn» 
venire non permittit in mortem secundam ; alia ae- 
cunda , quse nunc non est , sed in sxculi fine futurt 
est, nec animarum , sed corporum est, quae per ulti- 
mum judicium alios mittet in secundam mortem^ 
alios in eam vitam, quae non habet mortem. 
CAPUT \II. — De duabus re$urrectionibu$ et de miUe 

anni$ qvid in Apocalypsi Joannis $criptum atl , cf 

quid de eis rationabiUter sentiatur. 

i . De his duabus resurrcctionihus idem Joannca 
evangclista in libro qui dicitur Apocalypsis, eo modo 
locutus est, ut earuro prima a quibosdam nottrii 
non intellecia , insuper etiam in quasdam ridicoiaa 

1 sic nosuri oodices. Ui B., quia venit. IL 
* sic mss. EdiU vero» vocem filii Dei, 



667 



r^ibulas verterelur..Ail quippe in libro memoralo Joan- 
ues npostolus : Et vidi angelum descendentem de ccelo^ 
habenlem clavem abyssi , et catemm in manu sua , et 
tenwl draconcm Hlum serpentem antiquum, qui cogno^ 
minatus esl diubolus et satanas , et alligavit illum mille 
annis, et misit illum in abyssum ; et clausit , et signa^ 
vit super enm, ut non seduceret jam gentes, doncc 
finiantur miHe anni : post htec oportet eum solvi brevi 
tempore. Et vidi sedes , et sedentes super eas, et judi'- 
dum datum est. Et animce occisorum propter * testi- 
monium Jesu, et propter verbum Dei, et si qui non 
adoraverunt bcstiam, nec imaginem ejus^ neque accepe^ 
runt irucriptionem in fronte aut in manu sua, et regna* 
verunt cum Jesu mille annis : reliqui eorum non vixe- 
runt^ donec finiantur mille anni, Uasc resurreclio prima 
est, Beatus et sanctus est, qui habet in hac prima resur- 
reclione partem. In istis secunda mors non habet pote" 
statem ; sed erunt sacerdotes Dei et Christi, et regnabunt 
cum eo mille annis (Apoc. xx , 1-6). Qui propter haec 
bujus libri verba primam resurn>ctionem ruiuram 
suspicAli sunt corporalem , inler cxtera maxime nu- 
niero annorum mille permoli sunt, lanquam oporlerel 
in sanctis eo modo veluti lanii lemporis Oeri sabba- 
lismum, vacaiionc scilicei sancia post labores anno- 
rum sex millium. ex quo creatus esl homo, et magni 
illius peccati merito in liujus mortalitatis xrumnas 
de paradisi felicitale dimissus est*, ut quoniam scri- 
ptum esl , Unus dies apud Dominum sicut mille anni^ 
et mille anni sicut dies unus ( II Petr, ui, 8 ) , sex an- 
norum millibus tanqunm sex diebus implelis, sequatur 
velot sabbati septimus in aunis mille postremis , ad 
hoc scilicet sabbatum celebrandum resurgentibus 
sanclis. Qu.i; opinio esset utcumque tolerabilis , si 
aliqux deliciac spiritunles in illo sabbato adfutur» 
sanctis pcr Domini pra^sentinm crederenlur. Nam 
etiam nos hoc opinati fuimus aliquando (a). Sed cum 
eos qui tunc resurrexennt , dicanl immoderatissimis 
carnalibus epulis vacnluros , in quibus cil)us sit lan- 
tus ac poius, ut non solum nullam modcstiam leiieant, 
sed modum quoque ipsius incredulitalis cxcedant : 
nulio modo ista possunt nisi a carnalibus credi. Hi 
autem qiii spiritnales suni, istos isla credentes XtAca- 
9x&i appellanl graeco vocabulo ; quos, verbum e verbo 
exprimentes , nos possumus Milliarios nuncupare. 
Eos autom longum es) refellere ad singula ; sed po- 
tius, quemacUnodum Scriptura hsec accipienda sit, 
)am debemus oslendere. 

2. Ail ipse Dominus Jesus Chrislus, Nemo potest 
introire in domum fortis^ etf vasa ejus eriperCj ni^ priug 
alligaverit fortem {Marc, iii, 27) : diaboium voleiis in- 
telligi fortcm, qiiia ipse genus humanum potuit tenere 
caplivum ; vnsa vero ejus, qu;» fuerat ereplurus, lide- 
les suos fuiuros, quos ille in diversis peccatis atque 
imptetatibus possidcbat. Ut ergo aliignretur hic fortis, 

*• Editi, datum esl UUs , et amnm occisorum propter. sic 
plane vulgata el grseca lectio Apoc. xx. Aitamen mauuscri- 
pli omnes hlc onrniunt, iUis ; babentque, Et unimce occi- 
sorum : aique banc ipsam lectiouem exponet postea Augu- 
stinus, cap. 9. 

{a) siculi videre est In scrm. 230, qui alias ex sirmon- 
imxto 19. 



DE CIYITATE DEI, S. AUGUSTINI 668 

propterea vidit iste aposlolnt in Apocalypsi angelum 
deuendentem de caelo^ habentem clavem abys^^ tt cate- 
nam in manu sua. Et tenuit, iiiquit, draconem illum 
serpentem antiquum^ qui cognominatus est diabolus et 
satanas , et alUgavit eum mitle annis^ hoc est, cjus 
poiestatem ab eis seducendis ac possidcndis, qtii fuc- 
rant libcrandi, cohibuit atque frenavit. Mille auiem 
anni duobiis modis possunt, qunntum mihi «>cciirrit , 
intelligi : aut quia in ultimis aniiis mille ista res agi- 
tur, id est, sexto annorum miiliario lanquam sexio 
dic, cujus nunc spatia posteriora volvuntnr ; secutiiro 
deinde sabbato, quod non habet vesper.im, requie 
scilicet sanctoriim, qure non hnbet finem : ut hujus 
milliarii tanquam diei novissimam partcm, qure re- 
manebat * usque ad terminum saeculi, mille annos 
appellaveril ; eo loquendi modo, quo pars significatur 
a toto : aut certe mille annos pro annis omnibiis hu« 
jiis s.TCuli posuit ; ul perfecto numero notaretur ipsa 
temporis pleniludo Milhmnrius qiiippe numeras de- 
narii numeri quadratum solidum reddit. Decem quippo 
decies ducta, fiuiit centum ; qux jam figura quadrala, 
sed plana est *. Ut autem in altiiudinem surgat, et 
soiiila liat, riirsus ceiitum decies multiplicantur, et 
millc sunt. Porro si centuin ipsa pro universitate ali- 
qnando ponuntur, quale illud esl, quod Doniinus 
omnia sua dtmittcnti et eum seqiienti promisit, dicens, 
Accipiet in hoc sceculo centuplum (Matth, xix, 29; 
Marc. X, 30) : quod exponeiis quodammodo Apostn- 
lus, ait, Quasi nihil habentesj et omnia possidentet (11 
Cor. VI, 10) ; quia et ante (a) jam dictum erat, Fidelis 
hominis totus mundus diviliarum est : qunnto m.igis 
mille pro universitate poniintiir, ubi cst soliditas 
ipsiiis denarise qiiadraturx ? Uniie nec illud melius 
intelligilur, quod iii Psalmo Icgilur : Memor fuit in 
swculum testamenti «ut, verbi quod mandavit in mille 
generationes {Psal. civ, 8), id est, in omnes. 

3. Et misit illum, inquit« in abyssum : utique diabo- 
lum inisit in abyssum. Quo nomine significaia e>t 
multitudo innumerabilis impiorum, quorum in mali- 
gnitate adversus Ecclesiam Dei multum profiindn sunt 
corda : non quia ibi diabolus ante non ernt ; sed ideo 
dicitur illuc missus, quia excliisus a credentibus plus 
cuepit impios possidere. Plus nam(|ue possidetur a 
diabolo, qui non solum alicnatus esl a Deo, veruiii 
etiam graiis odit servienies Deo. Et clausit, inquit, et 
signavil super eum, utjam non seduceret gentes^ donce 
finiantur miUe anni. Clausit super eum, dictum est , 
interdixit ei ne possit exirc, id est, vetitum trans- 
gredi. Signavit autem , quod addidit, significassc 
mibi videtur, quia occultum esse voluit, qui peni- 
neant ad partem dinboli, et qui non pertineant. Hoc 
quippc in saeculo isto prorsus latet : quia et qui vide- 



' Ita Mss. At edili, renunwbit, 

* Lov., non figura quadrata, Abest, non^ a cxteris liliris. 

(a) ibi pariicuia, ante, nou superiora verba l^uli iodicai, 
sicuti visum cst non nemini, sed superiora tempora. id 
enim quod aflTerlur, Fidetis homnis toius muruius diiitiarum 
est, diaum fuil a saiomone iu Proverbiis, ihique cap. 17, 
post versuin 6 legilur apud Sepluagiota, non apud viilga- 
tam. Citatur a cleinento Alexandrino, lin. 2 Stronatum« et 
ab aliis veleribus, budalis tom. St, ad Eplslolam iS3, n. 26. 



609 LIBER YlGESIIfUS. 

lur stare, ulraro sit casunis ; et qui videtur jacere , 
utrum sit surreciunis, Incertum est. Ab eis autem 
geniibus seducendis bujus inierdicli vinculo et ilau- 
stro diabolus prohibetur atque cobibeiur, quas per- 
tinentes ad Ghrisium seducebat antea, tel tenebat. 
llas enim Deus elegit anle mundi constitutionem 
eruere de poiesiale tenebranim {Ephes. i, 4), et trans- 
ferre in regnum Filii cbariuiis su» ' {Colou. i, 13) , 
sicut Apostolus ait. Nam seducere iilum gentes 
etiam nunc, et secum trahere in aetcrnam poenam » 
sed non pnedestinatas in aeternam vilam, quis fldelis 
ignoral ? Nec moYcat , quod sxpe diabolus seducit 
etiam illos, qui jam regcnerati in Cbristo, vias ingre- 
diuDtur Dei. Novit enim Dominui qui sunt ejus (U 
Tim. II, 19) : ex his in aeiernam damnationem nemi- 
nem ille seducit. Sic enim novit eos Dominus, ut 
Deus, quem nibil laiet eliam futurorum ; non ut homo, 
qui hominem ad praesens videt (si tamen videt, cnjus 
cor non videl), qualis aulem postea sit futurus, nec 
se ipsum videt. Ad hoc ergo ligatus est diabolus, et 
inclusus in abysso, ut jam non seducat gentes, ex 
quibus constat Ecclesia, quas antea seductas tenebat, 
antcquam esset Ecclesia. Nec enim dicium est, ut 
non seduceret aliquem ; sed, ut non teduceret, inquit, 
jam gentes ; in quibus Ecclesiam piocul dubio voluit 
inlelligi : donec fimantur, inquit, mille anni, id est, 
aut quod remanet de sexto die, qui constat ex millo 
annis ; aut omnes anni, quibus deinceps hoc sa:cu- 
lum peragendum est. 

4. Nec sic accipiendum est quod ait, ut non seduee' 
retjam gentes, donec finiantur mille anni ; quasi poslea 
seducturus sit eas dunlaxat gentes, ex quibus praede- 
siinata constat Ecclesia, a quibus seducendis illo est 
vinculo clauslroque prohibitus. Sed aut illa locutione 
dictum est, quae in Scripiuris aliquolies invenitur , 
qualis est in Psalmo, Sic oculi nostri ad Dommum Deum 
nosVruiru donec misererjur nostri {Psal, cxxir, 2) ; ne- 
que enim cum iiiibcrtus fiierit, non erunt oculi servo- 
rum ejus ad Dominum Deum suum : aut certe iste 
est ordo verborum, Et clausit, et signavit super eum , 
donec finiantur mille anni ; quod vero interposuit, tcl 
non scduceret jam gentes^ ita se habet, ut ab hujus 
ordinis connexione sit liberum, et seorsus intelligen- 
dum, velut si post adderelur, ut sic se haberet tota 
sententia, Et claunty et signavit super eum^ donec fi- 
niantur mille anni, ut non seduceret jam gentes ; id 
est, ideo clausit, donec finianiur mille anni, ut jam 
non seducerct genies. 
CAPUT VIII. — De alligatione et solutione diabolL 

1. Post licec^ inquit, oportet eum solvi brevi tempore 
{Apoc. XX, 3). Si hoc est diabolo ligari et includi, 
Ecclesiam non posse seducere ; haec ergo erit solutio 
ejus, ui possil ? Absit : nunquain enim ab illo Eccle- 
f ia seducetur praedestinata et elecla ante mundi con- 
siituiionem, de qua dictum esl, Novit Dominus qm 
sunt ejus (11 Tim. u, 19) : et lamen hic erit • etiam 

» ita piures probae notae manuscrlpti. At editi, ctaritatis 

• Editi, et tamen hic erit Ecc/esia. vox, Ecclesta, hoc loco 
non esl ia manuscripUs. 



m 

illo tempore, quo solvendus est diabolus, sicut ex 
quo est instituta, hic fuit et erit oroni tempore, in 
suis utique qui succedunt nascendo morientibus. Naro 
paulo post dicit, quod soluius diabolus seductas gen- 
tes toto orbe terrarum attrahet in bellum adversus 
eam, quoruro hostiuro numerus erit ut arena niaris. 
Et ascenderunty inquit, super terrce latitudinem, et cin- 
xerunt castra sanctorum, et dilectam civitatem : et de^ 
scendit ignis de coelo a Deo, et comedit eos : et diabolus 
qni seducebat eos, missus est in stagnum ignis et suU 
phuris^ ubi et bestia et pseudopropheta ' ; et cruciabun" 
tur die ac nocte in scecula sceculorum {Apoc. xx, 8-10). 
Sed hoc jam ad judicium novissimum perlinet, quod 
nunc proplerea commemorandum putavi , ne quis 
exislimet eo ipso parvo lempore, quo solvctur diabo- 
lus, in hac terra Ecclesiam non futuram, illo hic cam 
vel non inveniente, cum fuerit soliitus, vei absumenle, 
cum fuerit modis omnibus persecutus. Non iUque 
per lolum hoc tempus, quod liber isle compleclilur , 
a primo scilicet advenlu Christi usqne in saecuH 
finem, quo erit secundus ejiis adventus, ila diabolus 
alligatur, ut ejus hxc ipsa sit alligatio, per hoc inter- 
vallum, quod mille annorum numero appellat, non 
seducere Ecclesiam ; quandoquidem iilam nec solutiis 
iilique seductunis est. Nam profecto si ei alligari est, 
non posse seducere, sive non permitti ; quid erit 
solvi, nisi posse seducere, sive permitti ? Quod absit 
ut fiat : sed alligatio diaboli, est non permitti exer- 
cere • totam tentationem, quam potest vel vi vel dolo 
ad seducendos homines, in paflem suam cogendo 
violenter, fraudulenterve fallendo. Quod si permilte- 
retur in taro longo tempore et tanta infirmitate roul- 
torum, plurimos Ules , quales Deus id perpeti non 
vult, et fideles dejicerei, et ne crederent impediret : 
quod ne faceret, alligaius est. 

2. Tonc autem solvelur , quando et breve tempiiB 
erit. Nam tribus annis el sex mensibus legitur totis 
suis suorumque viribus saeviturus (a) : el tales erunt, 
cum quibus ei belligerandum est , ut vinci tanto 
ejus impetu insidiisque non possinl. Si autem nun- 
quam solveretur, minus appareret ejus maligna po- 
tentia , minus sanctae civiiatis fidelissima patientia 
probaretur; niinus denique perspiceretur, quam ma- 
gno ejus malo tam bene fueril usus Omnipotens • : qai 
eum nec omnino abstulit a tenUtione sanctorum, 
quamvis ab eorum interioribus hominibus * , ubi m 
Deum creditur, foras missum , ut forlnsecus ejus op- 
pugnatione proticerent ; et in eis qui sunt ex paria 
ipsius , ailigavit , ne quantam posset effundendo et 
exercendo malitiam, innumerabiles infirmos ex quiboi 
Ecclesiam muUiplicari et impleri oporiebai, alios cre- 

« EdiU» d pseudoprophetcc. Casliganlur ex masiuscri- 
ptis. 

• Edill, ommpoten* Deus.Jhest, peus, * jna?"saipi^. 

* Lov interwnbus ommbus. verius edili alii cl manu- 
scripuJwSin^ Alludil Augusliniw ad .U»id 
^hS uTie, 17, Ct det vobis secundum divuias glort(esuoe, 
^a^^ic^^r^per spirUumejusininteriorem hominem, 
christion habUare per fidem m cordtbus vest^ts. 

(«) conf. JoannisApocalyiKiim, cap. xi, f. -. 



671 DE GIVITATE DEI, 

diiuros , alios pni credenies , a fide pietaiis kos de- 
lerrerety bot frangerei; ei solvol ^ iii fine , ut quani 
fortem adversarium Dei civitas superaverit , cum in- 
genii gloria sui redemptoris , adjutoris , liberatoris , 
aspiciat. In eonim sane, qui tunc futuri sunt, saneto- 
rum atque fidelium comparatione quid simius? quando- 
quidem ad ilios probandos tantus soiveiur inimiciis , 
cum quo nos ligato tantis periculis dimicamus. Quam- 
tis et boc temporis intervalio quosdam milites Cbristi 
tam pnidenies et fortes fuisse atque esse, non dubium 
6st, ut etiam si tunc in ista mortaiitate viverent, 
quando iiie seivetur, omnes iusidias ejus atque impe- 
tus et caverent sapientissime , et patientissime susti- 
nereut. 

3. Hsec autem alligatio diaboli non solum facta est, 
ex quo ccepit Ecclesia pneter Judaeam terram in na- 
tiones alias aliasque ditatari ; sed etiam nunc fit , et 
fiet usque ad terminum saeculi, quo solvendus est. Quia 
et nunc bomines ab infidelitate, in qua ipse eos pos- 
sidebai, convertunturad fidem,et usque in iliuro tinem 
sioedubio convertentur : et utique unicuique * iste for- 
tis tunc alligatur , quandoab itlo tanquam vas ejus eri- 
pitur : et abyssus ubi iiiclusus est , non in eis con- 
•ompta est, quando sunt morlui, qni tunc erant quando 
esse coepit inclusus ; sed successerunt eis alii nascen- 
do, atque succedunt, donec finiatur boc saecuium, 
qui oderint Chrisiianos , in quorum quotidie, Yelut 
in abysso , caecis et profundis cordibus iiicludatur. 
Utrum autem eliam illis iiitimis tribus annis et men- 
sibus sex, quando solutus totis virilMis saeviturus est, 
aliquis in qua non fuerat, sit aoeessurus ad fidem^non- 
nulla quaestio est. Quomodo enim stabit quod dicium 
est, Qm intrai in domum fortii , ul vata eju$ erijnat , 
nim priui alligaverit fortem (Matth, xii, 29 ) Y si etiam so- 
liito eripiuntur ? Ac per hocad boc cogere videtur ista 
scnteniia, utcredamus iilo, lieetexiguo, temporenemi- 
nem accessurum esse populo christiano , sed cum eis 
qui jam Christiani reperti fuerint, diabolum pugnatu- 
rum : ex quibus etiamsi aliqui victi secuti eum fuerint, 
non eos ad pnedestinatum fiiiorum Dei numerum per- 
iinere. Nequc enim friistra idem Joannes apostolus , 
qui et hanc Apocalypsim scripsit , in epistola sua de 
quibusdam dicit, Ex nobi$ exierunt , ied non erant ex 
nobis : nam ii fuiaent ex nobii , maniiaent utique no- 
biicum (1 Joan. u, 49). Sed quid fiei • de parvulis? 
Nimium quippe incredibile est , nullos jaro natos ei 
nonduro baplizatos praeocaipari Cbristianorum fl- 
lios illo tempore infantes, nullos etlam ipsis nasci jam 
dlebus ; aui si erunt, non eos a paremibus suis ad la- 
yacrum regenerationis modo quocumque perduci. 
Qood 8i fiet , quo pacto soluto jam diaboto yasa isu 
eripientur, in cujus domum nemo intrat, ut vasa ejus 
eripiat, nisi pcius alligayerit eum? Imo vero id poiius 
esi credendum , nec qui cadant de Ecclesia , nec qii 

ccedant Ecclesiae illo tempore defuturos : sed profe- 

f InJ. et Am., et sotverctwr, Er. et Lov., et iolvetur. At 
1198., el iotv^ : sdlicet omnipotens qui eum alllgavlt. 

• ID editis, umcuique fidelmm. Abest» fideltan, a pleris- 
que manuscriptis. 



S. AUGOSTINI 671 

cto tam fortes eruni et parentes pjo baptiiandis par- 
vnlissui8,et hi qiii liinc primituscrediiuri 8ont, ut illnm 
foriem vincant etiam non ligatum , id est , omnibas, 
qualibus antca nunquaro , vei ariibos insidianlem, vel 
uigeniem viribua, et'vigilanter intelligani, et toleran* 
ter ferant; ac sic illi etiam non iigato eripiantur. Nec 
ideo faisa erit evangelica illa sententia, Qui$ intrai in 
domum fortii, ut vaia ijui eripiat, nitt prius altigaoerit 
f&rtem t Secundum enim senientise ejus veritatem , 
ordo iste servaius esi, ui prins alligaretur foriia, ere- 
piisque vasis ejns, longc laieque in omnibos gentibus 
ex firmis et infirmis ita mvltiplicaretur Ecclesia, ut ex 
ipsa rerum diviniius praef ictarom ei impletaruni ro- 
bttsiissima fide, etiam soluto vasa possii auferre. Sicut 
enim fatendum est, multorum refrigescere cbarita- 
tem, cum abundat iniquilas ( Matth. xxiv, IS), et in- 
nsiiaiis maximisque persecutienibus aique fallaciis dia- 
boli jam soluti, eos qui in libro vitae scripii non sunt, 
roulios esse cessuros : ita cogitandum esl, non solum 
qoos bonos Adeles illud tempus inveniet, sed nonnollos 
eiiam qui foris adhuc emnl, adjovante Dei gratia per 
consideraiionem Scripturarum , in quibus et alia et 
finis ipse praenuntlatus esi, quem venire jam sentiunt, 
ad credendnm quod non credebani , fuinros esse ^r» 
miores, et ad vincendnm etiam non ligatnm diabolum 
fortiores. Quod si ita erit, propterea praeoessisse di- 
cenda est ejus alligatio, ut et ligati et soluti exspoliaiio 
sequeretor : qiioniamde faac re dicium est, Quii intrabU 
in domum fortii, ut vaia ejui eripiat^ nin prim alligave' 
rit fortem ? 

CAPUT IX. — Quod iH regnum ionctorum cum Chriito 
per mille annoSf et in quo diicernatur a regno ostemo, 

1. Interea dum mille annis ligatus est diabolua, 
sancti ^ regnant cum Cbristo etiam ipsis mille annis 
eisdem sine dubio , ei eodero modo intelligendis , id 
esi, isto jam tempore prioris ejos adventus* Excepto 
quippe illo regno, de quo in fine dicturus esi, Venite, 
benedicti Patrii mei , poaidete paratum vobii regnmm 
{Matih, XXV, 34), nisi alio aliquo modo, longe quidem 
impari, jam nunc regnnrent cum illo sancti ejus, qui- 
bus ait, Ecce ego vobiicum ium usque in comummatuh- 
nem iotculi {Id. xxvni, 20); profecto non eiiam nunc 
diceretur Ecclesia regnum ejus, regnumve coelorum. 
Nam utique isto tempore in regno Dei eruditur scriba 
ille , qui proferi de ihesauro suo nova et veten 
( Matth, XIII , 52 ), de quo supra locuii sumus. Ei de 
Ecclesia collecturi sunt zizania messores illi , quae 
permisiicum tritico simulcrescereusque ad messem - 
quod exponens aii, Meaii at finii iascuii; meaonM 
autem Angeli iunt. Sicut ergo colliguntur %izania ; tt 
igni comburuntur; iic erit in consummatione iceculi : 
mittet Filiui homnii Angelos stios, et coUigent de regno 
ejui omnia icandala {Ibid.^ 39-41). Numquid deregn? 
illo, ubi nulla suni scandala ? De isto ergo regno eju^, 
qood esi hic Ecclesia, colligeniur. Iiem dicii, Qui iol^ 
verit unum de mandatii iitii minimii , et docuerit iie 
hominei, minimui vocabitur in regno cmlorum : qui an- 

• Edill, tancU dJ. At manuscripti onRtunl, Dei. 



€79 



ietn fecerit , et m docuei it , moijnus voeakilur in regne 
ccelorum (Mauk, v, 19). (Jlruaique dieit inregnocoelo- 
^ rum, ei qui non facit irandata quaedocef, boc est enim 
Bolvere, non servare, non facere ; et illum qui facit , 
et sic docet : sed istum minimum, illum magnum. Et 
continuo seculus adjungit , Dico enim vobis^ quia fM 
abundaverit justitia veUra tuper Scribarum et Phariiwo- 
fum , id est , super justiliam eorum qui solvunt quod 
docent ^ De Scribis enim et Pbarisxis dicit alio loco» 
QttOfitam dicunt, etnon faciunt (Matth, xxiu, 5).Ni8i 
ergo super eos abundaverit justllia vestra , id est, ut 
vos noti solvatis, sed faciatis potius quod docelis, non 
mtrabitis, inquit, in regnum ccelorum (Id, v, 20 ). Alio 
modo igitur intelligendum est regnum coelorum , ubi 
ambo sunt , et ille scilicet qui solvit quod docet, et 
ille qui facit; sed ilie minimus, isie magnus * : alio 
modo tulem regnum coelorum dicitur, quo non intrat 
nisi ille qui facit. Ac per boc ubi utrumque geiius est, 
Ecclesia esl qualis nunc est : ubi autem illud solum 
erit, Ecclesia est qualis tunc erit, quando malus in ea 
non erit. Ergo Ecclesia et nunc est regnum Cbristi , 
regnumque coelorum. Regnant itaque cum illo eiiam 
uuuc sancti ejus, alilerquidem, quam tunc regnabunt : 
nec tamen cum illo regnant zizania , quamvis in Ee- 
clesia cum Iritico crescant. Regnant enim cum illo 
qui faciunt quod Apostolus ait, Si resurredstU cum 
Christo^ quw sursum sunt safriu^ ubiChristus est in dextsra 
Dd sedens : quee sursum qucsrite^ non quce super terram 
(Cotoss. ui, 1 et^). De qualibus ilem dicit, quod eorum 
conversatio sit in coelis (Piulipp. iii 20). Posiremo 
regnant cum illo, qui eo modo sunt in regiio ejus, 
ut sint etiam ipsi regnum ejus. Quomodo autem sunt 
regnum Christi , qui , ut alia uceam , quamvis ibi 
siiit donec colliganlur in One sxculi de regno ejus 
omnia scandala, lamen illic sua quaeruut, non quae iesu 
Christi(/(i. 11,21)? 

2. De hoc ergo regno miiitiae , in quo adhuc cum 

hoste confligitur, et aliquando repugnatur repuguan- 

tibus vitiis ', aliquando cedeotibus imperatur, donec 

veniatur ad illud pacatissimum regnum, ubi sine ho* 

sie regnabitur , et de hac prima resurreclione qu» 

imnc est, liber iste sic loquitur. Cuin enim dixisset, 

alligari diabolum mille annis, et posiea solvi brevi 

tempore ; inox recapitulando quid in isiis mille an- 

nis agat Ecclesia vel agalur in ea , £i vtdi, iiiquit» 

tedes et sedentes super eas, et judicium datum est, Non 

hoc puiandum est de uliimo judicio dici : sed sedes 

praepositorum, et ipsi pra^positi intelligendi sunt, per 

quos Ecclesia nunc gubernatur. Judicium autem da- 

tum nulluin melius accipiendum videtur, quam id 

quod dictum est, Qm ligaveritis in terra, ligata erunt 

et in coslo ; et quce solveritis in terra , soluta erunt et in 

ioelo ( Matth, xvia , 18 ). Unde Apostolus , Qmd eidm 

mihi est^ inquit, de his qm foris sunt judicare? nonne de 

iiis qui intus snnt vosjudicatis (1 Cor. v, 12)? Et animtB, 

inquit, occisorum propter testimonium JesUy et propter 

1 omnes Mss., id est super eos qui solvunt quod doeeni, 

* ms.<,iHemagnus. 

* Piures maauscripti, pugnantibus vitMs. El mox ikiem 
aliiqao omaes, aHquando cadentibu^* 



LIDER \IGESIMUS. 671 

verbum Dei : subandilur qaod postea dicturus est, re' 
gnaverunt cum Jesu mille annis (Apoc. xx, 4), aniniap 
scilicet martyrum nondum sibi corporlbus suis reddi 
tis. Neque enim piorum animae mortuorum separan- 
tur ab Ecclesla , quae nunc etiaro est regnum Christi. 
Alioquin nec ad altare Dei Geret eorum memoria in 
communicatione corporis Christi ; nec aliquid prod- 
esset ad ejus in periculis Baptismum ciirrere, n€ 
sine illo flniatur liaec vila ; nec ad reconciliationem , 
si forte per poenitentiam malamve conscientiam qui»- 
que ab eodem corpore separatus est. Cur enim fluBl 
ista , nisi quia fldeles, etiam defiincti , meinbra ejus 
sunl? Quamvis ergo cuin suis corporibus nondum, 
jam tamen eorum animae regnant cum illo, dum isti 
mille anni decurrunl. Unde in hoc eodem libro et alibi 
legitur : Deaii mortui, qui in Domino moriuntur, amodo 
et jum dicit Spiritus , ut requiescant a laboribus suis ; 
nam opera eorum sequuntur itlos ( Id. xiv, 13). Re* 
gnat ilaque cum Christo nunc primum Ecclesia in vi 
vis et mortuis. Prceterea enim, sicut dicit Aposiolus, 
mortuus est Christus, ut et vivorum et moriuorum donU' 
netur (Rom, xiv, 9). Sed ideo laiitummodo martyrum 
aiiimas commemoravil , quia ipsi praecipue regnant 
mortui , qui usque ad mortem pro veritaie certave- 
nint. Sed a parte totum (a) etiam caeteros moriuos iii- 
telligimus perlinentes ad Ecclesiam, quod est regnum 
Christi. 

3. Quod vero sequitur, Et si qui non adoraveruni 
bestiam, nec imaginem ejus^ nee acceperunt inscriptiO" 
nem in fronte , aut in manu sua : siinul de vivis ac 
mortuis debemus accipere. Quae sit porro ^ beslia, 
quamvis sit diligentius inquirenduin non tamen ab- 
horret a flde recta , ut ipsa impia civit^ts iiilelligatur, 
ei populus infldelium contrarius populo fideli ei civi<* 
tati Dei. Imago vero ejus simulatio ejus mihi videtur, 
in eis videlicet hominibus, qui velut fidem proflten- 
tur, et infideliter vivunt. Fingunt enim se esse qoocl 
non sunt, vocanturque non veraci effigie, sed fallaci 
imagine Cbristiani. Ad earodem namque bestiam per« 
tinent non solum aperte inimici * nominis Christi ei 
ejus gloriosissimae civitatis, sed etiam zizania, quae «le 
regno ejus , quod est Ecclesia , in fine sxculi colli- 
genda sunt. Et qui sunt qui non adorant bestiam nec 
imaginein ejus, nisi qui faciuntquod ait Apostolus, 
Ne sitisjugum ducentes cum infidelibus ( II Cor, vi, 14)? 
Non adorant enim, id est, non conseniiunt, non sob» 
jiciuntur : neque accipiunt inscriptionem, notam sci» 
licet criminis, in fronte, propter professtonem ; iu 
manu, propter operationem. Ab bis igitur mnlis alie- 
ni, sive adhuc in ista moruli carne vlventes, sive 
defuncti , regnant cum Christo jam nunc , quodam 
m(»<*o huic tempori congruo, per totum hoc iuterval 
lum, quod numero mille significatur annoruro* 

4. Reliqui eorum , inquit , no« vixerunt. Hora eiiiro 
nuiic est , cum mortui audient • vocem Filii Dei ; et 



i Edili, nqn soUan aofird inbnid, Codices Mss,, non solum 
aperte immid i 
« viQd. Ain. ui Mss., auaiunt, . 

(a) id est, sed figura qua a parte toUun accIiiiUir. 



675 



DE GIVITATC DEI» S. AUGISTM 



676 



qui niuUcriiit , vivent : reliqui vero eorum non vivent 
[Joan. V, 25). Quod vero subdidit, donec fimantur mille 
anni ; inteliigeiidum est , quod eo tcmporc non vixe- 
runi, quo vivere dcbuerunt* ad vilam scilicet de morte 
transeundo. El ideo cuni dies vcncrit, quo fiat et cor- 
poruni resurreciio, non ad vitiim de monumentis pro- 
cedent, sed ad judiciuni; ad damoationem scilicet, 
qux secunda inors dicilur. Donec cnim flnianlur miile 
aniii, qtiicuinque non vixerit, id est, isto toio tempore 
quo a^itur prima resurrectio, non audicril vocein Fi- 
lii Dei , et ad vitam de morte (raiisierii ; prorecio in 
secuiida rcburrectionc, quoc carnis esl, in morteni se- 
cundani cuni ipsa carnc (ransibit. Scquilur enim , et 
dicit, Uax resurreclio prima en, Bealus el sanctus qui 
kabet in hac prima resurrectione parlem (Apoc, xx, 56), 
id est , particeps ejus est. Ipse est autein particeps 
ejus, qni non soium a morte, qu:c in pcccaiis est, re- 
vivi^cit, verum eliam in eo quoil revixerit, pcrmane- 
bit. In istiSt inquit, secunda mors non habet potestatem, 
Habet ergo in reliquis, de qnibus supcrius ai(, Reliqui 
eorum non vixerunt , doncc finiantur rmlle anni : quo- 
nlam isio toto tcmporis intcrvallo, quod milieannoB 
vocat , quantumcumque in eo quisquc eorum vixit in 
corpore, non revixit a murte, in qua enm tenebat im- 
pietas, ut sic reviviscendo primac rasurreciionis par- 
ticeps ficrct , atque in eo po(esla(em secunda mors 
non haberet. 

CAPUT X. — Quid respondendum sit eis , qui putant 
resurrectionem ad sola corpora, non etiam ad animas 
pertmere. 

Sunt qui puiant resurreciionem dici non posse nisi 
corpornin : idcoqne ibtain quo(|ue iii corporibus pri- 
mam rnlnram esse contendunt. Quoruin enim est, in- 
quiunt , cadere , eorum est resurgere : cadnnt autein 
corpora moriendo : nam ct a cadendo cadavera nun- 
eupantur (a). Non ergo animarum, inquiunt, resurre- 
€lio potest esse, sed corporum. Sed quid conira Apo- 
stolum dicunt, qui eam resurrectionem appellat ? Nam 
secundum interiorem , non secundum exteriorem bo- 
minem utique resurrexerant, quibus ait, Si raurreon^ 
ttis cum flhrislo , qu(B sursum sunt sapile (Coloss, iii, 
i), Quem sensum verbis aliis alibi posuit, dic^s. Vt 
quemadmodum Christus a mortuis resurrexit per gloriam 
Patris, sic et nos in novilate vitce ambulemus ( Rom. vi, 
4). Hinc est et illnd , Surge , qui dormis , et exsurge a 
mortuis^ et illuminabit te Christus (Ephes. v, ii). Quod 
autem dicunt, non posse resurgcre, nisi qni cadnnt; 
et ideo putant resurrectionem ad corpora, non ad ani- 
mas pertinere , quia corporum est cadere : cur n^n 
audiunt, Non recedatis ab t7/o, ne cadatis (Eccli. ii, 7) ; 
tif Suo domino stat aut cadit ( Rom. xiv, 4) ; et , Qui 
putat se slare , videat *■ ne cadat (I Cor. x, 12 ) ? Pnto 
eiiiin quod in anima, non in corpore casus iste caven- 
diis ost. Si igitur cadentium cst resurrcctio, cadunt 
aulem et animae ; profecto et aninias resurgere con- 
fitendum esl. Quod autem cum dixisset, In isVs se- 
cunda mors non habet potestatem ; adjunxit atque ail, 

« Mss., Qtd putat se stare^ caveal ne cadat. 
(a)vid.serm. 241,0.2. 



Sed erunt sacerdotes Det et C/ini/i , et regnaount cum 
eo milte anms : non utique de solis episcopis et pre- 
sbyleris dictum est , qui proprie jam ▼ocantar in Ec« 
clesia sacerdotes : sed sicut omues Cbristianos dici- 
mus propter mysiicum clirisma, sic omnes sacerdoies, 
quoniam membra sunt unius saccrdotis. De quibus 
apostolus Petrus, Plebs^ inquit, sancta^ regale sacer- 
dotium (l Petr. ii, 9). Sane, licet breviter atque irans- 
eunler, insinuavit Deum esse Ghristum (a), dicendo , 
Sacerdotes Dei et Christi^ hoc est, Patris et Filii; 
quamvis propter formam servi, sicut filins bominis, 
ita etiam sacerdos Cbristus efiectus sit in aetemum , 
secnndum ordinem Melcbise<lech (PsaL cix, 4). De 
qua re in boc opere non semel diximus. 

CAPUT XI. — De Gog et Magog , quos ad persequen- 
dam Ecctesiam Dei , solutus prope finem saculi dia^ 
bolus incitabit. 

Et cum finiti fuerint, inqnit, mille anni, solvetur sa- 
tanas de custodia sua , et exibit ad sedueendas naliones^ 
qucB suni in quatuor angulis lerra , Cog et Mugog , et 
trahet eos in bellum^ quorum numerus est ut arena maris. 
Ad boc ergo tunc scdncet , ut in boc belluin trahal. 
Nain e( antea modis quibns poterat , per niala luulia 
et varia seducebat. Exibit autem dictum est^ in aper- 
tam persecutionem de la(ebris erumpet odioruin. 
Uxc enim erit novissima persccutio , novissiino iin- 
minente judicio, quam sancia Ecclcsia toto lerrarum 
orbe paiieiur, universa scilicet civitas Ghristi ab uni- 
versa diaboli civitate, quantacumque erit utraque su- 
per terram. Gentcs quippe istx, quas appellat Goget 
Magog, non sic sunt accipiendop, tanquam sint aliqni 
in aliqua parte terrarum barbari constituti, sive quos 
quidam suspicantur Gc(as et Massageias , propter li(« 
tcras horuin nominum primas , site aliquos alios 
alienigenas, et a Romano jure sejunctos. Toto iiam- 
que orbc lerrarum significati snnt is(i esse, cum di- 
ctum cst, Nationes qurn sunt in quatuor angulis lerra : 
easqne subjecit esse Gog et Magog. Qnorum inter- 
preiationem nominum esse comperimus Gog tectum , 
Magog de tecto (b) : tanquam domus, et ipse qui pro- 
cedit de domo. Gentes igitur sunt , in quibus diabo- 
lum velut in abysso superius inleliigebamus inclu- 
suin ; et ipse de illis quodammodo sese efferciis et 

(a) Christum iiaque Deum esse profitebautur aperte mar- 
tyres, quandodiis sacrificarejussi, respoudebantse uiiiDeo 
ei cbristo sacrificare. Sic beaia Crispina, quae passa est Dio* 
cletiano scciindum et Maximiano Augusto coDsulil)us, die 
nonarum decembrium, apud coloniain Thebestinam, sub 
ADulino proconsule, sicuti ferunt passionis illius Acta in ve- 
tenim Analectorum tonio tertio vulgata : t Nunquam ego, » 
iuquit, c sacrificavi, nec sacrifioo nisi uni Deo et DomiiM 
t Doslro Jesu dirislo Filio ejus, qui natus est et passus. » 
Et Maminarius niarlyr, quem sub eodem Anulino procoosule 
iacivitate vagensi pasismn imperaote Maximiano et Gal- 
lieoo testantur Acla in Veterum Analectorum tomo quarto 
publicaia : t ^nnquam sacrifico d^emoniis, sed uni Deo, * etc 
Atquc aliquanto |)ost, t Domino, * ail, t Jesu cbrtsio saol- 
t fiirantiis, qui fccil ccelum et terram, mare et omnia quae 
t in eis sunt : huic Deo credimus et servimus. » Haoc de 
Christo fidem cullnmque Ipsius in Apostolos reierebant ipsir 
met pagani, ut vidcre est supra, lib. i8, cap. 53, et lib. i 
deconseiisu Evangelistanim, nn. ii, li. Cyprianus etiam 
(quod bic non nrxlereundiun sileoiio) t christi et Dei pou- 
t tifex » appellainr a Pontio in i|)sius vita. 

(6) Hanc interpretatiouem oomperit apud UieroiiynHim in 
Ezechiclis cap. xxx\iu. 



«77 LIBER VIGESIHUS. 

procedcns : ut illae sint teclum , ipse de lecto. Si au- 
tem utruroquc referamus ad gentes , non uiium ho- 
rum ad illas, alierum ad diabolum ; et tectum ipsae 
sunt , quia in eis nunc includltur et quodammodo 
tegiiur inimicus antiquus ; et de tecto ipsx erunt , 
quando in apertum oJium de operlo erupturae sunt. 
Quod vero ait, Et ascenderunt super terras latitudmemf 
eo cinxerunl cailra sanctomm et dileclam civitatem 
( Apoc, XX , 7, 8 ) : non utiquc ad uuum locum ve- 
nisse , vel venturi esse significati suut , quasi aliquo 
uno loco futura sint castra sanctorum et diiecia civi- 
las ; cum lixc non sit nisi Christi Ecclesia loto terra- 
ruin orbe diffusa : ac per lioc ubicumque tunc erit, 
quae in omnibus gentibus erit, quod signiflcaium est 
nomine lalltudinis terr:e , ibi eruntcastra sanctorum, 
ibi erit dilecta Deo civitas ejus ; ibi ab omnibus ini- 
niicis suis , quia et ipsi in omnibus gentibus cum illa 
eruiit, persecutionis illius immanitaie cingetur, hoc 
est , iii anguslias iribulationis arctabiiur , urgebitur, 
conciudelur; iiec miiiliaiii ' suam dcseret, qu^ voca- 
bulo est appellata castronim. 

CAPUT Xli. — An ad ultimum supplicium pertineat 
impiorum^ quod descendisse ignis de coslo^ et eosdem 
comedisse memoratur, 

Qiiod vero ait , Et descendit ignis (n) de coelos et 
comedit eos {Apoc. xx, 9) : non extrcmum puiandum 
est id esse supplicium, (|uod erit, cum diceiur, />t- 
scedite a me , maledicti , m ignem ceternum ( Matlh, 
XXV, 41). Tunc qiiippe in ignem milteniur ipsi , non 
ignis de coelo veniet super ipsos. Hic aulem bene in- 
tclligitur ignis de ccelo , de ipsa firmitate sanciorum , 
qaa non cessuri sunt sxvientibus , ut eorum faciant 
voluiilatcm. Firmamentum est enim coelum , ciijus 
firmitate illi cruciabunlur ardenlissimo zelo ; quoiiiam 
non poterunt ailrahere in partes Aiuicbristi sanctos 
Chrisli. Et ipsc erit ignis qui comedet eos , et hoc 
a Deo : quia Dei muncre insuperabilcs Gunt sancli , 
undc excruciantur inimici. Sicut enim in l>ono posi- 
tum est, Zelusdomus tuw comeditme {Psal. lxviu, 10) ; 
ita e conlrario , Zelus occupavit plebem ineruditam, et 
nunc ignis contrarios comedet (Isai, xxvi, 1 1 , sec, LXX). 
Etnnnc utique, cxceplo scilicet iiliimi illius ignejudicii. 
Aut si eam pl.igam , qua percutiendi siint Ecclesiae 
persecnlores , venicnte jam Christo, quos vivenles 
invcniet super terram , qiiando interticiet Anlichri* 
slum spirilu oris sui ( II Thess. ii, 8), ignem appella- 
vit dcscendentem de cu^io, eosque comedentem ^ ne- 
qiic hoc Litiinum supplicium erit impiorum, sed illud 
qtiod facta corporiim resiirrectione passuri suni* 



678 



CAPUT XIII. — An tempus persecutionis Antichristi 
mille annis annumerandum sit *• 

Ilsec persecutio novissima, quae fulura est ab Aii- 

t Editlo ijoi. , nwliliam. Emcndatur ex edilis aliis et 
manuseriptis. 

* ita Edss. At ediil, /rn ante tempus persecutioms Antkhri" 
sti ntille anni annumerandi sint. 

(a) Hic oiuissuin est, a Deo , quod tamen eo loco Apoca- 
lyi sis le{;cbal Augusiinus : iiaiii id uiox, quoniodo ilUc in- 
^lUgeodum sil, exponit. 



licbristo ( sicut jam diximus , quia et in hoc llbro 
superius[/lpoc.x,e< xij,et apud Danielem prophetain 
[ Dan. xii] posiium est), tribus annis et sex mensibos 
erit. Quod tempus, quamvis exiguum, utrum ad niille 
aniios pertiiieat , quibus et diabolum ligatum dicit , 
el sanctos regnare cum Chrislo ; an eisdem aniiis hoc 
p.-irvum spaiium superaddatiir, alque sit exlra, nierito 
ambigitur. Quia si dixeriimis ad eosdem aiiiios hoc 
periinere , non tanto tempore , sed prolixiore cum 
Chrislo regnum sanctoruin rcperietur extendi , quam 
diabolus alligari. Profeclo eiiim snncii cum suo Kege 
etiain in ipsa pnccipue perseculione regiiabunt mala 
lania vincenles, quando j.im diabolus iion eril alliga- 
tus, ut eos perscqui oninibus viribus possit. Quomodo 
crgo ista Scriptura eisdeni milie annis utrumque de- 
terininat , diaboli scilicet alligationcm , rcguumque 

m 

sanctoruin ; cum Iriuin annorum ei scx ineii^iuiii in- 
tcrvullo prius desinat alligatio diaboli , qiiain regnuin 
sanclorum in his milie annis cum Christo? Si autcm 
dixerimus parvuin persecuiionis hujiis hoc spatiiim 
non compulandum in mille annis , sed cis iiupletis 
potius adjicieiiduni ; ul proprie possil inlclligi , quod 
cum dixisset , Sacerdotes Dei et Chrisii regnabunt cum 
eo mille annis, adjecit, Et cum finiti [uerint mille anni, 
solvelur satanas de custodia sua ; isio enim modo el 
regnum sanctorum et vinculuin diaboli simul cessa- 
tura esse significat, ut deinde perseculionis illius leni- 
pus nec ad sancloium regnuni, nec ad custodiam sa- 
tanae, quorum utrumque in mille anuis est, periinere, 
sed superaddilum et extra coniputandum csse creda- 
tur : cogemur fateri sanclos in illa persecutione rc- 
gnaturos non esso cum Christo. Sed quis audeat 
dicere , tunc cuni illo iion regnatura sua incmbra « 
quando ei maxime aique fortissimc cohserebunt, el 
quo tempore quaiito crit acrior impetus belii , taiito 
major gloria noncedeniti ^ tanto densior corona mar- 
lyrii ? Aut si propier tribulaiiones, quas passuri sunt, 
non dicendi sunt rcgnaliiri ; consequens erit, ut eliam 
superioribus diebus in cisdem mille annis quicumque 
tribulabaniur sanctorum, eo ipso temporc tril^ulalionis 
suae cum Chri^to non rcgnasse dicantur : ac pcr hoe 
ct illi , quoruin animas auctor libri hujus vidisse se 
scribiloccisorum propter testimonium Jesu et propter 
verbum Dei , non regnubanl cuin Chrislo quando pa- 
tiebantur perseculioiiein ; el ipsi regnuin Christi non 
eraiit , quos Christus excellentius possidehat. Absiir- 
dissimum id quideni et omni modo aversandum. Sed 
certe aniroae viclrices gloriosissimorum mariyrum , 
oinnibus doloribiis ac laboribus superalis atque fini- 
tis , posteaquam morialia membra posucniiit , cuin 
Christo utique regnaverunt et regnant , donec finian- 
lur inille anni , ut poslea reccptis etiain corporibus 
jam immortalibus rcgnent. Proinde tribiis illis annis 
alque diinidio , animae occisorum pro ejus martyrio, 
et qux antca de corporibus exitTunl, ct qux ipsu no- 
vissima perseculioiie sunt exitura; , regnabuni cum 
illo , donec fiuiatur moriale sxculum , ct ad illud 

t vi^. Aoi. Kr. et plures maniis&ipti, mm ccderJi^ 



079 



riE crvrrAT£ dei, s. augustini 



6M 



rcgiium, ubi mors non crit, iranseaUir. Quocirca cum 
Christo regnanlium sanctorum plures anni erunt , 
quam vinculi diaboli et custodis : quia illi cum suo 
rege Dci Filio , jnm diabolo nou ligato etiam per tres 
illos anuos ac semissem, regnabunt. Remanet igitur, ut 
cum audimus, Sacerdotei Dei el Chritti regnabunt cum 
illo nulle annis, et cum finili (uerini mille anni^ solvetur 
iatanas de custodia sua ; aul non regni hujus sanclorum 
inielligamus annos mille finiri, sed vinculi diaboli atque 
ciistodiae; ut aniios mille , id est, annos omnes suos, 
qiiaeque pars habeat diversis ac propriis prolixitatibus 
iiiiiendos, ampliore sanclorum regno, brcviore diaboli 
viiiculo : dul certe , quoniam trium annorum et sex 
mensium brevissimiim spatium est, computari noluissa 
credatur, sive quod niinussatan:c vinculum, sive quod 
amplius videtur regimm liabere sanctorum : sicut de 
qiiadringentis annis in sexto decimoliujusoperisvolu- 
mine dispulavi (cap.^i); quoniam plus aliquid erant*, 
et tanien quadringenli suut nuncupati : et talia sxpe 
reperiuntur iii Liiteris sacris, si quis advertat. 

CAPUT XIV. — D^ damtuilione diaboli cum suis^ et 
per recapilulationem de resurrectione corporea om- 
nium mortuorum^ et dejudicio ultimce retributionis, 

Post hanc autem commemorationem novissima& 
persecutionis, breviier compleciiiur totum, quod ul- 
Uino jam judicio diabolus, et cum suo principe civitag 
ininiica passura est. Dicit enim : Et diabolus qui se» 
ducebat eos^mssus est in stagnum ignis et sulphuris, quo 
kestia et pseudopropheta ; et cruciabuntur * die ac nocte 
in soscula sceculorum (Apoc. \\,9et 10). Bei^tiam bene 
intelligi ipsam impiam civitatem, supra jam diximus. 
Pseudo vero propbeta ejus aut Antichristus est, aut 
imago illa, id est iigmenium, de quo ibi loculi su- 
rous. Post ha^c ipsum novissimum judicium, quod 
erit in secunda resiirrectione mortuorum, quac cor- 
porum esi, recapitulando narrans, quomodo Aierit 
sibi revelatum, Et vtdt, inquit, thronum magmm et 
candidum, et sedentcm super eum, cujus a facie fugit 

m 

ecslum et terra^ et locus eorum inventus non est (Ibid.^ 
41). Non ait, Vidi thronum magnum et candidum et 
sedentem super eum, ct ab ejus facie fugit coelum et 
terra ; quoniam non tunc factum est, id est, ante- 
quam esset de vivis et moriuis judicatum : sed eum 
Be vidissedixit in throno sedentem, a cujus facie fu- 
git coelum et terra ; sed postea. Peracto quippe ju- 
dicio tunc esse desinet hoc coelum et hiec terra, quan- 
do incipiet esse coelum novum et lerra nova. Muta- 
lione^ namque rerum, non omni modo inieritu trans* 
ibit hic mundus. Unde et Apostolus aii, Preeterit enim 
figura hujus mundi^volo vos sine soUicitudine esse (I Cor. 
VII, 31 et 3i). Figura crgo prxterit, non natura. Cum 
ergo se Joanncs vidisse dixisset sedeniem super thro- 
num, a cujus facie, quod postea fulurum est, fugit 
coelum et terra : Et vidi^ inquit, mortuos magnos et 

^ In quiDUsdam Mss!, plus atiqui erant. 

* Sic mauuscripti juxta graecuin. Ediii vero, et pseudopro- 
phetw excruciabumur. \*ono particula, e/, proxime aoie 
verbuin, cruciabuntur, deest quidem in impressis editionis 
vulg»ue, sed ia antiquis taroeu CorbeiensUnis BibUis latiuis 
repeiilur. 



pusiltos; et aperti sunt libri; et alius liber aperlus esi^ 
qui est vita uniuscujusque (a) ; et judicati sunt mortui 
ex iptis serivturis librorum secundum facta sua (Apoc. 
XX, 12). Libros dixit esse apertos, el librum : sed 
libruin ciijusmodi non tacuit ; qui fs/, inquit, vita 
uniuscujusque, Ergo illi libri, quos priore loco posuit, 
iuteliigcndi sunt sancii et veteres et novi, ut iii illis 
ostend^relur quas Deus Oeri sua mandata jussisset : 
in illo autem qui est vibe uniuscujusque, quid hnrum 
quisque non fecisset, sive fecisset. Qui Iil>er si cariia> 
liter cogitetur, quis ejus magnitudinem, aut longitu- 
dinein, valeat aesiimare ? aut quanto tempore legi po- 
terit liber, in quo scripts sunt uuivers» vitse uni- 
versorum? An tantus Angelorum numerus aderii, 
quantus hominum eiit, et vitani suam quisque ab 
Angelo sibi adhibito audiet recitari ? Non ergo unns 
liber erit omnium, sed singuli siiiguloruiii. Scriptura 
vero ista unum volens intelligi, Et alius, iiiquit, liber 
apertus est. Qujpdam igitur vis est intelligeiHJla divina, 
qua fiet ut cuique opera sua, vel bona vel inala, 
cuiicia in memoriam revocentur, et inentis iiituito 
mira celeriiate cernantur ; ut accuset, vel ezcuset 
scienlia conscientiam ; atque ila simui et oinnes et 
singuli judiceiitur. Quse nimirum vis divina, libri no- 
men accepit. In ea quippe quodammodo legiiur, quid- 
quid ea facienle recolilur^ Ut autem ostendat, qiii 
mortui judicandi sint, pusilli et magni, recapilulando 
dicit tanquam ad id rediens, quod prxterierat, po- 
tiusve distulcrat : Et exfubuit mare mortuos qui in eo 
erant , el mors et infemus reddiderunt mortuos quos 
in se habebant (Ibid., 13). Hoc procul dubio prius 
faclum est, qiiain essent mortui judicati : et tamen 
illud prius dicluiii est. Hoc est ergo quod dixi, reca- 
pitulando ouni nd idrediissequod intermiserat. Nunc 
auleni ordinem tenuit, alque ut explicarelur ipse 
ordo, coiiinioditis etiam de judicitis mortuis, qood 
jani dixernt, siio repetivit loco. Cum enim dixisset, 
Et exhibuit mare mortuos qui in eo erant^ et mors et 
infernus reddiderunt mortuos quos in se habebani ; mox 
addidit quod p:iulo ante posuerat, Et judicati sunt 
singuU secuudum facta sua. Hoc est enim quod supra 
dixerat, Et judicati sunt mortui secundum faeta sua. 

CAPUT XV. — Qui sint mortui, quos ad judidum 
exhibuit mare^ vel quos mors et inferi reddideruntm 

Sed qiii siint mortui, quos exhibuit mare, qui in 
eo erant? Neque cnim qiii in mari moriontur. non 
sunt in infenio, aut corpora eorum servantur in 
mnri ; aut, quod est absurdius, mare iiabebat bonos 
mortuos, et infernus malos. Quis hoc putaverit? Sed 
profecto convenienter quidam hoc loco mare pro isio 
sa^culo posiium accipiunt. Cum ergo et quos hic in- 
veniet Christus in corpore conslitulos, simul signifi- 
caret cum iis qui resurrecturi sunt judicaiidos, eiiam 
ipsos mortuos appeliavit, ct bonos quibus dicitur, 
Mortui enim estts^ et vita vestra abscondita est cun 
Christo in Deo (Coloss. iii, 3) ; et malos de quibns 

1 ita Mss. At edili, qvidqmd a faciente ntolitwr. 
{a) Abe^t vox, uxduscujusque^ a vulgata et a grajco tesw 
Apoodjfpseos. 



OA 



IJUEK VIGESIMUS. 



m 



diciiur, Sine mortuoi tepclire mortuos tuos (Siatih* 
VIII, ^i). Possunt inorlui eliain propler hoc dici, quod 
inorlalia geriint corpora : unde Apostolus, Corpus 
quidem^ inquil, mortuum esl propter peceatum ; spiri' 
*HS autem vita est propter justiliam (Rom, viii, 10) : 
uiruinquc in homine vivcnte, atque in hoc corpore 
consiilulo esse demonstrans, et corpus mortuum, et 
spirilum vitain. Nec lamen dixit corpus mortale, sed 
mortuum : quamvis eadein paulo post etiam niorlalia 
rorpora [Ibid, 11), sicut usitalius vocantur, nppeilet. 
IIos ergo mortuos exhibuit mare, qui in eo eraiit, id 
esi, exhibuit homines hoc sa.'culiim, quicuinque in 
eo erant, qnia nonJiim obierant. Et mors et infemus, 
inquil, reddiderunt mortuos,quos in se habebant, Mare 
exiiihiiit, qiiia sicut inventi sunt, adfuerunt : mors 
vero et infcrniis reddiderunt, quoniam vii£, de qiia 
j:im exieranl, revocaruut. Nec frustra forlasse non 
salis fuit iit dicerct mors^ aiM infernus ; sed utrumque 
dictuin est : mors, propter bonos , qui lanlummodo 
mortem perpeti poluerunt, non et inrernum ; iiirernus 
autem propter mulos, qui etiam poenas apud inferos 
pendunt. Si enim non absurde credi videtur, antiquos 
etinm sanctos, qui venturi Ghrisli tenuerunt fidem, 
locis quidem a tormcnlis impiorum remotissimis, sed 
apud inferos fuisse, donec eos inde sanguis Gbristi 
et ad ea ioca descensus erueret, prolecto deinceps 
boni /ideles effuso illo prelio jam redempii, prorsus 
iiiferos nesciunt, donec eiiam receptis corporibus, 
bona recipiant quae mereniur. Gum autem dixisset, 
Et judicali sunt singuli secundum facta sua ; breviter 
siibjecit, quemadmodum fuerint judicati : Et mors et 
infemus, inquit, missi suni in stagnum ignis : his no- 
minibus signiflcans diabolum, quoniain morlis est 
auctor et infernarum poenarum, universamque siinul 
dxmbnum socictatem. Iloc csi enim quod supra evi- 
denlius prxoccupando jam dixerat, et diabolus qui se- 
ducebai eos^ missus est in stagnum ignis et sulphuris, 
Quod ibi vero obscurius adjunxerat, dicens, Quo et 
bestia, et pseudopropheta ; liic apertius, Et qui rton 
suni, inquit, inventi in libro vitte scripU^ missi sunt in 
stagnum ignis (Apoc, xx, 14, 15). Non Deiim liber isto 
commemorat, ne oblivione fallatur : sed prxdestina- 
lionem signiflcat eoruin, quibus aeterna dabilur vita. 
Ncque enim nescit eos Deus, et in boc libro legit, 
ut sciat : scd potius ipsa ejus praescieniia de iUis,quai 
falli non potest, liber est vitae, in quo sunt scripti, id 
est, ante praecogniti. 

GAPUT XVI. — De coslo novo, et terra nova. 

Finito autem judirio, quo pncnuntiavit judicandnn 
malos, restat ut ctiam de bonis dicai. Jam enim ex- 
plicavii quod breviter a Domino dictum est , Ibunt 
isti in supplicium teternum ; sequitur, ut explicet quo:l 
etiam ibi conncctitur, Justi autem in vitam asternam 
(Matth. ixv, 46) Et vidi, inquil, emlum novum, et 
terram novam. Nam primum ccelum ei terra prima * 
recesseruntf et marejum non est {Apoc, xxi, 1). Isto 
fie.t ordine, quod siiperius pneoccupando jam dixiCy 

* In omnibus Nss. deest, prtma. 

Sanct Auglst'. VII. 



vidisse se super thronum sedenteni, a cujus facie iu« 
git cceluin et terra. Judicatis quippe his, qui scriptl 
non sunt in libro viia;, et in aeternum ignem inissit 
(qui ignis cnjiisinodi, et iii qiia muiidi vcl rerum par> 
te futurus sit, hominem scire arbitror iieminem, nisi 
forle cui Spiriius divinus ostendit), tunc Ogura liujiis 
mundi mundaiiorum ignium conflagratione pr;eleri- 
bit, sicut fuctum est mundanarum a(|uarum iiiunda- 
tioiie diluvium. Illa itaque, ut dixi, conflagratione 
mundana eleiiisntorum corruptibilium qualitatcs,qua 
corporlbus nosiris corrnptibilibus congruebant, ar- 
dendo penitus interlbunt ; alque ipsa subskintia eas 
qualiiales habebil, quae corporibus immortalibus mi- 
rabili mulalione conveniant : ut scilicet mundus in 
melius innovatus , apte accomniodelur bominibiis 
eliam carne in melius innovaiis. Quod autem ait, Ei 
marejam nonest : ulrum maximo illo ardore siccelur, 
an et ipsuin vertalur in melius, non facile dixerim. 
Goelum quippe novum et terram novam futuram le- 
gimus : de mari autein novo aliquid me uspiam le- 
gisse, non recolo ; nisi quod in hoc eodem libro re- 
perilur,f(i/i^<ar?i mare vitreum simile crystallo [Apoc. iv, 
6 ; XV, 2), Sed tuiic iion de islo flne sxculi loqueba- 
tur : nec proprie dixisse videtur mare, sed tanquam 
mare. Quamvis et nunc, sicut ainat propbetica locutio 
propriis verbis iranslaUi miscere, ac sic quodammodo 
velare qaod dicitur, poiuit de illo mari dicere, Et 
mare jam non est ; de qiio supra dixerat, Ei exhibuii 
mare mortuos, qui in eo erant, Jam enim tunc non erll 
hoc sseculum vita mortalium turbulenlum et procel* 
losum, quod inaris nomine flgiiravit. 

GAPUT XVIL — De EcclesitB glorificatione sine pns 

post finem ^, 

Ei civitatemf inquit, magnum Jerusalem novam iiutf 
descendeniem de ccelo a Deo^ aptatam, quasi novam jm- 
ptam ornatam mariio suom El auM vocem magnam de 
ilvrono dicentem^ Ecce tabernaculum Dei cum /iomtiii> 
bus, et habitabii cum efs, et ipsi erunt populus ejus, U 
ipse Deus erit cum eis. Et absterget Deus omnem lacry" 
mam ab oculis eorum ; et mors jam non erit^ neque /»- 
cltii, neque clamor , sed nec dolor ullus, quia priora 
abieruni, Et dixit sedens in throno , Ecce nova fado 
omnia (Id, xxi, 2 5). De coelo dcscciidere istacivitas 
dicitur, quoniam coeleslis est grniia, qua Deiis eam 
fecit. Propter quod ei dicil eiiain per Isaiam, Ego sum 
Dominus faciens te (a) (Isai. xlv, 8). Gtde coelo quldem 
ab iniljo sui descendit, ex quo per hiijiis s;eculi tem- 
pus, gratia Dei desuper veniente per lavacrum rege- 
nerationis in * Spiritu sancto misso de coelo subinde 
cives ejus accrescunt. Sed per judicium Dei, quod 
erit novissimum per ejus Filium Jesuin Gbristum, 
tanta ejus et lam nova de Dei munere clarilas appa* 
rebil, ut nulla remaueant veiustatis vestigia : qiian- 
do<{uidcin el corpora ad incorruplionem atqiie im" 
inortalitalem novam ex vetere corruptione aique mor- 



> ita Mss. Editi vero, posi moriem. 
* riures manuscripti omittunt, tn. 
(a) sequitur editioaem sepluaginta interpretum , qpm 
gr«ce babeti o ktisas h ; ubi vulgau laUoe, creavi eum. 

(Tingt-deux.) 



m 



DE CIMTATE DEl. S. AUGUSTINl 



rM 



talilate transibunt. Nam hoc dc isio lcmpore accipc- 
re, quo regnal * cum Rcgc suo mille aimis, impooeii- 
tiac nimix mihi videiur : cum aperlissime dical, Ab- 
sierget Deus omnem lacrijmam nb oculU eorum ; el mors 
jam non erit, ncque luctus, neque ctamor^ sed nec dolor 
uUus. Quis vcro lam sii absurdus, el obstinatiss^nia 
conteniiune vesanus, qui audc:il attirmarc \n hujua 
morlalilalis a^rumnis, non dico populum saiiclum, 
sed unumqiicmqiie sanclorum, qui hanc vel ducat, 
vel duciurus sil, vcl duxerlt vitam, nullas habeiiicm 
lacrymas et dolorcs; cum potius qunnio quisque est 
sanciior et desidcrii sancli plenior, taiito sil ejus in 
oraudo flcliis ubcrior? Aiinon esl vox civis * supcr- 
nae Jenisalem, Factce sunt milii lacrymas mecc panis 
die ac nocle (Psal. xli, A) 1 ct, Lavabo per siiigulas 
noctes leclum meum, in lacrymis meis stratum meum 
rigabo {Psal. vi, 7) ? et, Gemitus meus non est abscon- 
dffM a te (PsaL xxxvii, 10)? ei, Dolor meus renova- 
itts est {Psal, xxxviii, 3)? Aut vero non ejus filii suiit, 
qni ingemiscunt gravati, in quo noluiit exspoliari, sed 
Bopervesliri, ut absorbeatur morlale' a viia (11 Cor, 
V, 4) ? Nonne ipsi sunl, qui priiniiias habentes Spiri- 
lua, in semelipsis ingemiscunt, adoptionem exspe- 
ctanles, redeniptionem corporis sui {Rom. vni,23)? 
An ipse apostolus Paulus non crat supcrnus Jeroso- 
lymilanus, vel non multo magis hoc erat, quandopro 
laraeiilis fralribus carnalibus suis trislitia illi erat 
inagna, et continuus dolor cordi ejus (Rom. ix, 2) ? 
Quando autem mors non crit in isia civitale, nisi 
quando dicelwr, Ubi est^ mors, contentio tua (a) ? ubi 
e$t^ mors^ aculeus tuus ? Aculeus autem moriis est pec- 
catum (lCor, xv, fi5ei5G) ? Quod lunc utique non erit, 
quando diceiur, Ubi est ? Nunc vero uoii quilibet infi- 
mus ^ civis iliius civitatis, sed idem ipse Joanncs ia 
Epistola sua clamat, Si dixerimus qnia peccatum non 
habemus, nos ipsos seducimus, et veritas in nobis non 
est (1 Joan, i, 8). Et in hoc quidem libro, cujus no- 
nieii cst Apocalypsis, obscure multa dicuntur, ut 
meniem iegeniis exerceant, et pauca in eo sunt, ex 
qnonim manireslaiione indagentur caetera cum labo- 
re : maxime quia slc eadem multis modis repetit, ul 
alia atque alia dicere videatur ; cum aliter atque ali- 
ter hxc ipsa diccre vestigetur. Vcrum in his verbis, 
ubi ait, Absterget Deus omnem lacrymam ab oculis eo» 
rum; etmorsjam non erit, neque luctus, neque clamor^ 
sed nec dolor uUus : tanla luce dicta suiit de sxculo 
fuluro ct immortalilale alquc seternitate sanctorum 
(tuuc enim solum, atque ibi solum isia non erunt), 
ul nuUa debeamus in Litleris sacris qunnrere vel le- 
gere manifesta, si hxc putaverimusobscura. 
CAPUT XYin. — Quid apostolus Petrus de novissimo 

Dei judicio prcetUcarit. 
Nunc jam videamus, quid etiam apostolus Petrus 

^ vMif regnant. M uss., regruU : rerertur ad civltatem 
eoil^iem. 

* sic maauscripU. At editi, loco, civiSf habcot, civitatis : 
miiinsbene. 

* Editi, tnortale hoc. Abcst, hoc. a manuscriilis. 
^ Plerique Uss., tnfirmus. 

(a) videtur igiiur oou, nikosj lepisse a^ud Panlum, ut 
vulgata, quae victoria vertit ; aed, n&kos. Ei sic Ambrosii» 
et uiero&yumsioterim legunt. Ldd. vim. 



dc hoc judicio scripserit : Veniefit^ inquit, tit novisss' 
mo dierum iUusione illudentes, seeundum proprioM con- 
cupiscentias suas euntes, ei dicentes, Ubi est prominum 
prasentice ipsius ? Ex quo enim patres dormiiruntj »c 
omnia perseverant ab initio ereatura:. Latet enim Ulos 
hoc volentesy quia cceU erant otim et terra de aqua, et 
per aquam constituta Dei verbo ; per qua;, qui lunc erai 
mundusy aqua inundatus deperiU. Qui autem nuncsunt 
coeU et terra, eodem verbo repositi sunt, igni reservandi 
in diemjudicii et perditionis hominum impiorum. Boc 
unum vero non tateat ves^ charissimi, quia unus dies 
apud Dominum, sicut miUe anni; et miUe anni, sicut 
dies unus. Non tardat Donunus promissum, sicut qui- 
dam tardiiatem existimant : sed patienter fert propter 
vosy notens aliquem perirc^ sed omnes in poenitentiam 
converti. Veniet autem dies Domini ut fur, in quo eceti 
magno impelu transcurrent : elementa autcm ardcnUa 
resotventur ; et terra, et quas in ipsa sunt opera exuren- 
tur. His ergo omnibus pereuntibus^ quates oportet esse 
vos in sanciis conversationibus exspectantes^ et propc' 
rantes ad preesentiam diei Domim^ per quam caJi ar^ 
dentes sotventur^ et etementa ignis ardore decoquentur ? 
Novos vero ccetos, et terram novam, secundum promissa 
ipsius, exspectamus, in quibus justitia inhabilat (II Petr. 
111, 5-13). Nihil hic dixit de resurrectione inortuo* 
runi : sed sane de perdilione mundi hujus salis. Ubi 
eiiam commemorans factum ante diluviuni, videtur 
admonuisse quodammodo, quatenos in fine hujus sa> 
culi mundum isium periturum esse credamus. Nam 
ct ilio tempore perisse dixit, qui tunc erat, mundum : 
nec solum orbem terras, verum eliam ccelos, quos 
utique istos aerios iiitelligiinus, quorum locum ac 
spatiuro tunc aqua crescendo auperaveral. Ergo uy' 
tus, aut peiie totus aer isie ventosiis (quod coelum vel 
potius coelos vocat, sed istos ulique imos, non illos 
supremos, ubi sol, et luna, et sidera conslituta &unt), 
conversus fuerat in humidam qualitalem (a) ; atque 
hoc modo cum lerra perierat, cujiis terrae utique prior 
facies fueral deleta diluvio. Qui autem nunc sunt^ in- 
quit, cosU et terra^ eodem verbo reponU sunt, igni re- 
servandi in diem judicii et perditionis hominum impiO' 
rum. Proinde qui coeli, el quae lerra, id esl, qui mun- 
dus, pro eo mundo qui diluvio periit, ex eadero aqua 
repositus est, ipse igni novissimo reservatur in diem 
judicii et pcrditionis hominum impiorum. Naro el ho- 
minum, propter magnain quamdam commutaiionem, 
non dubitat dicere perditionem futuram ; cum lamen 
eorum, quamvis in xternis poenis, sil mansura na- 
tura. Quairat forsitan aliquis, si post factum judicium 
mundus iste ardebit, antequam pro ilio coelum no- 
vum, ct terra nova reponatur, eo ipso lempore con- 
flagrationis ejus ubi crunt sancli, quum eos habentes 
corpora in aliquo corporali loco esse necesse sit. Pos- 
sumus respondere, fuluros eos esse in supcrioribus 
partibus, quo ita non ascendet flamma illius incendii, 
quemadmodum nec unda diluvii. Talia quippe illif 
inerunt corpora, ul illic sint, ubi essc voluerinl. Sed 

(a) Couf. iib. 3 do Gea. ad Litt., nn. S, 3w 



LlBk^R VlGESiMDS. 



om 



nec isnem conftagraiionis illius pertimesccnl immor 
tilesatqae incomiptibiles facli : siciil ^ virorum irium 
corruptil)ilia corpora atque morUlia, in ramino ar- 
denli vlvere illoesa poluerunt {Dan, iii, 24). 

CAPUT XIX. — Quid apostolus Paulus Thessalonicen' 
sibus scripserit de manifestahone Antichristi , cujus 
tempus dies Domini subsequelur. 
1. Multas evangellcas apostolicasque sententias de 
divMio isto judicio iiovissimo video mibi esse prxter- 
«>iindas, ne boc voliimon in niiniam longitudinem pro- 
volvatur' : sed nullo mndoest pnTtereundus aposto- 
ius Paulus, qui scribeiis ad Thcssaloiiiceuses , Roga- 
niiM, inquit, vos , fratreSt per adventum Domini nostri 
Jesu Chrisii, ei nasira congregalionis in ipsum , ut non 
citp moveatnini menU, neque terreamini , neque per spi- 
ritmHf neque per verbum, neque per epistolam tanqmim 
per nos miuam, quasi instet dies Domini : ne quis vos 
sedueat ullo modo. Quomam nisi venerit refuga {a) prt- 
liiauit, ut revelntus fuerit homo peccati, fHlus inteTttus^ 
qui udversatur et superextoUitur supra omne quod did- 
tur Deus, aul quod colitur; iia ut in templo Dd sedeat^ 
osientans * u tanquam sit Deus. Non retinetis in me- 
tnona, quod adlmc cum essem apud vos , htee dicebam 
vobk? Et nune quid detineat scilis, ut reveletur in suo 
tempore. Jam enim mystcrium iniquitatis operatur. Tan- 
ium qui tnodo tenet teneat, donec de medio fial : et tunc 
revelabitur iniquus ^* quem Dominus Jesus interpeiet 
tpiritu oris sui^ et evacuabit iUuminatione prossentim sum 
ewn , cujus est prwseniia secundum operationem sata- 
fur, in omm virtutey et signis, et prodigiis mendacii , et 
f n omiU seductione iniquitatis , his qui pereunt ; pro eo 
quod dilectionem veritatis non receperunt^ ui salvi fie- 
rent, Et ideo nuUet iUis Deus operationem erroris, ut 
credani mendacio^ et judicentur omnes qui non credide- 
runi veritati , sed consenseruni iruquitati { II Thess. 

ii,!-H). 

2. Nulli dubiuni est, eum de Antichristo ista dixis- 

f e ; diemque jndicii ( hunc enim • appelbit diem Do- 
iuini ) non esse venturum , nisi ille prior venerit , 
quein refugam vocat , utique a Domino Deo. Quod si 
de omnibus impii» merito dici potesi , quanto magis 
de isto? Sed in quo templo Dei sit sessurus •, incer- 
tum esl : utrum in illa ruina templi, quod a Salomone 
rege consiructum est, an vero in Eoclesia. Non cnim 
templum aiicujus idoli aut daemonis , templum Dei 
Apostolus dicerel. Unde nonnulli, non ipsum princi- 
pem, sed universum quadammodo corpus ejus, id esi, 
ad eum pertinentem bominum multitudinem , simul 
cum it)so suo principe boc loco intelligi Anticbristiini 
\oIunt : rectiiisque putant etiam latine dici , sicut in 
graeco est, non, i» templo Dd; sed, in umplum Dd w- 

< Nostri codices, si. M. 

* Aliquot Mss., protendatur, 

* pnires e vetenbus llbris, ostendens 

^ in ex^tusls, imquusiUe. Abesi, Ute, a manusenptis et a 
irraeco textu Aposloli. 

B Kditi, isia diaissediequejudicii, Huneemm^ etc. EmeD- 
dantur ex manuscriptis. . 

* Bditif ui Deus sU sessurus. Abest, us mKi a maDUscri- 

ptit. 
(a) iB YttlgiAa, diseessh.. 



deat (a), laiiquani ipse sit tcmplum Dei, quod est Ee- 
clesia : siciit dicimus, Sedet in amicum, id est, veliit 
ainicus ; vel si quid aliud isto locutionis genere did 
solet. Quod auiem ait , Et nunc qwd deiineat sdtis^ id 
cst, qiiid sit in inora, qu» causa sit dilationis ejus, «C • 
reveletur in suo tempore^ scilis : quoniam scire illos 
dixit, aperte boc dicere noluit. Et ideo nos qui nescl- 
mus quod iili sciebant , pervenire cum labore ad id 
quod sensit Apostolus, cupimus, nec valemus : prs- 
sertim quia et iila quac addidit, buiic sensum faciiiDt 
obscuriorem. Nam quid est, Jam enim mysterium in^ 
quitatis operatur, Tantum qtd modo tenel teneat^ donee 
de medio fiat ; et tunc revelabitur iniquus t Ego prorsut 
quid dixerit, me fateor ignorare. Suspiciones taaMn 
bominum, quas vei audire , vel iegere potui , non U- 
cebo. 

3. Quidam puiant boc de iniperio dicium foisse Ro- 
niano ; et propterea Paulum apostoium non id aperle 
scribere voluisse , ne calumniam videlicet incurrereC, 
quod Romano imperio male optaverit , cum spenre- 
tur aeternum : ui hoc quod dixit, Jam enim mysterimm 
iniquitatis operatur, Neronem voluerit intelligi , cnjtts 
jam facia vciut Anlicbristi videbantur. Unde nonnoUI 
ipsum resurrecturum , et futurum Antichristum sn* 
spicantur (6). Aiii vero nec occisum putant, sed snb- 
tracium poiius, ui putaretur occisus ; et vivum oeeol- 
tari in vigore ipsius aetatis, in qua fuit, cum crederetor 
exstinclus, donec suo tempore reveleiur, et restitos 
tur in regnum (c). Sed multum mihi mira csi hffc 
opinantium tanta pncsumptio. lilud tamen quod ftlt 
Apostolus, Tantum qui modo tenei teneat, donectlemB' 
dio fiai : non absurde de ipso Romano imperio crsiN- 
tur dictum, tanquam dictum sit, Tantum qui inodo 
imperat imperet, donec de inedio flat, id est , de me- 
dio tollalur. Et tunc revelabitur iniquus : quem signi- 
ficari Antichristum , nullus ambigit. Alii vero et qoed 
ait, Quid detineat scitis ; et, mysterium operari iniquka^ 
tis, non puunt dictum, nisi de malis et fictis, qui sont 
in Ecclesia, donec perveniant ad tantum niimemm , 
qiii Anticbristo magiium popuium facial ; et hoe esse 
mysteriiiiu iiiiquitatis, quia videtur occuUum. Hortart 
autem Apostolum fideles , ut in fide quam tenent le- 
naciter perseverent, dicendo, Tantum qtd modo tmiei 
teneat^ donec de medio fiat : hoc est, donec exeat de 
medio Ecclesiae mysterium iniquitaiis, quod nmie 
occultum est. Ad ipsum enim mysteriiim pertinere 
arbitrantur, qnod ait in Epistola sua Joannes evsn- 
gclisU , Pueri , novisdma hora est : et dcui audistis , 
quod Antichristus dt venturus ; nune autem andcMsii 
muUi facti sunt : unde cognoscinms quod novudma di 
hora. Ex nobis exierunt : ud non erant ex nobis. QuQd^ 
d fuissent ex nobis , permandssent utique noHsemH 
(I Joon.ii, i8eii9). Sicut ergo ante finem in hac he- 
ra, inquiunt, quam Joannes novissimam dicit, exie* 
ruut muiii bxretid de medio Ecdesi», quos moltos 

(a) OffTt aurdv tli rdv vadf toC 6tov »« dcdv xoBivmt, 
(6) Coof. HieroD. in Dan. xi, et Sulpitium Sever. lib. S 

llist., cap. 29. ^^ . ^. . - ^ . 

(c) vid. Siiet. Ui Neronc, cap. 57, cl Tadt. llist H>. % 

cap. 8. 



O&T 



DE CIVITATE DEI, S. AUCUSTIN: 



didt antichrislos : ita omiios lunc iiide cxibuiit , qui 
iKm ad Cbristuai, sed ad illum novissimum Anlicbri- 
•ium pertinebunt, et iinic reveUbilur. 

4. Alius ergo sic , alius aulem sic Apostoli obsciira 
verba conjeclant : quod lameii eum dixisse non du- 
bimn est , Non veniet ad vivos et morluos Judicandns 
Christus , nisi prius venerit ad scducendos in anima 
unortuos adversarius ejiis Anticbrislus ; quamvis ad 
occuhum jam judicium Dei pcrtineat, quod ab illo se- 
ducenttir. PriBseitHa quippe eju$ eril, sicut dictum esi, 
Mscumdum operationem latanw , in omni virtute , et <t- 
ITMi, et prodigiit mendacii , et in omni seductione iniqui- 
iaihj kisqui pereunt. Tunc enim solvetur satanas, et 
por ill um Anlicbrislum in omni sua vtrlute mirabili- 
ler.quidein, sed mendaciier operabtiur. Qus ^ solet 
anibigi ulriim propterea dicla sint signa ei prodigia 
inendacii, quoniam morlales sensus per phiintasmata 
deceplurus esl ; iit quod non facit , facere videatur : 
ao quia illa ipsa, etiamsi erunt vera prodigia, ad men- 
dacium pertrabent credituros non ea potuisse nisi 
diYiiiitus fleri , virtutem diaboli ncscientes ; maxime 
^QtDdo tantam, qiianlam iiunqiiam habuit,acceperit 
potestatem *. Non enim qiiando de ccelo ignis cecidit, 
el lanlam famiiiam cum tantis gregibus pecorum 
siiicti Job uoo impeiu absumpsit, ct turbo irruens et 
domum dejiciens filios ejus occidit ( Job i ), phanta- 
imata fueruni ! quae tamen fuerunl opera satanae, cui 
Deus dederal hanc potcstatem. Propter quid horum 
erfo dicta sbit prodigia et signa mendacii, tiiiic potius 
apparebiu Sed propler quodlibet boruin dictum sit , 
•educentur eis signis * atque prodigiis , qui seduci 
mrebuntur : pro eo quod dilectionem veritatis, inquit, 
wm receperunt, ut $alvi fierent, Nec dubilavil Aposto- 
Im addere, et dicere : Ideo mittet illit Deus operatio- 
n$m errorit, ut credant mendacio (a). Deus enim mittet, 
quia Deus diabolum facere ista permittet, justo ipse 
jiidicio , quamvis faciat ille iniquo malignoque consi- 
lio. Vt judicenlur, inquit, omnet qui non crediderunt 
viritati , sed consenserunt iniquitati. Proinde judicati 
seducentur, et seducii judicabuntur. Sed judicati se- 
doceutur illis judiciis Dei occulte jusiis , juste occul- 
tis, quibus ab initio peccali ralionalis creaturae nun- 
quam judicare cessavit : seducti auiem jiidicabuntur 
•ovissimo manifestoque judicio per Jesum Christum , 
jQStissime judicalurum, injustissime jiidicatum. 
CAPUT \X. — Quid idem apostolus in prima ad 
eosdem Epistola de resurrectione mortuorum docuerit. 

i. Sed bic Apostolus tacuit de resurrectione mor- 
toorom : ad eosdem autem scribens in Epistola 
pHma, NolumuSt inquit, ignorare vos, fratres, de dor- 
mkolt^M, ttl fioft contrisUmini^ skut et OBteri, qui 
$pem non hahent, Nam it credimus, quod Jesus mortuus 
«f, ei resurreui : ita et Deus eos qui dormieruni per 



fon. 



< lU Blss. At edili, Qtiod. 

« slc vind. Am. ei liss. At Er. et Lov., accipiei potesia- 



* Sola ediUo LOTaniensium, seduceniur ejus stgms. 

(a) De Judxis boc expoDunt Arobrosius, Joannes Chry- 
'SomMnns, Tbeodoretiis, alii, el ipse uierouymus, quaestioae 
H inE|)tstola 151, ad Algasiam. coqcajs. 



/esam. adducet cum eo. Hoc enimvobis dicimus in werbo 
Domini, quia nos viventes, qui reliqui sumus in advenimm 
Domini, non proeveidemus eos qui ante dormieruni : 
quoniam ipse Dominus in jtcMU, et in voee Archangeii.t 
et in tuba Dei descendet de ccelo; et mortui in Chrisio 
resurgent primo ^ ; deinde nos viventes , qui reiiqui su- 
tnuf, simul cum illis rapiemur in nubibus in obviam 
Chrisio in aera; el ita semper cum Domino erimus 
(I Thess, IV, 12- 16). H;i*c verba apostolica resuiTC- 
ctioncm mortuorum futuram, quando yeniet Dominus 
-Christus, uti(|ue ad vivos et mortuos judicaiidos, 
praeclarissime ostendunl. 

2. Sed quxri solet, utrum illi quos bic viventes in* 
ventorus est Cbristus, quorum personam in se atqiie 
illos qui tunc secum vivebanl, iransfigurabal Apo- 
stolus, nunquam omnino moriluri sunt; an ipso teni* 
poris puncto , quo cum resurgenlibus rapientar iii 
iiubibus in obviam Christo in aera, ad immorlalitatein 
pcr mortem mira celeritaie transibunt (a). Nequo 
enim dicendum est, fieri non posse, ui dum per aera 
in sublime portantur, in illo spatio et moriantur, et 
reviviscant. Quod enim ait, Et ita semper cum Domino 
erimus : non sic accipieiidum est, lanquam in aere 
nosdixerit sempcr cum Domino esse mansuros; quia 
nec ipsc utique ibi manebit, quia veniens transitunis 
esl. Yenienti quippe ibitur obviam , nun manenti : 
sed ita cum Domino erimus , id est , sic erimus lia- 
bentes * corpora sempiterna, ubicumque cum illo 
fuerimus. Ad hunc autem sensum , quo existimenius 
etiam illos, qiios hic vivos inventunis est Dominus , 
in Ipso parvo spatio ei passuros moriem et accepiu- 
ros immortilitatem, ipse Apostolus nos videtur ur- 
gere, ubi dicit, In Christo omnes vivificabuntur (I Cer. 
XV, 22) : cum alio loco de ipsa loquens resurre- 
ctioiie corporum dicat, Tu quod seminas^ non vivifi' 
eatur^ nisi moriatur {Ibid,^ 36). Quomodo igilur» 
quos viventes hic Christus inveniet, per immortaliia- 
tem in illo vivificabuntur, etsi non moriantur ; cum 
videamus propter hoc esse dictum, Tu quod temnas^ 
non vivificatur, nisi moriatur? ' Aut si recte nou dici- 
mus seminari , nisi ea corpora hominum, quae mo- 
rieiido quoquo modo revertuntur in terram; sicut 
sese habet eiiam illa in transgressorem pairem gene- 
ris bumani divinitus prolala sententia , Terra es^ ei 
in terram ibis(Gen. iii , 19) : falendum est isios, quos 
nonduin decorporibus egreSsos,cum veniet Cbristus, 
inveniel, et istis verbis Apostoli, et illis de Genesi 
non teneri : quoniam sursum in nubibus rapti, non 
utique seminantur ; quia nec eunt in lerram, nec re- 
deunt ; sive nuliam prorsus experiantur moriem, sive 
paululum In aere moriantur. 

3. Sed aliud rursus occurrit, qiiod idem dixit apo- 
stolus, cum de resurreclione corponim ad Corinlbios 

1 Kostri oodd., primi» M. 

* m editis, Mfitper habentes, Abest, semper, a manuacrt- 

Wis. 

• Editi, ttisiprius monahar. rarticula, pnics, noa ea» m 
inanuscripUs, neque iii sraeeo lexio Apnsloli. 

(a) Yla. E^ist. 403, adMercaloreinf lib. de odo DoldUi 

Qua^., q. 3, ei alibi. 



m 



LIDER YIGESIMUS. 



60b 



luqiierelur : Omnc$ re$urgcmut ; vcl, bicut alii codiceii 
liabenl, Omnes dormienvn (a) (\Cor, xv, 51). Gum 
ergo nec resurrecUo Oeri possit, nisi mors praecesse- 
rit ; nec dormilionem possimus illo loco intelligere , 
nisi mortem ; quomodo omnes vel dormient , vel re- 
surgent , si tam multi, quos in corpore invenlurus est 
Christus, nec dormient, nec resurgcnt? Si ergo san- 
ctos, qui reperientur Christo veniente viveniesyeique 
in obviam rapientur, crediderimus in eodem raptu 
de roortalibus corporibus exituros, et ad eadem mox 
immortalia rediluros, nullas in verbis Apostoli patie- 
mur angustias , sive ubi dicil , Tu quod seniinas^ non 
tmficaluT^ nisi morialur; sive ubi dicit, Omnesresur- 
gemus; aut, Omnes dormiemus : quia nec illi per im- 
roortalilatem vivificabuntur, nisi,quamlibet paululun, 
lamen ante morianiur ; ac per hoc et a resurreciione 
non erunt alieni, quam dormitio prxceditS quaro- 
vis brevissima, non tameu nulla. Cur autem nobis 
incredibile videatur , illam mullitudinem corpomm 
in aere quodammodo seminari , atque ibi pro- 
tinus immortaliter atque incorruptibiliier reviviscere, 
cum credamus , qnod idem ipse Apostolus apertis- 
sime dicit * , in ictu oculi futuram resun*ectioiiem 
(I Cor, XV, 52), et in membra sine fine victura tanta 
facilitale lamque inspstimabili velocitate reditunim 
antiquissimorum cadaverum pulverem ? Nec ab illa 
sententia, qua homini diclum est, Terra es, et m 
lerram f6ij, futuros illos sancios arbitramur immunes, 
si eorum morientium in terram non recident cor- 
pora, scd sicut in ipso raptu morientur, ita et resur- 
gent, dum ferentur in aera. In terram quippe ibis^ est, 
in hoc ibis amissa vita , quod eras antequam sume* 
res vitam : id est, Uoc eris exanimatus ', quod eras 
antequam esses animatus. Terrae quippe insufllavit 
Deus in faciem flatum viue, cum factus est ^ homo in 
aniinam vivam : tanquam diceretur, Terra es ani- 
mata, quod non eras; terra eris exanimis, sicut eras. 
Qiod sunt et antequatn putrescant omnia corpora 
iiiortuorum : quod eniiit etilla, si morienlur, ubicum- 
que moriantur, cum vita cnrebunt, quam continuo 
receptura sunt. Sic ergo ibunt in terraro, quia ex 
vivis hominibus lerra erunt : queinadmodum it in 
cinerem, quod fit cinis ; it in vetostatem, quod fit 
vetiis ; it in testam , qiiod ex luto fit testa : et alia 
sexcenia sic loquimur. Quomodo autem sit fuUnrom 
quod nunc pro nostr» rntiunculae viribus utcumque 
conjicimus, tunc erit potius, ut nosse possimus. Re- 
surrectionem quippe mortuorum futuram esse in 
carne', quando Christiis ventunis est vivos jiidicato- 
rns et mortuos, oportet, si christiani esse voliimus, 
iit credamus. Sed non ideo de hac re inanis est fldes 
nosira, si qiiemadmodum futnra sit, perfecte coni- 
prehendere non valemus. Verum jani, sicut supra 

* Mss., quam dormitione prcecedunt, 

* liditi, ^posutlus alitn apertissime dicit. Abesl, aiibi^ a 
Hss. 

* slc MS8. Fxiili, exotthms. 

^ m editis, cum faetus esset. At Mss., cian factus est, 
.* Mss., futuram et m came^ — Recte. M. 
(a) vid. ^iist. ^, ad Consentiuni, n. 1 i, et lib. dc oclo 
nuldtil Quaest.» q. 3^ n. 4. 



promisimus, de bric judicio Dei novissimo etiam pro- 
phetici veteres libri quid prscnuntiavei int , quantum 
saiis esse videbiliir, debemus ostendcre : qnae , Steot 
arbitror, non lanta mora necesse erit traciart et ex- 
poni, si isiis, quae praemisimus, iector curaverit 
adjuvari. 

CAPUT XXI. — Quid Isaias propheta de mortuomm 
resurrectione ei de retribulione judieii sit locutus, 
1. Propbeta Isaias, Resurgent, inquit, mortui, H 
resvrgent qm in seputcns erant : et lalabuntur ontHet 
qui sunt in terra ; ros enim qui abs te est, sanitas itlit 
cst : terra vero impiorum cadet (Ism. xx vi, 19, sec. LXX). 
Totum illud superius ad resurrcctioncm pertinet bea- 
torum. Qiiod auiem ait, Terra vero impiorum cadet^ 
bene intelligitur dictum , Corpora vero impiomm 
ruina damnationis excipiet. Jam porro si de bononmi 
resurrectione quod dictum est, diligentius et di* 
stinctius velimus intueri, ad primam referenduro est 
quod dictutn est, Resurgent mortui; ad secondam 
vero quod sequitur, et resurgent qui in seputcris eriml. 
Jam si et illos inqiiiramus sanctos, quos hic vHftift 
iiiveniurus est Doroinus, eis congrue depntabltor 
quod adjiinxit, Et Imabuntur omnes qui sunt in terru; 
ros enim qui abs te est, sanitas illis est, Sanhatem loco 
isto , immorialitatem rectissime accipimus. Ea ntm- 
que est plenissima sanitas, quae non reficitur alimen- 
tis tanquam quotidianis mcdicamentis. Item de judfcK 
die spem prius dans bonis, deinde terrens malot , 
idem propheta sic loquitur : H<ec dicit Dominus, Eee» 
ego declino in eos ut ftumen pacii, et ul torrens imal» 
dans gloriam gentium, Filii eorum super humero» por^ 
tabuntur , et super genua coruolabuntur» QueniadnM' 
dum 51 quem mater consoletur , ita ego vos consoUibm^; 
et in Jerusatem consolabimini : et videbitis, ei gamiUMt 
cor vestrum^ et ossa vestra ut herba * exorientur, Et to- 
gnoscetur manus Domini cotentibus eum : et comnAi9tt* 
bilur contumacibus, Ecce enim Dominus ut ignis 0€ftfef, 
et ut tempestas currus ejus, reddere in indignatione iW- 
dietam , et vastationem in flamna ignis, In igne etdm 
Domini judicabitur omnis terra^ etin gladioejus omitb 
caro : multi vulnerati erunt a Domino (Id. lxvi, i^l6, 
sec, LXX). In bonorum promissione flumen pacis 
profecto * abundantiam pacis illiiis deberous accl- 
pere , qua major esse non possit. llac utique io fiiie 
rigabimur : de qua in pnecedenti libro abondaoler 
locuti sumus. Iloc flumen se in eos declinare dicit, 
quibus tanlam beatitudinem pollicetur , ut intelliga- 
mus in illius relicitatis rcgionc, quae in coelis est, boc 
flumine omnia gatiari. Sed quia et terrenis corporibiis 
pax incorruptionis atque immortalitatis inde infloet^*, 
ideo declinare se dicit hoc fliimen , ut de sopemis 
ciuodamroodo etiaro inferiora perfundat, et bomliiea 
:Gqnale8 Angelis reddat Jerusalem quoqoe, non illani 
qux servit cum filiis suis» sed liberam matrem no- 

* sic nostri codices, ut infra oonstauter Patres BenedlcU» 
ni, qiii boc loco, sicut Iterba, M. • 

< iia Mss. Editi vero, in bonorum pi omuftofte $e deam(f 
(iicU, ut fimnen pads, quod profectp. 

a EdiU, tminfluet. Mclius Hss.rMe mftuH. 



691 



DE CIYITATL DEI, S. AUGUSTINI 



691 



ftUnMi iiitelligamiis , secundum Apostolum, aclernam 
iacoBlis {Galat. iv, 26). Ibi posl labores xrumnarum 
cuninimque mortaliuro consolabimur , tanquam par- 
\iili ejus in humeris genibusque portaii. Rudes entm 
nos 6t novos blandissimis adjutoriis insolita nobis iila 
beatitudo suscipiet. Ibi videbimus , et gaudebit cor 
noslrum. Nec expressii quid videbimus : sed quid, 
nisi Denm? ut implealur in noliis promissum evan- 
gelicum, Beali mundo corde, quoniam tpit Dtum vide» 
bMUt {Matth. V, 8) ; et omiiia illa, qiix nunc non vi- 
deiDus, credentes autem, pro modulo capacitatis hu- 
intme, longc minus qiiam sunt atque incomparabiliter 
cogitamus. Et videbitis , inquit, et gaudebit eor vestrum, 
liie.creditis, ibi videbitis* 

2« Sed quoniani dixit , Et gaudebU cor vestrum : 
ne pntaremus USa bona Jerusalem ad nostrnm tan- 
lUQimodo spiritum pertinere ; Et oisa , inquit , ve$tra 
«I hirba exorientur : ubi resurrectioncm corporum 
strinxit , velut quod non dixerat reddens : neque 
enim cura viderimus , fiet ; sed cuin fuerit facta ^ , 
▼idebimus. Nam et de coelo novo ac tcrra nova jani 
Mipri dixerat , dum ca qu» sanciis promiiluiilur in 
llne, sxpe ac multiformiter diceret * : Erti, inquit , 
£€Bhm novum et terra nova , el non erunt memores fnio^ 
rum , me auendent * in cor ipsorum : sed Imtitiam et 
exmUtationem invenient in ea.Ecce ego fadam JerusaUm 
eaultationim , et popnlum meum liBtitiam ; et exsul 
la6o tn Jerusalem, et lcetabor in populo meo ; et ultra 
iMfi otidief tcr tit illa vox fletus(lsai. liv, 47-19, sec. 
LXX) : et CTtera, quae quidain ad carnales illos ^ mille 
•nnosreienreGonantur.Locutiones enim tropicae pro- 
prlis propbetico more mlscentur : «jI ad intelleclum 
•pirttualem intentio sobria cum quodam utili ac sa- 
lubrl labore perveniat : pigrltia vero carnalis , vel 
inemditaB atque inexercitaue tarditas mentis contenta 
littene superficie , nihil putat interius requircnduin. 
Ihcc de prophetids verbis, quae ante btum locum 
•cripta sunt, salis dixerim. In hoc aulem loco, unde 
ad illa digressi sumus , cum dixisset , Et ossa vestra 
1U herba exorientur , ut resurrectionero quideni car- 
iiis , sed tamen bonoruro ' , se nunc comroeroorare 
luonstraret , adjiinxit , Et cognoscetur manus Domini 
€oUntibus etim. Quid est hoc , nisi roanus distinguentis 

* Editl, /fenC, sed eum fuerbfU faeta, At Hss., /ief, sed cum 
^serU faeta; suhaudi, reeurrectio. 

* Aliquot Mss., muuiplidter dieeret, 

* in Mss. bic et infra fib. 22, cap. 3, nec aseendet. Apud 
Septoaginta esst, oiid'^il^. 

* Sola editio Lov., mutato vocnm ordine habet, quos qui^ 
dam carmdes ad iUos ndUe arnm, etc., quasi ipsos auctores 
interpretationis huiusdical Augustinus carnaies. Sectabaa- 
hantur illi rapiam Hieropolitanum fteste Eusebio, lib. 3 
Hist. eocles., cap. 33, et Hierouymo m catalogo Script. ec- 
des.) ; Justinum. Dial. cum Tryiihone ; Ireoxum, lib. 5 ad- 
versos Haereses, cap. 32 ; TertulUanuDi, lib. de Spe fide- 
limn, el Ub. 3 contra Marctooem, cap. 2i; uctanlhim, lib. 7 
losUt., capp. 24 et 26, etc., a quibus noDnisi modesle ac 
prudenter nac la re discedendum docet Hieronymns io Je- 
ren. cap. 19 : c Quanquam, » ait, sibi Judaei auream atque 
cgemniatam Jenisalcm reslituendam luteot, nirsumque 
c vfckimas et sacrificia, et oonjugia sanciorum, et regouiu 
t In tenis Domiai Salvatorls : qoae licet noo sequamur, la- 
t men damnare non possumus ; quia miilLi eeclesiasticoruni 
t vlromm et martyrcs ista dixerunt : ui uuusquisciue in suo 
< seoso abiindet, et Domini cuncta iodlcio res^rventur. » 

* ita »ifis. Edlti vero, sed tantum oononiiri. 



ciiltores siios a contemptoribus suis ? De qiiibos 

quentia contexeiis , Et conmtinabitur^ iiiqnit, 

cibuM^ sive, ut ait aliiis interpres, ineredmtis, Nec 

tunc commiiiabitur : sed qnae nunc dicuiitor miiia- 

citer , tunc efficiciter iinplebuntur. Ecu emm Dmm- 

nus , iiiquit , ut ignis veniet , el ut tempeetas emrrus 

ejus , reddere in indignatione vindictam^ et vastationem 

in ftumma ignis. In igne enim Domim judieabiiwr amms 

lerra , et in gtadio ejus omnis caro : nmlti vulnerati 

erunt a Domino, Sive Igne , sive tenipestate , sive 

gladio, pcenain judicii signiflcat : quandoquideiu 

ipHum Dominum quasi ignem dicit esse ventuniin , 

eis profecto quibus poenalis ejus erit advenlus. Camis 

\ero ejus (nam pluraliter dicti sunt ) angelica mini- 

sieria non Inconvenienier aecipimus. Quod niiteni 

ait , oronero terram et omnero camem in ejus igne et 

iii gladio judicari , non etiaro hie spiriiuales Intelit- 

garous et sanctos , sed terrenos atque carnales , de 

qualibus dictum est , Qui terrena sapiunt {PhiUpp, tii, 

19) ; et , Sapere secundum camem , mors eet {Rom» 

vui, 6) : et quales oniiiino caro appellantur a Dooiino, 

ubi dicit, Non permanebit sphritus meus in hominibuo 

fflts, ^tcontam caro sunt {Gen, vi, 3). Quod vero bie 

posituro est , Multi vutnerati erunt a Domino : isiq 

vuliiere fiet roors secunda. Potest quidem et ignb, et 

gladius , et vulnus accipi in bono. Nam el ignem Do- 

iniiius velle se dixit roittere in muiidum (Lnr. xii, 

49). Et visae sunt illis linguae divisae velut ignis, 

quando venit Spirilus sanctus (Act, n, 5). Et , iVott 

veitl , inquit idero Doniinns , pacem mittere in terram^ 

sed gladium (Matth, x, 34). Et sermonero Dei dicil 

Scriptura gladiuro bis acutum (He6r. iv, i2) ; propter 

uciein gemiuam Testamentoriiro duoruro. Et in Can- 

tico canticoruiu , cbai itaie se dicit sancta Ecclesia 

vulneratam , velul arooris inipetu sagittatam (Confte. 

11, 5, sec, LXl). Sed hic curo legimus vel audimua 

ultorem .Dominum esse ventururo , quemadmodusi 

lixc intelligenda sint , clarum est. 

3. Deinde breviter commemoratis eU , qui per lioc 
judicium consumentur ; siib flgura ciborum in Lege 
vetere vetilorum, a quibus se non abstinuerunt , 
pcccatores iinpiosque significans , recapitulat ab ini- 
tio gratiam novi Testamenti a priino Salvatoris 
adventu usque ad ultiroum judicium , de qiio nnnc 
agimus , pcrdiicens iiniensque sermonem. Narrat 
namque Domiiiuin dicere se venire, ut congreget 
omnes gentes , easque venturas et visuras gloriani 
ejus {Isai, lxvi, 47, 48). Omnes entm, sicut dicit Apo- 
stolus , peccaverunt , el egent gloria Det (Rom. iii, i3). 
Et reliciurum se dicit super eos signn , qus utiqiie 
mirantes credaiu in eum : et emissurum ex illis 
salvatos in gentes diversas , et in longinquas insulas, 
qu» non aodienint nomen ejus , neque vldemnt glo- 
riam ejus ; et aniiuntiaturos gloriam ejiis in gentibus; 
et adducturos fratres istorum, quibus loquebatur»id 
est , iii ^Ae sub Dco Patre fratrcs Isrnelitariim ele- 
etorum : adducturos antein ex oronibus gentibus mu- 
nus Domnio in jumentis et vehicnlis (quas jiimenu el 
vchicula bcnc iDtcUiguntur adjutoria essc divina, per 



893 



LIBER VIGESIMUS. 



m 



cujusqiie geiieris niiiiisteria Dei , vel aiigelica , vcl 
liumaiia), in civitalem sanclam Jcrusalem , quas nuuc 
III sanciiH iidelibus est diffusa per terras. Ubi euim 
(liviiiitus adjuvaiiiur, ibi credunt ; et ubi credunt , M 
veniunt. Comparavii autem illos Dominus , tanquam 
pcr similitudinem , filiis Israel oflerenlibus ei suas 
liosiiascum psaliiiis in domoejus; quod ubique jam 
facit Cccicsia ; et prouiisit ab ipsis se accepturum sibi 
Sacerdotes et Lcviias ; quod nibilominus iieri niinc 
videinus. Non eiiim ex genere carnis et sanguinis , 
sicut erat prinium secuiiduni ordinem Aaroii ; scd 
siciil oportebal in Testameiito iiovo, ubi secundum 
ordinem Melcbisedecb suminus sncerdos est Cbrisius 
{Pud. cix, 4), pro cujusque nierito quod in etiin gra- 
tia divina contulerit, Sacerdotes et Lcvilas eligi nuiic 
videmus : qui non isto noniine , quod S2Rpe asse- 
qiiuntur indigui , sed ea quae non est bonis malisque 
communis , saiictitaie pensaiidi sunt. 

4. Haec cum de isla , quae nunc impertitur Eccle- 
siae , perspicua nobisque notissima Dei miseratione 
dixisset; proniisit et lines ad quos per ultimnm judl- 
cium facta bonorum malorumque discretione venie* 
lur, dicciis per Propbetam , vel de Domino diceiis 
ipse Propheta : Quomodo enim ccelum novum et lerra 
nova manebh coram ine, dixit Dominus, iic slabil semen 
ve$lrum el nomen ve$irum ; et eril men$i$ ex mense , et 
sabbatum ex iabbalo. Veniel * omnis caro in compectu 
meo adorare in Jeru$alem , dixit Dominu$ : et egri* 
dientur, et videbunt membra hominum qui prcevaricaU 
$unt in me. Vermi$ eorum non morietur , el igni$ eo- 
rum non ex$tinguetur , et erunt vi$ui omni carni {l$ai, 
Lxvi, S%-24,je<;. LXX). Ad hoc iste prophcla termi- 
navit librum , ad quod terminabitur sa^culum* Quidam 
sane non iuterpretali sunt , membra hominum , sed 
cadatera virorum (a), per cadavera signiGcantes evi- 
deniein corponim p(enain : quamvis cadaver nisi caro 
exanimis , non soleat nuncupari ; illa vero animala 
eruiit corpora , alioquin nulla poterunt seiitire ior- 
nienta : nisi forte quia mortuoriim eriint corpora , id 
cst , eorum qui in sccundam morlein cadent , idoo 
iion absiirde etiam cadavera dici possunt. Unde est et 
illud , qund ab eodcm propheia dictiim jain supra 
posui : Terra vero impiorunt cadet, Quis autem non 
videat a cadendo esse appellata cadavera(6)? Vtro- 
riim aulem pro co posuisse illos interpretcs, quod est 
hominum^ manifcsluin est. Neqiie enim quisquam 
dicturus est , prxvaricalrices femiiias in illo suppiicio 
iion fuiuras : sed ex potiore , prxsertim de quo fe- 
niina facta est, uterqiie sexus accipitur. Yerumquod 
ad rem maxinie perlinet , cum et in bonis dicitur , 
Veniet onmi$ caro : quia cx oinni genere bomiuum 
|)opuIus iste coiislabil ; non enim omnes boinincs ibi 
erunt , quando in pce:iis plures erunt : sed , ut dicere 
coeperam, cum el in bonis caro , et in malis meinbra 
vel cadavera nomiiiantur ; profecto post resurrcctio- 
uem carnis , cujus fldes bis reruin vocabulis oniniiio 



' in editis, Et venict. Abest, £f, a Mss. 

(a) sic in vulgala. 

{b) SU|)rn, cap. 10 bujus lihri, sub inilium. 



firmatur , iliud quo * iioni ct mali suis finibus diri- 
menlur, fuiurum esse judicium declaraiur. 
CAPUT XXII. — QuaHs futura $it egre$$io $anclorum 
ad videnda$ pastm malorum. 
Sed quomodo egredicntur boni ad videndas pcenas 
maiorum? Numquid corporis motu beatas iiias reii- 
ciuri sunt sedes , ei ad loca poenalia perrecturi , ul 
malorum tormenta conspiciant pnescntia corporaii ?. 
Absit : sed egredicniur per scientiam. lloc enim yei^ 
bo significatuin est , eos qui cruciabuntur extra futu-» 
ros. Propter quod et Dominus ea loca tenebras exie^ 
riores vocal {Malih. xxv , 30) : quibus contrarius esl 
ille ingressus de quo dicitur servo bono , Jnlra in 
gaudium Domini lui {Ibid, 21) : ne iiluc mali putentur 
ingredi, ut sciantur ; sed ad illos potius velut cgredi 
scientia , qiia cos cognituri sunt , boni ; quia id qvHl 
extra est cognituri sunt. Qui eoim erunt in pcunis 
quid agatur intus in gaudio Domini nescient:qui vero 
erunt in illo gaudio, quid agatur foris in illis teuelirit 
exteriorlbus scient. Ideo dictum est , egredientur : 
quia eos etiam qui ' foris ab eis enint , ulique uon 
iatebunt. Si enim ha^c Prophetae nondum facta nosae 
potuerunt, per hoc quod erat Deus , quantuiiuncun- 
que erat , iu eorum mortaiium meniibus ; quomodo 
Immortales sancti jam facta tunc ncscient, cum Deus 
erit omnia in omnibus (1 Cor. xv , 28) ? Stabit ergo m 
illa bcaiiludine sanctorum seinen et nomen ; semen » 
scilicet de quo Joannes ait , Et umen eju$ tn ipi§ 
manet (1 Joan. iii, 9) : nomen vero , de quo per hunc 
Isaiam dictuin est , Nomen atemum dabo ei$ {!$$»• 
Lvi, 5). Et erit a$ men$i$ ex men$e et $abbatum ex $ak» 
batOy tanquam luna cx luna ct requies ex requld : 
qiiorum utrumque ipsi ernnt , cum ex bis iimbris 
tcribus et teinponilibus in illa iumina nova ac 
piterna transibunt. la pcenis autem malorum et 
exstinguibilis ignis et vivacissimus vermis , ab aliis 
atque aliis aliter atque aliter est expositus. Alii <pup» 
pe utrumque ad corpus , alii utrumque ad aniraum 
retuleruni : alii proprie ad corpus igneni , tropice ad 
aninium vermem , quod credibilius esse vidcttiT. Sed 
nunc de hac differentia non est temporis * disputere. 
De Judicto namque ultimo , qiio flet diremptio bono- 
rum et malorum , hoc volumen implere suscepimnt : 
dc ipsis vero prxmiis et pcenis alias diligentius dis*- 
screndum est. 

CAPUT XXIII. — Quid propltetaverit Daniel de per^ 
$ecutione Antichri$ti , et de judicio Dei , regnoque 
$anctorum, 

i, Daniei de hoc ultimo jndicio sic proplietat, ui 
Antichristum prius quoque veiiiurum esse pnenun- 
tiet, aique ad aeiernum regnum sanciorum perdoctt 
narralionem suain. Cum enim visione prophetlcn 
quatuor bestias significantes quatuor regna vidiMel; 
ipsumque qiiartiiin a quodam rege superatum , qni 
Anticbristus agnoscitur; ei post hiec xternum rcg- 
iiuin Filii homiuis, qui inteliigilur Cbristus : Horrmtt 

» Slc Er. et plures Mss. At vind. Am. el Ijov., quod. 

* Aliquot Mss., qua:. 

» txlili, non est hujns tcniports.. ADcst, wk>m», a Mas. 



m)5 



DE CIVITATE DEI, S. AUGUSTINI 



99f. 



inqutt, spiritui meus , ego Daniel m habitudine * mea , 
tlvisiu capilit mei conturbabanl me, Et accessi^ iiiqtiii, 
irrf itrrtfm de iianlibus, et veritatem ^tterebam ab eo de 
his omnibtts : et dixit mihi veritatem, Deiiide, quid audi- 
erii ab illo, a qao de omnibus bis quae^ivit, taiiquain 
eosibi eiponente, sic \oqa\UiT : Hte qwtuor bestiw ma- * 
gna , quatuor regna surgent in terra^ qua auferentur, 
a acciffient regnum saneti Altis»mi:et oblinebunt iUud 
Utque f R saxutum et in usquesageutum sceculorum . Et qna^ 
rebam, inqnii, ditigenter debestia quarta, qu(B eratdiffe- 
renspraammbestia, terribilis ampims : dentes ejusferrei, 
Hungues ejus oerei^ manducans et comminuens , et reli- 
qua pedibus tuis conentcans : et deeornibus ejus decem, 
qutB erant in capite ejust et de attcro qnod ascendit , et 
exeussit de prioribut tria : cornu ittud in quo erant octi- 
/i , et os loquent magna; et visut ejnt major cceteris. 
Videbam , et comu iltud fadebat beltum cum tanetit : 
et prcBvatebat ad iptos , donec venit vetustiu dierum , et 
regnum dedil sanctis Attistimi : et temput pervenit , et 
regnum obtinuemnt sancti, Manc Daniel qua^sisse se 
dixit. Deinde qnid audierit, coniinuo subjungens , Et 
di^tf inquit, id est, illea quo quxsierat, respondit , 
et dixit , Bestia quarta , quartum regnum erit in terra , 
quod prwvalebit ommbus regnis ; et manducabit omnem 
terram^ et conculcabit eam , et cancidet. Et deeem cor- 
nua ^utt decem regetturgent : et pott eot turget aUut , 
qui tuperabit matit * omnet, qui ante eum fuerunt ; et 
iret reget Humitiabit, et verba adversut Attittimum /o- 
quetur : et tanetot Attitsinu conteret, Et tutpicabitur 
nmtare tempora et tegem : et dabitur in manu ejut usque 
ad temputf et tempora^ et dinddium temporit, Et ju- 
dicium tedebit , et principatum remohebunt ' ad exler* 
mnandum et perdendum usque in finem ; et regnum^ et 
potettat , et magnitudo regum^ qui tub onmi coeto tunt^ 
data ett tanctit Attittimi, Et regnum ejut regnum sempiter" 
mim:et omnetprincipatut ipti tervient, et obaudient.Hue 
Mtque, inqoit, finit termonit. Ego Daniel , multum co- 
gitalionet mem conturbabant me , et forma mea immur 
tata ett super me , et verbutn in corde meo contervavi, 
{Dan, VII, 45-918). Qiiatuor illa regna exposueruot qui- 
dain Assyriorum» Persarum , Maccdonum , et Roma- 
norum. Quam veroconvenienter id recerint,qui nosse 
desiderant, legant presbyleri Hicronymi librum in 
Danieiem , salis diligenler eruditeque conscriptum. 
Anticliristi lamen adversus Ecclesiam sxvissimum 
regnum, licei exiguo spatio temporis sustinendum , 
doiiec Dei oUimo jndtcio regnuni sancli accipianl 
sempiternum , qui vel dormilans Iioec legit , dubilare 
non sinitur. Tempus qiiippe et tempora et dimidium 
temporis, annuni unuin esse et duos et dimidium, ac 
per boc tres aonos et semissem, etlam numerodierum 
posierius posiio dilucescit, aliquando in Scripturis et 
mensium numero declaratur. Videntur enim lempora 
indefinite hic dicla liiigua laiiiia: sed por dualem 



* Editi, hebeludine. verius manuscripli, habitudine : nam 
apud se()tua^nta graecc esi, exei. 

* Editi, tms maRs. Abest, tuiSj a luaouscriptis et a Se- 
ptnaginta. 

* Editi, removebit. Ai mMuscr\\yi\^ removebunt. Graece e«t, 
metastitousi. 



numerum dicla sont , quem Intini non habeiit. Siciii 
uutem Grxci , iu bunc dicuntur habere el Hebraei. 
Sic ergo dicta sunt tempora , tanqnam dicereniur 
duo tempora. Vereri me sane fateor , ne in deceni 
regibiis, quos tanqnam deccin bomines videliir inven- 
lurus Aiiticbristus, forle fallamur , aique ila ille ino- 
pinatus advoniat , non existentibus tot regibus in 
orbe Romano. Qtiid enim si numero isto denario uni- 
vcrsitas n^guni siguiftc:it:i cst, post quos ille venlnrns 
esl ; sicut mlllenario , cenlcnario, septenario signifi- 
catur pleruniquc universitas,etaliis atqoe aliis niiiun» 
ris, quos niinc commemorare oon est necesse ? 

2. Alio loco idem Daniel ,Eteritt inquit , tempmt 
tributationit, quatis non fuit ex quo nata ett gens super 
terram utque ad tempus ittud. Et in tempore illo talwt' 
bitur poputus tuus omnis qui inventus fuerit seriptus im 
libro, Et multi dormientium in terrte aggere exsurgenl : 
hi in vitam ceternam , et hi in opprobrium et in confu- 
sionemcBlcrnam, Et intettigentes futgebunt sicul claritas 
firmamenli , et ex juslis mutii sicut slettte in seecuia 
{Dan, xn, 1-3). Et adbuc sententix ilii evaiigelic:c 
est locus iste simiilimus , de resurrectione dunUxal 
mortuorum corporum. Nam qui illic dicii sunt esse cn 
monumentis, ipsi hic dormientes in terros aggere ; vel , 
sicut alii interpretati sunt , in terrm putcere. El sicul 
ibi , procedent , dictum est ; iu bic , exsurgenu Sicul 
ibi, Qiit bona fecerunt^ in resurrectionem vitm \ qui au- 
tem mata egerunt, inresurrutionem judicii ; iU etislo 
loco , Hi in vitam cetemam , et hi in opprobrium et in 
confusionem (Bternam (Joan. v, 28, 29J. Non auleni di- 
versum putelur, quod cum ibi posiium sit, Omnes qui 
sunt in monumenUs , bic non ait Propiieta, Oinnes ; 
sed , Mutti dormientium in terrrn aggere. Ponit enim 
aliquaiido Scriptura pro oinnibus multos. Propte* 
rea et Abrabae dictura est , Patrem muitarum gen^ 
Uum posui te ; cui tamcn alio loco, /n temine, inquit» 
tuo benedicentur omnet gentet (Gen. xvii, 5; xxii, 48)* 
De tali aotem resurreciione buic quoque ipsi propbe- 
tae Danieli paiilo post dicilur: Et tu veni^ et reqmetce : 
adhuc enim diet in comptetionem contummationit ; et 
requietcet^ et returget in torte tua in fine dierum (Dan. 
XII, 43). 

CAPUT XIV.— In Psatmit Davidicit quce de fine 
ttBCuU hujut et novissimo Dei judido prophetentur. 

i. Multa de jiidicio novissimo dicuntur in Psalniis, 
.sed eorum plura transeunter et strictim. Hoc taincii 
qtiod de fine hujus sa;culi apertissime dictum est ibi , 
nequaquam silentio pricteribo. Prineipio terram tu 
fundasti, Domine, et opera manuum tuarum sunt coeli. 
Ipsi peribunt, tu autem permanes : et omnet sicut «e- 
ttimentum veterascent, et sicut opertorium mutabit eot^ 
et mutabunlur ; tu autem idem ipse et , et anni tui non 
deficieut (Psat. ci,26 28). Qnid cst quod Porphyrius, 
cuni pietatein laudet Hehrsporuni , qiia magntis et 
verus et ipsis ntmiinibus terribilis ab eis colitur Den%, 
Christianos ob boc arguit maximae stuTtiti;e , ettam 
ex oraculis deorum suoriim , qiiod istum niundum 
dicuni esse periturum (a) ? Ecce in litteris pietalis 

(n) vidc su]>ra, lib. 19, cap. 23. 



C97 



UBER VIGESIIIUS. 



69S 



Jlebrxorum diciUir Deo , qtiem confilentc tanto phi- 
losoplio, eliam ipsa iiumiiia perhorrescunt, Opera 
manuum tuarum sunt cceli , ipsi perlbunt, Numquid, 
quando coeli peribuni , mundus , cujus iidem coeli 
siiperior pars esttuiior, non peribit? Si b:rc senteii- 
tia Jovi displicet , cujus , ut scribit isie pbilosopbus, 
volut gravioris auctoritatis oraculo in cbristianorum 
credulitate culpatur ; cur non simililer sapieiiliam , 
tanquam sluilitiam , culpat IIebru;orum , iii quorum 
libris piissiinis inveniiur? Porro si in illa sapien- 
tia \ quae Porpbyrio Um mulium placet , ut eam 
deonim quoque suorum vocibus pnedicet , legilur 
coelos esse pcrituros ; cur usque adeo vana est ista 
fallacia, ui in flde ChristianMrum , vel inter caetera , 
vel pr£ c:cteris hoc detestentur, quod in ca periturus 
creditur muiidus , quo uiique nisi peruntc cceli non 
possunt perire?Et in Lilteris quidem sacris, qu» 
proprie noslnc sunt, non Hebr:L*is nobisque commu- 
nes , id est, In evangelicis et apostolicis libris legitur, 
Prwterit figura hujus mundi (1 Cor, vii, 51) : legitur, 
Mundu$ transit {IJaan. n, 47) : lcgilur , Ctelum et 
terra transibunt , (Matlh, xxii , 35). Sed puto quod 
prcBterit, transit, transibunt, aliquando niitius dicia 
5unt , quam peribunt. In EpisloIa quoque Petri 
apostoli, ubi aqua inundaius , qiii tunc erat , perisse 
dictus esl mundus (II Petr. ui, 6), satis clarum est , 
et quae pars mundi a toto significata, et quatenus pe- 
rissc dicta sit, et qiii coeli repositi igni reservandi in 
diem judicii et pcrdiiionis honiinum impioruin. Et in 
eo quod paulo post ait , Veniet dies Domini ut fur^ in 
quo ccrli magno impetu transcurrent ^ elemenla autem 
ardentia r solv ntur, et terra, et quce in ipsa sunt opera 
exurentur; acdeinde subjecit , His omnibm pereun- 
libus quales oportet vos esse {Ibid, 10 , ii)? possunt 
illi coeli intelligi perituri , quos dixit reposilos igiii 
reservandos ; et ea elemenia accipi arsura, qua; iii hac 
ima mundi parte subsistunt proceilosa et turbiilenta , 
In qna eosdem coelos dixit esse repositos , salvis illis 
superioribus , ct iii sua intcgrilate manentibus , in 
quorum firmamcnto sunt sidera constituta. Num et 
illud quod scriplum est , stellas de coelo esse casuras 
(Matth. XXIV , 29) , pra^er quod potest multo proba- 
bilius el aliterintelligi, magis osiendit mansurosesse 
illos coelos : si tamen stello: inde casurae sunt ; cum 
vel tropica sit locutio , quod est credibilius, vel in 
isto imo coelo fiiturum sit *, utique mirabilius quain 
nuiic fit. Unde et illa Yirgiliana 

siella facem duceos multa cum luce cucurrit , 
et Idc-ea se condidit silva {jEneid, lib, ii , v, 694, 696.) 
Hoc autem quod de Psalmo commemoravi, nullum 
coelorum vidoiur relinquere, quod perilurum esse 
iion dixcriu Ubi eniin dicitur, Opera manuum tuarum 
sunt cooli, ipsi peribunt ; quam nullum eonim ab opere 
Dei, tam nulluni eoruin a perditione seccmiiur. Non 
enim dignabunlur de Petri apostoli locutione, quem ' 
veliemcnier oderunt, Hcbrxorum defendere pie- 



* PiltU, saptentia JndcBorum, khesl^Judaorum, a Mss. 
' 8ob ediiio Ijov., futurumsil aUqtad. 

* Werique Mss , ^i^t. 



taiem , deorum stiorum oraculis approbatam ; ut 
«altein ne totus mundus peritunis csse credaiur, sie 
a toto pars accipiaiur, in eo quod dictum est, Ipa 
peribunt^ cum soli coeli infimi sint perltorl ; quemad- 
modnm in aposiolica illa Epistola a toto pars ac€fpi-> 
tur, quod diluvio perisse dicins est mundus, quam- 
vis sola ejus cum suis coelis pars ima perierit. Sed 
quia hoc, ut dixi, uon dignabuntur, iie vel apo- 
stoli Petri approbent sensum vel tantom concedant 
conflagratioiii novissimae, qiiantum dicimus valuisse 
diluvium, qui nullis aquis.nullis flammis tolomgenus 
humanum posse perire conteiidunt : restat ut dicani, 
quod propierea dii eorom liebracam sapienliam lau- 
davemnt , quia istum Psalmum non legerant. 

t. In Psalmo etiam qnadragesimo nono de Judiclo 
Dei novissimo inlelligitur dicium , Deu$ manifeslus 
veniet, Deus noster^ el non silebit, Ignis in eonspeein 
ejus ardebit^ et in circumitu ejus lempestas valida, 
Advocabit ccelum sursum^ et terram discemere populpm - 
suum, Congregate Hli justos ejuSy qui disponunt testa- ■ 
mentum ejus super sacrificia {Psal, xlix, 3-5). Hoc nos 
de Doniino nostro Jesu Cbristo intolligimos, qiiem . 
de coelo speramus esse venlurum ad vivos el mortiios 
Judicandos. Maniresius eniin veniet iuler justos et 
injiistos judicaloms jiisle, qui prius venit occultus al» 
injustis judicandus iiijusie. Ipse, inqu.im, manifestiu 
veniet^ et non silebil, id est, in voce jiidicis evidcna 
apparebit, qui prius cutn venisset occultus, ante j«- 
dicein siluit, quando sicut ovis ad immolandum ductus 
est, el sicut agnus coram londente fuit sine voce, 
qiiemadmoJum de illo per Isaiam lcgimus propheta* 
ium{lsai, liii, 7), et in Evangelio videmos impletunr 
{Matth, XXVI, 63). Deigne vero et lempestate, cuin 
in lsai.T prophetia tale aliquid tractarenius, quomodc» 
essent haec intelligenda, jam dixiinus {cap, %i), Qvod 
vero dicliim esi, Advocabit ccelum sursum : quoniiim 
sancti ct Justi reclecoelum appellaiitur; niminufn lioo 
est, qiiod ait Apostolus, Simul cum illis rapiemwr in 
mtbibus in obviam Cliristo in aera { 1 Theu, iv, i 6 ). Nani 
secundum littenc superficiem, r]uomodo siirsum ad'« 
vocator coelum, qiiasi possit esse nisi sursum? Quod 
aiitem adjunclum est, Et terram discernere poputum 
fiium, si tanlummodo subaudiiiliir advoeabit, id est, 
advocabit et terram , nec subniidintur ftinicm, hunc 
vidctur habere sensum secundum rectam fidem, nl 
coclum iiitclligator in eis qui cum illo sunt jndicaturi, 
et terra in eis qiii jiidicandi siint : ut Advocabit ccelum 
tursum, non hic iulelligainus, Rapiet iii aera ; sed, In 
judlciarias sedeserigel. Poiest et illud intelligi : Ad- 
vocabit ccelum sursum^ Advocabit Angelos in supemis 
et excelsis locis, cum quibus descendat ad facienduui 
judicium : Advocabit et lerram , idcst, homiiies iu 
lerra utique judicaiidos. Si aulein ulrumque siibau- 
dicndum cst, cum dicitur, et terram/id est et advoca- 
bit^ ct sursum ; ut iste sil seusus, Advocabit ccelum 
sursum, et terram advocabit sursuin : nihil melios 
intelligi existimo, quam homines ' qui rapientnr iii 
obviain Ghristo in aera, sed coeluin dklum profler 

* lo onuiibus Blss., qtimn onmes, . 




m DE CIVITATE D£l, 

aniiiias, ierram propter corpora. Diuemere porro po- 
fnUum naun^ quid est, uisi per judiciuin sep:irare 
l>ono8 a malis, laiiquamovcs abhxdis? Deiade con- 
versio sermonis ad Angelos facla est : Congregate illi 
juitos eju$. Prorecto enim per angelicum miiiistcriuin 
tiiita rcs peragciidn est.Si aulcm qiixriiuus, quos juslos 
ei congrcgaluri suiit Angdi : Qui disponunt, inquit, 
U$tamenlum ejns super sacrificia. Haac est omnis vita 
justoruni, disponere testamentum Dei supcr sacriftcia. 
Aut enim opera misericordix suot iuper $acrificia, id 
4'St sacriQciis praeponenda, juzta sententiam Dei di- 
cenliSy Jf tsenVor(/tamro/o * quam $acrificium {Oseasviy^): 
SLUiiisuper sacrificia^ in sacriliciis iutelligitur dictum, 
qiiomodo super terram fieri dicitur quod fii uiique in 
terra : profecto ipsa opera misericordi» sunt sacri- 
ficia quibus placetur Deo^sicut in IFbro hujus operis 
decimo nie disseruisse reminiscor (cap. 6, et alibi) : ir. 
quibus operibus disponunt jusii testainenlum Dci,quia 
propter promissiones quae Novo ejus Testamento con- 
tineutiir, baec faciunt. Unde coiigregatis sibi justis 
suis, etadsuamdexlerain constitutis, novissimo utique 
judicio, dicturus est Ghristus, Venite^ benedicti Patris 
rnei , posndete paratum vobis regnum a constitutione 
mundi. Esurivienim, et dedistis mlhi manducare {Matth, 
XXV, 34); et cxiera qiiae ibi profcruntur dc bonorum 
operibus bonis, et de eorum pr^niiis scmpiternis per 
ultimain sententiam judicanlis'. 
CAPUT XXV. — De prophetia Malachia^ qua Dd 
judicium ultimum declaratur^ et quorumdam dicltur 
per purificatorias poenas facienda mundatio, 
Propheta Malachias, sive Malacbi, qui ei Angeusdi- 
ctus est, qui etiain Esdras sacerdos , cujus a;ia in 
cnnoncitt ' scripla recepta sunt, ab aliquibus crcdiiur 
(nam deillokancesse Hcbraeoruin opinionein dicit llie- 
ronymus [Proarm. ittlf a/acA.]),judiciuin novissimuin 
propheiat, dicens : Ecce venit, dicit Dominus omnipo- 
iens : el quis sustinebit diem introitus ejus^ aut quis ferre 
poleril ut aspieial eum ? Quia ipu ingreditur qun^ ignii 
eoHflatorn, etquau hcrba lavantium : et sedebit confiaus^ 
et emundanSf sicut aurum et sicut argentumj et emunda^ 
bil fUios Lcvi, et fundet eos ncut aurum et argentum : ei 
encrir, Domino offerentes hostias in juslitia, Et placebit 
Domno sacrificium Juda et Jerusalemf sicut diebus pri* 
stims, et sicut annis prioribus. Et accedam ad vos injudi' 
cio^etero testis veloxsuper malefieos, etsuper aduiteros, 
et supereosquijurant in nomine meomendaciter, et qui 
(raudant mercedem mercenario *, et opprimunt perpoten* 
tiam viduaSf et percutiunt pupillos, et pervertunt judi" 
cium advenm et qui non timent nie, dicit Dominus om^ 
nipotens, Quoniam ego Dominus Deus vester^ et non 
mutor {Malach.nu i-6). E\ hisquoi dicta sunt, vidctur 

* Editi, magis w^. At Mss. carent parUcula, magist quae 
Doc est in Septuaginta. 

* KoonuUi Mss., placetur Deus. 

* Sola editio loy,, judicandis. 

^ Mss. f UalackuHs, Et iidem inttio capitis, propheta 
HoiachiheL, me Matachi : et quidam, sive ualuchim. Edi- 
tiones vind. Am. et Er., Maiacmel^ sme Malachias, 

> vhid. Am. Er. et Mss., m canone. 

* Br. et Lov., mercede mercenarios. At vind. Am. et 
M8S., merceiem mercenarto, Graece septuaginta, nislSm, ndr 
tUaioi. 



S. AUGIJSTINI '700 

evidcntius apparere in illo judicio qiiasdam quoruin- 
dam purgatorlas poenas futuras. Ubi enim dicitur, 
Quis suslinebit diem introitus ejus, aut qms ferre po- 
terit ut aspiciat eum ? Quia ipse ingreditur quasi ignis 
confiatorH, et qua» herba lavantium : et sedebii eonfians^ 
et emuudans^ sicut aurum et sicut argenium^ et emun- 
dabit filios Levi^ et fundet eos ncui aurum ei argemium; 
quid aliud inteUigenduni est ? Dicit tale aliquid et kaias : 
Lavabit Dominus sordes filiorum et filiarum Sion, et 
sanguinem emundabit de medio eorum spiritu JHdicis 
et spiritu conbustlonis (Isai. iv, 4). Nisi forte sic eot 
diccndum est cniuiidari a sordibus, et eliquari qiUH 
dammodo , cum ab eis mali per poenale judiciuM 
separantor, ut iliorum segregatio atque damnatao 
purgatio sit istorum, quia sine talium de cxtero per- 
niixtione victuri siint. Sed cum dicit, Ei emundaHt 
filios Levi, et fundei eos sicut aurum ei argenium^ et 
erunt Domino offerentes hostias in justiiia , ef placehit 
Domino sacrifidum Juda etJerusalem, utique osteDdii 
60S ipsos, qui emundabiiniur, deinceps in sacrtficiis 
justitiae Domiiio esse placiiuros, ac per boc ipsi a sui 
injustiiia mundabuntur, in qiia Domino dispiicebanL 
llosliae porro in plena perfectaque justitia, com maii- 
dati ruerint, ipsi erunt. Quid cniin acceptias Deo 
tales ofrerunt, quam se ipsos? Vcrum ista quaestio de 
purgatoriis poenis,utdi!igenlius |)ertracteiur, in iempos 
aliud diflcrenda est. Filios aiitcm Levi et Juda ei 
Jerusalcin, ips.^m Dci Ecclcsiam dcbcmus accipcre, 
non ex Hcbrxis taiitum, scd cx aiiis etiani gentibi» 
congrcgatam : ncc lalcin, qualis nunc est, ubi si dixe^ 
rimus quia peccatum non habetnus^ nos ip$os seducimus^ 
ei veritas in nobis non est (I Joan,<» i, 8) : sed quaiis taae 
crit, vclul arca pcr vcniilationcm, iia per judicium 
purgata novissimum ; eis quoque igne mundatis, qni- 
bus talis mundaiio ncccssaria cst ; ita iit nullus 0«- 
nino sit qui ofTerat sacrificium pro pcccatis suis. 
Oinncs cniin qui sic oflerunt, profecto in pcocatif 
sunt, pro quibus dimiltcndisoflcrunt , ut cum obUH 
' lcrint , acccptuinquc Dco fuerit, tunc dimittantur. 

GAPUT XXVI. — De sacrificiis qua* sancH offereui 
Deo sic pladtura, quomodo in diebus pristinis d 
unnis prioribus placuerunt. 

i. Volcns autem Dcus ostcndere civitatem suan 
tunc in ista consucludinc iion futurain, dixit filios 
Levi oblaturos bostias in justitia : non ergo in pec- 
cato, ac per hoc non.pro peccato. Unde mteUigi po* 
test in eo quod sccutus adjunxit, atque ait, £1 piace- 
bit Domino sacrificium Juda et Jerusalem, sieut Mebus 
pristims, ei sicut annis prioribus, frustra sibi JndaBnt 
seoundum iegcm veteris Testamenti saorificionmi 
suorum prxterita tcmpora pniriceri. Non eniin tunc 
in justilia, sed in peccatis hostias offerebani, quand< 
pro peccatis proecipue ac primitus oflerebant, usque 
adeo ut sacerdos ipse, quem debemus utique credere 
cxteris fuisse justiorem, secundum Dei mandauim 
soleret primiim pro suis offerre pcccatis, deiude pro 
impuli (Levit. xvi, 6; Uebr. vii, 27). Quapropler ex- 
ponerc nos oportct qiiomodo sit accipiendum quoJ 



UBER VIGESIMUS. 

ity Skul diebut pn$Mt, et tieut anni$ ffrio- 
Mrlassis enim tempas illud commemonit, 
il homines in paradiso fueranl. Tunc enim 
e Integri ab omni sorde ac hbe peccati se 
> mundissiraas hostias oflerebant* Csienini 
ommissae praeYaricalionis causa inde dimissi 
ne liumana in eis natura damnata est, ex- 

Mediatore, et post lavacrum regeneratio- 
sque adliuc parvulis, Nemo ttitutdvs « $orde^ 
ptum est, nec in(an$, cuju$ e$i vita uniu$ diei 
m{Job XIV, 4, $ec. LXX). Quod si respon- 
tlam eos meriio dici posse ofTcrre bostias in 
|ul offeruiit in fide ; Ju$tu$ enim ex fide mit 
17) ; quamvis se ipsum seducat, si dixerit 
lam non iiabere (1 Joan^ i, 8) ; et ideo non 
la ex fide vivit : numquid dicturus est quis* 
c fidei tempus ilii fini esse coaeqiiandum, 
gne judicii novissimi mundabuntiir, qui o^ 
lostias in justitia ? Ac per hoc quoniam post 
Bndationem nuilum peccaium justos habiiu- 
eredendum est, profecio illud tcmpus, quaii- 
lel ad non habere peccatum, nulli tempori 
adum esty nisi quando primi bomines in pa« 
ite pracvaricationem innocentissima felicilate 
. Recte iiaqiie intclligilur hoc significatnm 
n dictum est, Sicut diebu$ pri$tini$, et ncut 
oribuf. Nam et per Isaiam posteaqiiam coe- 
im et terra nova promissa est, inter cxtera, 
de sanctonim beatitudine per allegorias et 

1 exsequitur, quibus expositionem congruam 
nos probibiiit vitand;e longitudinis cura, Se- 
diee^ inquit, tigni vitce erunt die$ popuU mei 
f, 22). Quis aulem sacras Litteras attigit, et 
jtbl Deus plantaverit lignum vitx, a cujus 
laralis illis hominibus, quando eos sua de 

ejecit iniquitas, eidem ligno circumposiu 
i terribilisque custodia? 
od si quisquam illos dies ligni vitae» qnos 
loravit propheta Isains, istos qui nunc agnn- 
lesue Cbristi dies esse contendil, ipsumque 
1 lignum vitae prophetice dictum, quia ipse 
entia Dei, de qua Salomon ait, Lignum vitm 
bu$ amptectentibue eam (Prov. iii, 18) ; nec 
i;isse aliquos in paradiso illos prlmos homi- 
ie tam cito ejecii sunt, ut tiulluiu ibi gigne- 
im; el ideo uon possc illud tempus intclligi 
od diclum est, Sicut diebu$ pmtini$, et $icut 
ioribu$ : istam pra:iereo quastionem, ne co- 
id prolixuin esi) cuncta discutere, ut aliquid 
reritas inanirestnta * confirmet. Yideo quippe 

sensuin, ne dies pristinos et annos priores 
m sacrificioruni iiobis pro magno munere per 
am promissos fuisse credamus. llostix nam< 
i TCteris Legis in quibusque pecoribus imma- 
ic sine ullo' prorsus vitio jubebantur oiferri, 
lcabant bomines sanctos, qualis solus inven- 



7M 

lus est Christiis, sine ullo omnioo peecato. Proindt; 
quia post jodicium, cum fuerint ctiam ^got mundall 
qui ejusmodi mundatione sunt digni, in omnibus 
sanctis nuilum invenietur omniiio peccatiim, alque 
ita se ipsos offereni in jostilia, ui lales hostia! oniiii 
modo immaculatx ac siiie ullo vitio sint futore, 
erunt profecto sicot pristinis diebns et sicut annis 
prioribus, quando in umbra hiijus rei futurae mun- 
dissimas offercbnntur hosiiae. IIxc crit namque mun- 
ditia tunc iii immortali carne ac mente sanclorntn, 
qiine ftgurabatur in illarum corporibus hostiarum. 

S. Deinde propier eos qui non mundatione, sed 
damiiatione sunt digni, Et accedam^ inquit, ad vo$ in 
judicium^ et ero te$ti$ velox $uper malefieoe et tuper 
adulteroe, at caetera, quibus damiiabilibus eiiumeratis 
criroinibus addidit, Quoniam ego Dominut Deu$ vetiet^ 
et non mutw : tanquam diceret, Cum vos muuverit 
et in deierlus culpa Tcstra, et in melins gntia mea, 
ego non mutor. Testem vero se dicit futurum, quia 
iii judicio soo non indigel lestibus : eumque velocein, 
sive quia repente venturus esi, eritque judicium ipso 
inopinato ejiis advenlu celerriinuin, quod tardlssl- 
mum videbaiur ; sive qiiia ipsns convincet sine ulla 
seruioiiis ptolixilale conscicntias. In cogitatiombut 
emm^ sicut scriptum est, impii interrogaiio erit (Sap.i, 
9). Et Apostrilus, Cogitationibut, inquit, accutantibut^ 
vet etiam excu$antibu$ in die quajudicabit Deu$ oceulta 
liominum , $ecundum Etangelium memn per Je$um 
Chri$tum (Ronu ii, 15, 16). Eliain sic ergo Dominus 
futiirus lestis iiitelligendiis esi velox, cuin sine mora 
revocaliirus esl in memoriam, undc convincat pu 
niauiue conscientiain. 

C.4PUT XXVII. — De eeparatione bonorum et mato- 
nitn, per quam novietmi JudicU di$cretio declaratuTm 

llliid eiiam, qiiod aliud agcns in octavo decimo 
libro ex isto propheta posui ( capite 55, /iiie), ad ju- 
dicium novissimum pertinet, ubi ait : Erunt mfAt, 
dicit Domnue omnipoten$^ in die qua ego facio in acqui- 
titionem^ et eligam eo$ $icut eligit homo /Uium $num qui 
$ervit ei:et convertemini*^ et videbiti$ quid $it inter 
juttum et iniquum^ et inter eervientem Deo et eum qui 
non $ervit ei. Quia ecce die$ venit arden$ ticut clibanu$^ 
et comburet eo$f et erunt omne$ alienigcnte^ et univer$i 
qui faciunt iniquitatem^ $tipula : et $uccendet eo$ die$ 
venicn$f dicit Dominu$ omnipotene : et non retinquetur 
in ei$ radix^ neque ramu$. Et orietur vobi$, qui timetit 
nomen meum, tol juttitia:, et $anita$ in penni$ eju$ ; et 
egrediemini, et $alieti$ $ictU vituti de vinculi$ retaxati : 
et eonculcabiti$ imquo$, et erunt cini$ $ub pcdihn^ re- 
$tri8, dicit Dominu$ omnipoten$ {Matach. in, 17, 18; 
IV, 1-5). Hxc distantia prxiniorum atque poeiiariini 
justos dirimcns ab injustis, quae sub isto sole In hu- 
jus viue vanitate non cernitur, quando sub illo sole 
jiisiiii;c in illius vike manifesutlone darebil, tunc 



188. Gditi autem, offerunt. 

I. Am. Er. et plures Biss., manifesia. 

iss. At ediii, inanacutatitabMiue mUh ^^' 



> Editl ac pleriqoe Mss., el com^erlar. Emendantor ad ve« 
terem librQm corheieDsem : dmm et apiid SeptuagiuU le- 
gitur, kat ^rapMtetM : et in vu^^rl caimmmuu 



^i» DE CIVITUE DEi, 

profeclo erit Judiciiim qiiale iiiinqiiain fuit. 

CAPUT XXV||1« ~ De lege Moy$i tpiritualiler inleUi- 

genda^ ne in damnabiUa murmura camalie seniui 

incurrat, 

Quod vero subjungit idem proplieia , Mementote 
legii Moysi iervi mei^ quam maiidavi ei tn Choreb 
ad omnem hrael (Malach, iv, 4) ; pnvcepta et judicia 
opporiune commemorai, post declaratum tam magnum 
ruturum ioier obscrvatores legis coiitempioresque 
discrimen ; simul etiani ut discant legem spiritualiter 
intclligerc , ct inveniant in ea Christum , pcr quem 
|udicem facienda est intcr bonos et malos ipsa discre* 
tio. Non enim frustra idem Dominus ait Judaeis , Si 
credereiit Bloysi , crederetis ci mihi ; de me enim ille 
uripsit (Joan. v, 46). Carnaliter quippe accipiendo 
legem, et ejus promissa tcrrena rcruin coelestium 
figuras esse nescientes, in illa murnitira corruerunt, 
ut dicerc audercnt, Vanus est qw servit Deo ; et quid 
ampUus, quia custodimmus numdata ejus^ el quia cim- 
tulavimus suppUces* ante [aciem Domini omnipotenUsf 
Et nunc nos bealos dicimus aUenos, ei cedificantur 
omnes qui faciunt iuiquitatem (Malach, iii , 44 ei 45). 
Quibus eorum verhis quudamniudo prcplieta com- 
pulsus est novissimum pnmuiiliare* judicium, ubi 
inali nec saltem falso sint beati, sed apertissime ap- 
pareant miserrimi; ct btmi nulla teinporali saltem 
iniseria laborent, sed clara ac scmpiierna beatitudine 
pcrfruanlur. Dixerat quippe istorum talia qusedam 
verlia etiam superius dicentium , Omnis qm facit 
itia/ttfn, bonus est in conspectu Domini , et iales ei pUh- 
ceni (Id, II, 17). Ad haic, inquam, conlra Deum mur- 
raura pervenerunt, legem Moysi accipiendo carnaliter. 
Unde et ille in Psalmo scpiuagcsiino secundo , pene 
commotos dicit fuisse pedes suos , et effiisos gressus 
6U0S, utique in lapsurn , quia zelavit in pcccatoribus, 
pacem peccatoruin intucns; ila ut inter cretera dice- 
ret, Quomodo scivit Deus^ et si est scientia in Altissimo? 
dicerct etiam , Numquid vane justificam cor meum, et 
lavi in innocentibus * titantfs meas ? Ut autem solveret 
hanc dirncillimam quxstioiiem, qu.^e fit, cnm videntur 
\K)ni c>sc miseri, et felices mali : Hoc, inqtiit , labor 
9st ante me, donec introeam in sanctuarium Dei, ei in' 
kUigam in novissima (Pjo/. lxxii, 41, 43, 46,47), 
iudicio quippe novis»imo non sic crit : sed In aperla 
ftiiquorum miscria, et aperta felicitaie justorum, 
bnge quam nunc cst aliud apparebit. 

CAPUT XXIX. — De adventu EUm ante judicium , 
cujus prcedicatione Scripturarum secreta rcserante^ 
Judasi convertentur ad Christum, 

Curo autem admonuisset , iit mominissc i legis 
Moysi : quoniam prxvidcbat eos multo adbuc tenipore 
noii eam spiritiialiier, siciit oportucrat , accepluros, 
continuo subjecit : Ei ecce ego miitam vobis EUam 

* Lov., ampUces, Cxteri libri edili et maouscripli, sup- 
pUces : juxu Lxx, ik^tai, 

* Sic Ara. Er. el plures Mss. At vind. et Lov., promm-' 
tiare» 

* ix>v., inler bmocentes : ei paulo |iost, inteUigam in 
mmsmno. fted Augustiniis legere sc^let, innoiissima; ei, 
m iMnoeemibus : kabeuupie ita Mss. 



S. AUGUSTiM m 

Thesbiten , aniequam veniai dies Domim mffgnus n 
iUusiris , qui converiet eor pairis ad fiUum ^ ei corks- 
nunis ad proximum jtttim, ne forie venient percuttam 
terram penitus (MaUich, iv, 5, 6, sec, LXX). Per huiic 
Eliam roagnum mirabilemque prophctam exposiu 
sibi lege , ultiino tempore ante judicium , iodxos io 
Cliristum verom , id est , in Christum nosinun em 
creditiiros , celeberrimum est in sermonibas cordi- 
biisque fidelium. Ipso quippe ante adventum judidt 
Salvntoris non immerito speratur esse ventums iqoia' 
etiam iiuiic vivere non immerito creditur. Cumi 
namque igneo raptus est de rebus humanis, qood 
evidentissime sancta Scriptiira lestatur (lY Reg. u, 
44).Ciim venerit crgo, exponendo legcm spirittialiter, 
quaro nnnc Judxi carnaliter sapiunt, converiet eor 
patris ad /iUum^ id ost, cur patrum ad filios : siiigalt* 
rem quippe pro numero plurali interpretes Septna- 
ginta posuerunt. Et cst sensus , ut etiam filii sic in- 
telligant legem , id cst Judxi, queroadmoduin patrei 
eam intellexerunt , id est Prophetac , in quibus erat 
et ipse Moyses* Sic enim cor patrum converietor ad 
filios, cum intelligentia patrum perducetur ad intelli* 
gentiam filioriim; et cor fiUorum ad patres eorum (0), 
dum in id quod senserunt illi, consenlient et isti : obi 
Septuaginla dixerunt, e/ cor hominis ad proxrmm 
ittttm, Suiit enim inter se valde proxlmi paires et filli* 
Uuanquam in verbis Septuaginta interpretum , qoi 
prophetice interprctati suni, potest sensus aliiis iden- 
que clectior inveniri ; ut intelligatur Elias oor Dei 
Patris conversurus ad Filium : non utique agendo ut 
Pater diligat Filium , sed doccndo qiiod Pater dO^ 
Filium ; ut et Jud;Bi , quem prius oderant, diiigaiiC 
eumdem, qui noster est Cbristum *. Jiidacis enim noDC 
aversum cor habet Dcus a Chrlsto nostro, qiiia boe 
pulant. Eis ergo tunc cor ejiis convcrtetur ad Fiiinm, 
eum ipsi converso cordc didicerint dileclionem Patri^ 
in Filium. Quod vero sequitur, et cor hmmrds td 
proximum suum, id est, convertct Elias et cor liomi- 
nis ad proximum suum; qnid nielius intelligitur, 
quam cor hominis ad homincm Christuin ? Cum enim 
sit in forma Dei Dcus noster, forniam servi accipicns 
esse dignatus est ctiain proxiniiis iioster. Ii(>c ergo 
faciet Elias. Ne forte , inqiiit , veniam^ et percuiim 
ierram penitus, Terra suntenim, qui terrena sapinBt; 
sicut Judxi carnales usqne nunc : ex quo Titio contra 
Deum murmura illa venerunt, Quia maU d placent; 
et, Yanus est qui servit Deo (Malach. 11, 47; 111, 41). 

CAPUT XXX.— Quod in Ubris Vetens Testamenli cum 
Deus legitur judicaturus , non evidenter Christi per- 
sona monstretur : sed ex quibusdam testimoniis, irlt 
Donitnttf Deus loquitur^ appareat non dubie quo4 
ipse sit Christus, 

4. Multa alia sunt Scriplurarnm testimonia divina* 
runi de iiovissimo judicio l>ei ; quac si oiunia coHigam, 
ntmis longum erit. Satis ergo sit, quod «t novis el 

> Ediii, qui, Plures Mss., quia, 

« Ediii, scriptis dissenlienles, babent, Chrisius : et infira 
post, christo nostrOf sic (irosequuntur, quia non puUmi 
pewtt essCf ncque nd ftUimi. Eis ergOf etc. 

(n) Juxta vulgatam. 



LIDER VIGESIMUS. 

bos Litteris saeris hoc prirniiiitiatum essc pro- 
iiM. Sed veteribus per Christum futurum esse 
imi, id cst, judicem Christuin de coelo <fsse ven- 
», non tnm, quam novis, evidenter eipressum 
iroptorea quia cum ibi dicit Dominus Deus se 
'enturum, vcl Dominum Deuui diciiur essc ves- 
I , non consequenier intelligitur Chrislus. Do- 
I eniui Deus et Pater est , et Filius, et S|Hritus 
m : iicque hoc tamen iiitestatum relinquere nos 
Bt. Priino iiaqiie deinouslraudum est , queniad* 
m iesus Christus tauqiiain Domiiius Dimis Io- 
r in proplielicis libris, el tameu Jesus Cliristus 
iiler appareat : ut et qiiando sic noii apparet , 
len ad iiiud ultimum judicium Doininus Deiis 
r esse veiiturus , possit Jesus Cliristus intelligi. 
ciis apud Isaiam propheum, qui hoc quod dico 
nler ostendit. [)eus enim per prophetam , Audi 
iquit, Jttcob el itrael queni ego wco, Ego 9um 
fl, ef ego in sempilernum : et manui mea fundaxit 
I, H dexlera mea (irmavit OBlum. \ocubo eos^ et 
if dmul^ et congregabunlur omne$j el audienl. 
i^ nuntimi h<Bc * ? Diligen$ te^ feci voluntatem 
mper Babylonem^ ut auferrem $emen Chaldmrum 
«fni fWffi, ei ego tocavi : adduxi eum^ et prospe- 
td viam eju$. Accedite ad me, et audite hac. Aon 
10 in abseondito loculu$ sum : quando fiehant^ 
Et nunc Dominus Deu$ mi$it me, et Spiritus 
Imd. XLviu, 12-16). Nempe ipse est, qui loque- 
eicnt Douiinus Deus : iiec tamen intelligerelur 
Christos, nisi addidissel, Et nunc Dominu»Deu$ 
m^ ei Spiritu$ eju$. Hoc eniin dixlt secundum 
m servi , de re futura utens praeteriti temporls 
: quemadmodum apud eumdem prophetani 
r, Sicut ovis ad immolandum ductu$ e$l (Id. Lin, 
t. LXX). Non enim ait, Duceturrsed pro eo 
fiitiinim erat, praeteriti temporis verbum posuiu 
lidne prophetia' sic loquitur. 
Bst et alius iocus apud /achariam, qui hoc 
Bier ostendit , quod omnipotenlem misit om- 
3118 : quis qucin , nisl Dcus Paier Deum 
nt Nam ila scriptnm est: Uac didi Dominu$ 
foien$f Po$t gloriam miiit me $uper genie$^ qwe 
wermnt vo$ ; quia qui tetigerit vo$, qua$i qui tangit 
Emi ocuti ejus. Ecce ego inferam manitm meam 
eof , et erunt spolia his qui $ervierant ei$; ei eo- 
efffl quia Dominu$ omnipoten$ miiit me {Zach. ii, 
P). Ecce dicit Dominus onmipotens, a Domino 
polente se missum. Quis hic audeat iiitelligere 
Siristum loquenieni , scilicet ovibus qux perie- 
domus Israel T Ait namqne iii Evangelio , Non 
wdism , ntil ad ove$ qum perieruni domu$ lirael 
\k. IV, 24) : quas hic comparavit piiplllae oculi 
propter exceilentissimum dileciionis affectum; 
ID genere ovium etiam ipsi Apostoli foerunt. Sed 
gtoriam resurrectionis utique suae, qux antequam 



m 

fierel , ail evangelisla, Je$u$ nondum erat glorificatui^ 
{Joan. VII , 59) ; eiiam super gentes niissus est in 
Aposlolis suis : ac sic impletiiin est quod in f^salmo 
legitiir, Erueimedecontradictionibuipopuli, conitituu 
me in eaput genHum {Pial. xvii, 4i) : ut qiii spoliave- 
rant Israeliias, quibusque lsraerit.T servierant, quando 
sunt gentibiis subditi, non vicissim eodcm modo spo- 
liarentur, sed ipsi spolia fierent Israelilarum. Hoc 
enim Apostolis promisersil, dicetis, Faciamvo$ picccr- 
torei kominum {Matlh. iv, 49). Et uiii eorum, Ex hoc 
jam^ inquil , homine$ eri$ capien$ {Luc. v, 10). Spolia 
ergo flerent' sed in bonum, tanquam ercpta vasa illi 
forti, sed furtius alligalo {Matth. xit, 29). 

5. Iiem per eiimdcm proplietam Dominns loquens, 
Et alf, hiqiiit, m die illa, quasram auferre omnee gen* 
tei qum veniuni contra Jeruialem, el effundam iuper 
domum David, et iuper habitatore$ Jeru$alem Spiritum 
gralitB ef mi^ericordios; et a$pieient ad tne, pro eo quod 
in$ultavemnt ; et plangent $uper eum planctum quasi 
iuper ehari$$imum, et dolebunt dolore qua$i $uper uni" 
genitum {Zach. xii, 9, iO). Numquid iiisi Dci est au- 
ferre omnes gentes iiiimicas sanciae civitatis Jerusa- 
leni, quae veniunt contra eam, id est, contrariaB sunt 
ei, vel, sicni alii sunt interprelatl, veniunl $uper eam, 
id est, ut eam sibi subjiciant : aul super domum Da- 
vid effundere, et super habiiatores ejusdem civitatis 
Spiritum gratix et niisericordi» ? Hoc utique Dei est, 
et ex persona Dei dicilur per Prophetam : et tamen 
hunc Deuni haec tam magna et tam divlna facienlem 
sese Christiis ostendit, adjungendo atque dicendo, Et 
a$pieient ad me, proeoqnad itt$ultaverunt ; el plangent 
tuper ernn planctum quaei iuper chariuimum (sive» dile' 
cium^^et dolebunt dolore quaiiiuper unigenitum. Poeni- 
leblt qulppe in die illa Jndxos, etiam eos qui acceplurt 
sunt Spintum gratiae et misericordiae, quod in ejus pas- 
sione Insultaverint Chrisio, cnin ad eum adspexerint 
in sua majestate venientem, eumque esse cognoverint, 
quem prius humilem in suis parentibus illuserunt : 
quamvis et ipsi parentes eorum tantie lllius impieta- 
tis auctores resiirgentes videbunt eum, sed puniendi 
jam, non adbuc corrigendi. Non itaque hoc loco Ipsi 
intelligendi sunt, ubi dictum est, El effundam ntper 
domum David et iuper habitatorci Jenualem Spiritum 
gratim et nuicricorditB ; et aipieienl ad tiie, pro eo qwod 
intuttaverunt : sed tamen de illorum stirpe veuien- 
tes *, qui per Eliam illo tempore sunt creditnri. SeJ 
sicut dicimus Judaeis, Vos oceidistis Christum,quaio- 
Vis hoe parentes corum fecerinl : sic et isii se dole- 
bniil fecisse quodammodo, qiiod fecerunt illi, ex quo- 
rum sUrpe descendunt. Quamvis ergo accepto Spiritu 
gratiae et misericordi.-e jam fideles non damnabuntur 
cum impils pareniibus suis ; dolebunt lamen lanquam 
ipsi fecerint, quod ab illis factum est* Non igilur do- 
iebunt reatu criminis, sed pietatis affectu. Sane ubi 
dixerunt Scpiuaginta interpretes, Et aipicient ad me. 



lc viod. Am. Er. juxta graecum Septuaginu. At Lov., 
— iiiiifliTiTff hme ; omisso, eu : cujus looo manuscripti 
ihabentd. . . 

r. el Lov., propheta, Editi vero aiii et manuscripU, 



s 9»e vind. et Mss. At Am. Er. et Lov., '4>fif 
* Sola ediUo Lov.| t^enieta. 



mes , Nc 
}lmficait 



W DE ClVlTAIE DEU« 

pff eo quod insulUivenuU ; sic iiiterpretaliiin est cx 
Hebrjeo, Et aspicient ad me, quemconfixerunt (a). Qao 
quidem Ycrbo evideiiliiis Cliristus apparet cniciruus. 
Sed illa insulutio, quam Septuaginu ponere malue- 
runt, ejua universae non defuit passioni. Nam et de- 
lento, et alligato, et adjudicato, et opprobrio igiiomi- 
11108% vestis induto, et spinis coronaio, et calamo in 
capite percusso, et irridenter iixls genibus adoraio ^ 
et crucem siiam porianii, et in ligno jani peiidenti 
Qtique insultaverunt. Pn>inde iiiterpretationem non 
sequenles unam, sed utramque jungeiites, cum et fii- 
euUaverunt^ el eonfixerunt legiinuSy plenins veritatem 
Dominicx passionis agnoscimiis. 

4. Cum ergo in propheiicis litteris ad novissimum 
jodicium raciendum Deiis legitur esse venlurus, eui 
ejus alia distinciio non ponatnr ; Untummodo propter 
ipsiim Judicium Ckrislus debet intelligi : quia eui Pa- 
ler, judicabil, per adventum Filii hoiniiiis judi- 
cabiu Nam ipse per suae prxsentiae manifestatio- 
iieni fioit judieat quemquam^ sed omne judicium dedil 
FiUo (Joan. v, 22) : qui manifeslabitur homo judi- 
caiurns, sicut bomo est judicatus. Quis est enim alius, 
dc quo ilem Deus loquitur per Isaiam sub noniitie 
iacob el Israel, de cujus seminc corpus accepit ? quod 
iia scriplum esl : Jacob puer meue^ nucipiam illum : 
isratl electu$ mm, aetumpiit eum anima mea. Dedi 
Spiritum meum in illum^ judidum gentihus proferet, 
Non ciamalntt neque ceseabit , ne^ic^ audietur foris 
90X ejus. Calamum quassatum non eonteret^ et linum 
fUmans non exstinguet ; sed in veritate proferet judi- 
eium, Refulgebit^ ei non confringetur, donec pouat in 
ttorra judidum ; et in nomine ejus gentes sperabunt ( Isai. 
XLii, i-4, see, LXX). 1h hebraeo non legitur Jacobei 
Israel : sed quod ibi legitur servus meus^ nimiruiii Se- 
pluaginU interpretes volenies adinonere quatenus id 
accipiendum sil, quia scilicel propter formam servi 
dictum esl, in qua se Aliissimus huniiliiinum pnc- 
buil, ipsiiis hominis nomen ad eum siguiflcandum 
posuerunl, de cujus genere eadem servi forma susce- 
pia est. Datus esl in eum Spirilus sanctus, quod et 
columbac specie, Evangelio leste, monsiralum esl 
(Matth. in, 16). Judicium geiitlbus protulit, quia 
praenuntiavit futurum, quod gentibus erat occultuin. 
Mansiietudine non clamavii, nec Umen in praxiicanda 
veriute cessavii. Sed non cst audiu foris vox ejus, 
nec audilur; quandoquidem ab eis qui foris ab ejus 
corpore pnecisi sunt, non illi obedilur : ipsosqiie 
8U06 persecutores Judaeos, qui calamo quassato per- 
diu integriute, el lino fumanli amisso lumine com- 
paraii siml, Don contrivit, nec exstinxil ; quia peper- 
cii eis, qui nondum veneral eos judicare, sed ab eis 
judicari (b). In veriute sane judicium protulil, prae- 

* Rr. ei Lov., et irridenter fiexis genibui adoralo. Al viod. 
Aiii. ei Mss., et irridenter fiiis qembus adonOo. 

(a) Sicvulgau. 

(b) De bisooinlbus egregie smi, eumdem Isaiae locum 
iQierpretaiis , HieroDymus in Epbtola 151 » ad Algasiam, 
fiicsUone 2. CoQu«is. 



S. AUGUSTINI m 

diceiis eis qvando piiniendi csseal, si in siia nia\;gui- 
Ute persisiereni. Refulsil in monte lacies ejus (Mauk. 
xvn, 1, 2), in orbe fama ejus : nec confraaus, sive 
coniritus cst,quia neque in se, iicque iii Eccle&ia sua, 
ul esse desisterel , persecuioribus cessil. El ideo non 
(St factum, nec fiel, qnod iiiiinici ejus dixerunl, vd 
dicunl, Quando morietur et peribU nomen ejue{Psal. xl, 
6)? Donec ponat in terrajudidum. Ecce nuuiifesuuini 
esl qiiod nbscondiiQm quserebamus. Uoc enim esi 
novissimum judicium, quod ponel in lerra» cnro ve- 
Dcrii ipse de coelo. De quo jam videmus impleioiii, 
quod hic uilimum posilum est : Et in nomine ^u 
genles sperabmu. Per iioc cerle quod iiegari non po- 
lesi, etiam illud credalur quod impudenler iie|:aiur. 
Quis enim speraret» quod etiam bi qiii nolani adhot 
eredere in Ghristum, Jam nobiscum Tideni« ei quo- 
niam negare non possunl» dentibus suis frendeni, e( 
UbescunlT QuiS) inqiiam, sperarei genles in Chrisli 
nomine speraiuras, quaudo lenebalur, ligabauir, c«- 
debatur^ illudebalur, cruciflgebalur; qiiaiido el ipsi 
discipuli spem perdiderani, quam in illo babere jan 
cceperanlTQuod tuncvixunus lairo spenivii in cniee, 
nunc sperant genles longe lateque diffnsie ; ci ne in 
aeternum moriantnr, ipsa io qoa ille morluus esi, 
cruce signantur. 

5. Nullus igitur vel ncgal vel dubilat, per Jesan 
Chrislum lalequale islis sacrisLilleris praenuntbuir, 
futurum esse novissimum judicium, nisi qui eisden 
Litteris, nescio qua incredibili ' aniroosiuie seu ce- 
clute, non credit, quae jam veriuiem suam orfai de- 
monstravere lerrarum. In illo luque judicio Tel drca 
illud judicium has res didicimus esse veniuras, Elian 
Thesbilen, fidem Judaeorum, AniichrisUim perseca- 
lurum, Christum Judicainrum, morluorum resurre- 
etionem, bonorum malorumque diremplionem, roumfi 
eoiiflagratioiiem y ejusdemqae renovaiionem. Qu» 
omnia quidcm ventura esse credendum esl : sed qui- 
bus iiiodiSi el quo ordine venianl, magis tunc doce- 
bit reruin expericiitia, quam nunc ad perfeeium ho- 
iniuum Intelligenlia valet consequl. Existinio Uniea 
eo quo a me commemoraU sunl ordine esse ventnra. 

6. Duo nobis ad hoc opus pertinenies reliqui sunt 
libri, ui adjuvante Domino promissa compleamos : 
quorum unus erit de malonim supplicio , alius de 
felicitate justorum : in quibus maxime« sicul Deos 
donaverit, argumenu rcfelleulur humana, qu» coih- 
tra pncdicu ac promissa divina sapienler sibi miseri 
rodere ' videntur, el salubris fidei miiriroenu velul 
falsa et ridenda contcmnunt. Qui vero secoiidiun 
Deum sapiuut, omnium qiix incredibilia Yidenlnr ho- 
minibus, ei Umen Scripluris sanclis, quamm jaai 
verius muiiis modis asserU esl, contineniur» roaxi- 
muin argumentum Unenl vcracem Dei oronipoten- 
liam, quem cerlum habenl nullo modo in eis poluisse 
mentiri, et posse facere quod impossibile esi infideli. 

* lU Mss. Edili vero, increduU. 

* Editi, veieribos Ubris dliseatlentett redSira. 



700 



UBCa VIGESIMUS FIUMUS. 



710 



LIBER riGESlMUS PRIMITS. 

De flne debito ci?iuiis diaboli, supplicio scilicel damiiatorum sempilerao, deque humanis oontra iUud incredulorum 

argumenlis. 



• •• 9 



CAPUT PRIMUM. — De ardine dnputadonis , qua 
fwjiw di$$erendum est de perpeiuo supplicio damna- 
torum cum diabolOf qnam de oiterna felicitaie sane- 
lorum. 

Cuni per Jesunfi Chrisium Dominnm noslrum, ju- 
diceni vivoruni alque mortuorum , ad debitos fines 
ambsc pervenerint civiiates, quarum una esl Dei, al- 
tera diaboli, cujusmodi supplicium sit fulurum diaholi 
ei omnium ad eum pertinenlium, in hoc libro nobis, 
qoantum opc diviiia valebimus, diligenlius dispuian- 
dom esl. Ideo autem liunc lenere ordinem malui, ul 
postea disseram de feliciiaie sanctorum , quoniam 
vlrumque ciim corporibus eril ; et incredibilius viac- 
. lur csse in xternis corpora durare cruciatibus, quam 
. slne dolorc ullo in ajierna beatiludine permanere. Ac 
per hoc cum illam pcenam non debere essc incredi- 
vilem demonstravero , adjuvabii me piurimuin, ul 
mullo faciliusomni carens nioicstia immorulilas cor- 
porum in sanctis futura credatur. Nec a divinis ordo 
iste abliorret eloquiis, ubialiquando quidem bonorum 
beatitudo prius poniiur, ut est iUud, Qui bona fece- 
mni, in resurrectionem vitte ; qui autem mala egerunt , 
in resurrectionem judicH [Joan. v, 29) : sed aliquando 
. et posterius, ut est, Mittet Filius hominis Angelos mmw, 
ff coUigeni de regno ejus omnia uandala^ ei miitent in 
caminum ignis ardentis », illic erit fletus el stridor den- 
Hum ; tunc justi fulgebuni sicut solin regno Patrissui 
{Mauh. xin. 41-45); et illiid, Sic ibunt isti Un sup* 
plicium ceternum; justi autem , m vitam asternam ( irf. 
XXV, 46). Et in Propheiis, quod corameraorare lon- 
gum ost, iwnc Ule, nunc iste ordo,si quis inspiciat, 
inveniiur. Sed ego istum qua causa elegerim , dixi. 
CAPUT II. — -An possint corpora in usiione ignis esu 

perpetua. 
Quid igiturostendam, unde convincantur increduli, 
posse humana corpora animaU atque viventia , non 
solum nunquam mortc dissolvi , sed in atemorum 
quoque ignium durare tormentis ? Nolunl cnim hoc ad 
Omnipotcntis nos referrc potenliam , sed aliquo 
cxemplo persu i sibi flagiiant. Quibus si respon- 
debiraus,C8S0 animalia profecto corruptibilia, quia 
morialia, qua umcn in mediis ignibus vivani : non- 
nullum eUam genus vermium in aquarum calidarum 
scaiuriginc rcperiri, quarum fervorem nemo impune 
contrccut ; lllos autem non solum sinc ulla sui lae- 
sionc ibi cssc , sed extra essc noii posse : aul nolunl 
credere, si oslendere non valemus; aut si valucrimus 
Eiveoculis dcmonstrare res ipsas, sivc per lcstes ido- 
neo8 edocere, non saiis hoc esse adexcmplum rci, de 
qua qiiaestio esl, cadcm infldelitatc coniendcnl : qnii 

« M«., ardentem. , ., ^ ^/ 
• lu Mdft. At editi, Sic tbuniix^i' 



baso animalia nec semper vivunt, et in illis fervoriliiis 
sine doloribus vivunt, sux quippc naturac convenien- 
ttbus vegetantur illis, non cruciantiir elemontis ; quasi 
non incredibilius sit vegeUri , quam cruciari Ulibus 
rebtis. Mirabile est cnim , dolere in ignibus, ct Umen 
vivere : sed mirabilius, vivere in igiiibus, nec dolcre. 
Si autem hoc creditur, cur non et iilud ? 

CAPUT 111. — An conseqtiens sit ut corporeum doiQ- 
rem sequatur camis interitus. 

i. Scd nullum est, inquiunt, corpiis quod dolere 
possit , nec possit mori. Ct hoc undc scimus ? Nam de 
corporibus quis certus est daemonum , utrum in eis 
doleant, quando sc affligi mngnis cruciaiilius confi- 
tcntur {a)1 Qiiod si rcspondetur , terrenum corpus 
solidum scilicet aique conspicuum nullum esse, atque 
ut uno potius noniiue id explicem , nuUam csse car- 
nem quae dolerc possit , morique non possit : quiJ 
aliud dicitur, nisi quod seusu corporis homines et ei« 
pericntia collegcrunt ? Nullam namque carnem iiisi 
mortuleni sciunt : et baec cst eorum tota ratio, ut 
quod cxperii non suiit , nequaquam csse posse arbi- 
treiitur. Nam cujus rationis cst dolorem facere mortis 
argumentum, cum vitae potiussitindicium? Euienim 
quxrimus , utrum scmpcr possit vivcre : certuni u- 
men cst vivcre omne quod dolet, doloremque omnetn 
nisi in re vivcnte csse non posse. Necessc cst eigout 
Tivat dolens, non est neccsse ut occidat dolor : quia 
ncc corpora isu morUlia , et utique moritura, omnis 
dolor occidit ; et ut dolor aliquis possit occiderc, iila 
causa cst, quoniam slc cst anima connexa buic corpo- 
ri, ut summis doloribus cedat, ttquc discedat : qiio- 
niam et ipsa compago membrorom atqoe viulium sic 
infirma cst , ut cam vim quae magnum vei summom 
dolorem facit, non Taleat giistincrc. Tanc autem Uli 
corpori anima et co conncclitur modo, ut illud vin- 
culum sicut nulla temporis longitudine solvitur, iu 
nullo dolore rumpatur. Proinde eliamsi caro nnnc 
ulis nulla csl, quae sensum doloris perpeti possit» 
morteiiique non possii : erit lamen tunc lalls caro , 
quaiis nunc non cst ; sicut ulis erit ct mors , qualis 
nunc non est. Non enim nulla , sed scmpilcma mors 
erii, quando nec vivere aniina potcrit Deum non ha- 
bendo, necdoloribus corporis carcre moriendo. Prima 
mors animam nolentem pelllt e corpore, secunda 
mors animani nolentem tenet in corporc : ab uira- 

(0) lloc consut ex Hieronymo, cootra vlgilantium , et 
in WiUphio Paute: ex Joanne dirjsoslomp. Homilia 66 . 
adpopuluu AnUocienum; cypriano, 3»istob2, ad^Do- 
naium ; Epistola 76, ad Biagnum ; hbris ad DemetrMnum , 
ct de idolorum veniUle. licUnUus, UisUtuUonem lihro 2, 
cao. 16 : « Maxtmls sappcultilaiibus edilis verberarl se ei 
c ardere, et jara iaroque cxlre prodamant (dspmooes). » 

Oqqoccs. 



-j , DE CIVITATE DEl. 

<{ue * morle comniuniier id lialieiur, ui quod non 
vuii auinia, de suo corpore paiialur. 

2. Aiiendunt aulem isli coniradiclores nullam essc 
nunc carncm, quK dolorem pali possil , morlemque 
iion posslt ; et non allendunl esse lamen aliquid Ule 
quod corpore majus sil. Ipse quippe animus , cujiis 
praesenlia corpus vivii et regilur, et dolorem paii 
potcsl, et mori non poie>l. Ecce inventa res esl , 
qu;e cum scnsum doioris liabeat, immorUlis est. Hoc 
igitur cril tuuc eiiam in corporibus damnaiorum , 
quod nunc esse scimus iii aniinis omnium. Si auiem 
consideremus diligenlius, dolor qui dicitur corporis , 
roagis ad animam perlinet. Aninue enim est dolere, 
non corporis» etiam quando ei dolendi causa existit a 
corpore, ciim in eo loco dolel, ubi laedilur corpus. 
Sicut ergo dicimus corpora sentientia, el corpora 
viveiitia , ciim ab anima sit corpori • sensus et viia ; 
ita el corpora dicimus dolcntia , cum dolor corpori 
iiisi ab anima essc non possit. Dolet itaque anima 
ium corporc in eo loco ejus, ubi aliquid contingit ut 
doleat. Dolet et sola , quamvis sit in corpore , cum 
ailqua causa etiam inTisibili tristis est ipsa corpore 
incolumi; Dolet eiiam non in corpore constiiuta : nam 
utique dolebat dives ille apud inferos» quando dicebat, 
Crudor in hac fiamma {Lue. xv i, 14) . Corpus autem iiec 
exanlme dolet, nec animatum sine aniina dolct.Si ergo 
a dolore argumentum recte sumeretur ad mortem , ut 
ideo mors possit accidere, quia potuit accidere et do- 
lor^ magis ad aniinam pertineret mori, ad qiiam ma- 
gis pertinet et dolere. Cuin vero illa qux magis do- 
iere potest, non possit mori, quid moinenll affert cur 
illa corpora, quoninm futura suiit in doloribus, Ideo 
eiiim moritura esse credamusT Dixerunt quidem' 
Platonici , ex terrenis corporibiis nioribundsMue 
membris esse animas et metucre, et cupere, et dole- 
re, atque gaudere (a). Unde Virgilius, Hinc^ iiiqult, 
(id est , ex moribundis terreni corporis membris ) 
im'/ttunl cupiuntque, dolent gaudentque {^neid. /t6. 6 , 
ver$, 7^). Sed conviciinus eos in quarlo decimo (6) 
Iiujus operis libro, habere animas secundum ipsos ab 
omni etiam corporis labe purgatas, diram cupidita- 
tem, qua rur&us incipiunt in corpora velle revcrli 
{Ibid, ven. 720, 7ii). Ubi autem potest esse cupi- 
diias, prorecto etiam doior potest. Frusirata quippe 
cupiditas sive uon perveniendo quo tendebai , sive 
amittendo quo pervenerat, vertitur iii dolorem. Qua- 
propter si anima, qiias vel sola vel inaxiuie dolct , 
babet tamen quamdam pro suo modo immortaliia- 



* Blc apod Lov. addeodum est, tamen. 

s 8ic us&. l£diii auieiii hoc el pro&imo loco, pro corportf 
ba eui^ corporis, 

* ^U manuscriptls dissentientes, babent, quidam. 

(a) Slc Aristoteles in libro de Anima primo negat ani* 
mam irasci, gaudere , timere, non secus quam texere vi 1 
aediflcare : quoniam, ut haec asit per corpus, ita et ill:*. 
Quod si hoc de ira et ffaudio admittamus , profecto et do- 
HNr ab aBtma eadem ratione exdudetur. quem et excludunt 
Artsioielis inlerpretes, Alexander Aplirodisienflis et The- 
uiistius, ab anima sine oorpore. Lud. vivrs. 

(b) vind. Am. et omnes mm., tit duoiet,imo, Lapsos est 
«1^1 auctoris vel amanneiiais^ nam id io Platonicos egit 
Augastitttts, iib. 14, capp. 3, S. 



S. ACGUSTINI "12 

tein suam (a), non ideo mori poterunt illa corpora , 
quia dolehunl. Posiremo si corpora faciup.t , ut ani- 
mae doleant, ciir eis dolorem possunt, mortem vero 
inferre non possunt , nisi quia consequeiis non est , 
ut mortem faciat, quod dolorem facit? Cur ergo in- 
crcdibile esl, it:i ij^iies illis corporibus dolorem 
posse inlV rre, non inortem, sicut ipsa corpora doiere 
animas faciunt, quas tamen non ideo mori cogunt? 
Non est ergo necessarium futurae mortis argumen- 
tum dolor. 

CAPUT IV. — De naturalibuB exemplii^ quorum 
cottMideratio doceat posse inter cruciatus viventiacor' 
pora permanere. 

1. Quapropier s% ot^ scripserunt qui naturas ani- 
malium curiosius indagarunt, salamandra in igni- 
bus vivit ; et quidam notissimi Siciliiie montes , qni 
tanta diutumiiate temporis aUiue vetustate usqne 
uunc ac deinceps flanimis a^stuant, atque inti^gri 
perseverant, satis idonei testes sunt, non omne 
quod ardet absumi; et anima indicat, non omne 
quod dolere potest, posse etiam roori : quid ad- 
huc a nobis renim poscuntur exempla , qnibus do« 
ecamus , non esse incredibile, ut homimim ciirpora 
seminteriio supplicio punitorum , et in igne anumani 
non amittant , et sine detrimento ardeant , el aine 
interitu doleant? Habebit enim lunc istam* camis 
substanlia qualitatem ab illo iudium , qui tam miras 
et varias tot rebus Mndidit, quas videmus, ut eas, 
qiiia multse sunt , non miremur. Quis enim nisi Deos 
creator omniiim dedit carni pavoois mortui ne putre* 
sceret? Quod cum auditum incredibile videretnr, eve- 
nit ut apud Carthaginem nobis cocta apponeretur haec 
avis: de cojus pectore pulparum, quantum visum est, 
decerptum servari jussimus : quod post dierum tan- 
tnm spaiium , quanto alia caro qua^cumque cocu pu- 
tresceret, prolatum atque oblatum, nihil nostrun 
offendit olfactum. Itemque reposituni postdies aroplitts 
quam triginUi , idem quod erat inventum est : idemqoe 
post annum , nisi quod aliquantum corpulentix sic- 
eioris et contractioris fuit. Quis paleae dedit vd tam 
frigidam vira , ut obrutas nives servet ; vcl tam fer- 
vidam , ut poma immatura maturet? 

2. De ipso igne mira quis explicet, quo quxque 
adusta nigrescunt,cum ipsesil lucidus; et pene omnia 
quae ambit etlanibit, colore pulcherrimus* decolornt, 
atque ex pnma fulgida carbonem teterrimum rcddit? 
Neque id quasi regulariter deGnitum est : nam e con- 
trario lapides igne candente percocti , et ipsi finnt 
candidi, et quamvis ille magis rubeat, illi aibicentS 
congruit tamen luci quod album est, sicut nigruin 
ten^ris. Cum itaque ignis in lignis ardeat, ut bpi- 



* vind. Am. Er. et Mss., acM. 

* Sic. Mss. Editi vero, uto. 

> Sola ediiio Lov., pnlcherrimo, 
^ iia Mss. At editi, tiii aibido cotore mteseant 
(a) Non enim ita immortalis est, ut aelernum antea vixe- 
rit, nez ut exstingui nuUa vi qneat : sed quod ooiidita at- 
mei a oeo nunquam iui peribit, ut ia nihilnm abeat, ta- 
roetsi mortem pati possit, quam secundai^ diciiuus snppli- 
cii in perpetuum duraturi. Um. vivss. 



71S UBER V1GES1M(]8 PJUMUS. 

des coquat» conlrarios babel iioii in conirariis rebus 
oflectus. Ctsi enini lapides et ligna diversa suut ; con- 
traria lauien non sunt, sicut album et nigruin , quo- 
rum in lapidibus unum facit, alterum iu lignis, clanis 
lllos dariflcans , bxc obruscans ; cum in illis delice- 
ret , nisi in istis viveret. Quid iii carbonibus , nonne 
miranda est ^ et UnU infirmius , ut ictu levissinio 
franganturi pressu facillimo conierantur ; et tanu 
firroiUSy ut nuUo humore corruropaniur, nuUa xute 
vincantur, usque adeo uteps substernere soleant, qui 
liuiiies figunt, ad conviiicendUro litigatorem,quis(|ui8 
pust quantalibet lempora exsliterit, fixumque iapideiu 
liniliem non esse contenderit? Quis eos in terra 
bumida iiifossos . ubi lignn pulrescerent , tam diu du- 
rare incorrupiibiliter posse ^ nisi rerum ille corruptor 
ignis eflecit (a) ? 

3. Litueamur eiiam miraculum Calcis , exceplo e», 
dequujam salis diximUs, quod igne candicat%quo 
alia tetra redduntur» etiam occultissime ab igne 
ignem concipit , eumque jam glcba ungentibus fri- 
gida um laienier servai, ut milli nostro sensui pror- 
sus appareati sed compertus experimento^ etiam dum 
Muapparet, sciatur inesse sopitus. Propier quod 
eam vivam cakem loquimur, velut ipse ignis latens 
•nima sit invisibiiis visibiiis corporis. Jam irero quam 
mirum est quod cuiu exstinguitur, tuiic accenditur? 
Ut enini occulto igiie careati aqua* infunditur, aqiia- 
te perfunditur ; et cum ante sit frigida , inde ferve- 
i€tt, unde lerventia cuncu rrigescuut. Velul exspi- 
rante ergo ilia gleba discedeiis igiiis, qui latebat, 
apparet , ac deinde Uiiquam morie ^ sic frigida est , 
ut atfjecu unda ncm sit arsura , et quam calcem vo- 
eabamus vivam , vocemus exsiinctam. Quid est quod 
buic miraculo addi posse videalur ? et Umen addilur. 
Nam si nou adhibeas aquam , sed olemn , quod magis 
fomes est ignis , nulla ejus perfusione vel infusione 
ferrescit (6). Hoc miraculum si de aliquolndico lapide 
legeremus', sive audiremus, etin iiOstrum experiinen- 
iuin venire non possel, profecto aut mendacium 
puUremus , aut cerie grandiier mtrareinur. Quaruni 
vero reruin anie oculos noslros (luoiidiana docunieiiU 
Tersaiilur, non genere minus mii^abili , scd ipsa assi- 
duiliite vilescunt , ila ut ex ipsa India , quae remoU 
<ist pars orbisa nobis , desierimus noiinulla mirarii 
qiuu ad nos potueruul mirauda perdiici. 

4. Adamanlem lapidem niulli apud nos babent, 
ei niaxiine aurificeS insignitoresquc geminarum , qui 
lapis nec ferro, ii€c igni (c), nec alia vi ulla, per- 
liibetur pneter " hirciiio sanguine vinci ((/). Sed qui 



7U 



« Kdiii, nonne nHranda res «I. Abesl, re$, a n'Aiu- 

jcth^iai 

* 6ic iisB. At Edill, candescaii 

* AiAid Ijov., aquari 

^ Er. Lugd. et ven.i tanquam niorlua. M. 

* sic Mss. Edili vero, pristerquam. 

Oi) samius, Rhoeci fllius, prlmus consuluitcariiones fun* 
damentU leinpll Ephesiae Diaaae subjlcl. Mde Diogen«m 
Uerlium, lib. i, ( 105. UiRciiEm. 

(b) Coot. rlinii fli, Ul). 33, cap. oO. 

\c) Adamas liosilus in vasculo liqiiandis meiallis idoueo, 
n lumura evauescil. Labcher. 

(d) Conl. Plin., lib. 37, cap. 13. 

Sabtct. AuaiisT. VI!- 



eoro habent atque noverunli numquld iu mirantur, ut 
bi quibus primum polentia ejus osUnditur ? Quibus aa* 
tein non osietidiiurt fortasse nec credunt ; aut sr cre- 
diiut , ineiperU mirantur ; et si conligerit experiri » 
adhuc quidem miraniur insdliu , sed assiduitas expe- 
riendi pflulatim subtrabit admiralionis inciumentum* 
Magnetein lapidem novimus mirabilem ferri esse ra« 
piorein : quod cumpriroum vidi , vehemenler inhorrui. 
Quippe eernebam a lapide fisrreuro annuluin raptum 
alque suspensnm ; deinde Unquam ferro quod rapue- 
ral , vim dedisset sttam , Comnuinemque fecissel , 
idem amiulus adrootus est altefi i eoinque suspendit , 

atqUe ut ille prior lapidi, sic altcr annulus prioH 
aiinulo cohairebat : acccssil eodero roodO lertius^ 
accessit et qiiartus , jamque sibi pcr routua circulis 
nelis , non iinplicatorum inlfinsecus, sed eitriiisccuS 
adlixrentiutn , quasi catena pependerat annulorum. 
Quis istam viiii lapidis non sluperel i q\ix illi non so- 
him incrat , verum etiaro per lot siispensa transibai ^ 
el iiivisibiiibus ea vinculis subligdbat? 9ed miillO est 
roirabilius, quod a fratre et coepiscopo meo Severo 
Mileviuno de isio lapide comperi. Se ipsUm naroque 
tidisse narravit i quemadmoduro Baihanitrius quon- 
daro Coroes Afric^e^ curoa^d eum coiivivareiiii^ 
EpiscopUs , eomdem protulerit lapidenl , el lenuerit 
subargeiito, ferrumque super argentum posuerit; 
deiiide sicut subier movebat manuro , qua lapidenl 
teiiebati iia ferrutn desiiper ittovebaiur, atque argenlo 
mcdio nibilqiie patiente, cOiictutissiroo cursu ad 
fecursu infi-a lapfis ab homine , supra ferriim rapicbii^i 
tiir a lapide. Dixi quod ipse conspexi , dixi quod ali 
illo audivi , cui i^lnquam ipse viderim credidi. Quld 
eliam de islo milgnete legerim dicam. Quando jnxU 
euin poiiilnr adamas, noii rapit ferrum ; et si jaiil 
i^puerat , ul ei appropinquaverit i mox remiltil {a) 
India mittit hos lapides : sed si eos nos cOgHitos janl 
desislimus admirari , quanlo magis illl a qulbus ve- 
niunl , si eos facilliinos habcinl , sic forsitdn habetit 
ut no5 calcem , quam miro roddo aqua fefvescentemi 
qua sokt ignis exstingui; et oled floii fervcScentetiij 
quo solet ignis accendi , quia in pfoinptu nobis est i 
non miratnur? 

GAPUT V. - • Quanla tint quorum taiio nequeat agritt» 
$ci S et tamen eadem vera esie nbn $it ambiguumi 
i. YeruniUnien honiines intideles, qui * cum divina 
vel prxleriu vel futura miracula pra*dicamus , guie 
illis experienda non valemus ostendere , rationein a 
nobis earum flagitaiit rerum; qiiam quoiiiam iion pos- 
sunius reddere (excedunt enim vires menlis bumanx), 
exi»limaiil falsa csse qua: dicimus ; ipsi de lot mirabi- 
libus rebus, quas vel tidere possunius , vel videmus , 
debeiii reddere rationemi Quod si fieri ab homine 
non posse perviderint, fateiidum est eis, non ideo 
aliquid iioii fuisse , vel fuiurum noii esse , quia ralio 

> niulus capUis quinti viUatus m aute editia sic habehat 
Quanla sinl quue lum recU queatU agnosci, CasUgaUir ci 
mauuscriptis. 

* lu Biss. At edili, quibue. 

i^) Flmius, liL). 37, cap. 15. 

(Yiitgl-irois.) 



^ 



YI5 DE aVlTATE DEI, 

iiid« non polest rcdili;qiiand(M)uidem siint isla dc 
quibiissimiiiler non potesi. Non itaque pergo per plu- 
riiua quae niandata siint lilteris, non gesia atque trans • 
acta , sed in locis quibusque manenlia ; quo si quis- 
quam ire Toluerit ei potuerit , utrum vera sint, cxplo- 
nbit , sed pauca commemoro. AgrigeiUiiium Sicilijs 
saiem pcrkibcnt : cum ruerit adniotus igni , velut in 
aqua fluesccre;cum vero ipsi aqusD , vclul in igue 
crepitare (a). Apud Garamantas quemdam fontcni tam 
Crigidum diebus, ut non bibatur; lam forvidum nocii- 
tihus , Qt non tangaiur (6). In Epiro alium fontem, in 
quo faces, ut in c^eieris, exstinguuntnr accensse ; sed, 
non ut iii cxteris, accendunlur exsiincUie (c). Asbeston 
Arcadix lapidem propterea sic vocari, quod a<:census 
semcl jani non possil exstingui (d). Lignum cujusdam 
ficus ^gyptiae, non ut ligna cxtera jn aquis naiare , 
sed mergi; et quod est mirabilius, cum iii imo 
aliquandiu fucrit , inde ad aqiiae superHcicm rursus 
eiiicrgcrc , qunndo madefaciuui debuit bumoris pon- 
dcre pra*gravari {e), Poma iii lcrra Sodomorum gigni 
quidein, et ad maturiiatis laciem pcrvenire; sed morsu 
.pressuve tenlata , in fumum ac favillam corio fati- 
scente vanescerc (/).Pyritcm lapidem Persicum tencn- 
iis manum , si vcbemeuiius prematur, adurcre, pro- 
pier quod ab igne nomen accepit (9). In eadcm Per- 
side gigni etiam lapidein Selenitem, cujus interiorem 
candorem cum luna crescere atquc deficere (A). In 
Cappadocia etiam vento equas concipere , eosdemque 
lietos non amplius triennio vivere (i). Tyloii ' Indiae 
insulam eo prseferri cxteris terris , quod omnis arbor 
quae in ea gignitur , nunquam nudatur tegmine fblio- 
rum(ilE). 

2. De bis atque aliis ionumerabilibus mirabilibus , 
qux historia non factorum ct transactorum , scd ma • 
ncntium locorum tenet , mihi autem aliud agenli ea 
perscqui nimis longuni est, reddant rationem, si pos- 
suut, infideles isti, qiii nolunt divinis Litleris credcre; 
quidaliud^uam non putaiitcs eas esse divinas, co quod 
res liabcant incredibiles , sicuii hoc est uiidc nunc 
agiiiius. Non eniin admittil , inquiunt , ulla ratio , ut 
caro ardeat, nec absumatur; doleat, uequc moriatur : 
ratiocinatores videlicet magni , qoi de omnibus rebus 
quas esse mirabiles constat, possintreddere rationem. 
Rcddant ergo de bis (/) , quae pauca posuimus, qune 
procul dubio si esse nescircht, et ea futura esse di- 
ccremus, multo minus crcderent, quam quod nunc di- 
ccnttbus nobis nolunt credere aliquando venturum.Quis 
enim eorum nobis crederet , si , quemadmodum dici- 
iiius futura homuium viva corpora, qux semper arsu* 

* tn aliquot Mss., Thylen, 

[a) rlinfns lib. 31, cap.7. 

[b) id. lib. K, cap. 5. 

[c) id. lib. 2, cap. 103, ex romponio Mala, lib. 2, cap. 3. 
f) Id. lib. 37, cap. 10. 

f^ Id. lib. 13. cap. 7. 

(0 Josephus, iib. 4, de Bello Jnd., cap. 8 ; Sollous, cap. 
3^> ; Tacitus, Ub. 5 Hlst., cap. 7. 

(0) Plinius, lib. 36,cap. 19, etUb.37, cap. 11. 
(n) id. lib. 37, cap. 10. 

(t) Solinus, cap. 45. vide etiam Hinium, lib. 8, cap. 42. 
\k) Plinius, lib. 12, cap. li. Tylos insula est sinus Per- 

(1) Subaudi, raUonem, 



S, AUCUSTINl 716 

ra atque doliinra, nec tamen aliqiiando moritara sinc, 
ita diceremus in futuro saeculo futurum salem , qoem 
facerct igiiis vclut in aqua floescere , eomdenique fa- 
cercl aqiia velut in igne crepitare; aui luionim 
fonte:n, cujns aqua in refrigerio noctis sic ardeai, 
ut non possit tangi ; in aestibits vero diei sic algeal , 
ut bibi non possit ; aut fiituruin lapidem, vci eum qui 
suo cnlore manum constritigentis adureret, vel eom 
qui undccumque acccnsus exstingui omnino non pos- 
sct, ct ca*lera qii» prxtcrmissis aliis innumeris com- 
memoraiida intc^im duxi?Haec ergo in illosaeculo, 
qiiod fiitiirum est, si diceremus futura , nobisque in- 
crediili responderent , Si vuliis ut ea credamus , df 
singulis reddite rationem : nos non posse confitere- 
mur, eo quod isiis et similibus Dei niiris operibus in- 
firma morudium ratiocinatio vinceretur ; fixam tamen 
apiid iios esse ratioiiem , iion sine ratione Omnipo- 
tentcni facere, nnde aiiimos homaiios infirmiis ratio- 
nein non potest reddere : et in moltis quidem rebos 
incertuin nobis esse quid velit; illud tamen esse cer- 
tissiinum, nihil eorum illi esse impossibile , qoaecom- 
que volucrit : h]qae uos credere prasdicenli , quem 
neqiie iinpoientem, ncqoe menlientem possiimns 
credere. Hi tnmcn fidei reprehensores, exactoret- 
qoe ratlonis , quid ab ista respondent , de qoibiis 
ratio reddi ab homine non potest,ei lainen sont, 
et ipsi rationi natorae videnlur cssc eontraria ? Qu.i! 
%A futura csse diceremus , shnililer a nobis, sicul eo- 
rum qii:e futura esse dicimiis, ab infidelibus ratio 
posceretur. Ac per hoc , cum in talilHis operibus l>ei 
deficiat ratio cordis el serinoiiis humani , sicul ista 
iioti ideo non sunt , sic non ideo eliam illa non erunt, 
quoniam ratio de utrisque ab homine non potcsi 
reddi. 

CAPUT VI. — Quod non omniamiracula naturalia nnt^ 
ud pleraque humano ingenio modificata, pUraque aw 
tem damonum arle composita. 

i. Hic forte respondennt , Prorsus nec ista suni. 
nec ista credimus, falsa de hls dicta, falsa conscripta 
sunt ; et adjiciant ratiocinantes , atque dicentes , Si 
talia credenda sunt , credite et vos quod in easdem 
litterns est relatum , fuisse tcI csse quoddam Veneris 
fanum, atque ibi candelabrum, et in eo lucernam sub 
divo sic ardentem, ut eani nulla tempestas, nulhis im- 
ber exstingueret, unde sicut ille lapis , ita isia Xvx^ 
&9€i9roi^ id est, luccma inexstinguibilis, non^inata est. 
Qood propterea poierunt dicere , ut respondendi no- 
bis angustias ingcrant : quia si dixerimos non esse 
credcndum , scripta illa miraculorum infirmabimus ; 
si autem credendum esse concesserimus, conflrmnbi- 
mos numiiia pagaiiorum. Sed nos , sicot jam in libro 
duodevigesinH)hujusoperisdixi (enp.iS), nonhabemos 
necessc omnia crederc qo» contiiiet historia genliom, 
com ei ipsi inier se faistorici, sicotaii Varro, qoasi 
data opera et qiiasi ex indusiria per mulu dis- 
sentinnl; sed ea, si volumus, credimus qoae non ad- 
versnntor libris , quibos non dobilamos oporlere nos 
credcre. De his aiitcm miracolorom locis , nobis ad 
ea qoac fiitura pcrsuadere incredulis volamiis , saiii 



717 



UB£R VIGESIMUS PRllllJS. 



7i& 



illa sofQciunl , qu» nos quosquc possumus experiri « 
et eorum testes idoneos non difficile est Invenire. De 
islo autcm fano Vcneris et lucerua inexslinguibili , 
non solum in nullas coarctamur anguslias , verum 
etiaro laliludinis nobis campus apcrilur. Addimus 
enim ad istam lucernam inexsiinguibilem, et humana- 
rum et magicarum , id est per homines dxmonica- 
rum ^ ariium , et ipsorum per se ipsos dxmonum 
multa miracula : qux si negare volucrimus , eideui 
ipsi cui credimus sacrarum Litlcrarum adversabimur 
veritati. Aul ergo in lucerna illa mechnnicum nliquid 
de lapide asbeslo ars huniana molita est , aut arte 
niagica factuni est , quod homines illo mirareiiiur in 
templo , aut dxmon quispinni sub nomiiie Veneris 
tanta se efncacia prxsentavit, ut hoc ibi prodigiuin et 
appareret bominibus, et diiitius pcrmnnerei (a). Illi- 
ciuniur autem daemoncs ad iiiliabitandum per crea- 
turas , quas non ipsi , sed Dcus condidit, delectabili- 
bus pro sua diversitate divei*sis, non ut animalia cibis, 
sed ul spirilus signls , qiiae ciijiisqiic delcctiuioni con- 
gruunt , per varia genera lapidum , herbarum , ligno- 
rum , animnlium , carminum , rituum {b), Ut autem 
illiciantur ab lioiniiiibus , prius cos ipsi astutissima 
calliditate seducunt , vel inspirando eorum cordibus 
virus occultum , vel etiam fallacibus amicitiis appa* 
reiido , eorumqiie paucos discipulos suos faciunt, plu- 
riinorumquc doctorcs. Neque cnim poluit, nlsi primum 
ipsis docentibus , disci quid quisque illorum appelat , 
quid cxhorreat , quo invitetur nomine , quo cogaiur : 
unde magicx aries earumffue artifices cxsiilerunt. Ma- 
xiroe autem possident corda mortaIium,qua potissii/ium 
posse8sionegloriantur,cum setransflgurantin Anyelos 
lucis (II Cw. xf,i4).Sunt crgo facia eorum plurima,quaB 
quanto niagis mirabilia confitemur , tanto cauiius 
Titare debemus. Sed ad boc unde nunc agimus , nobis 
etiam ipsa proftciunt. Si enim bxc immundi dxmones 
possunt , quanto potentiores suiit sancti Angeli , 
quanto potentior est his omnibus Deus, qui tantorum 
miraculorum cffectores etinro ipsos Angelos fecitT 
i. Quamobrcm si tot et tanta mirifica *, quae /lyix»' 
v^/MC7K appcllant, Dei crcntura utentibus humanis ar^ 
tibus fiuot, ut ea qui nesciunt optnentur esse divina ; 
unde factum est, ut in quodam templo lapidibus ma- 
gnetibiis in solo et camera proportione magnitudinis 
positis, simulacrum ferrcum aeris illius medio intcr 
utrumque lapidem, ignorantibns quid sursum essel ac 
dcorsum, quasi numinis potcstate pcnderet (c) ; ((uale 

* sic vind. Am. et Mss. At Er. et lx)v. dmnomacartm. 

* Edili , tmnque rmrifica,^ Abest, lamque^ a niauu'» 
fcripUs. 

(a) Erutum est sepulcrum memoria patnim, in quo ar- 
debat lucerna, condita ibi, ut ex inscriptione apparebat , 
su|ira milleshnum el quingentesimum annum; eiique toia 
exieinplo, ut oonlreciari coenta e^, inter aduioias maaiis 
friaia in tenuissimum abiit puiverem. Lud. Vivks. 

(b) Psellus, de Dxinonlbus, cap. ult^ hoc insum ait se 
didicisse a quodam Ephesio qui daimooibus familiariler utc- 
hatur, nulluiii nempe esse genus rerum, quo cerli aliqui 
dxniones allici non possint. COQajEus. 

(c) Id referl l\iiflinus, lib. 2 iiist. eccles., cap. S5, inter 
fraudes qus repertse sunl io tcmiilo serapidts ajmd 
Alexandriam : t Erat, t inquit, « aliud nraudis genus hujus- 
< niodi : natura lapidis magnetis hujus viriutis esse pcrbi- 
betur, ut ad se rapiat et aitrabat ferrum : sigmun solis ad 



aliquid etiaro in illa luceriia Veneris de lapide asbo- 
sto ab ariifice fleri potui$;se jam dixirous : si roago* 
rum opera, quos nostra Scriptura venelicos et inoan- 
latoresvocat, in tantuni d:emones extoilere potuerunt, 
ut congruere hominuin sensibus sibi nobilis poeia 
videretur, de quadam feroina, qux' tali arte pollcrct, 
dicens : 

llaec se carminibus promlttit solvere mentes, 
Quas velit, ast aliis duras immiiterecuras; 
Slstere aquam fluviis, et vertere sidera retro; 
Nocturnosque detmanes: md^re videliis. 
Sub pedii)us terram, et de&cendere montibus oruos : 
( FirgiL jEneid, lib, 4, mrt, 487-491. ) 

quanto n agis Deus poteiis est facerequx infidelibus 
siint incrc 'libilia , sed illius facilia potestali ; quando- 
quidem ipse lapidum aliarumque viin reruin et horoi- 
num ingenia , qui ca miris utunlur niodis , angelicas* 
que natitras omnibus tcrrenis potenliores animantibus ' 
condidit, uuiversa mirabilia mirabili vincenie virtute, 
el operandi, jubendi, siiiendique sapientia , utens 
omnibus tam roirabiliter, quaro crcavil ? 

CAPUT VI 1. — Quod in rebus miris summa eredendl 
ratio iit omuipotentia Creatoris, 

i . Cur itaque faccre nnn possit Deu«, ut et resar- 
gant corpora mortuorum, et igne snteriio crucieiitiif 
corpora damnatorum, qui fccit mundiim in ccelo, in 
terra, in acre, in aquis, innamerabillbus miraculit 
phnum ; cum sit omnibiis quibus plcnus est procul 
dubio majus et cxcellentius etiaro ip^^e mundus mira- 
culum? Sed isti cum qiiibus vel contra quos agimus, 
qui et Detim cssc credunt ^ quo factus est mundus, et 
deos ab illo factos per quos ab illo admiiiistrniur 
roundus , et miracutorum efTectriccs, sive sponianeo- 
rum, sive cultu et rilu quolibet iinpcratorum S sive 
etiam mngicorum mundanas vel noii negaiit, vel iu' 
super et prxdicant potestates , quaiido eis renim vim 
niirabilem proponimus aliarum, qux nec animalia 
sunt rationalia, nec ulla ratioiie prscditi spiritns, sicut 
sunt ea, quorum pauca commemoravimus, respon- 
dere assolent : Vis est isia naturnc, iiatura eorum sie 
se habet, proprinruro istT. smit efftcaciae naturarum. 
Tota itaque ratio est, cor Agrigentinuro salero flamma 
fluere faciat, aqiia crepiiare, qnia h»c est iiaiufa 
ejus. At hoc esse potius contra natoram videttir, qu» 
non igni, sed aqiiai dedit salem solvere; lorrere ao- 
tem igni, non aquac. Sed ista, inquiunt^ salis hujos 
iiaturalis est vis, ut his contraria patintur. liaec igitiir 
ratio redditur et de illo fonte Garamnniico, ubi ont 
vcna friget diebiis, noctibus fervei , vi utraqiie molc- 
sta tangenlibiis. Hajc et de illo alio, qui cum sit con- 
ircciantibus frigidus , et fnccm sicut alii fonles cx- 
stinguat accensnm, disslmiliter taineii alque roirabi- 
liter idein ipse accendit exstinctam« lla»c ct de laitide 

> sic Er. et Mss. ai vind. Am. et i^v., iinpeiralorum, 

c hoc ipsuni ex ferro sul)iilissima manu arlificis fuerat fa- 
t l)ricalum, ut lapis^ cujus ualurani ferruiu aJ se trabero 
c diximus, desuper m laquoaribus fixus, cum lempernie 
c sui) ipso radio ad Ubram fiiisset iiosilum simulacruin et 
c vi nalurali aJ so raperei fcrruni. adsurrexisse |K)pulo si- 
c mulacruni. ei in aere penderc v*derelur. » Idein referl 
«l Prosper, partc 5 de i>r«diclionilius , cap. 58. Coocieu^ 



719 DE CIVITATE DEI, 

asbesio, qui ciim Igneni nullnm habeal proprium, ac- 
rcplo lamen »ic ardel alieno, ut non possitexstingui. 
Il«c de caeieris qnae pigei reiexere, quibus licei vis 
insolita conlra naluram hiesse vidcalur, alia tamen de 
iltis non redditur ratio, nisi ul dicalur, hanc eorum 
e<se naturam. Brevis sane ista esl ralio, fateor. sufll- 
cietisque responsio. Sed cuin Deus auctor sit nalura- 
rnm omnium, cur nolunt » fortiorem nos reddere ra- 
lionem, quando aliqnid velul impossiblle nolunl cre- 
dere, eisque reddilioiicm rationis posccnlibus re- 
sponderous, hanc esse volunlalem omnipotenlis Dei ; 
qui cerle noii ob aliud voc;Uur omnipoiens, nisi quo- 
niani quid(|Uld vult poiesl; qui poluil creare tam 
niulta , qu» nisi osteiiderenlur , aiit a credendis ho- 
dlcque teslibus dicerentur , profecio impossibilia pu- 
larcntur, non solum quae ignotissiina apud nos, verum 
etiam qux notissima posui. lUa enim qiia apud nos 
pneter eos, quorum de his libros legimus, non habcnl 
lestem, el ab eis conscripta sunt qui non suiil diviiii- 
tus docti atque humanilus falii forte poluerunt, licel 
cuique sinc recta reprehensione non credere. 

ft. Nani nec ego volo lemerc credi cuncta qu» po- 
sui, quia nec a me ipso ita creduntur Unquam nulla 
de illis sil in mea cogiialione dubitatio, exceptis bis 
quae vel ipse sum experlus , et cuivis facile est expe- 
riri ; siciit de calce, quod fervct in aqua, in oleo frigida 
esl; demagnete lapide, quod nescio qua sorbiiioiie 
insensibili stipulam non moveat, et ferrum r:ipiat ; 
dc cariie non putreacenle pavonis, cum putruerit et 
Platonis; de palea sic frigente ut fluescere iiiveni 
non sinat, siccalente ut maturescere poina compeilat ; 
de igne fulgido, quod secundum suuin fulgorem lapi- 
des coqiiendo candificel, %i contra eumdem suum fuN 
gorein urendo plurima obfuscel. Taie est quod et ni- 
grae maculas ofruiuUiiitur ex oleo splendido, similiter 
nigrae lineac de candido imprimuntur argento. De car- 
boiiibus etiam , quod acccudenle • 4gnc sic vertantur 
in conirarium, ui de lignis pulchcrrimis telri , fragi- 
\e» de duris, imputribiles de putribilibus fiant. Ha^c 
<ipse qiiaedam cum multis, qusedam eum omnibus novi, 
et alia pliirima, qii» liuic libro inserere longum fuit. 
De his auieiii qiiae posiii non experta, sed lecta pne- 
ler de foiitc ilio, ubi faces exstinguuntur ardentes et 
acceiiduiitur exstinctse, et de pomis terr» Sodomorum 
forinsecus quasi maturis, intrinseciis fumeis, ncc tc- 
stes aliquos idoncos a quibus utrum vera essent audi- 
rem, potui repcrire. Et ilium quidem fontem non in- 
veni, qui in Epiro vidisse sc dicerent, sed qui in Gal- 
lia similem nosscnt non l<mge a Gratianopoli civi- 
late (a). De fruciibus autem Sodomitarum arborum, 
non tanium lilter» fide dign.'c iiidicant , verum etiam 
lam mulii sc loquuntur expertos, ui binc dubiiare 
non possim. Cxtera vero sic habeo, ut neque affir- 
ninnda , neqiic neganda decrevcrim : sed idco etiam 

* Edlll, vottait. Plares vero manuacripti , fuAunt : melios 
saiic ; naui de iocredulis queritur Augostions, quod eaoi, 
(|uam fortiorero appellat, noliat sibi reddi raUonero, banc 
videlicet esse vomntalefn omnipotentis Dei. 

* sie Mss. At editi, uccedenU, 
(o)Neiii|}« crenobU. 



S. AUGtSTlNl m 

ipsa posui, qiioniain apud eororo, contra qtiiis agiiiHis, 
historicos legi : ut ostenderem qtialia nialta, malliqoc 
iilorum, nulia reddita ralioiie, iii suorum lilleratonim 
scripta litteris crcdant, qui nobis crcdcre, quando iJ 
quod corum cxpcrientiam scnsumquc transgrcdilar, 
omnipoientcm Deum dicimus cssc factanim, ncc red- 
dita ralione dignantur. Nam quae mclior et validior 
ratio de rebus talibus redditur , quam com Omnipo- 
tcns ca posse facere perhibctiir, et facturas diciiur , 
qux prxnuntiasse ibi legilur, ubi alia uiulla praenun- 
liavit, quae fecissc inoiisiratur? Ipse quippe facici« 
quia so facturum esse pncdixil , qux impossibilb pu- 
Uininr, qui promisit et fecit ut ab incrcdulis gentibus 
iiicredibilia crederentur. 

CAPUT \III. — Non este contra naturam, eumin 
aUqua re , cujus natura hmoiuit , aUquid ab eo quod 
erat nolum , ifuipit eue diversutn, 

i. Si autem proplerea respondcnl, sc non crederc 
qu.^ede humanis semperarsuris nccunquam moriliirii 
corporibus dicimus , quia bumanorum corponim na- 
turani novimus longe aliicr insiilulam ; unde nec iila 
ratio hinc reddi potest , quos de iHis naloris mirabi- 
libus reddebatur» ut dici possit» Vis ista naturaiis 
esl, rei hujus isu natura cst; quontam admiis ho- 
manse camis istaro non cssc naturain: habemus quidcm 
quod respondeamus de Littcris sacris , hanc Ipsam 
scilicet humanam camcm aliter iiistitulam fuissc 
anie peccatum , id cst , ut possct nunquam perpeii 
roortem; aliter autem posl pcccatum, qualis in aeram- 
na liujus mortaliutis innotuit, ut pcrpetem viUm te* 
ncre non possit. Sic crgo alitcr quam nobis noia cst, 
instiiuctur in resurreclione mortuorum. Sed quoniain 
istis iion credunt litteris, ubi legilur qualis in para- 
diso vixerit homo , quantumque fuerit a neccssitate 
mortis alienus, qiiibus utique si crcdcrcnty non cum 
illis poeiia damnatorum , qu£ futura cst , opcrosiu» 
agcremus ; de litteris eorum, qui doclissimi apud iilos 
fueruiii, aliquid proferendum est, quo appareat possc 
fieri , ut aliter sc habcat quxquc rcs , quam prius in 
rcbus innotuerat suae determiiiatioiic natunc. 

2. Esl in Marci Yarronis libris , quonim inscriplio 
cst, De gcntc populi Romani, quod eisdem ycrbi«, 
quibus ibi legitur, et hic ponam : c In ccelo, inquit, 
mirabilc eistitit portentum : nam in stella Vcneris 
nobilissima, quam Plautus Vcsperuginem {Amphitr. 
actu i, scena 1, vers. ii9), Homerus Hesperon 
appellat, puleherrimam dicciis {Iliadis i, tert. 518), 
Castor scribit tanium porlentum cxstitissc, ut muu- 
rct colorem , magnitudincm , figuram, corsom ; qood 
faciutii ita nec|uc antea , ncc postca siL Hoc factom 
Ogygc ' rege dteeb.int Adrastus Cyziccnus * et Dkm 
Ncapolilcs , maihcnialici nobiles » (a). Hoc certc 

« Mss., ogyfio. Vind. a». el Er., Ofygio, vido sopra, JSb. 
18, cap. 8, et ibi adnolaia. 
s la pi^risque Mss., >«ilrasioi Cyucenos^ vel, C^zicMem», 

ta) Confer qu« dc hoc ponento scripsit eruQttaaiiM 
Freret, in M^noires de FMcadinie des Belles-ljettres, loo» 
pecMno, pag. 3!f7-376. U^i 



m LIBCR VIGCSIMUS PRIMlid. 

Varro (anliis aocior portenlum non appeRaret , niai 
esse Gonira natoram ? iderelur. Oninia qiiippe por- 
tenia contra naturam diciniusesse: sed non suni. Quo- 
modo eat enim conira naluram , quod Dei fit volun- 
taie, ciim Toluntas tanti utiqiie Conditoris cotidlL^e rel 
cujosque uatura sit? Porteniuin ergo fit, non conira 
naturam , sed contra quam est nota nalura. Qiiis au« 
tem portentorum nurocrat mullitudinem, quae liistoria 
gentium contiiietur? Sed nunc in hoc uno atieiida- 
mus , quod ad rem de qua agimus perlineu Quid ita 
dispositum est ab auciofe iiaturai cceli et lerras, 
quemadmodum cursiis ordinatissimus siderum ? quid 
tain raiis lcgibus fixisque firmatum? Et tamen quando 
ille voluii, qui summo regit imperio ac potestate quod 
oondidity stella prae caeteris magniiudine atque 
splendore noiissima.colorem magnitudinem, figiiram, 
et (<|Uod est mirabiliits) sui cursus ordinem legemque 
mutavit. Turbavit profeclo tunc , si ulli jain fueruut 
caiiones astrotogoruin , quos velut incrrabili ^ coinpu- 
tatione de pRcteritis ac fuluris astrorum inotibus con- 
scripios liabent , quos canones sequendo ausi suiit 
dicere boc quod de Lucifcro contigit, nec antea, nec 
piisiea coniigisse. Nos autem in divinis libris legimus^ 
etiam solem ipsum et stetisse ; cum boc a Domino 
Deo petivisset vir sanctus Jesus Nave, doiicc coeptum 
pneUiim victoria terminaret {Josue x, 15) ; ct retrorw 
sum redlsse, ut regi Ezecbix quindccim anni ad 
vivendum additi , hoc etiam prodigio proiuissioni Dei 
significarenlur adjuncio {htn. xxxvui, 8). Sed ista 
quoque miracula , quae meritis sunt concessa sancto- 
rum » quando credunt isii facta , magicis artibus tri- 
buunl. Unde illud est quod superius commemoravi 
dixisse Virgilium , 



m 



Sistere aquam fluvlis, et vertere sldera retro. 

(jeneid,tib.A,v.4SQ,) 

Nam et fluvium slctisse su|)erius, inferiusque fluxissc, 
cum populus Dei, ductore supra memurato Jesu 
Nave , viam cnrperet {Jotue iv» 18), et Elia propbeta 
transeiinte , ac poslea discipiilo ejus Elisxo id esse 
facium in sacris Litteris legimus (IV Reg, ii, 8, i4); 
et relro versum Tuissc maiiinum sidus regnante Eze- 
chia, modo commcmoravinuis. Quod vero de Lucifero 
Varra scripsit , noii est illic dictum alicui homiiii pe- 
tcnti id fuisse concessum. 

3. Non ergo de nolitia iiaiurarum caliginem sibi 
faciant infideles , quasi iion possit in aliqua re divi- 
nilus fieri aliud, quam in.ejiis natura per biinianam 
suam expcrienliam cognoverunt : quamvis et ipsa 
qux in rerum natura omnibus nota suiit , non minus 
roira sint ; essentque stupenda coiisideraniibus cub- 
ctis, si solerent homines mirari mira nisi rara. Quis 
eniin , consulta ratione , non videat iu liominiim in- 
numerabili nuinerositate, et tanta naturae similiiu- 
dinc , valde mirabililer sic liabere singulos singulas 
facies , ut nki inter se similes essent , non discemo- 
retur specics eorum ab animalibus cxteris ; et rursus 
uisi inter se dissimiles essent, non discemerentiir 

« &. et pleriqye lias.»ifietunTaMtf. Vetus liber Gorbeicnr> 
Ki» t UmeraklU* 



siiiguli ab boiniiiiluis c;i:leris? Quos ergo similes coii- 
fiteniur, eosdem dissimiles invenimus. Sed mirabilior 
est consideratio dissiinilitudinis ; quoniam •imilitu- 
dinein Justius videtur csposcere nalura communia. 
El tamen quouiam qu» sunt rara, ipsa suiit mira, 
inulto amplius admiramur quando duos ita similes 
reperimus , ut in eis discernendis aut semper, aut 
fre4|iienicr erremus. 

4. Sed quod dixi scriptuni a Varrone , liect eorum 
sit liisiuricus idcmque doclissimus , fortasse vere fa- 
ctiim csse iioii credunt; aut quia non diu mansit 
talis ' ejusdem sideris cursus , sed redittim est ad 
solilum, minus isto moveiilur cxemplo. Habcnt ergo 
aliud , quod etiam nunc pos^it ostendi , cisqiie piilo 
debere sufficere , quo commoneantur ', eum ali()uid 
adverterint in aliqua instituiione naturae, eani(|iie 
sibi notissimam fecerint, non se iiide Dco ditberc 
praescribere , quasi eam non possit in longe aliiid, 
quam eis cognlta est, veriere atqiie muiare. Tcrra 
Sodomorum non fuit ulique ul nunc est : sed jacebal 
simili caeteris facie, eademque vel etiani uberiore 
fecundiute pollebal; nam Dei paradiso in divinis 
eloquiis comparau est {Gen. xiii, 10). Ilac pusica- 
quam lacta de coelo est, sicut illorum quoqiie atlesta- 
tur historia , et nunc ab eis qui vcniunt ad loca illa 
conspicitur, prodigiosa fuligine liorrori csl , ct poma 
ejus interiorem favillam niendaci superficie maturi- 
tatisincludunt. Ecce non erat talis , et talis est. Ecce 
a Conditore naturarum natura ejus in banc foedissi- 
mam diversitatem mlrabili mutatione conversa est : 
et quod post tam longum accidit tcmpus , tam loiigo 
tempore perseverat. 

5. Sicut ergo non fuit impossibile Dec, quas voluit, 
insiituere ; sic ei non est impossibile , in qiiidquid 
voliierit, quas instituit, mutare naturas. Unde illorum 
quoque miraculorum multitudo silvescit , quae mon* 
stra , ostenta, portcnta , prodigia nuiicii|)aiitur : qu» 
recolerc et commemorare si velim, liujus operis quis 
crit fiuis? Monstra sanedicta perbibent a monstrando, 
qiiod aliquid significando demonstreiit ; et osleiita ab 
ostendendo ; el porienta a porteodeiido, id est, prx- 
ostendendo ; et prodigia , quod porro dicant » id cst » 
ftiiura praedicant. Sed viderint eorum conjectores, 
quomodo ex eis sive fallantur, sive insiinctu spiri- 
tuum, quibus cura est tali pcsna dignos animos bo- 
luinum noxiae curiositaiis relibus implicare, ctiam 
vera praedicant, sive niulta dicendo aliquando in ali- 
quid veritatis incurrant. Nobis tamen isxa quae velut 
conlra naturam fiunt , et contra natutam fieri dicun- 
tur (quo more liominum locutusest et Apostolus, 
dicendo , coiiira naturam in olea insitum oleastrun» 
facium esse participem pinguedinis oleae [Rom. xi , 
ilt 24}), et nioiistra , ostenta, porienta, prodigi» 
nuncupantur, hoc monstrare debent, boc ostendcre, 
vel pneostendere , hoc pncdicere, quod facturus sii 
Deus » qoae de corporibus hominnoi se pneniiBtiaiEii 



• Yind. Am. Er et Btss., atki. 

• filc Mss. Editi aotem» icnmwwm(w. 



733 



DE CIVITATC DEI, S. AUGUSTINI 



Tii 



esse facturtim , nulla impedicnle dirficuluite , nulla 
pnesiTibentc lege naturx. Quomodo auiem praenun- 
tiaverii, saiis in libro superiorc docuisse mo esisiimo, 
decerpendo de Scripturis sanctis et novis et vcieri- 
bus, non quidcro omnia ad boc perlinentia , sed quce 
siifOcere hiiic operi judicavi. 

CAPUT IX. — De gehenna^ et csternarum qualitate 

pcenarum, 

i. Quod igilurde sempiteriio supplicio damnato- 
nim per suum prophelam Dcus dixit fiet, omnino fiet : 
Vermis corum non morietur^ et ignU eorum non exs(tri- 
guetur{Isai, lxvi, 24). Adhocenimvehementiuscom- 
ni('ndaiidum, etiam Dominus Jesus, cum roembra quao 
homincm scandalizant pro his hominibus ^ poneret, 
quos ut sua membra dextra quis diiigit, eaque praect- 
peret amputari : Bonum ett^ inquit, tibi debilem introire 
iu vitam, quam duat manus habentem ire in gehennam^ 
in ignem inexitinguibitem , ubi vermis eorum non mori' 
tnr, et ignis eorum non exstinguitur. Similiter de pede : 
Bonum est tibi, inquil, ctaudum introirein vitam (Bter- 
nam , quam duos pedcs habentem mitti in gebennam 
ignis inexstinguibilis, ubi vermis eorum non mori/tir, et 
ignis non exstinguitur. Non alilcr ait et de oculo : Bo- 
fittm esi tibi luscum introire in regnum Dei, quam duos 
ocu(os habentem mitti in gehennam igms , ubi vermis 
eorum non moritur, et ignis non exstinguitur {Marc. ix, 
42-47). Non eum • piguii uno loco eadem verba ler 
dicere : qucm non terreat ista repetliio, et illius poenae 
commioatio tam veheincns ore divino ? 

2. Utrumque autcm horiim, ignem scilicct atque 
▼ermem, qiti volunt ad animi poeiias, noii ad corporis 
pertinere , dirunt ciiaiu uri dulore aiiinii sero aique 
infructuose poeiiitciitis eos qui fuorint a regno Dei sc-r 
parati : ci ideo ignem pro isto dolurc uretite non in- 
congru« poni potuisse contendunt . unde illud Apo- 
stoli esi.QuisseandaUxatur^et ego non tiror (II Cor.xi,29)? 
Eumdcm (a) etiamvermemputai)tintelligendumes>e. 
N;im scriptum est, inqulunt, Sicti( tinea vetlimentum et 
vcrmis lignum, tie nueror excruciat cor viri{Prov. xxv, 
20). Qui vero poenas et animi et corporis in illo sup- 
lilicio Tuturas esse non diihitant, igne uri corpus, ani^* 
II) um autcm rodi quodammodo verme moeroris aitir- 
iiiiint. Qiiod ctsi credibilius dicitur ; qiiia ulique ab<- 
surdum est, Ibi dolorem aut corporis, aut anlmi defu- 
tiirum : ego tamen facilius est * ut ad corpus dicam 
iitriinique pertincre , quam neulrum ; et idco tacitum 
iti illis (liviiiae ScripiuraB verbis aniroi dolorem, quo- 
liiam conseqiiens csse intelligitur, elininsi non dicaiur, 
iit corpore sic doleiite animus quoqu<; slerili pceoiteiv- 
lia cruciclur. Lcgitur quippc et iii veieribiis Scripluris, 
Vindicta cam/>, impii, ignit et vermit ,{Eccli. vii,, 19). 
Potuit hrevius dici , Vindicta inipii. Cup ergo dicttun 
est, carnit impii^ nisi quia utrumque, id est, et ignis 
et vcrmis, poena eril C-arnis ? Aut si vindictam carois 
propterea dicere vohiit, quia hoc in homine vindica- 

« slc vlnd. Am. ci Mss. ai Er. ei lx)v., pro his omnibus. 

* M8&, etiim. 

* Sic Mss. Rdili vero, faciUus astimioutf clc. 
{(t) sui»|iic, dotorcm. 



bitur, quod secundum carncm vixerit (propler boc 
enim ? eniet in mortem ^ secundam, quam significafit 
Apostolus dicens , Si enim secundum camem 9ixeritit 
morienuni [Rom. tui, 13]); eligat quisque quod placel» 
aut ignem tribuere corpori, animo vermem : hoc pro« 
pric, illiid iropice; aut utrumquc proprie corpori. 
Jam cniin satis superius disputavl , posse animalia 
etiam iu ignibus vivere, in ustionesine consumplione, 
in dolore sine morte, pcr miraculom omnipotentis- 
simi Greatoris : cui hoc possibile esse qoi n^t, a 
quo sit quidquid in naturis omnibiis minatur ignorat. 
Ipse enim est Deus, qui omnia in hoc mundo ma- 
giia et parva iniracula qoae commemoravimus, et in- 
comparabiliter plura quae non Gommemoravimns, fe- 
cit, eademque Ipso roundo uno aique omniom maxi^ 
mo miraculo Inclosit. Eligat eifo unum de dnobns 
quisqoe quod placet, utrum et vermem ad corpus pro* 
prie, an ad animuro iranslato a corporalibus ad in- 
corporalia vocabulo existimel pertinere. Quid autem 
horum verum sit, res ipsa expeditius Indicabit, qoan- 
do crit scientia taiita snnciorum, ut eis cognoscenda- 
nim illarum poenarum necessaria non sit experientia, 
scd ca qux lunc erit plena atquc perfecta, ad hoe 
quoque sciendum sapientia sola sufOciat. Nunc enim 
ex pnrte scimus , donec veniat quod perfectom esl 
(I Cor. xiii, 9). Dum tamen nullo modo illa corpora 
lalia futura esse crcdamus, ut nullis ab Igne affidan* 
tur doloribus. 

CAPUT X. — An ignis gehennm , it corporaiit est , 
possit malignos spiritus^ id at doemones incorporeos^ 
tactu stio adurere. 

i . llic occurrit qnaerere , si non crit ignis incorpo- 
ralis *, sicut est animi dolor , sed cnrporali^ , tacto 
noxius, ut eo possint corpora criiciari ; qtiomodo in 
eo eriteliam pcenaspirituummalignorum? Idem quip- 
pe ignis, erit supplicio scilicet bominumattributus eC 
do^monum, dicente Christo, Discedite a nie, maledkti^ 
tu i^item cetemum , qui paratus est diabolo et angeUt 
ejus {Matth. xxv, 41). Nisi quia sunt quxdam sua 
etiam dacmonibus corpora , sicut doctis hominibiis 
visum est, ex isto aere crasso atque bumido, cujus 
impulsus vcnto flante sentilur (a). Quod genus cle- 
menti si nihil igne perpeti posset , non urerct ferve- 
factus in balneis. Ut eninrurat, prior iiritur, facitqiie 
qiiod patitiir. Si autem quisquam nullahaberecorpora 
dxmones asseverat , uon est de Iiac re aut laboranf 
dum operosa inquisiiione, aut contenliosa disputatio* 
ne certandum. Cur enim non dicamus, quamvis mi- 
ris, tamen veris modis eliani spiritus incorporeos 
posse poena corporalis ignis afQigi , si spiritos homi- 

^ Lov , tfl in mortem. Ab^st f I, a cseteris libris. 

* Kr. et lx)y., incorporalis noxiut. Reduodat, noxiut^ nec 
est in inanoscrif.tis. 

{a) ita senlit origenes, lib. 2 Periarch., ubi solum Deoro 
ait esse incorroreum ; et TertuIIianus, libro de came chri^ 
sii. Angelos dlcit esse ccrporeos, Hcet non came pneditas. 
Basilius, librodespiritusancto, cap. 16, An^elos non tan- 
lum vuU esse corporeos, sed etiam ia profinis cori oribus 
\ideri |)0sse , et visos aliquando fuisse in septima Sjnodo 
generali, actione 4 , io eamdem senteotiam afferuntnr v» 
ria testiroonia crxcorum auctoruni. cooUiEus. 



liS 



LiBtiR VIGESIMUS PRIMUS. 



7% 



nuiii, eiiam ipsi profeclo incorporei, el nunc poioe- 
runl includi corporalibus Dieuibris, ct lunc poierunl 
corporum suorum vinculis insolubililer alligari ? Ad« 
hxrebunt ergo , si eis nulla sunt corpora , spiritus 
daemonum, imo spiritus dasmunes, lieet incorporei» 
corporeis ignibus cruciandi : non ut ignes ipsi, qni- 
bus adhxrebunt, eorum junciura inspirentur, ct ani- 
malia fiant, quas coiistenl spirilu ei corpore ; sed , ut 
dixi , niiris el incfTabilibus modis adhxrendo , acci* 
pientes ex ignibus pcenam, noii dantes ignibus vitam. 
Qiiia et iste alius iiiodus , quo curporibus adhxrent 
spiritus, et aiiimaiia fiuiit, omiiino mirus est , nec 
coroprebendi ab hoiniiie potest, et hoc ipse homo 

GSt. 

2. Dicerem quidem sic arsuros sine ullo suo cor- 

pore spiritus, siciit ardebat apud inferos ille dives, 

quando dicebal, Crucior in hac flamma (Luc. xvi, 24) ; 

nisi convcnicnler responderi cenierem , lalem fuiise 

iilam Qammam, qiiales oculi quos levavit, et Laza- 

rum vidit, quaiis iiiigua cui humorein exiguumdesi- 

deravil iiifundi , qualis digilus Lazari de quo id sibi 

fleri postulavit : ubi umen erant sine corporibus ani- 

mx, Sic ergo incorporalis et illa flamma quaexarsit, 

et illa gullula quam poposcit ; qualia eliam sunl visa 

dormieiitiiim sive in ecsiasi cernentium res iiicorpo- 

ralcs, habcnles tamen simiiiludinem corporum. Nam 

et ipse homo cum spiritu, noii corpore, sit in talibus 

visis, ita se tainen tuiic similcm suo corpori videt, 

ut discernere oinnino non possit. At vero gehenna 

illa, qiiod etiain stagiium igiiis et sulphuris diclum 

C8t (Apoc. XX, 9), corporcus ignis erit , et cruciabit 

e>rporadamnatorum, aut ct hominum et dxmoaum» 

solida hominum, aeria dxmonum ; aut tantum homi- 

Dum corpora cum spiritibus, dxmones aulem spiritus 

Biiie corporibus , hxrentes suinendo poenam , uon 

impertiendo vitam corporalibus igiiibus. Unus quippe 

utrisque ignis erit, sicut Veritas dixit (Matih. xxv, 4i). 

CAPUT XL — An hoc ratio justilicB habeat , ut non 

sint extensiora jHBnarum tempora^ quam fuerint pec- 

catorum, 

Sic autem quidam corum, contra quos defendimus 
civitatcm Dei, injustiim pulant, utpro t^eccalis quam- 
libct inagnis, parvo scilicet tcmpore perpelratis, 
poena quisque damnetur xlerna ; qiiasi ullius id un- 
quam justitia legis altcndal, ut laiila mora lemporis 
qiiisque puniatur, quanta mora teinporis unde puni- 
retur admisit. Octo genera poenarum iii icgibus esse 
scribit Tullius, damnum, viiicula, verbera, talionem, 
ignominiam, exsilium, mortem, servilulem. Quid 
horiim est quod in breve lcmpus pro cujusque pec- 
caii celerilate coarcietur, ut tanla vindiceiur morula, 
quantadeprehcnditur perpotratum, nisi fortc talio (a)1 
id enim agit, ut lioc paliatur quisqtie quod fecil. Unde 
illud est Legis , Oculum pro oculo , dentem pro dente 

(a) In lcgibus Duodecim Tabularum sic habebatur : c si 
meiiibrnm rupH, ni cum eo pacit , talio esto. » Talionem 
aiiieni vocabant, quaodo quis quale fecerat, lale etiam )ia- 
tiel)atur : ut si eruisset ocuinm alienum, amitteret suum ; 
si ami.utassei alterius nares , perderet snas : de cujus 
aequitate legis disputalur apud Auluro Geliium, Noctium Alr 
licarum lil^ro ^, cap. 1. Lud. Vives. 



( Exod. xxi, 24 ). Fieri enim potest , ut tam brevl 
lempore quisque amiitat oculum severitaie viiidicue, 
quam tulit ipse alteri improbitate peccati. Porro ao« 
tem 81 alienae femin» osculum infixtiro, rationis sll 
verbere vindicare, nonne qui illud puncto teoiporis 
fecerit, incomparabili horarum spatio verberatur , d 
suavitas voluptatis exiguae diuturno dolore punitur? 
Quid, in vinculis nnmquid ' tam dlu quisque judi- . 
candus est esse debere, qnam diu fecit unde mcruit 
alligari ; cum justissime aniiosas pcenas servus In 
compedibus pcndat, qui verbo aut icta celerrime 
transeunte vel lacessivii dominum, vel plagavit? Jam 
vero damnum, ignominia, exsilium, servitus, cum 
plerumque sic iiifliguntur, ut nuila venia ralaxentnr, 
nonne pro hujiis viisQ modo similia poenia videnliir 
aeiernis ? Ideo quippe aeierna esse non possunt, qula 
nec ipsa vita, qua: his pleciitur, porrigitur in xier- 
num : et tamen pcccata, qus vindicanlur longissimi 
temporis poenis, brevissimo tempore perpetrantur ; 
nec quisquamcxstilit qui ccnseret tam cilo iiocenliuin 
finienda esse tormenta, quain cito factum est vel ho- 
micidium, vel adulterium, vel sncrilegium, vel quod- 
libet aliud scelus, non temi>oris longitudiiie, sed ini- 
quitatis et impietatis magniludine meticndum. Qui 
vero pro aliquo grandi crimine morte mulctatur, num- 
qiiid mora qua occiditur, qux |>erbrcvis esl, ejus 8U|)- 
plicium legcs xstimant, et iion quod eum in serapi- 
ternum auferuni de societaie viventium ? Qiiod esc 
autem de isia civitaie moriaii bommes supplicio pri* 
mae mortis, hoc est de civitate illa immortali homines 
supplicio secundae mortis auferre. Sicut enim non ef- 
ficiunt leges hujus civilatis , ut in eam quisque re* 
vocetur occisus ; sic nec iilius , ut in vitam revo- 
celur xtemam , secunda morte damnatus. Quomodo 
ergo verum est, inquiunl, quod ait Christus vester, 
In qua mensura mensi fueritis , in ea remelietur voki» 
(Luc. Yi, 38), si lemporale peccatuin supplicio punitur 
xtcrno (a)1 Nec attendunt, non propter aequale tem- 
porisspaiium, sed propter vicissiludinem mali, id esc, 
utqui maU fecerit, mala patiatur, eamdem dictam 
fuisse mensuram. Quamvis hoc in ea re propric pos- 
sit accipi, de qua Dominus cum hoc dicerei, loque- 
batur, id est, de judiciis et condemnationibus. Proin- 
de qui judicat et condemnat injuste, si judicatur el 
condemnaiur juste, in eadem mensura recipit, quam- 
vis non hoc quoddedit. Judicioenim fecil,judiciopa- 
titur : quamvis fecerit daronatione quod iniquiHn etk 
paiiatur damnatioiie quod ju&tum est. 
CAPUT XIL — De magmtudine prmwiricatioms primeB^ 

ob quam astema poena omnibus debealwr^ qui exirm 

gratiam fuerint Salvataris. 

Sed poena aeierna ideo dura el injusta sensibus vi- 
detur hunianis, quia in hac infirmitite moribundorum 
sensuum deest ilie sensus altissimae purissimxque 

1 Editi, Qtiid in nncutti 7 iVimuTiiid tM. Abest, ifrt, a manu« 

scrlDtis* 
(a) vidc F|>ist. 102 , ad Deogratias, qtxsi. 4, a. » et 

seqq. 



7S7 DE CIVITATE DEI, 

sapienli.x , quo scntiri posait qnanuiin nefas in illa 
prima prxvaricaiionc commissoni sil, Quanto enim 
niagis liomo fruebaiiir Dco, tanlo ni^jore iro|>ietate 
dercliquit Deum, et factug est malo digiius 9teniQ« 
qui hoc in se pcreniit bonum, quod esse posset aster- 
nunu llinc est univcrsa g^iieris liumani massa dam- 
naia : quoiiiam qui lioc primilns * admisil, cnm ea 
qux in illo fucrat radicata sua stirpe punitus est « Ht 
nuUus ab lioc justo debitoque supplicio, nisi mlseri- 
eordia et iiidebita gratia liberetur ; utque ila disper- 
tiatur geiius bumanum, ul ip qtiibusdatn df(monstrct\ir 
quid Taleat miscricors gratia, iii ca:tcris quid justa 
vindicta. Nequc enim utrumque demopstrareiur in 
omnibiis : quia, si omncs remanerent in pcenis just» 
df^mnaijonis, iii nul|aappareret iiuscricorsgralia red- 
iin^piis ' : rursitm, ^i omiics a lenebris iransferrentur 
^p!ucem,ii^nullo appareret sevcriias ' uliionis. In qita 
propterea inulto plqres qu^in in illa sunt, ut sic ostep* 
d^tur quid omiiibus deberetur. Quod si omnibus red- 
(ifsretur, justitiam vindicantis juste nemo reprebon- 
^^ri't : quia ycro {SLin niulli exinde liberantur, est 
pnde a^aiii^r maximx gratiae gratuito muueri iibov 
^niis. 

CAf^UT XIII. — Conlra ofnnionem eorum 9K1 pu^t 
^minoiit tuppUcia post mortem eausti pnrgationu 
a^hiberi. 

Platonici quidem, qnamvis impunita nulla velint 
esse peccaia, lainen omnes pc^as omendationi adhi- 
beri putant, vel bumanis inflicVas leg^bus, vel divinis^ 
ftive in liac vila, sivejfiost mprtem, si aut parcator hic 
cuique, aut ita plcctai^r nt ^ic no|i corri([atur. Ilinc 
eit Maronis illa sei^teQtia, ubi cum dixisset de terrcnia 
Corporibi|8 moribu^idisque inembris, quod animae 

Hinc roetuunt oup\imtque, dolent gaudenlque, ncc auras 
^MSpldunl, clausae teaebris et carcere caxx); 

^utus adj^nxil, alque ait : 

Q^in et SDpremo cum tumine yUa reliquit ; 
id est, cpm die novlssimo reliquit eas isia vita. 

Kon ^men ( inqu^t) omne mahim miseris, nec fuuditys 

onmes 
^orpores excedunt peste^ penilusque necesse esl 
milla diu concreta niodis iuolescere mbis. 
Ergo exercentiir pceni^ veterumque nu^torum 
supplicia expendunt : aliae |)anduniur inanes 
buspensse ad ventos, aliis sub gurgite vasto 
infectiun eiuitar scelos, aut exnritur igni. 

(iEneid, lip. 6, v. 733-74i.) 

Qui ho^ ppinanlur, nullas pcenas nisi purgatoriM to- 
hint es^ post morlem, ut quoniam terris superiora 
|unt elemenia, aqua, aer, igpis, ex aliquo istoriim 
piiindetur per expiatorias poe^as , qnod terren^ con- 
tagione conirapium est. Aer quippe accipitur in eo 
qiiod ait, Stifp^nso? ad ventos :. aqiia in eo quod ait, 
Sub gurgiie va^to ; igiiis auiem suo nomine exp^essiis 
est, ciim dislt, A^t exuritur igni. Nos vcro etiam in 
hnc quidem inortali vita esse qiiasdam pcenas purga- 
torias confltemur, non quibus aflliguntur quorum vita 

* rlerique Bfss., pritnm. 

* verbum, redtmemts, abest a Mss. 
' ui Mss. plerisque , verita$. 



S. AUGUSTIMI m 

vel non inde fit mdior, vel polhis inde flt pejor; ted 
illis sunt purgatorhp, qul eis coerdti eorrigiintiir. 
Octerae omnes pcen», tive leraporari» , tive sempi* 
temae, siciit uniisquisqiie dirina providetitia tradaiidus 
est, inlenintur, vcl pro peccatis sive prarleritis* siv« 
in qnilHis adhuc vivit ille qui pleciiHir, toI pro exer- 
ceiidis declnrandisqiie virtutibus, per homlnes et an- 
gelos, seu bonos seu malos. Nani eisi qnisqaam ^ 
roali aliquid allerius Iniprobitaie vel errore paiialnr , 
peccat quidem homo, qui vel ignorantia, vd tnjuslitia 
cuiquam mali aliqnid facit : aed non peccat Deiis, qni 
josto, qiiamvis occulio, judicio fieri sinil. Sed |eo- 
porarias poanas alii in hac vita lantum, alii post inor« 
tem, alii el nunc et lunc, venimtaroen ante judicinm 
illud severissimum novissimumqae pat!«intor. Non 
autem omnes veniunt in sempiternas poecfis, qu« posl 
illud judiciam sunl fulor» *, q«i posi rooneni sasti* 
nent lemporales. Naro quibosdaro, qnod in isto imhi 
reroiltitnr, remiiti in futuro saeculo {Matih. \it\ S2), 
id est, ne futuri saeeuli xtemo siipplicio ponianuir, 
jam supra dlxlmus. 

CAPUT XIV. — De pcenit tempmHbui isltRS vitm^ 
quibus fubjecta est fiumana conditio. 

Rarissimi sunt autero qui nullas in hac vita, sed 
lantum post eam pcenas luunt. Fuissc tamcn aliquos» 
qui usque ad docrcpitnm senectutem ne levissimam 
quidem febriculam senserint, quietamque duxerml 
vitam, ipsi et novimus ct audivinp^us : quanquam vita 
ipsa rooruliuro tota poena sit , quia tota tentalio esl^ 
sicutsacrae (.iitenc personant, iibi scripturoest, Num>^ 
quid non tentatio est vita humana vitper terram {Jok m^ 
ii tee. LXX)? Non enim pana poena est ipsa insi^ 
pientta, vei imperitia, quae usque adeo fiigienda me- 
rito judicatur, ut per pcenas doloribus plenas pueri 
cogantur quaeque artificia vel litteras discere : ipsuro- 
quc discere, ad qiiod poenis adiguntur, tam pcenale 
est eis, ut nonnuiiquam ipsas poeiias per qnas com- 
pellunlur discere, malini ferre, quam discere. Quis 
antem non exhorreat, etmori eligal, si ei proponaiur, 
aut mors perpciieiida, aut rursus inlantia? Qnae qui- 
dcm quod non a risn, sed a fletu orditur hanc lucero, 
quid malojrtim ingressa sit^ nesciens prnphctat quo- 
dammodo. Soium , qiiando natiis esl, fcrunt risisso 
Zoroastrem {a)^ nec ei boni aliquid monstrosas risus 
ille portendit. Nam magicaram arlium fuisse perhibe*. 
tur inventor : quae quidero illi nec ad praesentis vilas 
vanaro f^icitatem contra suos inimicos prodesse po- 
merunu A Nino quippe rege Assyriorum, cum essel 
ipse Bactrianorum, bello superatus est. Prorsus quod 
scriptum esl, Grave jugum supcr filios Adam , a di^ 
cntusd^ ventre matiris eorum^ usque in diem sepultwrm 
i^ matrem ojnnium {^ccli^ XL, 1), usque adeo iropleri 
necesse esi^ ut ipsi parvuli per lavacrum regenera- 
tionis :^b originalis peccnti, quo snlo tenebantur, vin- 
culo jam solmi, roala timlta paiientes, nonnulU et in- 

> vlnd. Am. etMss.,^faiie. 

< Editi, hissunt futurm: A))cst, AJs, abonmibus nia^mpr|;i 
plis. 

(a) rlinios, lib. 7 Bist. nat., cap. 15,in fin. 



7» 



UBEn viGEsmtJs pRiinis. 



7M 



cursus 8piriluuiii malignorum aliquaiido palianUir. 
QuaR quidem passio absit ul eis obsii , si haiic vitam 
in illa xtate, etiam ipsa passione ingravescenie et aoH 
mam de corpore exoludente, finierint (a). 
GAPUT XV. — Quod omite opti« ^aiia Dd emenlig 

n6$ de profundila^ weuris nudi^ ad fuiuri eescuU perm 

tineat novitatem, 

Verumtamcii in gravi jugo quod posilum est super 
niios Ad:)m, a die e&iius de feiiire matris eoruniy 
usque in diem sepuliuroe in mnlrem omniuro, eliam 
lioc malum mirabile *■ reperilur, ut sobrii simus, at- 
que inielligamus lianc vitam de pccoato il|o nimis 
pefario, quod in paradiso perpetratiim est, faclam 
nobis esse poenalem» totumque quod nobiscom agitur 
per Testamentum iiovum, non pertinere nisi ad novi 
saHsiili bxreditalem novam, ut bic pignore acoepto, 
iilud cujus boc pignus est suo lempore consequamun 
fiMnc autem ambulemus in spe, et proticienies de die 
111 diem» spiritu facta carnis mortificemus {Rom, vni, 
13). iVopil enim Dominus qui mni ejus (11 Tim. Ii,i9); 
et, Quol^ot Spirilu Dd aguntur^ /ti filii sunt Dd(Bom. 
viu, i4), Sed gratia, non naturn. Unicus eniin natura 
Dei Filius, propter nos roisericordia ractiis est filius 
bominis, ut nus jiatura filii Iiotninis, filii Dei per il- 
lum gralia ficremus^.Mnncns quippe ille immutabilis, 
naiuram nostram, in qua nos susciperet» suscepit a 
nobis ; et tenax divinilatis sux, nostrse infirniilatis 
pariiceps factus esl ; ul nos in mclius commutati, 
quod peccatorcs morialesque sumus, ejus linmorlalis 
et justl ' partioipaiionc amitlamus, et qiiod in natura 
nostra lionum fecit, impletum summo boiio in ejus 
iiatunB bonitate servemiis. Sicnt enim per ununi 
bomineni peccantem (/d. v, 13) in boc lam grave 
inalum devenirous : ita per uiiuiii liomiiicm etirodem- 
que Dcuro justilicantcro ad illud boiiuni kiro sublime 
veniemus. Ncc qiiisquaro sc dehet ab isto ad illuro 
transisse coiifidcre, nisi cuin ibi fuerit, ubi tcnt^itio 
nulla erit ; nisi pacem lenucril, quain iielli biijiis, in 
quo cnro concupiscit adversus spiritum el spirilus 
•ndversus carncm (Gatal. v, 17)f niultis el variis cer- 
laminibus qiixrit. tloc auteni bclluin nunquain ullum 
esset, si natura huniana per liberum arbiirium in 
reclitudine, in qua facta cst, perslilisset, Nunc vcro 
qu.-c paccin felix curo Deo liabere noliiit, sccuro pii- 
gnatinfelix,etcuin sit bocroaluni roiserabileS melius 
tist taroeii quaro priora viue bujus. Melius confligilur 
quip()e curo vitiis, quam curo ' sine ulla confliclione 
doininanlur. Melius est, inqiiaro, belluro cum spe 
a*temnc pacis, quam sine ulla liberationis cogitatioiie 
cipiivitas. Cupimus quidem ctiam hoc bello carerc, 

« Edlii, hoe medium ndserabUe, Plerique Mss., hoe malMH 
ndralnie : scilicet in parvuUs i|isis regeneratis» de qnibus 
••jperiore capiie. 

* sola editio Lov., fUH Dei per iUius greHmn fiere^ 
mus. 

* ita omnes Mss. At editi, ejus immortalitatu et Justt- 
Hm . pauloque post loco, implAim^ ildem babebant, im» 
pletu 

^ sic Biss. Edili verOt et hoc quoqm cum miUum sH ndse^ 
rqbite. 

* Al>esi, cHm, a piuribus Msa. 
{fl} coof. Enclurid. n, |T< 



el ad capessendam ordinatisslmam pacem, ubi flr* 
mlsslma subilitate polioribus Inferiora subdantnr, 
igne divini omoris accendlmiir. Sed si, quod absit» 
Ulius tanti boni spes nulla esset, malle debuimiis in 
bajQS eonflietatioBis molestia remanere, quam vitlii 
in nos dominationem non eis resistendo permll« 
tere (a). 

OAPUT XVI. — Sub quibus §rntitB legibus omnes re- 
generatorum habeantur atates. 
Verum lanta est Dci misericordia in vasa miseri- 
cordkn qux prseparavit in gloriam, ut etiam prinia 
hominis «tas, id est, infanlia qoae sine ullo renisu 
subjacet oami, et seconda quas pueriiia nuncupatur, 
«bi nondum ratio suscepit banc pugnam» et fere siik 
omnibus vitiosis delectationibus jacet, quia licet jam 
fari valeat, et ideo in(bntiain tmnsisse Tideatiir, non* 
duin in ea est prascepti capax inflrmitas meiitis ; si 
sacraroenta Mediatoris acceperil, elianisl banc in eis 
annis vitam flniat, translata scilicet a potesiale tene- 
braruro iq regnum Cbrisli, non soluro poenis non pra*- 
paretur seternis, aed ne ulla quidero post nioriem 
piirgaloria torroenta patiatur. Sufficii eniro sola spiri- 
tualis regeneratio, ne post roortero obsit qiiod carna- 
lis generatio curo roorie contraxit (b), Cimi autem 
ventom fuerit ad statem, qujc praeceptum ]am capit, 
el subdi potest legis imperio, suscipiendiiin csl bet- 
luro contra vitia, et gerenduro acriter, ne ad ilarona- 
bllia peccata perduoat. Et si quidem nondum vicio- 
riarum consuetudine roborata sunt, facilius vincuntur 
et eedunt : si autem vincere atqiie imperare consue- 
vei unt ^ laboriosa diflicultate superantur. Neque id 
fit veraciter alque ainceriter, iiisi ver.c * delectatione 
jiisiitiae : haec est auiem in fide Cbrisii. Nani si lex 
juliens adsit, et spiritiis jiivaiis desii per ipsani pro- 
bihilioncin desiderio crcscenle atque vincenle pec- 
cati, ctiam reattis pncvaricalioiiis acccdil. Noniiun- 
qiiam sane apertissiroa vilia aliis viiiis vincuntur 
occiiltis, qu» puiantur essc vinules, in quibus regnal 
snperbia et qu^daro sibi placcndi allitudo ruinosa. 
Tuiic ilaque vicu vitia depulaiida suiit, curo Dei 
aroore viiicuntur, qui ro nisi Dciis ipse noii donat, 
ncc allter iiisi per Mediatorero Dei et boroinuro bo* 
niinero Jesuro Cbristuro, qiti facttis est pariiceps 
roortaliUilis nostrae, ut nos pariiripes faceret divini- 
tatis sux. Paucissiroi autero simt tanUe felicilatis, ut 
ab ipsa ineuiite adolescentia niilla daronabilia pec- 
oaU cominittant , vcl in flagitiis , vel in facino- 

» iJbv., infimdora. EdiU alii et plcrique manascripU, 

inferiora. 

« Mss., consuerunt : el sic allbi i^issim. 

» viod. Am. Er. et altquot. Mss., tera. 

(a) Hoc eiiam dixerunt pbilosophi, qui aniinas mortalea 
aut diulumas tantiim posueruut. Nam , vel omni prelio 
sei>osito, bene vivere pjus Juval, quam niale ; et ipsa vir- 
tus esl sibi amplissinium pKEmiuni ; tclicioresque sunj,bi«l 
eliam dum hic vivunt, quam mali quanUimlibet fbrti^nati : 
atque boc est qupd chrislus secUtoril)us suis ampbn;i, iner- 
cedero non modo in futura proroittit vita, sed etiam ii|i,pra>- 

senu. Ujd vives. ^ . 

(If) uifsintibusetpueris»rodesseBaptisniumdocct:quo^ 

modo autem iisdem irosll in ea aeutedecedtmtibus, noo 

bjcaperit. sed vide Ei>isu>lam 08, ad Bouifi^um. Biaw 



751 DE CIVITATE DEI, 

ribus , vel in nefariae ciijusquam iinpielalis er' 
rore , sed magna spiritus largitalc opprimaiil , 
quidquid eis possel carnali delecuilione dominaii^ 
Plurimi vero prxceplo iegis acceplo, cum prius vicii 
fuerinl prxvalenlibus viiiis el prxvaricalores ejus 
effecti, lunc ad gratiam coiifiigiunt adjuvantem, qiia 
iiant el amarius poenitendo, et vebementius pugiian- 
do, prius Deo subditn, atque ila carni preposita 
menle viclores. Quisquis igitur cupit pcenas cvadere 
sempiternas, non solum bapiizetur, veruin etiam ju- 
stificetur in Cbristo, ac sic vere transeat a diabolo ad 
Christum. Piirgatorias autem poenas nullas futuras 
opinetur, nisi ante illud ultimum tremendunique 
jodicium. Nequaquam tamcn negandum est, etiam 
ipeum aeternum ignem pro diversitate meritorum 
qiiamvis malorum aliis leviorem, aliis futurum esse 
graviqrem, sive ipsius vis atque ardor pro poena di- 
gna ctijusqne varietnr, sive ipse aequaliter ardeat, scd 
non aH|uali molestia sentiatur. 

CAPUT XVII. — De hi$ qui pulanl nullormn hominum 
poenas in (Blernum etse man$ura$, 

Nunc jam cum miscricordibus nostris agendum esse 
video, et paciHce disputaiiduni, qui yel omnibiis illis 
hominibiis, quos justissimus Judex dignos gcbeniix 
supplicio judicabit, vel quibusdain corum nolunt cre- 
dere poenam sempitcrnam futuram, scd post ccrli 
temporis melas pro cujusqiic pcccati quantitate lon- 
gioris sive brcvioris * eos inde existitnant liberandos. 
Qiia in re misericordior profccto fuit Origenes, qui 
et ipsum diabolum atquc angelos ejus post graviora 
pro inerilis ct diuturniora supplicia ex illis cruciatibus 
erucndos atque sociandos sanctis Aiigclis credidii (a). 
Sed illum et propier lioc, et propter alia nonnnlla, et 
maxime propter alternaiites sine cessatioiie bcatitu- 
diiies ct miserias, et statutis sxculoruni intervallis 
ab istis ad illas, alquc ab illis ad istas ilus nc reditus 
interminabiles, non iinmerito reprobavit Ecclcsia(6): 
quin' el boc quod misericors videbatur ami$it,racicn- 
do sanclis vcras miserias quibus poenas luercnt, et 
falsas beatitudines in quibus verum ac securum, lioc 
csi, sine timore ceriuni scmpiterni boni gaudium non 
liaberent. Longe autem aliter istorum iniscricordia 

* Er. et nonnulU Hss., quidqmd in ei$ po$$et camuli de- 
lectatione damnari. 

' Ijov., longiore$ sive breviore^. Ediii vero alii et Mss., 
lonqioris siveorevioris ; ul referalur ad, temporis, 

* Sic juxu uorel , Elcmenl. Crltic, iiag. 454, In B. , 
quia. M. 

(a) Ita Impie docuisse Origenem, tesles sunt cliam Epi- 

iibanius, in Epistoladeiliius errorihus ad Joauoem ilicroso- 
ymitanian ; Hierouymus , Epislola 61, ad PainmacUiuni, ct 
in Ai^ologia advcrsus RufBnum , et Epistola 75, ad \igilau- 
tium ; et Ipse Augustinus, In libro de Hseresibus, hap,r. 43. 
Genebrardus, in Colleclaneis de vita et scripUs Origcnis , 
cap. 6, illum ab eo errore vindicare conatur. Nam in libro 
de Prindpiis, unde bxc sumpta, id se magis dixisse dispt]^ 
tando et periractando, qnam statueudo et dcfinieodo amr- 
iiiat. CoQo^s. 

(b) origenis errores ab Anastasio papa fiiisse damnatos 
testatur Hieronymus , Apologia adversus (\uflQnum« et Epi- 
stola 78 , ad Paminachium ; item a Tbeophilo in Synodo 
Ale\andrina. rosl Aui^ustinum etiam vigilio papa et Jusii- 
niano imperatore ^ Synodus quinta oecumenica mullis ana- 
thematismis impia et absurda damnavit Origenis dogmata , 
qnc exstant apnd Nicepbonim callisturn, lib. 17, capp. ^, 
28, et itt ejus Cpodlii actioue 4, cap. 11. CoQuacus. 



S. AlGUSTINl 752 

humano errat aflectu, qui hoiniuum ilio judicio dam- 
naioruro miserias lemporales, omnium vero qut vel 
citius vel tardius liberantur, «ternam felicitjrtein pu- 
tant. Quae sententia si propterea bona et vera quia 
misericors est, tanto erit melior et yerior quanto 
misericordior fnerit. Extendatur ergo ac profunda- 
tur fons bujus misericordiae iisque ad damnatos an- 
gelos, saltem post multa atqiie prolixa qoantumlibet 
sxcnia liberaiidos (a). Cnr usque ad universam natu- 
ram manat humanam, et curo ad angeticam ventum 
fiierit, mox arescit 7 Non audent tamen se ulterius 
miserando porrigere, etad liberalionem ipsius quo- 
qiie diaboli pervenire. Verum si aliquis audet, vincic 
nempe istos, et tamen tanto invenitur errare defor- 
iiiius, et coiitra recia Dei verba perversius, quanto 
sibi videtur sentire clementius. 

CAPUT XYIII. — De hi$ qui nm$$imo judicio , pro- 
pter interce$sione$ ^anetQrum^ neminem hominum 
pulant e$$e damnandum. 

i.Sunt ctiam, quales in coUocutionibus nostris 
ipsc sum experlus, qui cum vcnerari vidcantur Scri- 
pturas sanctas, moribus improbandi sunt ; et agcndo 
cansam suam , multo majorem qiiam isti misericor- 
diam l>eo tribuunterga humanum gentis. Dicunt enini 
de inalis et infidclibus hominibus divinitus quidem 
verum prxdictum esse, qiiod digni sunt poeiia ' : scd 
cum ad judicium ventum fuerit , misericordiam esse 
superaturam. Donabit enim eos , inquiunt , miseri- 
cors Deus precibus et intercessionibus sanctorum 
suorum. Si enim orabant pro illis, quando eos patie- 
baiitur inimlcos , quanto niagis quando videbunt hii- 
miles supplicesque prostralos ? Neque cnim credcn- 
duin est , aiunt , tunc amtssuros sanclos viscera 
misericordix , cum fucrint plenissimae ac perfectis- 
simae sanctilatis , ut qui tunc orabant pro inimicis 
siiis, qtiando et ipsi sine peccalo non erant, tunc non 
orcnt pro supplicibus suis , quando nullum cceperint 
babere peccatum. Aut vero Dcus tunc eos non exau- 
diet lot et talcs filios suos , quando in tanta eorum 
sanciitate nullum inveniet oralionis impedimentum? 
Testimonium vero Psalmi, et illi quidem qui permit- 
tunl infidcles alque impios homines sallem loiigo' 
tempore crnciari , et postea dc malis omnibus erui» 
sed niagis isii pro se dicunt esse, ubi legitur : iVwfi- 
quid obUmcetur mi$ereri Deu$ , aut continebit in ira 
$ua mi$eratione$ $ua$ {P$aL lxxvi , 10)? Ira ejus est, 
inquiunt , ut omnes indigni beatitudine sempiiema, 
ipso judicanle puniantiir siipplicio seinpilerno. Sed 
si vcl longum , vcl prorsus ullum esse permiseril, 
profecto ut possit hoc ficri , coiitiiiebit in ira sua 
miserationcs suas , quod eum Psalinus dicit non esse 
facturum. Non enim ait , Numqiiid diu conlinebit in 
ira sua miscralioncs suas? sed quod prorsus noii 
contiiicbit, ostendit (6). 

1 vox, poena, abest ab editis vfaid. Am. Er. et omnl- 
bosMss. 

(a) Et istos quoque snpnlidis Kberabat origenes , sicut 
ex saactis Aogelis procedente tempore diabolos iaciebat • 
qiue illios enni vimsiriidim^. Ldd. Vivbs. 

(b) vide iufra, cap. ii, et Euchirid. p. !», cap. 111 



753 LIBER YIGCSIMUS PRIMUS. 

S. Sie ergo isti volunt judicii Dei comminalionem 
non esse mendacero , quamvis sit neminem damna- 
lunis, quemadmodum ejus comminationem, qua dixit 
eversurum se esse Niniven civitaiem {Jonm ni, 4), 
mendacem non possumus dicere ; et tamen non fa- 
ctum est, inquiuiit, quod sitie ulla condilione prx- 
dixit. Non eiiim ait , Ninive evertelur, si non egerint 
poenitentiam, seque correxerint : sed lioc non addito 
prxnunliavit futuram eversionem illius civitatis. Quara 
coinminationem proptcrea veraceni piitanl , qiiia hoc 
praedixit Deus quod vcre digni erjut patl, quamvis 
hoc non esset ipse raciiirus. Nain clsi pQcnitentibiis 
pepcrcit, inquiunt, utiquc illos poenilen:iam non 
igiiorabat acturos, et tamen absoluie ac deflnite eo- 
rum eversionem fiiiuram essc prxdixil. Hoc ergo 
eral, inqiiiunt, in veriiale severiialis, quia id erant 
digiii ; sed in ratione miseralionis non erat , quam 
non continuit in ira sua , ut ab ea poena supplicibus 
parceret, qoam fuerat conlumacibus comminatus. Si 
ergo lunc pepercit , aiuiii , qiiando sanctum suum 
Prophelam fuerat parccndo conlristaliinis , quanto 
magis tunc miserabilius supplicantibus parcet, qunn- 
do ut parcat omnes sancti ejiis orabunt? Sed hoc 
quod ipsi suis cordibus suspicanlur , idco putant 
Scripturas tacuisse divinas , iit multi se corrigant, 
Tel prolixarnm vel xlernaruni timore poBnarum, et 
8int qui possint orare pro eis , qui se non correxe- 
rint : nec tamen opinanlur omni modo id eloquia 
divina tacuisse. Nam quo pertinet , inquinnt , quod 
Bcriptum est , Quam muUa multUudo duleedinU 
tum, Domine^ quam ab$condisti meluentibut te {Psai, 
XXX, 20) ! nisi ut inielligamus propter timorem faisse 
fit)sconditam misericordi.-e divinnc tam mullam se- 
cretamque dulcedinem? Adduiit etiam propterea 
dixisse Aposlolum , Conclusit enim Deus omnes in tn- 
fidelitate , ul omnium mitereatur {Rom, xi , 32) , qiio 
sigiiiflcaret , quod ab illo ncnio damnabilur. Nec isti 
lainen qui hocseniiunt, hanc opinionem suani usqne 
ad liberationem vel nullam damnationem diaboli 
ati|ue angelorum ejus exienduni. Humana quippe 
circa solos homines moveiitur misericordia, et cau- 
sani maxiine agunt sunm , pcr generalem in geiius 
hiimanum qiiasi Dei miserationem iinpunitalem fal- 
sani suis perdilis moribus pollicentes : ac per hoc 
Buperabiiiit cos in prxdicanda Dei misericordia, qui 
banc impunitatem etiam principi daemonum et ejus 
saiellitibus pollicenlur. 



754 



CAPUT XIX. — De his qui impunitatem omnium pec- 
catorum promiUunt etiam hareticit , propter partici" 
pationem corporis Christi, 

Iiem sunt alii , ab aeterno supplicio liberalionem, 
nec ipsis saliem omnibus hominibus promittentes, 
scd tantummodo Gbrisli Baplismate ablutis, qui 
pariicipes flunt corporis ejus, quomodolibet vixerint, 
in quacumque hseresi vel impieiale fuerint , propter 
illud (|uod ail Jesus : Hic est panis qui de coelo descen^ 
dil, tt( si quis ex ipto manducavmt , non moriat%r, 
Ego sum pdnit tivut , ^tcr de coelo deteendi : ti quit 



manducaverit ex hoe pane , vivet in wtemum (Joan. ti, 
50-52). Ab aeterna ergo morle, inqniunt, necessa 
est istos erui , ct ad vitam aeternam quandocumque 
perduci. 

CAPUT XX. — De his qui non omnibut , ted iis lan- 
tum qui apud Catholicot sunt renati , etianui postea 
in multa crimina erroresque proruperint^indulgenliam 
pollicentUT. 

Item sunt qui boc nec omnibus habentibus Bapti- 
smatis Chrisii et ejus corporis sacramentum , sed 
solis Calhoiicis, quanivis male viventibus pollicentur ; 
quia non solo sacrameiito , sed re ipsa manducave- 
runt corpus Christi , in ipso ejus corporo constituli, 
de quodicit Apostolus, Vnus panis^ununi corpusmulli 
tumut (I Cor. x , 17) : ut etiamsi poslca in aliquam 
hseresim vel etiani in genillium idololatriara lapsi 
fuerint , tantum quia in corpore Christi, id est in 
Ecclesia caiholica , sumpserijint Baptismum Cbristi 
et manducaveruiit corpiis Christl , non moriantur in 
aeternum , sed viiam qitandoque consequantur aeter- 
iiam; alque illa omiiis iinpieias quanlo niajor fuerit, 
non eis valeal ad aetcrnilatem , sed ad diuturnitatem 
magnitudinemque pcenarum. 

CAPUT XXI. •— De his qui eot qtu permanent in 
catholica fide , etiamsi petsime vixerint, et ob hoc uri 
meruerint , tamen propter fidd fnndamentum talvan" 
dot esse definiunt, 

Sunt nutcm qul propter id quod scriptum est, Qui 
perseveraverit usque in finem , hic sntvus erit {Matth, 
XXIV, 13) : non nisi in Ecclesia catholica perseveran- 
tibus , quamvis in ea malc vivenlibus , hoc promit« 
tuiit, per ignem videlicel salvandis mcrilo fundanieiiti, 
de quo ait Apnstohis , Fundamentum enim aiiudnemo 
potest ponere , prteter id quod positum ett , quod ett 
Christus Jesut. Si quis aulem cedificat super fundamen- 
tum hoc aurum , argentum , lapides pretiotos^ Ugnn, 
fenum , stipulam , uniuscujusque opus manifcstabitur, 
Dics emm declarabU ; quoniam in igne revelabitur , et 
uniuscujusque oput quale sU , ignis probabU. Si cujut 
opus permanserU quod superoidificavit, mercedem acci- 
piet : si cujus opus autem arserit , damnum patietur ; 
ipse aulem talvus erit , sic lamen quasi per ignem (I Cor, 
m, 11-15). Dicunt ergo cujuslil)et vitae catholicum 
Christianum Cbrislum habere in fundamento , quod 
fundamentum nulla haeresis habet a corporis ejua 
uiiitatc prxcisa. Et ideo propter hoc ruiidainentum, 
etiamsi malse vit?P! fiieril catholicus Christianus, velut 
qui su)>eraediflcnverit ligiia , fenum , slipnlam, putant 
eum salvum fleri per ignem, id est, post poenas ignis 
illius liberari , quo igne in uliimo judicio punienlur 
mali (a). 

CAPUT XXII. — De his qui putant ea crimina , qua 
inter eleemosynarum opera comnuttuntur, ad damna- 
tionis judicium non vocari. 

Comperi eliam quosdam putare eos tantummod^ 
(a) conf. Encfairid. n. 18» initio. 



785 DE CIVlTiiTC OEI, 

arsuros illius aeternitale siipplicii « qui pro iieccaiis 
tuis facere dignas eleeniosyiias negligunl , juita illud 
apoitoli Jacobi : Judicium autem nne miiericordia iUi 
qui nan fecit mitericordiam (Jacobi ii , i3). Qiii crgo 
fecerit, inquiunt , quamvis mores in melius non niu- 
ta? erit , sed inter ipsas suas elecmosynas nefarie ac 
nequiter vixeril , judicium illi cum niisericordia fu- 
turumest, utaut nulla damnatione plecialur , aiit 
post aliquod tempus sive parviim , sive prolixum, ab 
iria damnatione liberetiir. Ideo Jiidicem ipsum vtvo- 
nim alque mortuorum noluisse existimant aliud com- 
niemonire se esse dicturum , sive dextris quibus est 
yitam daluriis aeiernam , si? e sinistris quos aelerno 
supplicio damnatunis {Matth. xxv, 55 iqq^^t nisi 
cleemosynns sive f:ictas , sive non factas. Ad boc 
pertifiere aiuiit et in oraiione Dominica quotidlanam 
postiilationem : Dimitte nokis debita nostra , sicut et 
no$ diimttimus debitoribus nostris {Id, vi , i2). Quis* 
quis enim illi qui in eum peccavit, dimittit ignoscendo 
peccalum , procul dubio eleemosyiiam facil. Qiiam 
rem Dominus sic ipse coinmendavit , ut diceret : Si 
enim aimiseritis peecata homimbus , dimittet vobis et 
Pater vester peccata vestra : si autem non dimiseriti» 
hominibus^ ncque Pater vester qui in calis est^ dimittet 
90bis {Ibid,, 14, 15). Ergo et ad lioc genus eleemo«« 
tynaruro pertinet quod ait apostolus Jacobus , judi- 
cium futurum sine misericordia ei qui non fccit 
nifsericordiam. Nec disit Dominus, inquiunt, niagiia 
fal parva ; sed » Dimittet vobis Pater vester peceuta 
vistra^ st et vos dimiseritis homimbui. Ac per boc 
putanl etiam eis qui perdile vlxerinl, donec claudant 
diem viis hujiis extreroum, per hanc orationem, 
qQaliacomqne et qnaniacumque fuerinl, omnia quoii*- 
die peccata dimitii , sicui ipsa quotidie frequenUitur 
oraiio , si hoc taniummodo custodire meniineriiit , ut 
quando ab eis veniam pelunt , qui eos peccato qiiali- 
comque Ixserunt, ex corde dimittant. Gum ad baec 
omnia, Deo donante, respondero, liber isie clauden- 
diis e.«t (a). 
CAPUT XXIIL — Con/ra opinionem eorum qui di- 

cnnt , nec diabpli , nec honnnum malorum perpetua 

fulura supplicia. 

Ac primum quxri oportct atqiie cognosci, cur Ec- 
clesia ferre nrquiverii bominum dispulaiioiicm, dia- 
bolo eliam posl mnximas et diuturiiissimas poenas , 
pnrgatioiiem vel indulgentiam poUicenteni. Ncque 
eniiQ tot sancii ct sacris veleribus ac novis Litieris 
croditi, mundaiionem et rcgni ccelorum beatitudiiiem 
post qunliacumque et qiianlacumque siipplicin, qua-* 
libuscumque et quantiscumque aiigclis invidcrunt: 
acd potiiis viderunt divinam vacuari vel inlirmari 
iion possc scntciitiam , qiiam se Doiniiius pnenun- 
^iavit iii judicio prolaturum atque diclurum, Discediti 
a me, maledicti, in ignem «rfcnttim, qui paratus est dia^ 
bolo et angelis ejus(Malth. xxv, 41). Sic quippe osien* 
dit aetemo igne diaMum et angelos cjus arsuros. Et 
qiiod scriptum est in Apocalypsi, Diabolus qui sedu^ 
cebal m, miMtM est in stagnum igni^, et sulphuris^ qua 

(a) conf. Encbirid. nn. {% iSK 



S AUGUSTINI 7j« 

it bestia et vseudopropheia; et eruaabuntur dk ae nocte 
in SfLWuia smutorum {Apoe. xx, 9, 10). Quod ibi dictum 
esl , alernum ; hic dicturo est , in seeeuta eeBeutorum . 
quibus verbis nihil Scriptiira divina signlficare con- 
suevit, nisi quod flnem non babct temporis. Quaro- 
obrem prorsus nec alia causa, nec justior atque mani • 
lestior iiiveniri potest , ciir verissiina pictaie leneatur 
fixum et immobile , nullum regressnro ad justitiam 
vitamque sanctoruro diaboluro et angclos cjas faabi- 
luros, nisi quia Scriptura, quac nemincm fallii, dicil cis 
Deum non peporcisse ( II Peir. ii, 4 ), et sic ab illo 
esse interiro praedamnatos, ut carceribus caliginis in- 
feri ^ retrusi traderentur scrvandi , aique ullimo ju- 
dicio puniendi, quaiido eos aiienius ignis accipiet, ubi 
cniciabuntur iu sx^cuta saeculorum. Quod sl ita est, 
quoinodo ab bujus aeternitate pcenae, vel universi, vd 
quidam bomines post quantumlibel teroporis subtra- 
hentur, ac non staiim eiiervabitur fides, qoa creditur 
sempiternum daemonuro futurum esse supplicium ? Si 
enim quibus dicetur, Discedite a me^maledieti^ in ignem 
iBternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth^ 
XXV, 41), vel univcrsi vel aliqui eoruro nun semper 
ibi erunl ; quid causae est cur diabolus et angeli ejus 
semper ibi futuri esse credantur? an forte Dei scu- 
lentia, quse in malos et angelos et homines proferetur« 
in aiigelos vera erit, in homines falsa ? Ita planc hoc 
erit , si iion quod Dcus dixit, sed quod sospicantur 
bomines plus valebit. Qiiod fieri quia non potest, nou 
argumcntari advcrsus Dcum, sed divino potius , duro 
tempus est, dcbeiit pnrere praecepto, qui seropiterno 
ciipiunt carere supplicio. Deinde quale est aeiernum 
suppliciuro pro igiie diuturni temporis exisiimare *, 
et viiam apternam credere sine fine , cum Christus 
codem ipso loco , in una cademqiie senlentia dixerit 
uUrumque complexus , Sic ibunt isti in suppUcum 
eetemum ; justi autem , tit vitam teternam { Ibid. 46 ) ? 
Si ulrumque aeternum, profecto aut utrumque cum 
fine diulurnum, aut utrumque sine fine perpcto- 
um debet intelligi. Par pari enim relala sunt, hinc sup- 
plicium sternuro, Inde viia aelema. Dicere autem in 
boc uno eodemque sensu , Vita aetema sine fine erit, 
supplicium aeternum finem habebit , multum absur- 
dum est. Unde, quia viia aeterna sancioruro sine fine 
erit, suppliciiiro quoque aBternum quibus erit , finem 
procttl dubio non babebit. 

CAPUT XXIV. — Contra eorum seneum^ qui in ju- 
dieio Dei omnibus rds propter sanetorum preees pti- 
lattl esse pareendum, 

I. Hoc auiem et adversus eos valet, qui suas agen- 
tes causns conlra Dei venire verha, velut misericordia 
inajore connntur ; ut ideo vidclicet vera sint, quia ea 
quoD dixit homines esse passuros, pati digni sunt, non 
quia passuri sunt. Donabit cnim eos, inquiunt, pre- 
cibus sanctonim suonim, etiam tunc tanto magis 
orantium pro inimicis suis, quaiiio sunt ntiqoe san- 
ctiores, eorumque elllcaGior est oratio, a exauditiono 

* Sic Mss. Edki vero, inferm, 

• Er. et ix>v., non existimare. Abest, Ron, ah editis aliii 
•l maaubcriptis. 



737 



UBER VIGESlliUS PRIIIUS. 



731 



Dei dignior, jam niilliiiii habentium omnlno peccatum. 
Cur ergo eadem perfeciissima sancUlale » et concta 
Impelrare Talciiiibus miiiidissimis et misericordis* 
Bimis precilMis, etiam pro angelis non orabunt, quibus 
pjiraius csl ignis .Tlerniis, iit Deus senlentinm suam 
initiget , et refleciat iii nieliiis , eosqiie ab illo igiie 
raciat alienos? An eritrorsitan qiiisquam, qui et hoc 
futiiruin esse pnesuniat , afTirinnns eliam sancios An- 
gelos siiiiul cum sanctis liominibiis, qui tiinc aequales 
enint Angelis Dei, pro damnnndis e( angelis et homi- 
nibus oratiiros, ul misericordia non patiantur, quod 
Tcritate merentur paii ? Quod nemo sanu; ndei dixit, 
nemo diciurus est. Alioqui iiulla causa est , cur non 
etiam nnnc pro diabolo ct angelis ejiis oret Ecclesia, 
qiiam Magistcr Deus pro inimicis suis jussit orare. 
llnec igitur cuisn, qua fit nt nunc Ecclesia non oret 
pro malis angclis, qiios suos esse novit inimicos, ea- 
dein ipsa causa est, qua fiet ut in illo tnnc judicio 
etiam pro hominibus xterno ignc cruciandU, quamvis 
perfecia sit sanciitate, non oret. Nunc enim propterea 
pro eis orat, quos in genere humano liabet inimicos, 
qula tempus est pcBniienli» fructuosae. Nam quid 
maxime pro eis orat, nisi ut det UUi Deut, sicnt diclt 
Apostoliis, ffanitentiam , et resipitcafii de didboli (a- 
^M^i, a quo captivi tenentur ucuudum ipnut voluntatem 
( II Tim. II, 25, i6 ) ? Denlque si de aliquibus ita certa 
esset, ut qui sint illi, eiiam nosset , qui licet adbuc 
In hnc vita sint constltutl , tameii prredestinali siint 
In sternum ignem ire cum diabolo ; tam pro eis non 
oraret , qoam nec pro ipso. Sed qiiia de niillo certa 
est, orat proomnibiisduntaxai bominibus iniinicis suii 
in hoc corpore constitutls : nec tamen pro omiiibiis 
exaudilur. Pro bisenim solis exanditnr, qul, etsiad- 
versantur Ecclesio*, ila sunt tamen pnedeslinati , ut 
pro els exaudiatur Ecclesia, et filii eltlciantur Ecde- 
8i:e. Si qui aulein usque ad mortem babebunt cor im- 
popnitens , nec ex iniinicis coiivertentur In filios , 
numquid jam pro eis, id est, pro tallum defunciorum 
spiritibus, orat Ecclesla? Quid ita, nisl qnla jam In 
parte diaboli computatur qul, dum esset Ui oorpore, 
non est translatus in Cbristum ? 

2 Eadem Haque causa est , cur non oretor tunc 
pro lioniinibus xiemo Igne puniendis, qux cauf a est, 
ut neque iiunc, neqne lunc oretur pro angells malis : 
qax itidem caiisa est , ut quamvis pro bominibus \ 
tamen jam nec nunc oretur pro Infidelibiis iinpiisque 
defiinctis *. Nam pro defunctis qulbusdam , vel Ipsins 

^ Editi post, pro hondnibus^ addaot, nmc tim oretur 
etiam mabs : glossema, quod a veteribus libris abesL 

* Hoc loco inserta sont In Eraami editione qasdam, mNB 
■limme reperiuntnr in aliis libris neque cum anteceden- 
tibus et subsequentibtts verbls salis oohaerent : sdHcet 
post, imptittm defuuctiMn sic habet ilbi editio : c Nam pro 
dofunelb qoibQsdaDi, vei ipsius Eodesiae, vel qnormiidan 
pk)nim exaodKur oratio ^us, licet qui hi Cfaristo renatl «m 
adeo iu male vixerint in corpore, nt laH miserioordla h«- 
beanUir indigni, nec ildem sle bene, ut inveniaotur tall 
miserioordia non egere. Talea ethRO oonstat ante kiificM 
diem per pcenas temporale8,qiiaseonimspiritns patrantnr 
purgatos recepth oorporibus, aetemi ignis sapDHciis noo 
U^end06.QnodsiiUett,qiiMdtoMlom e8tdeliia,qnitai 
siaUU viu inveniuntnr hi die Jodicil, ki est, qnos hi^usinodi 
di<!8 ille viventes hiveneril, ma qoodsBi modo aae mo- 
Deolo muriaotar el resvgant, et noorit apoUam, atpfo 



Ecclesiac . vel qnonimdam piornm exaoditar oralio : 
sed pro his qiiorum iri Christo regeneratomm neo 
usque udeo viu In corpore male gesU est , ut UH 
misericordia judicetitnr dlgni non esse, nec usqtie adeo 
b(>ne, ul talem misericordiam reperiantur necessariam 
non habere. Sicut etiam facla resurrectione mortoo^ 
ruiii non deerunt quibus post pcenas, quas patiuntor 
spiritus mortnorum, impertiatur misericordia , ut iil 
ignem non mitunlur xternum. Neqiie enim de qui* 
biisdam veraciter diceretur, quod non eis remltutof 
neque in boc sa^^ulo, neque In fuluro (Matth. xii« 
5^) , nisi essent qulbus, eui non in isto , Umen re- 
miiietnr in futuro. Sed cum dlctum fuerit a Judied 
vivorum alque mnrtuorum, Venite , benedicti PatrH 
mei^ possidele paratum vobis regnum a conUitutioni 
mundi : et aliis e contrario, Discedite a me^ matedicti^ 
in ignem (Blernum , qui paratus est diabolo , et angeHi 
ejus; ef, tbunt isti in gupplicium oBtemum, justi autem 
in vitam memam { td, xxv, 54, 41,46): nimbe 
pnesumplionls est diccre , cuiqiiam eorum acternom 
siipplicium non fuluntm , qiios Deiis ituros in sup- 
plicium dixit setemum , ut per bujus prapsnmptionii 
persiiasionem facere, ut de ipsa quoqne vlu tcI de* 
sperelur vel diibitelur a^terna. 

3. Nemo iuque sic iiitelligat Psalmum canentem* 
Numquid oblivisceiur misereri Deus , aut continebil hs 
irasiia miserationes suas (PsaL Lxxvi, iO)? m opi* 
netnr de hominibus bonis veram , de malis fahiam , 
aut dft bonis bominibus et malis angelis veram , de 
malis auiem bominibns falsam Dei esse senienliam. 
Hoc enim quod ait Psalmus , ad vasa roisericordis 
pertinet, et ad filios promissionis, quorum erat uniio 
etiam ipse Propheu ; qui cum dixisset, Numquid obli» 
viscetur misereri Deus , aut continebit in ira svo nitie* 
rationes suas? continuo subjecit, Et dtxt, Nunc coepk^ 
hme est immutatio dexterte Excetii {Ibid, {!). Exposall 
profecto qoid dixertt , Numquid continebit in ira Mft 
miserationes suas? Ira cnlm Dei est etiam ista Tim 
morialis, ubl homo vaniuti similis facius est, et dlee 
ejiis velut ambra prnRlereunt {Psal. cxliii, 4). In qiia 
tamen ira non obliviscitur misercrl Deus , faciendo 
solem suum oriri soper bonos el inalos , el pluendo 
super justos et Injustos ; ac sic non continet in ira 
sna miscrationes suas (Matth. v, 45) : niaxlmeque In 
eo quod expressit bic Psalmus , diccndo, Nunc caplf 
h(Bc est immutatio dextera Excelsi : qaotiiam in hae 
ipsa xrumnosissima viu, qnne ira Dd est, vasa mise* 
ricordix mntat in melius, quamvis adbuc in bajns cor* 
ruptioois miseria maiieat ira ejiis, qiiia ncc in ipsa Ira 
sua continet miseraiiones suas. Cum ergo Isto roodo 
compleatiir dlvini illius cantici veritas » non esi eam 
necesse etiaro illic inidligl, nbi non pertinenles ad 
dvltatem Dei sempiierno snpplicio punientiir. Sed 

eis aut oratio sanctorom possit aiidiri, ant eoram ante jii* 
didom temporali poua purgart? iiumquid dlcendi sunt 
demo Igni nonqnam absolvendi tradi pqsse tempore indl- 
di, quibus vitam talem egisse ooncedimas, ut si antejndi* 
dom mortoi essent, temporaTi snpplido ac amciomm ora« 
Uonibas mundarentur T Ipaios qaippe Eodesi» vet qiionmi- 
dam piomm exanditar orAio, sed pro hisqooraro in chriam 
regeoeraiorom^ ■ ete. 



73» 



DE aVITATC DEIt S. AUGtlSTlNl 



740 



quibus placel isiani sententiam usque ad illa impiorum 
tormenia protendere^ saltem sic inleUigant , ut , ma- 
nente in cis ira Dei , quae in xierno est pronuntiata 
supplicio, non contineat Deus in hacira sua misera- 
liones siias , et Taciat eos non tanta quanta digni sunt 
poenarum airociute cruciari ; non ut eas poenas vel 
nunquam subeant , tcI aliquando finiant, sed ut eas 
mitiores quam mcrila sunt eorum levioresque palian- 
tur. Sic enim et ira Dei manebit, et in ipsa ira sua mi- 
serationes suas non continebit. Quod quidem non ideo 
confirmo, qnoniam non resisto. 

4. Caeterum eos qui putant minaciler potius qnam 
veraciter dictum, Discedile a me, maledicli, in ignem 
(Blernum; eijbunl isti in supplicium (stemum{MaUh,ixv, 
41, 46 ) ; et , Crudabuntur in tascula mculorum {Apoc. 
XX, 10), et, Vermiseorum non morielur, el ignis non 
exstingueiur {Itai. Lxvi, 24), et csctera hujusmodi, non 
lam ego, quam ipsa Scriptura divina plaiiissiroe atque 
plenlssime redarguit ac refellit. Ninivitae quippe in 
hac vita egerunt poenitentiam (Jonoe iii, 7); et ideo 
fructuosam , velut in boc agro scminaiites , in quo 
Deus voluit cum lacrymis seminari, quod postea cum 
Ixtilia meteretur ( Psal. cxxv, 6) : et tamen quis ne- 
gabit, quod Dominus praedixit, in eis fuisse comple- 
tum, nisi panim advertat, quemadmodum peccatores 
Deus noii solum iratus, verum eliam miseratus evertat? 
Evertunlur enim peccalorcs duobus modis , aut sicut 
SudomiUB, ui pro peccatis suis ipsi homines punitmtnr, 
aut sicut NiiHVitae, ut ipsa Iiominum peccata poeni- 
tendo dcstruaptur. Factum est ergo quod prxdixit 
Deus : eversa est Ninive qux niala erat, et bona aedi- 
ficata est quje non erat* Stanlibus enim moenibus at- 
que domibus, eversa esl civitas iii perditis moribus (a). 
Ac sic quamvis Proplieia fuerit conlristalus, quia iion 
est factum quod ilii homnies timuerunt illo propbe- 
lante venturum {Jonaw, i-3): factum est tamen 
quod fuerat Deo praesciente prxdictum; qiioniam 
noverat qui pra^dixit , quomodo in melius esset im- 
plendum. 

5. Ut autem noverinl isti in perversum misericor- 
des quo pertincat quod scriplum est , Quam multa 
muUitudo dulcedinii tum , Domine , quam abtcondi$fi 
timentibu$ te ! legant quod sequitur, perfectsti autem 
$perantibui in te { P$al. xxx, 20 ). Quid est, Ab^con- 
disti timentibuSf per(eci$ti $perantibu$, nisi quia illis 
qui timore poenarum suam volunt justitiam consti- 
tuere quae in lege est, non est jusiitiaDei dulcis {Rom. 
x^ 3), quia nesciunt eam? Non enim gustaverunt eam. 
In se namque speranl, nonin ipso : et idcoeis abcon- 
ditur multitudo dulcedinis Dei ; quoiiiam timent qui- 
dem Deuin, sed illo timore servili , qui iion est in 
charitate, quia perfecta charilas foras mittit limorein 
(1 Joan. IV, 18). Ideo sperantibus ineuin perficildulce- 
dinem snam, inspirando eischariiatem suam, nl timore 
casio, non quem charitas foras mittil, sed permanente 
in saeculum sxculi {P$aL xvui, 10), cum gloriantur, 
in Domino glorientur.JustiliaqnippeDci Ghrisius est, 

(a) Couf. Eoarr. Psal. l, n. il. 



qui factu$ e$t nobi$^ sici^t dicit Apostolus » eaptentia a 
Deo^ et justitia ; et sanctificatio^ etredemptio : ut quem^ 
admodum $criptum e$t , Qui gloriatiar^ in DonHno glo^ 
rietur (ICor. i, 30e(31). HancDci justitiam, quam do- 
natgratia sine meriiis, nesciunt illi qui snam justitiam 
voluni consiituere, ct ideo justilix Dci» quod Christus 
esl, non sunt subjecii ( Rom. x, 3). In qua justitia est 
mulla muUiludo dulcedinis Dei , propter qnam dicitur 
in Psalmo, Gu$tale,^ et videte quam duici$ e$t Dominu$ 
( PsaL |xxin, 9 ). Et Iianc quidem in hac percgri- 
natione gusiantes, non ad satielatem sumentes, esuri 
mus eam poiius ac siiimus, ui ea postea saturemur, 
cum videbunus eum sicuti est ( 1 Joan. lu, 2, ) , ei 
implebitur quod scriptum est , Saturabor^ cum mttm^ 
festabitur gloria tua {Psal. xvi, 15). lu perficil 
Chrislus multam muliitudiiiem dulcedinis sua: spe- 
rantibus in eum.Porro autem si eam, quam illi pulant, 
dulcedinem suam Deus abscondit limentibnseum qua ' 
non esl impios damiiaturus, ut hoc nescienles et dam« 
nari timentes recie vivant , ac sic possint esse qui 
orent pro non recic viventibus ; quomodo eam perficii 
speraiitibus in euni , quandoquidem , sicut somniant , 
per hanc dulcedinern non damnaturus est eos , qui 
non sperant in eum ? llla igiiur ejus dulcedo qu3>ra- 
tur quam perficit sperantibus in eum, non quam per- 
ficere putalur conlemnentibus et biasphemaniihus 
eum. Frustra iiaque homo post hoc corpus inquirit, 
quod in hoc corpore sibi comparare neglexit *. 

6. lllud quoque apostolicum, Con£lu$it enim Deu$ 
omne$ in infidelitate, ut omnium misereatur : noii ideo 
dictum est; quod nctiiinem sil damuaturus : scd supe- 
rius apparet unde sil diclum. Nam cum de Judans 
postea crcdituris Apostolus lo>|ueretur ad Gentes, ad 
quas utiqiie jam credentes conscribebal episiolas: 
Sicut enim vo$ , inquit, aliquando non credidisti$ Dco , 
nunc autem misericordiam consecuti e$ti$ iUorum ' in- 
credulitate ; $ic et hi nunc non crediderunt in ve$tra mi» 
$ericordia, ut et ip$i misericordiam consequantur {Rom. 
XI, 31,32). Deinde subjecii» niide isli sibi crrando blan' 
diuniur, alque ail, Conclu$it enim D us omne$ in in- 
fideliiatef ut omnium misereatur, Quos oinnes, nisi de 
quibus loquebaiur , tanqiiain dicens, et vos et illos? 
Deus ergo et Geniilcs et Jiidaeos , quos pracscivii el 
prxdestiiiavil confornies ^ im:igiiiis Filii sui ( Id. vni, 
29 ) , omnes in infidelitate conclusit : ut de amari- 
tudine infidelilatis su:c poeniiendo confiisi, et ad dulce- 
dincm miscricordine Dei crcdendo conversi, clamarenl 
illud in Psalmo, Quam multa mnltitudo dulcedinis tuw. 
Domine^ quam ab*cendisti timenlibus le, perfeci$ti autem 
$perantibu9, non in se, sed in te! Omninm itaquemise- 
retur vasonim misericordiae. Qnid cst , oinnium? £l 
eomm scilicet quos ex Gentibus , et eoruni quos ex 
Judaeispraedestinavit, vocavit, justificavit, gloriflcavit; 

^ Sola editio Lov., quia : minus bene. 

* vind Am. et Er., Frustra itaque homo potitm in hoc 
corpore, oceuttorum judiciorum Dei $ibi notuiwn arrogare 
priBsumit. 

* Editi, in Ubrum, Abest, in^ a manuscripUa. 

^ Hic edili soli adduiit fieri : quod verbum in Epistola ai 
Romanos, vn , iO, iirxterire Kolet Augustiuus. 



741 

non omriiQiii honiinuin, sed istoroin opniam nerointfni 
ilamnatunis. 

CAPUT XXV. — An hi qui inler hoBretieos baptiziai 
tunt, el deteriores postea male vivendo facti sunt, vel 
hi gui ajmd Cntholicos renati ad hmeses aut schi- 
smata transierunt , vel hi qui a Catholicis apud quos 
renati «tinl, non recedentes, criminose vivere persUte- 
runt , posrint privilegio Sacramentorum remis»onem 
atemi sperare supplicii, 

i. Sed jam respoiideamus eiiam illis, qiii noii soluin 
diabolo ei aiigelis ejus , sicul nec isii , sed ne ipsis 
quidem omnibus hominibus liberaiionein ab a.'icriio 
igne promiuunt ; vcruni eis tantiim qui Chrisli Ba- 
piismate ablutiet corporis cjus el sanguiiiis parlicipes 
facti 8unt, quomodolibcl vixerinl, in quacuiiiquc ba^- 
resi vel impietate fuerint (a). Sed contradicit eis 
Apostohis, diceiis : Manifesta autem sunt opera rani», 
jpue sunt fornicatio , immunditia , luxu ia , idolorum 
urvitus yVeneficia, ininucitias^ contentiones, wmulatio- 
nes, animositata^ dissensiones, hoereses, wvidicB^ cbriA- 
tates^ comessationes, et his similia : quas prcedico vobiSf 
ncut pradixi , quoniam qui talia agunt, regnum Dei non 
possidebunt (Galat, v, i9,-Sif ). H;cc profecto aposto- 
lica Talsa est seiitentia, si lales post quantalibet (em- 
pora liberati regnum Dei possidebunt. Sed quoniam 
faisa non est, profccto regiiuin Dei non posside! uiit. 
Et si in regni Dei possessioiie nuriquam eruiit, aeieriio 
supplicio tenebuntiir : qiioiiiam non est iocus niedius, 
ubi non sit in supplicio, qui ilio non fuerit constiluius 
iii regno. 

^ Quainobrem quod ail Dominus Jesus, Uicest panis 
qui de coelo descendit^ ut si quis ex ipso manduvaverU , 
fion moriatur, Ego sum panis rtvus, qui de ccbIo descen^ 
di ; m quis manducaveril ex hoc pane , vivet in ceternum 
(Joan. VI, 50-52), quomodo sit accipiendum , mcrilo 
qii;i!ritiir. Et ab islis quidem quibiis uunc responde- 
nius, hunc intellectum aiireriini illi quibus deiiide 
respondendnin esl : hi suiit autem qui hanc liberalio- 
nein, nec omnibus habentibus sacramentum Bapti- 
smatis et corporis Chrisli, sed solis Caiholicis, qiiain- 
vis male viventibus , poIKcentur : quia non soio , in- 
quiimt, sacramcnlo, sed re ipsa manducaverunt corpiis 
Chrisli, in ipso scilicct ejus corpore constituti : de 
quo corpore ail Apostolus, JJnus panis^ unum corpus 
multi sumus (I Cor. x, i7). Qui ergo est in ejus cor- 
poris unitaie, id est, in Chrislianorum compage mem* 
brorum, ciijus corporis sacramentum fideles coinmu- 
nicanics de altari sumere consucverunt, ipse vere 
dicendus est mandiicare corpus Christi» ct bibere 
sanguinem Christi. Ac per hoc haereiici et schisma- 
tici ab hujus unitate corporis separati possunt idem 
percipcre sacramentum , scd non sibi utile, imo vero 
eliam noxium, quo judicentur gravius, quam vel tnr- 
dius liberentur. Non sunt quippe in eo vinculo pacis, 
^ood ilio exprimitur sacramento. 

3. Sed rursus etiam isti qui recio intelligunt, non 

(a) vide lib. deFld. etoper. 



LiBER VICESIMUS PRIMIS. 74i 

dicendum esse eum manducare ' corpns Christi« 
qui in corpore non est Cliristi , non recte promitlnnt 
eis qui vel in haeresim, vel etiam iii gentilium siiper- 
siliioneni, ex lllius corporis unitale labuiitur, liliera* 
tionem qiiandoque ikb aeterni igne supplicii. Primum, 
quia debent attendere, quam sit intoicrabile atqoe a 
sana doctrina nimis devium, ut mulli nc pene omnes, 
qui banreses iinpias condiderunt exeuntcs de ^atholica 
Ecclesia, et facti sunl hxresiarchx, nieliores Iiabeant 
cansas, qtiain hi qui nunqiiam fucrunt cnlholici, ruin 
in eorum laqueos incidisscnt ; si illos hxresiarchas 
lioc facit liberari a supplicio sempitcrno, quod in ca- 
tliolica Ecclesia baplizati sunt, et sncramentum cor- 
poris Christi in vcro Chrisli corpore primitus acce- 
periint : cum pejor utique sit desertor fidei ct ex de- 
seriore oppugnatorejiis cffectus, qiiani iile qui non 
dcscruit quam nuiiquam lenuii. Dcinde quia et his oe- 
currit Apostolus eadem verba proferens , et enume- 
raiis illis carnis opcribus cadem verilaie prxdicens, 
Quoniam qui talia agunt , regnum Dei non posddebunt 
(aalal. V, il). 

4. Unde nec illi in perditis et damnabilibus mori- 
bus debent esse securi , qui usqiie in finem quidem 
velut in communione Ecclesix catliolicx perseverant, 
intuenles quod dictum est, Qui perseveraverit usque in 
finemt hic salvus erit (Matth. x, 22) ; et per viuc iiii- 
quiUitem, ipsam vitae jusiitiam, qiiod eis Christiis est, 
descrunt, sivc foniicando, si\c alias immundilias fla- 
giiiorum, quas nec Apostolus exprimere voIuil,iii suo 
corpore pcrpeimndo, sivc turpiludine luxuriae dif- 
fliicndo, sive aliquid aliud eoruin agendo de quibus 
ait, Quoniam qui talia agunt, regnum Dei non posside- 
bunt. Ac per hoc quicumque agunt Udia, nisi in sein- 
piterno supplicio non erunt , quia iii Dei regno esse 
non poleriinl. In his enim pcrscveraiido usqiie in hii- 
jus viisc flnem, non utique dicendi sunt in Christo 
perseverasse usque in finem : quia in Christo pcrse- 
vcrare, est in ejus fide perseverare. Quae fides, iiteam 
delinit idem apostolus, per dileclionem operatur(Galat. 
y, 6). Dilectio autem, sicut ipse alibi dicit, malum non 
operatur (1 Cor. xiii, 4; Rom. xiii, iO). Necistiergo 
dicendi sunt manducare corpus Christi ; quoniam nec 
in membris computandi sunt Christi. Ut enim alia ta- 
ceam, non possunt simul esse ei membra Cbristi, et 
niembra meretricis (I Cor. vi, i5). Denique ipse di- 
cens, Qttj mandueat camem meam, et bibit sanguinem 
meum, in me manet, et ego in eo (Joan. vi, 57); osten- 
dii quid sit non sacramento tenus, sed re vera corpus 
Chrisl imaiiducare, et ejus sanguinem bibere : hoc est 
enim in Christo manere, ut in illo mnneat et Chri- 
stus. Sic cnim hoc dixit, lanquam dicerel, Qui non 
in mc manet, et in quo ego non maneo. non se dicat 
aut existimet manducare corpus meum, aut bibere 
sanguinem meum. Noii itaque manent in Chrislo, qiii 
non sunt membra ejus. Non sont autem membra Cliri- 
8ti, qui se facinnt membra meretricis, nisi malum il- 

» vind. Am. Er., non dicendum eum numducare ; omiaso, 
esK.Mss. vero, nm dicendum esse mandueare ; osmssop 
eum. 



745 DB GIVITATE DEI, 

lud pcenitendo esse desliterinl, ec ad hoe boDum re- 
coiiciliatione redierint. 

CAPUT XXVI.-^ Qmd iit in fundamento habere Chru 

«Itint, et quibui ipondeatur iolui quatt per ignii 

uituram. 

i. Sed iiaheiit, iiiquiunt, Christiani calholici in 
futidameulO Christuni , a cujiis unitate non reces8e«> 
runti tamelsi hiiic fuiidamento superxdificaverunt 
quamlibet pessimam viiam, velut ligiia, fenum, stipu'* 
Um (1 Cor. 111, 11, 42) : recu iUque fides S per 
qutlm Chrishis est fuiidamentum, quamviscum dam* 
no, quoniam ilia qux superxdificata sunt exurentur, 
taltieu polerit eos quandoque ab illius ignis perpe- 
tuitute salvare. Rcspoiideat eis breviter apostolus ia- 
cobus : Si quii dicai se fidem haberej opera autem non 
kabeat, numquid poterit fidei ialvare eum (Jacobi ii, 
14)? Et quis esi, inquiunt, de qiio dicit apostolus 
PauliiSy Ipse autem iabui m/, iie tamen quati per 
ignem (I Cor. ni,i5)? Simul quisiste sit|inquiramus: 
hunc tainen iion csse, certissimum est, ne duorum 
Apostoloruin sententias mittamus in rixam, si unus 
dicit, Etiamsi mala opera quis habuerit, salvabit eum 
fides per ignem ; alius autem, Si opera non habeat» 
nuinquid poterit fides salvare euin ? 

2. iiiveniemus ergo qiiis possit aalvari per ignemt 
si prius inveiierimus quid sit habere in fundaroento 
Cbristum. Quod ot de ipsa similitodine quantocius 
advertanius:Nihil in xdificio prseponitur fuiidamento; 
qvisquis itaqiie sic habet in corde Christum» ut ei ter- 
rena ct temporalia nec ea qux licita sunt atqtie con- 
cessa praeponat, fundamentum habet Christum. Si au- 
teni pracponiti etsi videaturhabere fidemChristi,non 
eat taiiien in eo fundamenturo Christus, cui talia 
prxponuntur : quanto magis, si salutaria prsecepta 
e ntemnens committat illicita» non praeposuisse Chri- 
atum» sed postposuisse convincitur, quem posthabuil 
inip rantem sive concedentem, dum contra ejus im« 
perata sive concessa suani per flagitia delegit ex- 
plere libidineAi ? Si quis itaque cbristianus diligit me« 
retricem, eique adhxrens unum corpus efQciiur (/</. 
VI, IG), jam in fundamento non habet Christum. Si 
quis aiitem diligit uxorem suam, si secundum Cbri* 
8tum (Ephei. v, 25), quis ei dnbitet in fundamento 
esse Chrisiimi ? Si vero secundum hoc saecuium, si 
carnaliter, si in inorbo concupiscentiarum, sicut et 
genies quae ignorant Deum (I Theu. nr, 5), etiam hoc 
accundum ven'^m concedit Apostolus, imo per Apo^ 
atoium Christus. Potest ergo et iste habere in funda^ 
meiito Christum. Si enim ei nihil talis aflectionis vo« 
luptatisque prsponat, quamvis supera^dificet ligna, 
fenmii, stipulam, Cbrlstiis est fundaroentum, propter 
boc aalvus erit per ignero. Deliciaa quippe bujusmo- 
di * amoresque terresos , prcpter conjugalem qui- 
dem copulam non damnabiles, Uribulationis ignis ei- 
«ret : ad qucm ignero pertinent et orbiiates, et qu«- 
cumque caUmiutes qiias aufenmt hasc. Ac per boc 

* Er. et tx>v., fidei eil. Rednndat, eili nec hriieuir in 
naniiscriptis. 
> riuies uss., hiijui mmdi. 



S. AUGUSTOa 



ru 



ei qui aedificavit, erit aBdificatio iata danuMsa ; qab 
nott habebit qiiod superaedificavit, et eohiro awMaiiaae 
crociabitur, quibus fruendo uliqtie laeubattiT. Sed per 
huiic ignero saivus erit merito fundamenti, qnia etsi 
utrUm id, an Christum habere mallet, a persecuiore 
proponeretur, iUud Christo iion praeponerecur. Vide 
in Aposioli verbis hominero aedificaiitem super fun* 
damentum ^ aurum , argentnm , lapides pt«Uosos : 
Qui iine uxore eit, inquit, cogitat qucs iunt Dei^ ^o- 
modo placeat Deo, Vide alium a^diflcaniem ligiia, fe- 
num, stipulam : QKtaiiiem matrimonio juneUu esl, in- 
quit, eogitat quee sunt mundi, quomodo plaeeai mauiri 
(I Cor, vii, 32, 31). Uniuieujuique opus * muanf^ 
itabitur : diei enim declarabit ; dies iilique tribulatio- 
nis ' : quoniam in tgne^ inquit, retelabitur (Id. m, 
13). Eamdem tribulationeni ignem vocat, sicul alibt 
legitur, Yaia figuli probat fomax, et hmmnet juaUn 
lentatio tribulalionii (Eccli. xxvii, 6). Et, IJniuecujui' 
que opui quale iit^ ignis probabit. Si eujut opue per» 
mamerit (permanet enim quod quisqiie cogiUH quc 
sunt Dei, quomodo placeat Deo), quod nupereeAfea* 
fritp mereedem aedpiet : id est, unde cogiuvtt, hoe su- 
met. Si cujui autem opui anerit, damnum patieiur r 
quoniam quod dilexerat, non habebit. Ipee auiem aaf- 
vui erit ; quia nulla enm Iribulatio ab iilioa fnnda» 
menti subiliute niovit : stc tamen ficiisf fter ipum (I 
Cor, III, 15-15). Quod enim sine illiciente amore non 
habuit, sine urente dolore non perdit. Elcce, qflan- 
lummihi videtur, inventus est igtiis, qoi dttUtfroeo- 
rum damnet, sed nnum ditet, alteniro damnificei, 
ambos probet. 

3. Si autem ignem itlom isto looo volnerimos acd- 
pere, de quo Dominus dicet sinistris, Diicedite 4 me^ 
maleditti, in ignem tetemum (Maith. txv, 41 ) ; ot in 
eis etiam isti esse credantur, qui xdificani aiiper 
fundamentum ligiia, feniiro, stipiiiam, eosqoe et iiid 
igne post teropuspro malia roeritis impertitnm liberet 
boni meritum fundamenti : quid ari»itrabimiir dextma 
quibus dicetur, Venite^ benedicti Pairii ttid, poiMae 
paratum vobii regnum ( /Mrf., S4 ) , nisi eos qiii aedi* 
ficaverunt super fundaroentnm aorum, argeitinm/ 
lapides pretiosos? Sed in illum tgnem, de qiio didutt 
est, »e tamen quad per ignem^ si hoc modo esl intel- 
ligendus, utrique mittendi sunl, ei dextri scilicel, el 
sinistri. IIIo quippe igne utriqiie probandi sunt, dke 
quodictum est, Diei enim declarabit^ quonimn in igne 
revelabitur^ et uniuuujuique opui quale dt^ ignii prioltf- 
bit (i Cor. in, 13). Si ergo utrumque prolMbil ignis, 
ut si cujus opus permanserii, id esi, non fueril iglie 
consnmptum, quod snperaedificavit^ mcfreedem acci- 
piat ; si cujus aatem opus arserit^ daroifiim patiatnrt 
profecto non est ipse aetemUs ifle ignis. In illum 
enim soli sinistri noviasima el perpetda damnationa 



1 Editl, euper futidartmUum hoc. Abesti Aor, a 
acitptis. 

s Hic editi, veteribus tibris dissentientes, addunt, qimde 
^. necnon ooQtimio poat, HmifeHaldiur^ habeot, iHet 
entm Domni declarabit : quo loco vox, Dominij noo esl in 
manuscripUs nec in graeoo textu AposlolL 

s viud. Am. et Er.| Diei uOque irte, diei tribulatkadti 



718 UBKR VIGESISiUS PRIIIUS. 

mitlefHiir, iste antan deilros probftt. Scd ailios eonun 
sje probet , ut aedificiuin quod super Cbristom fun- 
dameiHuip ab eis invenerit esse consirucinm , non 
eiurait atque consumat : alios autem aliter, id est, nl 
quod sopenedificaverunt, ardcat, damnunique inde 
patiantur; salTi fiant autem,qaontam Gbristum in f«n- 
damento stabiliter positiim pracceUenti obarikiie tenoe- 
runt. Si autem sal?i fient, profeeto et ad dexterwn 
stabunt, et cuin caeteris audient, Vmu^ bcnedieH Pa* 
iri$ mdf pomdeie paraium vobii regnum : non ad si- 
nistram, ubi illi enint, qui salvi non erunt, et ideo 
audienty tHseedite a me^ maiedicti, in ignem mterwwm, 
Nemo qulppe ^ ab illo igiie salYabitnr, quia in suppli- 
eium stemum ibunt illi omnes (Maith. xw, 46), ubt 
vermis eorum non morietur, et ignis non exstingod- 
inr (iioi. lxvi, 24) , qoo cruciabuntur dieac noete 
In sacrula sseculorum {Apoe, xx, iO). 

4. Post istius sane corporis mortem , donec ad il- 
kim veniatur, qui post resurrectionem corporum fu- 
turus estdamnationiset remunerationis ultimus dles, 
si boe temporis intervallo spiritus defunctorum ejus- 
uiodi igncm dicuatQr perpeti, quem non sentiant ilU 
qui non babuemnt tales mores et amores in bujos 
corporis vita, ut eonim ligna, fenum, stipula consu- 
uiatur ; alii vero sentiani qui ejusmodi secum «difl- 
eia porlftverunt, sive ibi tanium, sive et bic et ibi, 
Sive ideo bic nt non ibi, sxcularia ', quamvis a dam- 
aatione venialia eoocremaniem ignem transitori» 
tribulationls inveniant, non redarguo , quia forsitan 
verum est. Polesl quippe ad istam tribulationem 
pertinere eiiam ipsa mors carnis, qiue de peccaii 
primi perpetratione coiieepla est, ut secundum cujus- 
que aedificium lempus quod eam sequkur ab unoquo- 
qoe sentiatur. Persecutiones quoque quibus mariy- 
res ' coronati sunt, et quas patiuiitur qnicumqiie 
Cbristiaiii , probant utraque acdificia velut ignis, et 
alia eonsumuntcum ipsis xdificatoribos, si Ghristum 
in eis non inveniunt fundamenioni ; alia sine ipsis, 
si inveniunt, quia, licet cum danino, salvi erunt ipsi : 
alia vero non consumunt, qiiia talia reperiunt qiis 
mnneant in aeternuni ^. Erit eiiam in fine saeculi tri- 
bulatio tempore Autichristi, qualis nunquam antea 
fuit. Quam inulta erunt lunc acdificia, sive aurea, sive 
fenea super oplimam fundamentum, quod est Cbri- 
stus Jesus, ut ignis ilie probet utraque, et de aliis 
gaudium, de aliis inferaldamnum; neutros tamen 
perdat in quibiis ba:c inveniet, propter siabile funda- 
meBtom. Quicuroque aulera, non dico uxorem, cujus 
etiam coromixiione carnis ad carnalem utitur voiu« 
ptaiem , sed ipsa quas ab bujusiuodi delectationibus 
aliena sunt noinina pietatis, humano more camaliter 
diligendo Gbrisio anteponit, non eum habet in funda- 



74tf 



* Lov., vemo quffipe eontm. Abest, eonoit, ab ediiis aliis 
et maDiiscrlptis. 

* Beraldos in suo oodice eroendat, ieebm. 

' slc veteres iiiiri. At editi, ei secundum ci^usque mdi" 
fidum tempore suo ab nnoquoque mcepta. Pouunt et per^ 
ucutume$ Eccledce, quibus martyres. 

^ viod. Am. et Er^ quia Ucet cum damno sald erunt : ipsi 
non censumentur, proj>ter christi videUcet merilum iu fun" 
dvMenlum repertit qui manet m atemum. 

Saxct. August. VII. 



mento, et Ideo nnn pcr ignem salvus crlt, sed salvus 
non erit, quia esse ciitii Salvalore non poterit, qiil dc 
bac re apertissime loqoens ait, Qm amat patrem aui 
matrmn plu$ quam me, non m me dignus : et qui amat 
fiHum aut fiUam super me, mn est me dignus { Mattk. 
K, 57 ). Veram qai has necessitodines sic amat car- 
naliler, ut lamen eas Gbristo Domlno non pneponat, 
malitque Ipsis carere quam Glirisio. si ad hunc fuerit 
aniculum teniationis adduetiis , per ignem salviis 
erit : quia ex earum amissione tantum nci^sse est 
urat dolor, quantum ha»seratamor. Porroquipairem, 
malrem, fillos, filias sccnndum Ghrisium dilexerit, ut 
ad cjus regnum obtinendum eiqtie cohxrendum illis 
consnlat, vel hoc in ets diFigat. qiiod membra sunt 
Ghristi, absit ut ista dilectio reperialtir in lignis. fcno 
et sUpula consumenda, sed prorsus «diflclo aureo , 
argenteo, gemmeo depufabitur. Qiiomodo autem po- 
test eos plos amare quam Gbristum quos amat uti- 
que propterGhristum (a). 

CAPUT XXVII. — Contra eorum persuasionem qtd 
putant sibi non obfutura peceata, in quibus, cum 
deemosgnas facerent, perstiterunt. 

I. Resiateis respondere, qui diciint aeterno igne 
illos taniummodo arsuros, qui pro peccatis suis fa- 
cere dignas eleemosynas negligunt, propter illud 
quod ait apostolus Jacobus : Judidum autem mne mt- 
sericordia itli qui non fedt misericordiam ( Jacobi ii^ 
13). Qui ergo fecit, inqiiiunt, quamvis non correxe.- 
rit perditos mores, sed nefarie ac nequiter inter ipsas 
suas eleemosynas vixcril, cum misericordia illi futu- 
rum esi judicium, ut aut non damnetur omiiino, aul 
post aliquod tempus a damnatioiie novissima l^ 
beretur. Nec ob aliud existimant Ghristum de solo 
dilectu aique neglectu eleemosynarum discretiouem 
iiiter dexteros et sinistros esse liicturum , quorum 
alios in regnum, alios in supplicium mittat aeternuin. 
Ut autcm quoUdiana sibi opinentur, quae lacere Qm« 
iiiiio non cessant, qualiacumque et quantacumque 
sint, pcr eleemosynas dimitti posse peccaia, oratio- 
nem quam docuit ipse Dominus, et sufl^ragatriccm 
sibi adhibere conantur, et testem. Sicut eniiii nullus 
est, inquiunl, dies, quo a Gbristianis hxc oratio non 
di&itur : iia iiulluin esl quotidianum qualccumque 
peccatom, quod pcr illam non dimittatur, cum dici* 
nius, DimiUe nobis debita nosUra ; si quod sequitur 
focere curemus, sicut et nos dimittimus debitoribus 
nostris ( Matth. vi, 42 ). Non enim ait Dominus, in- 
quiunt, Si dimiseritls peccata bominibus, diniittet 
tobis Pater vester quotidiana parva peceata vostra * ; 
sed, dimiltet vobis, inquit, peecaia vestra ( Ibid., 14). 
Qualiacomque ergo vel quantaeumque sint, etiamsi 
qootidie perpetrentur, ncc ab eis viu diseedant * in 
mclinscommiitata, per eleemosjnam veni.-e iion ne- 
gat» remittit sibi posse praesuuiunt. 

> Abest, vestra, in codicibus nostris. M. 

* Sic melioris noue Mss. At editi, discedat : et infra, per 
eleemosgnam venia non negata, etc. 

(a) conf. lib. de Mor. Kceles» Caiiiol., n. 63 , et lib. de 
Ver. Rolig., n.86 etscqq. 

(Yingt-qmtre.) 



747 DE CIVITATE DEI. 

S. Sed bcnc, quod Isti dignas pro peccatis com- 
tDonenl cleeinosynas esse faciendas : quoniam sidi- 
cercnt quaicscumquc clecmosynas pro peccatis cl 
quotidianis et magnis et quantacumque sceleram 
consuetudine misericordiam posse impelrare divinam, 
ut ea quotidiaua remissio seqticretur, viderent rem se 
dicere absurdam atque ridiculam- Sic enim cogeren- 
Uir faieri ncri posse, ut opulentissimus liomo deccm 
nummulis diurnis in eleemosynas Impensis, liomi- 
cidia, ct adulteria^ et nefaria quaeque facto rcdimcrct. 
Quod si absurdissimum el insanissimum est dicere : 
profecto si quxratur, qu« dignie sint pro peccatis 
eieemosynae, de quibns etiam Ghrisli praecursor ille 
dicebal, FacHe ergo fructus dignos pcenitentitg {Matth. 
111, 8 ) ; procul dubio non invenienlur eas faccre, qni 
▼iiam suam usque ad mortcm quotidianorum crimi- 
num perpctratione conrodiunl(a).Primum,quiainau- 
ferendis rebus alienls longe plura diripiunl, ex qul- 
bns perexigua pauperibus largiendo, Christuiii se ad 
hoc pasccre existimant, ut liccntiam malcfactorum ab 
illo se emisse, vel quoiidie poiius emere credentes, 
securi damnabilia tanta commillnnt. Qul si pro uno 
scelere omnia sua distribuerent indigenlibus mem- 
bris Christi, nlsi dcsisterent a talibus factis, habendo 
clinritatem, quse non agitperperam (I Cor. xui, 4), 
aliquid eis prodesse non posset. Qui ergo dignas pro 
suis peccatis eleemosynns fncit, prius eas facere inci* 
pial ' a sc tpso. Indignum est enim, ut in se non fa- 
cint qui facil in proxinium, cum audiat dicentem Do* 
minum , Ditigez proximum tvum tanquam te ipsum 
{Matth. xxn, 59). Iiemque audiat, Miserere tum 
animcB placens Deo (Eccli. xxx, Sti ). Hanc eleemosy- 
nam, id est, ut Deo placeat, non fhciens animx sux, 
quomodo dignas pro peccalis suis eleemosynas facere 
dicendiis est ? Ad hoc enim ct illud scriptum cst : 
Qni sibi malignus est, cui bonus erit {Id. xiv, 5)? 
Orationes qiiippe adjuvnnt eleemosynge. Et utique 
intueiidum est quod legimus : Ft/i, peccasti^ ne adji^ 
cias iterum, et de prcBteritis deprecare, ut tibi dimittan' 
iitr { Id. XXI, 1 ). Proptcr hoc ergo eleemosynoe fa- 
cicndae sunt, ut cum de prxterilis peccatis depreca- 
mur, exaudlamur, non ut in eis perseverantes, iicen- 
liam malefaciendi nos per eleemosynas cuinparare 
credamus. 

3. Ideo autem Doroiniis et dextris eleemosynas ab 
eis factas, et sinistris non factasse impiiiaturumcsse 
praidixit, ut hiiic ostenderet quanium valeanl cleemo- 
synae ad priora delenda , non ad perpetiia impune 
coinmittenda peccata. Taics autem eleemosynas non 
diccndi sunt facere qui vitam nolunl a consueludine 
Bcelerum in melius commuure. Quia et iii hoc quod 
ait, Quando uni ex minimis mds non [ecisiis , ntihi 
non fecistis ( Matih. xxv , 45 ) ; ostendit eos non 
facere etiam quando se facere existimnnt. Si enim 
Christiano esurienti panem tanquam Christiano * 
darent , profecto sibi panem justitix , quod ipse 

^ plures Mss., mdpit. 

sic omnes Mss. Editi vero, tanquam Chrisio. 
{b\ ooof. lib. 9S oont Faust Manich., cap. 29. 



S. AUGI3STINI 7IS 

Christus est , non negarent : qaonbm Deos, von 
cul detur, sed quo animo detnr , attendit. Qoi ergo 
Cbristum diligit in Christiano , boc animo ei porrigit 
eleemosynam quo accedit ad Chrlstom , non quo Tolt 
recedere impunitus a Cbristo. Tanlo enim magif 
quisque deserit Christum , qoanto roagis diiigil qntN! 
improlMit Christus. Nam quid cniqaaro prodest, qood 
liaptizatur, si non justificatar? Nonne qoi dixil , Niti 
quis renatus fuerU ex aqua et Sphritn Sancio^ nm 
intrabit in regnum Dd {Joan, in, 5) ; ipse etiam dixil, 
iVfst abundaverit juttitia vestra super Seribarum d 
PharisiBorum, non intrabitis in regnumceelorum (Maith. 
y , 30 ) ? Cur illud limendo mulii currunl baplizari , 
et hocnoii limendo nonmuiticurantjustificari? Sicut 
ergo non dicit fratri suo , Fatue , qui cuni boc dicit, 
noii ipsi fraternitali , sed peccato ejus liifensos esl ; 
alioquin reus erit gehennos ignis (Ibid.^ 99) : ita e con- 
trario, qui porrigit eleeroosynam Christiano, non Chri- 
sliano porrigit, qui non in eo diligit Cbristum; non aih 
tem diligitChristum, qui juslificarirecusat in Clurisio. 
Et quemadmodum si quis pneoccapalns fnerii boc de- 
licto, ut fratri suo dicat, Fatue, id est, non ejus pec- 
catum volens auferre convicietur Injuste ; param est 
illi ad hoc redimendum eleemosynas facere , nisi 
etinm quod ibi sequitur reniedium reconcilialionis 
adjungnt. Ibi enim sequitur : Si ergo o/ferg * nuam» 
tuum ad altare , et ibi recordatus fueris , guia frater 
tuushabel atiquid adversum te, retinqueibi munus tuum 
ad attare, et vade^ prius reconcitiare fratri tuo , el tune 
veniens o/feres munus tuum {Ibid,, 23, 94). Ita parum 
est eleemosynas quaiftaslibet facere pro quocnmqne 
scelere, el in consaeludine scclerum permancre. 

4. Oralio vero quotidiana, quaro docuit ipse Doroi- 
nus *, unde et Dominica nomiiialur , delet quideta 
quolidiana pcccata , cuin quotidie dicitur , Dinutti 
nobis debila nostra ; atqueid quod sequitur non solum 
dicitur , sed etiam fit , sicut et nos dimiitimus deHtO' 
ribus nostris {Id. vi, 12) : sed quia fiunt peccata, ideo 
dicitur ; non ut ideo fl:inl , quia dicitur (a). Per hanc 
eniin nobis voluii Salvator ostendere , qaaiitamlil)el 
juste in hujus viiae caligine atque infirmitate viva- 
mus, non nobis deesse peccaia pro quibus dimittendb 
debeamus orare , et eis qui in nos peccant, ut ct 
nobis ignoscatur , ignoscere. Non itaqiie propterea 
Domiiius ait, Si dimiseritis peccata hominibus, dimittes 
vobiset Pater vester peccata vestra (/Hd., 14) , ul de 
liac oratione confisi , securi quotidiana scelera face- 
remus, vel potentia qiia non timeremus liominnro le- 
ges, vel astutia qiia ipsos homines falleremus : sed ul 
per illam disceremus, non putare nos esse sinc pec- 
catis , etiamsi a criminibus essemus immunes : sicut 
etiam Legis veteris sacerdofes hoc ipsum Deus de sa- 
crificiis adinonuit , quoe jussit eos primum pro suis , 
dciiide pro populi ofierre peccatis { Levit. \\\ ^ ^; 
Hebr. vii , 27 ). Nam et ipsa verba tanti Magistri et 
Domini nostri vigilanter intuenda sunt. Non eniro ait| 

^ Plerique Mss., otferes. 

* omnes Hss., Jesus. 

{a) conf. Enchirid. nn. 19, 20. 



74t 



UBEfi VIGCSIMUS PRIMUS. 



m 



Si dlmiseriiis peocata hominibus, ei Pater yesler di- 
mittet vobis qualiacumqae peccata : sed ait , peecaia 
9utra. QuotidiaDam quippe oraiiooera docebat , et ju- 
stiAcaiis utique discipulis loquebatur. Quid est ergo, 
peccaia ve$lra, nisi peccata sine quibus nec vos eritiSy 
qui justificati et sanctificati estis ? Ubi ergo illi » qui 
per hanc orationem occasionem perpetrandorum 
quotidie soelenim quxrunt , dicunt Dominom signifi- 
casse etiam magna peccata , quoniam non dixit , Di- 
mittet vobis parva, sed peccata vesira : ibi nos consi- 
derantes qualibus loquebatur , et audientes dictum ^ 
peccala veetra , nihil aliud debemus existimare quam 
parva, quoniam talium jani non erant magna. Ye- 
rumtamen nec ipsa magna, a qoibus oronino mutatis 
in melius moribus recedendum est, dimittunlur oran- 
tibas, nisi fiat quod ibi dicitur, tkui et no$ dimUtimue 
debitmibut notirit, Si enim minima peccata, sine qui- 
bus i)on est etiam vita justorum, aliier non remiltun- 
tur : quanlo magis multis et magnis criminibus invo- 
loti » etiamsl ea perpetrare jam desinant , nullam 
indulgeniiam consequuntur , si ad remittendom alib 
quod in eos quisque peccaverit, inexorabiles fuerinl» 
cum dicat Domlnus , Si aulem non dimiteritit hommi» 
to', neque Pater vetter dimiltet vobit (Malth. yi, 15)7 
Ad hoc enim valet qnod eliam Jacobus apostolus ait, 
Jodicium fuiurum sine misericordia illi qui non fecit 
misericordiam ( Jaeobi ii, 15 ). Ycnire quippe debet 
in mentem etiam servus ille , cni debitori dominus 
ejus' relaxavit decem millia lalentorum ; qoae postea 
jussit ut redderet , qiiia ipse non misertus est con- 
tervi sui , qui ei deliehat centum deiiarios ( Matlh. 
XTin, 25 tqq.).^ In his ergo qui filii suiit promissionis 
et vasa misericordiae, valet quod ait idem apostolus, 
consequenier adjimgens, Superextultat autem miseri' 
evfdia judicio *" (/aco6t ii, 15 ).Quoiiiam et illi justi 
qui tanta sanclitate vixerunt , ut alios quoque reci- 
plant in tabcriiacula aeterna , quibus amici facti sunt 
de mammona iniquitatis (Lvc. xvi,9), ut talesessent, 
misericordia liberati sunt ab eo qui jiislificat impiuin, 
iniputans mercedem secundum gratiam , non seciin- 
dum debiium. In eorum quippenumero est Aposiolus, 
qui dicit : Misericordiam conteeuiut tum , ut fidelit 
euem (I Cor. vii, 25). 

5. Illi autem qiii recipiunlur a talibus io taberna- 
cula aeiema, fatendum est quod non sint his moribus 
pnediti , ut eis liberandis sine sulfragio sanctorum 
sua possi^. yila sufficere , ac per boc mullo amplins 
in eis superexsuliat misericordia jiidicio. Nec tainen 
ideo putandiis est quisquam sceleratissimus nequa- 
quam vita vel boiia vel tolerabiliore mutatus , recipi 
in tabernacula seterna , quoniam obsecutus est san- 
ciis demammona iniquilatis, id ost, de pecunia , vel 
divitiis , quac niale Tuerant acquisil.ne ; aiit etiamsi 
bene, non lanien veris , sed quas iiiiquilas puiat essc ' 



^ Hicin editis addilur, peccata; quod abest a manu- 
iiTiptis. 

* sic Mss. At editi, dominm suwt. 

* Editi, superexaUat ndsericordia judidum, Altera vete<- 
*'um quorumdam librorum lcctio conseoUBea est grarcoy 
kai katakauchM 6leo$ kriseds. 



divitias, quoniam nescitqnnr sint verx divitix, quibos 
illi abundant , qui et alios recipiant in acterna taber- 
nacula. Est itaqueqiiidam vitae modus, nec tam malae, 
ut bis qui eam vivunt ^ nibil prosit ad capessendum 
regnum cceiorum largitas eleemosynarum , quibus 
etiain justorum suslentatur inopia , et fiunt amici qui 
in tabcrnacula aeterna suscipiant ; nec tam bonae , ut 
ad tantam beatitudinem adipiscendam eis ipsa suffl- 
ciat, nisi eorum meriiis quos aniicos fecerinl , mise- 
ricordiam consequantur. ( Mirari autem soleo etiam 
apud Virgilium istam Domini reperiri senlentiam , 
ubi ait : Facite vobit amicot de mammona iniqmtatit , 
ut et ipti recipiant vot in tabemacula astema {Luc. xvi, 
9). Cujus est et illa similliroa, Qtit reeipit prophetam 
in nomine propheta , mercedem prophetas aecipiel , et 
qui recipit juttum in nomine jutti, mercedem jutti aed^ 
piet ( Matth. x, 41 ). Naro cum Elysios campos poeta 
ille describeret, ubi pulant habiiare animas beatonimy 
non solum ibi posiiit eos, qui propriis meritis ad illas 
sedes pervenire potuenmt, sed adjecit, atque ait » 

Qoique sui memores alios fecere merendo : 

(jEneid.lib.6,vers.m.) 

Id est , qui promeruerunt alios , eosque sui memores 
promerendo fecerunt. Prorsus tanquam eis dicerent', 
quod frequentaturoreChrisiiano, cum seci]}que san- 
ctorum humilis quisque conuneiidat, et dicit, Memor 
mei esto: aiqueut id esse possit, promerendo efllcit.) 
Sed quis iste sit modus, et quae sint ipsa peccata , 
quae ita impediunt perventionem ad regnum Dei , ut 
taroen sanctorum aroicoruro meritis impetrent iodul- 
gentiaro, difficiliirouro est invenire, periculosissiroum 
definire. Ego certe usque ad hoc teropus cum inda 
satagerem, ad eorum indaginempervenire non potui, 
Et fortassis propterea latent , ne siudium proticiendi 
ad omnia peccata cavenda pigrescat. Quoniam si sci- 
rentur quae vel qualia sint deiicta , pro quibus etiam 
permanentibus nec profectu vitae melioris absumptis 
intercessio sit inquirenda ct speranda justorum , eis 
secura se obvoivcret bumana segnities , nec evolvi 
talibus implicaroeutis ullius virtutis expeditione cura* 
ret , sed tantumroodo quanreret aliorum meritis libe- 
rari, quos aroicos sibi de maromona iniquitatis elee- 
mosynarum largiiione ' fecisset. Nunc vero dum 
veiiialis iniquitatis , etinmsi perseveret , ignontur 
modus , profecto et studium in meliora proficiendi 
orationi instando ^ vigilantius adhibelur , et fnciendi 
de mamroona iniquitatis sanctos aroicos cura non 
spernitur. 

6. Verum ista liberatio quae fit sive suis quibusqiie 
orationibus , sive inlercedentibus sanctis , id agit ut 
in ignem quisque non initiatur aeternum : noo ut ciim 
ftierit missus, post quantumcumque tempus inde 
eruatur. Nam ct illi qui piiiaiit sic intelligendum esse^ 
quod scripiiim esi, aflerre terram bonam uberein 
fnictum , aliaro tricenum , aliain sexagenoiu , aliam 

* Lov. ^ut ea vimU. Editi alii cum manuscriplis, quieam 
vimu. 

* ita omnes Mss. At ediii, diceret. 
s In »iss , largitdte. 

^ viad. Am. et plores maauacripti, orando et instando. 



7ul 



DE aVlTATE OEI, S. AUGUSTINI 



791 



cenlenum {Mauh, xiii, 8) : ut sancti pro saoruro di* 
versitate meritonim , alii tricenos homine^ lil)erent , 
alii sexagcnos , alii centenos : boc in die juiticii futu- 
rum suspicari solent , non post judicium. Qoa opi- 
nione quidam cum viderct homines impunitatcm sibi 
pervcrsissime pollicentcs , eo quod omnes isto modo 
ad liberationem pertiuere posse videantur, elegantis- 
siuie respoiidisse perhibetur, bene potius esse viven* 
dum , ut inier cos quisque reperiatur, qui pro alits 
intercessuri sunt liberandis ; ne tam pauci siiit , ot 
ciio ad numerum suum vel iricenum, vel sexagenum. 



vel centcnum unoquoqne eormn perveniente , imlii 
remaneant qui erui jam de pcMiis Hlonifli iofereei. 
sione non possint, et in eis infeniatmr qmnqiiis libi 
speni rrucioB alient temeriiaie vMiissiim poiilcelv. 
Hasc me respondisse Hlis snifecertt , qoi sncnrM 
Litterarum , quas commnnes habemns , nnccoritatem 
non spemunt , sed eas male inteil^ndo, non qiied 
illae loquuntur , sed hoe potius putant fdUmim ene 
quod ipsi yolnnt (a). Hac itaque rcsponsiotte reddila, 
librum , sicut promisimos , terminamus. 
(a) Gonf. Epist. f 20, n. 13. 



UBER VIGESIMUS SECUNDUS ^. 

De fine debito dvitatis Dei, hoc est de aetema feiidtate sanctorom. Adatmitur fldes resurrectionis oonMnim- m Mmi iMm 
q»ais firtnra slt. Tuia dicto qukl acturi sint in corporibus inimortaiibus atque spiritualibus ^nctis! o^StuS- 
natur. 



CAPUT PRIMUM. — De eondiafme Angelonm H 

kommm, 

i. Sicut in proximo libro supcriore promisimus, 
isie hujus totius operis ulttmus disputationem de 
dTitatis Dei aetema beatitudine continebit. (}uae non 
propter aetatis per inutta saecula longitudinem, tamen 
quandocumque finiendam, aetemitatis noqien accepit; 
sed quemadmodum scriplum est In Evangelio, Reqni 
ejw non erit fimt{Luc, i, 33). Nec ita ut aliis mo- 
riendo decedentibus , aliis succedentibus oriendo, 
species in ea perpetuitatis appareat , sicut iii arbore 
quae perenni fronde vestitor, eadem videtur virilius 
pcrmanere , dum labeniibns et cadentibus foliis, 
subinde alia quae nascuntur , fadcm conservant opa* 
dtatis : sed omnes in ea cives immortales erunt » 
adipiscentibus et homiuibus, quod nmiquam sancti 
Angeli perdiderunt. Faciet hoc Deus omnipolentis* 
•iiiius ejus condiior. Promisit eiiim , nec mentiri po- 
iest;et quibus fidein hinc qiioque faceret, multa 
sua , et non promissa , et promissa jam fecit. 

2. Ipse est enim , qui in principio condidit mun- 
dum, plenum bonis omnibus visibilibus atqiie intelii- 
gibiiibus rebus , in qiio nihil melius instiluit qiiam 
spiritus , quibus inteliigeiitiain dedit, et suae contem- 
pUlioiiis hablles capacesque sui pncstitit , alque una 
societale devinxit , quam sanctatn et supernam did* 
mus civiu^tein , in qua res qua sustentetitur beaiique 
sint, Deus ipse illis est , tanqiiam vita victusque com- 
munis. Qui liberum arbilrluin eidem iniellecbiaJi na- 
turae tribuit tale , ut si vellet , desereret Deuni,beati- 
tudinem sdlicet suam , contiiiuo miseria secutnra ^ 
Qui cum prassciret angelos quosdam per elalionem, 
qua ipsi sibi ad beatam vitam suflicere vellent, Unti 
bonl desertores fuluros, non cis ademit hanc potesta- 
lcm, potentius et melius estre Judicans etiam de ma- 
lis beiie facere , quam mala esse non sinere (6). Qu» 

• lU plurcs e veleribus libris. ediU vero, ui d 9eUet de^ 



(J) Scriptiisdrdler initiom anni 427. 

(0) conf. Jih. 11 de Gen. ad Uit., n. 18 et 



seqq. 



omnino nuila essent « nisi natora mutabilii. quamvis 
bona, et a sumrao Deo atqoe incommnialMii boBo 
qui boiia omnia condidit, insiituu, peocando ea sIIm 
ipsi feeisset. Quo etiam peccaio sno teate eonvin- 
eitur, bonam coudium se esse naUinn. Nisi ^Hiw 
magnum ei ipsa , licet non aequale CoodUorl , bonnm 
esset , profecto desertio Dei tanqnam luminis siii ma- 
lum ejus esse non posset («). Nsim sicul eaeciias oeilt 
vitium est , et idem ipsum indicat ad lumen viden- 
dum oculum esse creaiom , ac per hoc eilam ipao 
vitiosuoexcellentius ostenditur cseteris membrla mem- 
brum capax lumiiiis (non eoim alia cansa essei vitimn 
ejus carere lumine) : iia natura qu» frnebatnr Den 
optimam se institutam docet etiam ipso viiio , quo 
ideo misera est , quia non fruitur Deo ; qui caswn 
angelorum voluntarlum Justissima pcena sempicemaB 
infelicitatis obstrinxit , atque iii eo suramo bono per- 
manentibus caeteris , ut de sua sine fine permansiooe 
eerti esseut, tanquaro ipsios pr^emiom permansionis 
dedit. Qiii fecil hominem ipsum etiam lectura enm 
eodem libero arbitrio , lerrenum quidem animal, sed 
coBlo dignum, si suo cobaererel auetori : miseria 
siiniliier, si eum desereret, secutura, qualis naturas 
hujusmodi conveniret. Quem similiter eum praevari- 
calione legis Dci per Dd desertionem peoeatunun 
esse praesdrei , nec illi ademit liberi arbitrii pole- 
statcm, simul pncvidens , quid boni de malo ejus es- 
aet ipse factnrus, qni de mortali progenie merilo 
jusleqiie damnau tantum populum gratia aun eoili- 
git , ut inde suppleat , et insuuret partem quae lapsa 
est angdorum ; ac sic illa dilecU et supema dvitas 
noii fraudetur suoram numero dvium , quin eiiam 
forUssis et uberiore laetetur {b). 

CAPUT II.— Z>c aterna Dd et incommuta&iti votmOaU. 

I. Multa enim fiuntquidem a malis contra volon- 
Utem Dei : sed Untae est ille sapientiae UnUeque vi^ 
tutis , ut in eos exitus sive fines , quos bonot et 

(a) vid. EodiirkS., a. 4. 
>) Und.. 0« 8. 



753 



UBER VIGESIMDS SECUNDUS. 



754 



instos ipse prxscivit , lendant omnia , qti« ▼oluntati 
e}n$ videntur adversa. Ac per hoc cum Deus mutare 
dicitur voluntalem , ut quibus lenis erat , verbi gra- 
ila , reddatur iratus, ilti potius quam ipse mutantur, 
el eum qnodammodo mutalum in bis qu» patiuotur 
inveniunt : sicut mutatur sol oculis saucialis, el asper 
quodammodo ex niiti , el ez delectabili molestus efli- 
dtur , cum ipse apud se ipsum maneat idem qul fuit 
Diciiur eiiam voluntas Dei , quam facit in cordibus 
obedientium mandatis ejus , dc qua dicit ApostOtUS , 
DeM iU entm , ^tii operalur in vobit et velle {Phitipp. 
II, 13). Sicut jusiitia *■ Dei, non solum qua ipse justiis 
est diciiur, sed illa etiam quam in homine, qui ab 
lllo justiflcalur, facit : sic et lex ejus vocatur , quas 
potius est homiiium , sed ab ipso data '. Nam utique 
liomines erant , quibus ait Jesus , In lege vesUra <cn- 
ptum e$t {Joan. tiii, 17) : cum alio loco legamus , 
Lex Dei ejui in corde ipnus,{P$aU xxxviy 31). Secun- 
dum banc voluntatem , quam Deiis operatur in homi- 
nibus , etiam velle dicitur, quod ipsc non Yult , sed 
suos id volentes facit : sicut dicilur cognovisse, quod 
nl cognosceretur fecit , a quibus ignorabalur. Neqiie 
enim dicente Aiiostolo , Nune autem eognoscentei 
Deum , imo eogmii a Deo {Galat. iv, 9) , fas est ul 
credamus , quod eos tunc cognoverit Deus praeco- 
gnitos ante constitutionem mundi (1 Petr. i, 20) : sed 
lunc cognovisse dictus est, quodiunc ut coguosce- 
retur effecit. De his locutionum modis jam et in 
superioribus libris memini disputatum. Secundum 
banc ergo voluntatem, qua Deum velle dJcimus quod 
alios efflcit velle , a quibus futura nesciuutur , mnlta 
vult , nec facit. 

2. [\U] Mulu enim volunl fieri sancti ejus ab illo 
Inspirata sancta voluntate, nec flunl; sicut oranl 
pro quibusdam pie sancleque , el quod oraiit non 
facit , cum ipse in eis hanc orandi voiuntatem sancto 
Spiritu suo feceriu Ac per boc , quando secundum 
Deum voluiit et oraiil sancii , ut quisqne sit salvus , 
possumus illo modo loculionis dicere , Vult Deus ei 
non facit ; ut ipsum dicamos veile , qui ul velint Isti 
facit. Secunduiii illam vero voluntatem suam , qus 
cum ejus prxscientia sempitema esl , profecto in 
ccbIo et in lerra omnia quxcumque voluil , non so» 
lum prxterita vel praesentia , sed etiam futura jam 
fecit (Pm/. cxiii, 3 bie). Verom antequam veniat lem* 
pus , quo voluil ot fieret , quod ante tempora vni- 
versa praescivit atque disposuit, dicimus, Fielqnandd 
Deus voliieril. Si auiem non solum tempus qoo foi»- 
rum est , verum etiim utrum futurum sit ignoramns» 
dicimus, Fiet, si Deus voluerit : non quia Deus no* 
vam voluntatem , quam noo habnii , tunc habebil ; 
sed quia id quod ex «lerniute In ^ns imiMiCabill 
praeparatum esl volualate , lunc erit. 
CAPUT III. — De promtMtoM atemm bea^wtim$ 
mncunwn et perpetuit suppUdie impiarunu 
Quapropter, ut caetera lam multa prxteream, sicnl 

1 sic Mss. Al edlti, m iioHs et vette. sicut enim iuUir 
Hnt elc. 
* Am. Er. et Lov.» data hondmbu». Abest, hombnh^t a 

viod. el llss. 



uuiic in Christo videmns implerl quod promisii Abrt- 
bae, dicens, In senune tuo beuedkentur omnei §§nle$ 
{Gen. xxu, 18) : ita quod eidem semini ejos promisii, 
MBplebiiur, ubi ait pcr prophelam, Aetiir^aiil 17111 ermU 
tn moiitimnifft ; ct quod ait, Erit cmkun notmm et terrm 
nova , el ttoii erunt memorei fnriorum , nec oicendent in 
cor ipiorum; ied UttitUmi et exeultationem inoetdent in 
ea. Ecce ^ ego fadam Jenuaiom exeultationem ei popu» 
lum meum icftitiam ; et extultaifo in Jenuaiem , et /«• 
tabor in popuio meo ; et uitra non audietur in oa vox 
fUtui (/«m. XXVI, 19, aec. L&X; lxv, 47-19, ac. 
LXX). Et per alium prophetam, qnod prasnuntlavit 
dioans eidem propbel», In tempore ilto eaivabitur pO' 
fmim tuui omnii qui inventui fnerit ieriptui in iibro : H 
multi dormientium in terrce pulvere { sive , ut quidam 
interpretati siml, aggere) exeurgent; At tii «tlom aHer» 
item, et ki in opprobrium et confuiionem eetemam 
(Dan. xn, 1 el 2). Et alio looo per eumdem prophe- 
tam : Aceipient regnum iancti Attiuind , et obtinebuni 
iliud uique in ueculum^ et wque m ueeuium imeulo' 
rum {Id. VII, 18). Elpaulo pcisi, Regnum, inquit, eju$ 
regnum eempitenum {Ibid.^ 27). Et alia qu» ad hno 
pertinentia in libro vicesimo posui {eap. 21 t^.)t 
sive qus non posui, et tamen in eisdem Litteris scri- 
pta stmt: venient ethxc, sicut et isia venenint, quae 
increduli non putabant esse venliira. Idem quippe 
Deus uUraque promisit, otraque ventura esse praedixit, 
qiiem perhorrescunt numina Paganorum , tesle etitrii 
Porpbyrio, nobilissimo philosopho Paganomm. 
CAPUT IV. — Contra iapientei munS, qm puUmt ter- 
rena Jumunum corpora ad ceeieiU habitaeuium non 
pome tramferri. 

Sed videlieet homines docti atque sapienles eonini 
vim lantse auctoritaiis, quae omnia genera bomiiram , 
sicul tanto ante praedixit , in hoc credendum speran- 
dumque convertil, acule sibi argumenlari videntor 
adversus corporum resurrectionem, et dieere quod in 
lertio de Repobliea lihro a Cicerone commemoratum 
esl. Nam cam Hcrculem et Romuhim ex hominibus 
deos esse factos asseveraret : Quorum non corpora, in- 
quit, iunt in ceeium eiata ; neque emm nalura pateretur^ 
ut id quod eaet e terra , niii in terra maneret, Haec esl 
magna ratio sapientium (o), quonim Dominus novll 
cogitationes, quoniam vanae sunt {Peai. xciii, ll)i Sl 
enim animge tantummodo essemus , id est , sine ullo 
corpore spiritus , et in ccelo babitantes terrena ani- 
malia nesciremus , nobisqne futurum esse diceretur, 
ut lerrenis corporibus animandis quodam vinciilo mi- 
rabili necteremur; «onne multo fortius argumenu- 
remur id credere recusanies , et diceremus naliiram 
non pali , ut res incorporea ligametilo corporco vin- 
eirelur? Et Umen plena est terra vegetanlibus animia 
ha»c membra lerrena , miro sibi modo connexa ■ el 

« EdUl, Etecce. ParUcula, Et, abest a Mss. el a LXX. VJa 
flopra, lib. 20, cap. 21, n. 2. ...... 

• EdiU, £f lomen ptena ett terra vegetantibui ammu^ 
qmbui heec membra terrena ndro modo $um ^^on^^J^I*^ 
castigantur auctoritate veterum libroruin, q«i iMm baboiu 
qidbui, nec, timl ; sed oumes ferunt, mtro ttbi modo "'^ 
nexa. 

{a) Couf. Ub. de Fide et symbolo, n. 13. 



735 



DE CIVITATE DEI, S. AUGUSTINI 



*}56 



iiiiplicila. Ciir ergo codem volenle Deo, qni fecit boc 
•iiiinll , non polerit lcrrcnum corpus in coeleste cor- 
pos attolli, si animus omui, ac per hoc eliam coelesti 
cinpore praestabilior S terreno corpori potuit illigari? 
An lerrena parlicula tam exigua potuit aliquid coelesti 
corpore melius apud se tenere, ut sensum haberet et 
Titam, et eam sentieiitem atque viventem dedigiiabi* 
Uir coelum suscipere , aut susceptam non poterit sus- 
tiiiere, cum de re seiitiat et vivat ista meliore, quam 
est corpus omne coeleste? Sed ideo nonc non Ut, quia 
nondum est tempus quo id fieri voluit , qui hoc quod 
videndo jam viluit, multo mlrabilius quam illud quod 
ab islis non creditur, fecit. Cur enim non vehemen- 
Uus admiramur incorporeos animos coelesti corpore 
poiiores» lerrenis illigari corporibiis, quani corpora, 
licet terrena, scdibusquamvis coelestibus tamen, cor- 
poreis sublimari , nisi quia hoc videre consiievimus , 
€t boc sumus, illud vero nondum sumus, nec ali- 
quando adhuc vidimus? Nam profecto sobria ratione 
cottsulta mirabilioris esse divini operis reperitur, in- 
corporalibus corporalia quodammodo attexere, quam 
licet diversa, quia illa coelestia, ista terrestria, tamen 
corpora et corpora copulare {a), 

CAPUT y. — De resurrectione eamiSf quam qmdam 
mwido credente non credmt, 

Sed hoc incredibile fuerit aliquando : ecce jam cre- 
didit mundus sublatum terrenum Christi corpus in 
coelum ; resurrectionem camis et ascensionem in su- 
pernas scdes , paucissimis remanentibus aique slu- 
pentibus, vel doctis , vel indoctis , jam crediderunt et 
docti et indocti. Si rein credibileni crediderunt , vi- 
deantqnam sint stolidi, qui non credunt : si autem 
res incredibilis credita est , eiiam hoc utique incredi- 
bile est, sic creditum csse, quod incredibile est. Ha'C 
igitur du« incredibilia, resurrectionem scilicet nostri 
corporis in :ctemuni , et rem tam incredibilem mun- 
dum esse credlturam, idem Deus, antequam vel unum 
horum fieret, ambo futura esse praedixit {Matth. xxvi, 
i3). Unum duorum incredibilinm jam factum vide* 
nus, ut quod erat incredibile, crederet mundus : cur 
id quod reliquum est desperatur, ut elinm hoc veniat, 
quod incredibile credidit mundus, sicut jam venit, 
qnod similiter incredibile fuit , ut rem tam incredi- 
bilem crederet mundus , qiiandoquidem hoc utram- 
quc hdcredibile, quorum videmus unum, alterum 
credimus, in eisdem Litteris pru:dictum sit, per quas 
credidit mundus? Et ipse modus qiio mundns credi- 
dit, si considerettir, incredibilior inveniiur. Ineruditos 
liberalibus disciplinis, et omnino, quantum nd isto- 
ram doctrinas attinet» impolilos, non perilos gram- 
matica , non armatos dialectica , non rhetorica infla- 
tos , piscatores Christus cnm retibus fidei ad mare 

> viod. Am. et Br., d antmtfs onmia hoec terrena trm- 
scendms, per hoc etiam catesti corpore frrceualrilior. Et 
post octo versm, loco, qui hoc quoa videndo jam vHuit; 
lidem editi ferunt ^ Quid hoc guod Tprwideniia Dei multo 
mirabitHUf quam tUud quod ah istis non creditur, fecU ? 
minus apte et dissentienlibus maouscripUs. 

(a) Gont EpbL 137, n. 11, prope fln. 



hiijus sxculi paucissimos misil, atque ita et ei omm 
genere tam multos pisces, et tanto mirabiliores, 
quanto rariores etiam ipsos philosophos eepit. Duo- 
bus illis incredibilibus , si placet , imo quia placere 
debet, addamus hoc tertium. Jam ergo trin svnt in- 
credihilia, qu» Umen facta sunt. Incredibile esl Chri- 
stum resurrexisse in came, et in coeliim ascendisse 
cnm carae : incredibHe est mnndum rem taro Uicre- 
dibilem credidisse : incredibile est homines ignohh 
les, infimos ', pancissimos, imperitos rem tam incre» 
dibilem, um efllcaciter mundo, et in illo etiam doctis 
persuadero potuisse. Horum trium incredibiliam pri- 
mum nolunt isti, cum quibus agimus, credere; se- 
cundum coguntur et cernere; qnod non inveiiiutit 
nnde sit factum, si non credunt tertium. Resurrectie 
c^rte Christi , et in ccelum cum caroe in qiia resu^ 
rexit ascensio , toto jam mundo praedicatur el credi- 
tur : si credibilis non est , unde tolo terranim orbe 
jam crcdiia est? Si multi nobiles, sublimes, docii 
eam se vidisse dixerunt, et quod viderant, diflramare 
curarunt, eis mundum crcdidisse non mirum est; seil 
istos adhuc crcdere nolle perdoram est : si antem, ut 
veram est, paucis, obscuris, minimis, indoctis eam 
90 vidisse dicentibus et scribcntibus credidit mundus: 
cur pauci obstinatissimi, qui remanserant, ipsi mnndo 
Jam credenti adhuc usque non credunt? Qui propterea 
numero exiguo ignobilium , infimoram , imperitoram 
bominuni credidit , quia in tam contemplibilibus te- 
stibus multo mirabilius divinitas se ipsa persuasit. 
Eloquia namque persuadentium quae dicebant , mira 
fuerunt facia, non verba. Qni enim Christnm in carne 
rcsurrexisse , et cum illa in coelum ascendtsse non 
viderant, id sevidisse narraniibus, non loqnentibQS 
tantnm , sed etiam mirifica facientibus signa crede- 
bant. Homines quippe, quos unius, vel ut mnltnm, 
duarum linguarum fuisse noverant , repente lingnis 
omnium gentium loquentes mirabiliter andiebanl 
{Act. ii). Claudum ab uberibus matris ad eorum ver- 
bum in Christi nomine posl quadraghiia annos inco- 
lumem consiitisse; sudaria de corporibos eoram ablata 
sanandis profuisse languentibiis; in via qua fnerant 
iransituri posiios in ordine innumerabilesmorbis va- 
riis laborantes, ut ambulantium super eos umbra 
Irausiret, continuo salutem solere recipere; etalia 
mulia stupenda in Christi nominc per eos facia ', po- 
stremo etiam mortuos resurrexisse ceraebanl(tM. 
ni, iv). Quae si , ut leguntur, gesu esse concedunt, 
ecce tot incredibilia tnbus illis incredibilibus addi- 
mus ; et ut credatur unum incredibile, quod de camis 
resurrectione atque in coelum ascensione dicitur, mol- 
torum incredibilium lestinionia tanta congerimns, el 
nondum ad credendum borrenda duritia incredulos 
flectimus. Si vero per Apostolos Christi , ul eis cre- 
deretur, resinrrectionem atque ascensionem praedi- 
caiitibus Chr jsti , etiam ista miracula facta esse non 

> NonauU Mss. cum vind. Am. Er. , infrmos : et iofrt 
loco, infimorum^ habent, uifrmoTum, 

* sic Mss. At vhid. Am. et Er., (actA noU stgna. ix>v., (atia 
signa. omisso, sunt. 



757 



LIBER VIGCSIMUS SECUNDUS. 



crcdiinl; boc nobis unum grande miraculum suf- 
ficit, quodeam lerrarum orbis sine ullls miraculis 
credldit. 

CAPUT VI. — Quod Roma condiiorem suum Romu" 
lum dWgendo deum fecerit ; Eccleiia auiem Chrislum 
Deum * credendo dilexerit. 
I. Recolamus eiiam hoc loco ilhid quod de Romuli 
credila divinitate Tullius admiralur. Verba ejus ut scri- 
pta sunt, inseram : Magis est, inquit, m Romulo admi" 
randum^ quod cateri qui dii ex hominibus facti esse rft- 
cuntur, minuseruditis botmnwn swculis fuerunt, ut fin' 
gendi proclimor « esset ratio, cum imperiti facile ad 
credendum impeUerentur. Romuli autem cetatem ndnus 
his sexcentis annis (a) jam inveteratis litteris atque do- 
cirinis , omnique • illo aniiquo ex inculta hominum viia 
•rrore suhlato fuisse cernimus. Et paulo post de eodem 
Romulo iu loqiiitur, quod ad hunc pertinet sensum : 
Ex quo intelligi potett , inqiiit , permultis annis ante 
Homerum fuisse, quam Romulum^ ut jam doctis homi" 
nibus ac temporibus ipsis eruditis ad fingendum vix 
quidquam essei loci, Antiquiias enim recepii * fabulas , 
fictas eliam nonnunquam incondite : hmc mias autem 
jam exeulia proesertim eludens omne quod fieri non potesi 
respuii ( De Repubtiea, libro 2, cap. iOhinc suppleio). 
Unus e numero doctissimorum bominum , idemque 
eloquentissimus omnium M. Tullius Cicero, propferea 
dicii divinitatem Romuli mirabiliter crediUm , quod 
erudita jam tempora fuenint , quae falsitatem non re- 
ciperent fabularum. Quis autem Romulum deum nisi 
Roma credidit, atque id parva et incipiens? Tnm 
deinde posteris servare fuerai necesse quod accepe- 
rant a majoribus , ut cum ista superstitione in lacte 
quodaromodo matris ebibita cresceretcivitas, atque ad 
Um magnum perveniret imperium, ut ex ejus fastigio 
\elut ex aliiore quodam loco alias quoquc gentes , 
quibusdominaretur, bac sua opinione perfunderet; 
ut non quidem crederent, sed tamen dicerent deum 
Romulum, ne civiutem, cui serviebant, de condiiore 
ejus offenderent, aliter eum nominando quam Roma ; 
qu» id non amore quidem hiijus erroris , sed Umen 
amoils errore crediderat. Christus autem quanquam 
sit coeleslis et sempiternae conditor civiutis, iion U- 
men eum , quoniam ab illo condiu est , Deum credi- 
dit : sed ideo potius est condenda, qiiia credidil. Roiiia 
conditorem suum jam construcU et dedicau Unquam 
deum coluit in teraplo : hxc autem Jerusaiem condi- 
torem suum Deum Cbristum, ut construi posset et de- 
dicari , posuit in fldei fundamento* Ula illum amando 

1 In argninento hujus capitis sexti meliores roanuscripti 
babent, Ecclesiaauiem chrtstum Deumcredando dUexenl; 
quod Patres Benedictini in texuun recipi iusseninl. [Eccte' 
ffff auiem chriUnm Donmum credendo aUexerii.] 

* InHss., proctfm. 

* In Mss., ammumgue. 

^ NosU*! codices 253 et 2S8, recifni. M. 

(a) uoc non de se suisve temporit>usCicero, qui aano ab 
LTbe condita cirdler seplingentesimo scribeLat; sed de Sd- 
pione Afi-icaoo ifijnore et Laelio dixit, quos disserentes in 
illis de Republica libris inducebat ex dictis supra, lib. 2. 
cap. 21. rorro Sdpio floniisse fertur a sexcentesimo ad 
sexcentesimum vigesifflum annum Url)is condita! , Ljxiius 
autem anno sexcentesiuK) septimo consulatnm geaslsse tra- 
hiiur. 



738 

esse deum credidit, isu istiim Dcuni esse credendo 
amavit. Sicul ergo prjecessit unde amaret illa , et de 
amaio jam libenter etiani falsum bonum crederet : iu 
praecessit unde isu crederet , iit recia flde , non le- 
mere quod falsum, sed quod vcrum erat ainaret. Ex- 
ceptis enim tot et tantis miraculis , qu» persiiaserunl 
Deum esse Cbristum , prophetiae quoque divinas flde 
digiiissimae praecesserunt, quae in illo, non sicut a pa- 
tribus adhuc credunlur implenda^ , sed jam deinon- 
strantur impletae. De Romulo autem quia condidit 
Romam , in eaque regnavit, audiiur , legiturve quod 
factum est, non quod ante fuerat ' proplieutum ; sad 
quod sit receptus in deos , creditum tenenl litlerae , 
iion factum docent. Nullis quippe rerum mirabilium 
signis id ei vere provenisse moiisiratur. Lupa quippe 
illa nutrix *, quod videtur quasi mngnum exstilisse 
portentum , quale aut quantum est ad demonstran- 
diim dcum ? Certe enim etsi non meretrix lupa fuit 
illa, sed bestia (a) , cum commune fueril ambobus , 
fraier Umen ejus noii liabeiur deiis. Quis auiem pro- 
hibilus est , aut Romulum , aut Herculem , aut alios 
ULes homines deos dicere , ct niori maluir, quam nou 
dicere ? Aut vero aliqua gentium coleret iiiter deos 
suos Romiilum, nfsi Romaiii nominis metus cogeret ? 
Quis porro numeret , quam multi quanulibet saevitia 
crudcliuiis occidi, quam Chrislum Deum negare ma- 
luerunt? Proinde metus quamlibet levis Indignalionis, 
quae ab animis Romanorum , si iion fieret, posse pu- 
Ubnlur existere, compellebat aliquas civitates positas 
sub jure Romano Unquam deum colere Romulam : a 
Cbrislo autem Deo u(m solum colendo , verum etiain 
confltendo, Untam per orbem terrae martyrum mul- 
titudinem metus revocare non potiiil , non levis of- 
fensionis animorum , sed immensarum variarumque 
poenanim ' , et ipsius mortis , quae pliis caeteris for- 
midatur. Neque tunc civius Christi, quamvis adhue 
peregrinaretur in terris, et haberet Umen magnorum 
agmina populorum, adversus implos persecutores 
suos pro temporali salute pugnavit ; sed potius ut 
obtinerel aeternam , iion repugnavit. Ligabanlur, in- 
cliidebanlur , casdebantur , torquebantur , urebantur, 
laniabantur, trucidabanlur , et muliiplicabantur. Non 
erat eis pro salute pngnare, nisi salutem pro Salvatore 
contemnere. 

2. Scio in libro Ciceronis tertio , nlsi fallor , de 
Republica, dispuUri, nullum belluni suscipi a civiute 
optima , nisi aut pro flde , aut pro saliite. Quid auteni 
dicat pro salote, vel intelligi quam saliitem velii, allo 
loco demonstrans , Sed his poenis , inquit , quas eiiam 
stullissinU sentiunif egesiaie, exsilio , vfiicu/'<, verberi- 

^ Ex veteribus libris alii habent , aniequam fierei; aiii , 
ante fierei. 

* Hic editi addunt, frtArvm duorvm. Et post tres versus, 
ad verba, cum commune fuerii ambobus^ habent, cum fra- 
iribus portentum commune faerii ambobus. 

* Editi vind. Am. et Er. nulla lireti veteriun codicum a«- 
ctnriute, metus uUus aut error revocare non poiuit^ btan* 
diiof nuilw, promissio nuUa denumi^sed nee faeuUaSum vio^ 
lenia subtractio, nec acerbitas unmrsartm variarmnqm 
pcenoTum. 

(a) vide supra, lib. 18, cap. 2I. 



m 



DE CIVlTATe DEI, S. AUGUSTCa 



im 



bui y elabuntur uBpe pmali , Mata mortit eeleritate, 
QvUatibm autem mort ip$a pcma ett , quw videlur a 
fotna singulcs vindieare. Debei enim eonttituta $ie e$te 
civitat » ut osterna <tl. itaque nuUut interitut ett retpu- 
blicw naturaHt , m honunit ^inguo mort non modo ite- 
eettaria ett , verum etiam optanda peruepe. Civilat au" 
tem €um totlitur^ deielur^ exttinguitur : timile ett quO' 
dwnmodo {ut parva magnit conferamut) ae si omnit ^e 
mondut intereat et concidai, lloc idco dixitCicero, 
quia mundum non interiturum cum Pblonicis sen- 
tiu Consiat ergo eum pro ea saluie bellum Toluisse 
suBcipi a civitate , qna fit ut maneat bic civitas, sicut 
dicit, aelerna, quamvis morientibus et nascentibus sin- 
gulis; sicut perennis est 0|>acitas oleas vel lauri, atque 
bujusmodi cxterarumarborum,singulorum lapsu ortu- 
quefiliorum. Mors, quippe, ut dicit, non hominum siii- 
gulorum sed univers» poena est civitatis, qune a poena 
plerumque singulos vindicat. Unde merito quxriiur , 
utrum recte fecerint Saguiitini , quando universam 
suam civitaiem interire inaluerunt, quam fidcm Tran* 
gere, qua cum ipsa Romana republica lenebantur : 
in quo suo facta laudantur ab hominibus ^ tcrrenae 
reipublics civibus (a). Sed quomodo huic disputa- 
tioni possent obedire, non video , ubi diciiur nullum 
suscipiendum esse bellum , nisi aut pro fide, aut pro 
salute : nec dicitur, si in unum simul periculum iia 
duo ista concurrerint, ut teneri alterum sine altcrius 
ainissione nou possit , quid sit potius eligendum. 
Profecto enim Saguntini si salutem eligerenl , fides 
eis fuerat desercnda : si fides tenenda , amiitenda 
mique salus, sicut et factum est. Salus autem civitatis 
Dei talis est, ut cum fide ac per fidem teneri , vel 
potius acquiri possit ; fide autem perdita , ad eam 
quisqiie venire non possit. Quas cogitatio firmissimi 
ac patientissimi cordis, tot ac tantos mariyres fecit , 
qualem ne unum quidem liabuit , vel babere potuit , 
quando est deus creditus Romulus. 

CAPUT VII. — Quod ut mundut in Chrittum crederet, 
virtutit fuerit divinas^ non pertuationit humanos, 

Sed valde ridiculum est, de Romuli falsa divinitate, 
cum de Cbristo loquimur, facere mentionem. Yerum- 
tamen cum sexcentis fermeannisanteCiceronem (6)Ro- 
mulusfuerit,aiqueilla retasjam fiiissedoclrinisdicaiur 
exculta, ut quod fieri non potesi, omne ' respueret : 
quanto magis post sexcenios annos ipsius tempore Ci- 
ceronis, maximeque postea sub Augusio atque Tiberio, 
eruditioribus utique temporibus, resurrectionem carnis 
Christi atqiie incoelum ascensionem, tanquam id quod 
ficri non potest, mens bumana ferre non posset, elu- 
densqueabauribuscordibusque respueret,nisi eam fieri 
potuisse, atque factam esse divinitas ipsius veritatis, 
vel divinitatis veritas, et contestantia mii-aculorum 

* vhid. Am. Er. et prope oomes manuscripti , ab omnf- 
but. 

* Editi. omno eludent. Abest, eludentf a manuscriptis. 

(a) vide supr», lib. 3, cap. 20. 

(b) Uidovicus vWes legendum putat, ante sdpUmem^ 
ncinpe ifiiniilianum , qui inducitur disserens in libris de 
Re(:iiblica. Lovanienses ejus coLjecturam secuti locum 
emendare tentant, scd repugnantibus editis aliis et ODUii- 
bus maauscriptif . 



signa monstrarent ; ut terrentibns el coiitnidie€Bl8ni 
tam inultis lamque magnis persecutionibus, praeeedeus 
in Christo, deinde ad novum saeculum in caeteris se- 
cuion resurrectio atque immortalitas camis et fide« 
lissime crederetur, et pRcdicaretur inirepide» ei per 
orbcm temB puUulatura fecundius cuin martynim 
sangiiine sereretur. L^ebaniur enim praeconia prx- 
cedentia ^ Prophetarum, concurrebant ostenla virtn- 
tum, et persuadebatur veritas nova consuetudioi, mm 
contraria rationi, donec orbis terras qui persequeba- 
tnr furore, sequeretur fide '. 

CAPUT Ylll. — De ndracuiit qua ut mundut in CAri- 
ttum crederet facta tunt^ et fieri mundo credente tion 
desinunt, 

I . Cur, inquiunt, nunc illa miracuia, quse praedica- 

tis facta esse, non fiunt ? Possem quidero dicere, ne- 

cessaria fuisse priusquam crederet mundos , ad boe 

ut crederet mundus. Quisquis adbuc prodigia ut credat 

inquirit, magnum est ipse prodigium, qei mondo 

credcnte non credit. Vcrum hoe ideo dicunt, iit nee 

tunc illa miracula facta fuisse credantur. Uiide ergo 

tanta fide Chrisius usquequaque canlatur in ooelam 

cum carne sublatus ? unde temporibus erodltis, et 

omne quod fieri noo potest respueutibus, siiie ullis 

miracuiis nimium mirabiliter incredibiiia credidit 

mundus? An forte credibilia fuisse, et ideo crediia 

esse dicturi sunt? Cur ergo ipsi non credunt ? Brevis 

est igitur nostra eomplexio : Aut incredibilis rei * , 

quae noo videbatur, alia incredibilia, quae taroei H»^ 

bant et yidebantur, fecerunt fidem ; aut certe res ita 

credibilis, utnullis quibus persuaderetiir miracuIisiK- 

digcret, islorum nimiam redarguit infidelitaten. Hoe 

ad refellendos vanissimos dixerim. Nam hein esse 

mulu miracula, quae attestarentur illi wii grandi 

salubrique miraculo, quo Cbristus in cedom coni 

carne in qua resurrexit, ascendit, negare non pomi- 

miis. In eisdem quippe veracissimis Libris cencta 

coiiscripu sunt, et quse facu sunt, et propter qeod 

credendum facu sunt. Haec, ut fidem focerent, inne- 

tiierunt ; hacc per fidem, qiiam fecerunt, multo da^ 

rius innotescunt. Leguntur quippe in popolis, ot 

credantur; nec in populis Umen nisi crectiu lege- 

rentur. Nam eiiam nunc fiunt miracula In ejos no- 

mine, sive per sacramenu ejus, sive per oratlones 

vei memorias sanctorom ejos ; sed non eadem clari- 

Uie illuslrantur, ut lanu quanu illa glorla diflkmen- 

tur. Canon quippe sacrarum Litlerarum, qnem defl- 

nitum ^ esse oportebat, ilia fucit ubique reciUri, et 

memoriae cunctorum Inhaerere populorum : haec ao- 

tem ubicumque fiunt, ibi sciuntur vix a toU ipa 

civitate vcl qu«x;umque commanentium loco. Nam 

plerumque eliam Ibi paucissimi sciunt, igiiorantibBi 

cffitcris, maxime si magna sit civiUs ; et quando allW 

aUisque narraiitur, non Unta ea commendat auclori* 

us, ut sine difficuluie vel dubiutione credantur, 

t vlnd. Am. Kr. et plures Mss., preecedenAm 

• lU veleres libri. Editl autem, protequeretur fide. 
« Sic Mss. Al edili,tTu;rfdiW/t rei. 

* Edili, veieribus libris dissenlienies, difamatum. 



7bl 



LIWR ?1GESI]IUS SECUNDUS. 



m 



quaniTis Chrisiiaiiis fidelibas a fiddibns indicentur. 

2. Ifiraculum quod Mediolani facimn est, cam illic 
essemns, qaande illuminatus est caecus, ad muliorum 
notitiam potuit perrenire, quia et gnndis esl civitas, 
et ibi crat tunc Imperator, et imnieuso populo teste 
res gesta est, concurrente ad corpora martynim Pro* 
tasii et Genrasii : qoge ciim laterent, et penttus ne- 
scircntur, episcopo Ambrosio pcr somnium revelata 
reperta sunt ; ubl caecus ille dep<ilsis vetcribus tene- 
bris dieiQ vidit (a). 

3. Apud Cnrtliaginem autem quis novit, prxter 
admodiim pauci<;sinios, salutem, qux facta est Inno- 
ccntio ex advocalo vicario! pncrecturje, ubi nos in- 
icrruimus, et oculis aspcximiis nostris? Venienlcs 
enim de transniarifiis, me et rmtrem roeum Aiy- 
pium (fr), nondum quidem clericos, scd jam Deo ser- 
vientcs, nt erat cum tota domo sna religiosissimus , 
ipse susceperat, et apud eum tunc habitabamus. Cura- 
batur a medicis : ifstulas * , quas numerosas atqoe 
pcrplexas habuit iii posteriore atque Ima corporis 
partc, jam secuernni ei, et artis suae csetera mcdica- 
mentis agebant. Passtis aulem fuerat in sectione ilfei 
et diutumos et acerbos dolores. Sed uniis inter niul- 
tos sinos fefellerat medicos, atqne ita latueral, ut 
enm non tangerent, qnem fcrro aperire debuerant. 
Denique sanaiis omnibus quse aperta curabant, iste 
remaaserat solus, cui frustra impendebatur labor. 
Quas rooras ille sospectas habens, multumque for- 
midans ne iterum secaretur, quod ei prxdixerat 
alins medicus domesticus ejus, quem non admiserant 
illi, ut saltem viderct, cum primum secius est, qiio- 
modo id facerent, iratusque illum domo abjccerat , 
▼ixque receperat, erupit, atque ait : Iterum me se- 
ciuri esiis ? Ad illius, quein noluistis esse pMcsen- 
tem, verba venturus sum? Irridere illi roedicum 
imperitum, metomque liominis bonis yerbis promis- 
sionibusqne lenire. Pneterierunt et alil dies plnrimi, 
nihilque proficiebat omne quod fiebat. Medici tamen 
in sua pollicitatlone persistebant, non se illum sinum 
ferro, sed medicamentis esse clausuros. Adhibuerunt 
et alium grandaevum jam medicum, satisqiie in illa 
arte laudatum (adfauc enim vivebat) Ammonium * , 
qui loco inspecto, idem quod illi ex eorum diligentla 
peritiaqne promisit. Gujus ille factus aucioriuite se- 
curus, domcstico suo medico, qui futuram pncdixe- 
rat aliam sectionem faceta hilaritate, velut jam salvus, 
illusit. Quid plura ? Tot dies postea inaniter consum- 
pti traasiemnt, ut fessi atque confusi faterentur eum 
nisi ferronullo modo posse sanari. Expavit, expalluit 
nimio timore turbatus : atqnc ubi se collegit, farique 
potuit, abire illos jussit, et ad se amplios non aece- 
dere, nec aliud occurrit faiigato lacrymis et illa jam 

* Editl, cwrabatitr a medicis nropter pslulat : et infirav 
jam ucueranl eum. At manuscripti omnes omittunt, ffrih 
pter ; et ex iis quidam habent, Jam tecuerant et ; alii longe 
plures^ eiim. 

* Editi, ^fnmiontiim dico^ quL, etc AtMss. nonhabent,dtco. 

(a) conf. lib. 9, Coofess., cap. 7, n. 16 ; serm. 518, n. 1 ; 
lib. 1 Retract., cap. 13, n. 7, et alibi. 

(b) Alypius, s. Augustini amicas, Tagaste orhudus, de 
quo in confessionibus, Hb. 6, capp. 10 et 12; lib. 8, cai*. 
Iii et pasBim iuEpistolis. LARcnBa. 



neecssitate constricto, nisiutadhiberet Alexandrinnm 
quemdam, qnl tune chimrgns mirabilis habebatur , 
ut ipse faceret quod ab illis fieri nolebat iratus. Sed 
posteaquam venit ille, laboremqne illoruni in cica- 
tricibus sicnt artifex vidit, boni viri fiinctiis ofTicio , 
persoasit homini ut illi potius qoi in eo lantum labo- 
raverant, quantum ipse inspiciens mirabaiur, curatio- 
nis suae fine fmerentur, adjiciens quod revera nisi 
sectus esset, salvus esse non posset ; sed valde ali- 
horrere a suis moribiis, ut hominibus qnornm a rti fi- 
ciosissimnm operam, indusirinm, diligcnliam ndmirnns 
in cicatricibus ejus videret, propter exiguum quod 
remansit, palmam tanti laboris aufcrret. Redditi 
sunt animo ejus , et placuit ut eodem Alexandrino 
asslstente ipsi sinum illnm ferro, qui jam conseiisu 
omnium aliter insanabilis putabntur, aperirent. Quas 
res dilala est in consequentem dicm. Sed cum abiis- 
sent illi, ex moerorc niinio domini lanlus cst in doino 
illa exortus dolor, ut tanqiiani funeris planctus vix 
comprimerctur a nobis. Visiiabant eum quotidie sancti 
viri, episcopus tiinc Uzalcnsis (a), beatae memnri» 
Saturiiinus, et presbyter Gelosus \ ac diaconi Car- 
tliagineiisis Ecclesi» : in quibus erat, et ex quibus 
solus est nunc in rebus humanis, jam episcopus cum 
. honore a nobis debito nominandus Aurelius , cum 
quo recordantes mirabilia opera Dei ', de Iiac re s:cpe 
collocuti sumus , eumque valde meminisse , quod 
coinmemoramus , invenimus. Qui cum eum , sicut 
solebant, vespere visitareiit, rogavit eos miserabili- 
bus lacrymis, ut maiie dignareiitur csse praesentes 
suo funeri polius quam dolori. Tantiis enim eum me- 
tus ex prioribus invaserat poeiiis, ui se inter medico- 
rum manus non dubitaret esse moriturum. Consolati 
sunt eum illi, et bortnti ut in Heo fideret, ejusque 
voluntatem viriliier ferret. Inde ad orationem ingressi 
sumus : ubi nobis ex more geniia figentibus, atque 
iocumbentibus terrae, ille se ita projecit, tanquani 
fuisset aliquo graviter impellente prosirntus, et coepit 
orare : quibusmodis, quo aifectu, quo motu nnimi, quo 
fluvio lacrymarumy quibus gemitibus atque siiigultibui 
succulientibus omnia membra ejus et pene inlerclii- 
dentibus spiritum , quis ullis explicet verbis ? Utrum 
orarent alii, nec in hxc eorum averteretur inlentio, 
nesciebam. Ego tamen prorsus orare non poteram : hoc 
tantummodo breviter in corde meo dixi, Domine , 
qiias tuomm preces exaudis» si has non exaudis? 
Nihil enim mihi videbatur addi jam posse. nisi u% 
exspiraret orando. Surrexiinus, et accepta ab Epi* 
scopo benedictione discessimus ; rogante illo ut mane 
adessent, illis ut xquo animo essct bortantibiis. Iliii- 
xit dies qui metuebatur, aderant servi Dei, sicut s« 
adfuturos esse promiserant : ingressi sunl medici » 
parantur omnia quae hora illa poscebat, iremenda 
ferramenta proferantiir, attonitis suspensisque omni- 
bus. Eis autem quorom erat major auctoritas, dcfo- 
ctum animi ejus consolando erigentibuSy id mawH 

< Pleriqup Mss., Cidott». 

* Plerique Vss., mirabitia operum DH. 

(a) infra, n 3i. 




763 



DE CIYITATE DEI, S. AUGUSTINl 



m 



secturi merobra in lectolo componuntur, solYunlur 
nodi ligamentoruro, nudatur locus, Inspicit roedicus, 
el secandum iilum sinum armaius aique inlentus in- 
quirit. Scrutatur oculis, digitisque contrectat ; tentat 
deoique modis omnibus : invenit flrmissimam cica- 
iricem. Jam illa laetitia et laus alque gratiarum actio 
miaericordi et omnipotenti Deo, quae fusa est ore 
omnium lacrymantibus gaudiis, non est committenda 
meis verbis : cogitetur potius, quam dicatur. 

3« In eadem Gartliagine Innocenlia » religiosissima 
femina, de primariis ipsius civiiatis, in roamilla can- 
crum habebat : rem, sicut roedici dicunt, nullis roedi- 
camentis sanabilem (a). Aul ergo prxcidi solet , et a 
corpore separari membrum ubi nascitur ; aul, nt ali- 
quanlo homo diulius vivat, tamen inde morte quamli- 
bet tardius adfutura, secundum Hippocratis , ut fe- 
ront, senlentiam ^ {Aphoritm. $ect, 6, aph. 38) omnis 
est omittenda curatio. Hoc illa a perito roedico et 
suae domui familiarissiroo acceperat, et ad solum 
Deum se orando converterat. Admonetur in somnis 
appropinquante Pascha, ut in parte feminaruro obser- 
vanti ad baptisieriuro(6), quaecimique illi baplizau 
primitus occurrisset, sigoaret ei locum signo Ghristi ' : 
fecil,et confestim sanitas consecuta est. Medicus 
Mne qui ei dixeral, ut nihil curationis adhiberet, si 
paolo diutius vellet vivere, cum inspexisset eam po- 
8tea, et sanissimaro coroperisset , quam prius habere 
illud malum tali inspectione cognoverat , quxsivit ab 
ea vehementer qnid adhibuisset * ; cupiens, quan- 
tum intelligi dalur, nosse roedicamentum, quo Hippo- 
cratis deflnitio vincerelur. Gumque ab ea quid factum 
esset aiidisset , voce vclut conieronenlis et vultu , ita 
ut illa metueret ne aliquod conturoeliosuro vcrbiim 
proferret in Gbristuro, religiosa urbaiiitate respon- 
disse fertnr : Putabaro, inqnit, roagrinro aliquid le 
mihi fuisse dicturam. Atque illa jam exhorrescente, 
mox addidit : Quid grande fecil Ghristus sanare can- 
crom.qui quatriduanumroorliium suscitavit (/oan. xi)? 
Hoc ego cum audissem, et vcheroenier storoacharer, 
in illa civilate atque in illa persona , non utique ob- 
senra, facturo tam ingens miraculum sic latere , hinc 
eam et admonendam et pene objurgandam putavi. 
Quae cum mihi respondissel non se inde tacuisse , qua:- 

> lU manuscripli. At editi vind. Am. Er., autj ut aliquanto 
homo quktim mat^ fmerUis e.t peUis mtiqanda frequenti- 
ku. Namut inde mortem quarUumtibet tardiu$ adfuturam 
eonfidamus^ secundum Hippocratis, ut fertur^ sententiam, 
Edilio Lov., aut, ut atiquanto homo diutius vivat, nam inde 
mortem quantumlU>et tardius adfuturam, secundum HippO' 
cratvit ut fertur, sententiam. 

* vind Am. et Rr., siqno cntcis Christi. 

* Editi, quid adhibmsset curationis. Abest, cvratumtSf a 
manuscriptis. 

(a) Nimirum quando cancer ille invaluerit et perfectus 
fbent. Lege Galenum, Therapeuticon ad Glauoonem lib. % 
eap. 10. coQOAus. 

{b) Tempora antiquiuis BapUsmo praescripta extra ne- 
cessilatem fuisse rascba et Pentecosten, constat ex Ter- 
tulliano, lUtro de Baptisnio, cap. 19 : qui, c Diem, t inquit, 
t Baptismo solemniorem pascha praesiat, cum et passio 
t Dofflini, in qua tiiigimur, adiirtpleta est. Exinde Penteco- 
« ste t (id est, ut loqoitur in ii^yro de Corona militis, cap. 
S, c a die Paschae usque ad Pemeoxiten » ) < ordinandis 
c lavacris laUssirouiii spaUum est : quo et Domini resiirre- 
c ctio inter Disdpulos firequentata est, etgratia Spiritus 
c sincU dedicata. Coqojius. 



sivi ab eis, quas forte tuoc matronas amicissimas 
cum habebaty utrum boc antea scissenu Responde- 
ruut se omnino nescisse. Ecce, inquaro, quomodo noo 
taces, ut nec istae audiant, quae tibi UnU familiariute 
junguntur. Et quia breviter ab ea quxsiveram, feciut 
illls audienUbus multuroque miranUbus et gloriGcanU- 
bus Deum, lotum ex ordine , quemadmodum gestum 
fuerii, indicaret. 

4. Medicum *■ querodam podagrum in eadem urbe , 
qui cum dedisset nomen ad BapUsmum, et pridie 
quam bapUzaretur, in soronis a pueris nigris cirratis ', 
quos inielligebat daeroones, bapUzari eodeoD anno 
prohibitus fuisset, eisque non oblemperans, eliam 
concuIcanUbus pedes ejus in dolorem acerrimum , 
qualein nunquam expertus est , isset *, magisque eos 
vincens lavacro regenerationis, ut voverat, ablui non 
distulisset, in Baplismaieipso noii solum dolore, quo 
ultra solitum cruciabatur, verum eUam podagra ca- 
ruisse , nec amplius , cum diu poslea vixisset , pedes 
doluisse quis novit? Nos Umen novirous , et paucissi* 
mi fraires ad quos id potuit pervenire. 

5. Ex miroo ^ quidaro GurubiUniis, non solum a 
paralysi, verum eUam ab inforroi pondere geniulium, 
cum bapUzaretur, salvus eflectus est; et liberatus 
ulraque molestia , tanquam mali nibii hahuisset in 
corpore, de fonte regeneraUonis ascendil. Quis hoc 
praRier Gurubim novit, et praeter rarissimos aliquos 
qui hoc ubicumque audire potuerunl? Nos autem cum 
hoc coinperissemus, jubente sancto episcopo Aurelio, 
eiiain ut vcniret Garthaginem fecimus : qiiamvis a 
Ulibus prius audierirous, de quorum fide dubiure non 
possemus. 

6. Vir tribuniUus Hesperius apud " nos est ; h.ibet 
in territorio Fussalensi fundum Zubedi * appellatum : 
ubi cum afQicUone animalium et servorum suoruni 
domum suam spirituum malignorum yim noxiampeiw 
peU comperisset , rogavit nostros, me absenle, pre> 
sbyteros, ut aliquis eorum illo pergeret^ cujus oni- 
Uonibus cederent. Perrexil unus,obtuIitibi sacriflcium 
corporis GhrisU , orans quantum potuit, ul cessaret 
illa vexaUo : Deo protinus miserante cessavit. Acce- 
perat autem ab amico suo terram sanciam de Jero- 
solymis allaum, ubi sepullus Ghrisius die terUo re- 
surrexit; eamque suspenderat in cubiculo suo, n« 
quid roali eliam ipse pateretur. At ubi domus ejus 
ab illa iiifesuUone purgau cst, qnid de illa terra 
fieret, cogiubat; quam diulius in cubiculo suo revC'* 
rentiae causa habere nolebat. Forte accidit , ut ego et 
collega tunc meus episcopus Siuilcnsis ' ecclesiae 

^ vind. Am. Er. et quinque Mss. praebent, Mendicum. 

* Vind. Am. Er., curatis. At Lov. etmanuscripU, ctmaltt, 
id est, crioitis : nam cirros capiUs crlnes interpreutur Noo- 
nius. MarUalis, lib. 9, epigr. 50 : 

Nec matutini cirrata caterva magistru 

* viod. Am. et aliquot Mss., testuasset. 

^ EdiU |)ro, Ex mimot habent, E vicino :idque su[)eriori- 
bus iu conjunctum, ad quos %d potuit pervenire e vidno. 
B EdiU, qui apud. Abest, qm^ a Blss. 

* Er., cubedu Quatuor Biss., Zabedi. Caeteri, zubedi ap- 
pellatur. 

T Apud Am. Er. et Lov., synicensis. vind., SSfiiifeeiiiti. At 
Mas., sinitensis. vide E|)istolam 29, cum nou qo» de boc 
verbo ibidem tracut. 



705 LIBER YIUESIMUS SECUNDI». 

Maximiinis I in |iroxiaio mtmmB : «I mmnmm 
rogavii , et venirous. Gamqiie nolNS omnia retulisseC , 
eiiam hoc petivit, ut iiifoderetnr alicubi, atque ibi 
oraiionum locus fleret , ubi etiam possent Christiani 
ad cclebranda quae Dei sunt congregari. Non restiti- 
mus : factum est. Erat ibi jovenis paralyiicus rusti- 
canns : lioc aodiio petivit a pareutibus snis» ut illnm 
ad eum locum sanctum non cnnctanterafferrent. Qao 
com foisset allatus, oravit, atque inde continuo pedi- 
Inis suis salvus abscessit. 

7. Victoriana dicilur yilla, ab Hippone-Reglo mi- 
nus triginta millibus abest* Memoria martyrum ibi est 
Mediolanensium Protasii et Gervasii. Portalus est eo 
qiiidam adolescens, qui cum die medio tempore aesta- 
lis equum ablueret in fluminis gurgite, dxmonem in- 
currit. Ibi cum jacerei vel morii proximus, vel sl* 
millimus mortuo, ad vespertinos illuc hymnos etora- 
tiones cum ancillissuiset quibusdam sanctimonialibiis 
ex more domiiia possessionis intcavit; atqne hymnot 
caniare coeperont. Qua voce ille quasi percussos, 
excussus est : et cum lerribili fremitn aliare appre- 
hensum movere non audens sive non valens, tanqoaai 
eo fuerit alligatus, aut affixns, tenebat : et cum graodi 
ejulaiu parci sibi rogans, confitebaiur ubi adolesceo* 
tem, et quando, et quomodo invaserit. Posiremo ae 
exiturum esse denuntians , membra ejus singula no- 
minabat , qwe se ampuuturiim exiens minabaior ; 
atque ioter haec verba discessit ab homine. Sed ocn- 
lusejus in maxillam fusus, lenui venula ab interiora 
quasi radice pendebat, totumque ejus medium, qaod 
nigellum fuerat , albicaverat. Quo viso qui aderanl 
(coiicurrerant autem etiam alii vocibos ejus acciti, el 
se omnes in oraiionem pro illo straverant) , quamvis 
eum sana mente stare gauderent , rursus tamen pro- 
pter oculum ejus coniristaii , medicum quaerendum 
esse dicebant. Ibi maritus sororis ejus» qui eum illo 
detolerat, Poiens est,inquit Deus , sanctorum orallo- 
nibns, qui fugavit daemonem, lumen reddere* Tunc, 
sicut poluit, oculum lapsum atque pendentem, ioco 
suo revocatum ligavit orario(a) : nec nisi post septem 
dies pulavit esse solvendum. Quod cum fecissel , st- 
nissimum invenit (6). Sanaii sunt illic et alii , de 
qnibus dicere longum est. 

8. Hipponenscm qiiamdam virginem scio, cum se 
oleo perunxisset, cui pro illa orans presbyter instil- 
laverat lacrymas suas, mox a dxmonio fuisse sanatam. 
Scio etiam episcopum semel pro adolescenie, quem 
non vidit , orasse, illumque illico dsemone camisse. 

9. Erat quidam senex Florentius Hipponensis no- 

ster, homo religiosus et pauper; sartoris se arte pas- 

cebat, casulam perdiderat, et unde sibi emeret iion 

habebat : ad Viginti Martyres, quorum memoria apod 

no8 est celeberrima (c), clara voce, ul vestiretur» 

oravit. Audiemiit eum adolescenies, qui forte ad- 

(a) orarium boc loco sudariimi est, sive lioteum tergen- 
do ori paratum. Hieronymus ia Epist. ad NepoUanum: 
c plenum dedecoris est referto marsupio, quoa sudarium 
t orariumque non habeas gloriari. » 



7W 

; «mmfue discedentem exagii;»iitea 
prosequebantur; quasi ^ a Mariyribus quiiiquageDOt 
folles (a), unde vestimentnm emeret, petivisset. Al 
iile tacitus ambulans, ejectum grandem piscem pal- 
pitantem vidil in littore, eumque illis faventibus at- 
que adjuvantibus appreliendil, et cuidam coquo Ca- 
loso ' nomine, bene cbristiano, ad coquinam condi« 
larlam, indicans quid gestnm sit, trecentis fuliibos 
vendidit, lanam comparare inde disponens, ul uxor 
ejns quomodo posset, el quo indueretur, efncerel. 
Sed coqoos concidens piscem, anniilum aureum la 
ventriculo ejus invenii, moxqoe miseratione flexus, 
el religione perterritus, homini euni reddidit, dicens» 
Ecce quomodo Viginti Martyres te vestiemnt. 

10. Ad Aquas-Tlbiliianas (6) episcopo alTerente 
Praejecto ' reliquias mariyris gloriosissimi Stephani, 
ad ejus memoriam veniebat magnae multiiiidinis con- 
cursus et occuraus. Ibi caeca mulier, ut ad episcopun 
portantem duceretur \ oravit : flores quos ferebal 
dedil ; reoepit, oculis adinovlt, protious vidit. StU' 
pentibus qui aderant, prxibat exsulfans, viam car- 
pens, et vi» ducem ulierius non requirens. 

11. Memoraii memoriam martyris, quae positaesl 
In caslello Sinitensi, quod Hipponensi coloniae vici- 
nom est, ejusdem loci Lucillus episcopus, populo 
praecedenle atque sequente porlabat. Fistula, cujus 
molestia jam diu laboraverat, et faniiliarissiini sui 
medici, qui eam secarei * , opperiebalur manus, il- 
lius piae sarcinae vectatione repenie sanata est : nam 
deinceps eam in suo corpore noo invenit. 

12. Eucharius est * presbyter ex Hispania, Cala- 
ms ^ habiiat (c), veteri morbo calculi laborabat ; per 
memoriam supradicti mariyris, qiiam Possidius illo 
advexit episcopus (d), salvus factus est. Idem ipse 
postca morbo alio praevalescente, moriuus sic jacebat» 
ut ei jam pollices ligarentur : opitulatioue memorati 
martyris, com de memoria ejus reportata fuisset el 
super jacentia corpus missa ipsius presbyteri tunieat 
suscitatus est. 

15. Fuil ibl yir In ordine suo primarius, nomine 
Martialis, aeTO jam gravis, et mulium a religione ab- 
horrens ciiristiana. Uabeliat sane fidelem filiam, el 



(b) simiilimam historiam de Joanne Chinibite liabes 
apuo Evagrium, HistoriaB eodesiasticae libro4, cap. 7, 

COQOJSUS. 

(c) Gonfer sermonem 325, in eorum natah habitnm. 



* vind. Am. Er. et aliquot manuscripU, quad qui, 

* Sic Mss. At Bditi Vind. Am., carUm. Er. et tov., caT' 
choto. 

» Editi vind. Er. etLov., Prqjecto. veteres libri, rrcsjecto, 
^ Editi, porfanfafi pignora tacra duceretwr, Absuui, pi- 
qnora mcra^ a Mss. 

* Mss., qid eum ieearet, Paulo post, ante, rej^ente sanala 
est, addunt Vind. Am. et Er., ubi sanctas attigu retiquias : 
quod non est in Lov. nec in roanuscriptis. 

* lU veteres libri. At edili omittunt, est : et looo, habi- 
tatt ferunt, habilans. 

T viod. Am. Er. et Mss., chalamce. 

(a) Folles dkii nummi a saoculo, quo conduntur : genos 
iMetae est aUas aereae, aiias argenteae. Porro foUes aod- 
pieodi istic, non argenlei, sed aerei, ejusdem fere valoris 
aique asses et solkn monetae nostrae Gallicaose, ut putat 
Sinnondus ad Sermonem 389, qui alias 40 inter sirmondia- 
nos. suidas auiem foUem obolum esse dicit, ad voces 
ffraecas PhoUeis et Kermala. ^omioanlur praeterea fol- 
leis in lib. 3 oonlra cresconium , n. ^ necocn lib. I 
Evodii de MiracuUs S. stephani, cap. 14, in hoiva tpa& Ap* 
pendice. 

(b) TibiU urbismeminit Epist. 113. 
icj De calama vid. not. supra ad Ub. 14, cap. ^ tl,% 



infra, n. 90. 



767 DE Q¥ITATE DEI. 

generam eodem aiino taptiiatiun. Qui com eiuii 
aigroUDlem mulliB et magiiis lacrymis ^ rogarenty ui 
duristianas fieret, prorsus abnuit, eosque a se tur- 
luda indignatione suhmovit. Visum eat genero ejue, 
ut iret ad memoriam sancti Siepbaui, et iliic pro eo 
quantum posset orarei, ut Deus illi daret mentem bo- 
nam, qua credere non differret in Christum. FecU 
hoc ingenii gemitu et fletu, et sinceriter ardente pie- 
tatis affeciu : deiode abscedens, aliquid de altari flo- 
rum, quod occurrit, tulit; eique, cum jam nox essel, 
ad caput posuit : tum dormitum est. Et ecce ante di- 
luculum damat, ut ad episcopum curreretur, qui me» 
cum forie tunc erat apud Hipponem. Cum er%o au- 
disset eum absentem» venire presbyteros poslulaviL 
Veneruni, credere se dixit, admirantibus atque gau- 
dcnlibus onmibus» iMiptizatusest. Hoc ', quamdiu vixit, 
in ore liabebat : Christe, accipe spiritum meum : 
cum baec verba beatissimi Stepbani, quasdo lapidatue 
est a Judxis, ultima fuisse {Act, vii, 58) nesciret; qiiae 
biiic quoque ultiina fuenmt : nam non multo pest 
etiaiu ipse defunclus est. 

14. Sanaii suni illic per enmdem marlyrem eliam 
podagri duo, unns civis, peregrinus unus ; sed ciWs ' 
omni modo : peregrinus antero per revelatiotiem qiiid 
adbiberet quando doleret, audivit ; et cum lioc le* 
cerit, dolor conlinuo conquiescit. 

15. Audunis nomen est fundi, ubi ecclesia esi, et 
in ea memoria Slopfaani martyns. Pueriim qnemdam 
parvulum, cum in area hideret, exorbitanies boves 
qui vehiculum trabebant, rota obtrtveniiil, et con« 
festim palpitavit exspbrans. Hunc mater arrepUim ad 
e:imdem memoriam posuit ; et non solum revixit, ve- 
rum etiam illapsus apparuit. 

16. Sanctimonialts quaedam in ▼icitta possessione, 
quaeCaspaliana dicilur, cum apgritudine laborarel, ae 
desperaretur, ad eamdem memoriam tunica ejus al- 
lata est : quoe antequam revoearetur, illa deftmcla est* 
Hac tameii tunica operuerunt cadaver ejuB parentes, 
et receplo spiriiu salva facta est. 

17. Apud Hipponein Bassus quidam Sjrrus ad me- 
moriam ejusdem martyris orabat pro aegrotaiHe el 
periclitanie Olia, eoque secum vestem ^ua aitttlerat : 
cum ecce pueri de domo cocurrerunt, qui ei mortuam 
nuntiarent. Sed cum, orante illo, ab amieis «jus exet- 
perentur, probibuerunt eos illi dlcere, ne per publi- 
cum plangereL Qui cum domum redisset jam soorum 
ejulatibus personaotem, et vestem filiae quam ferel^al, 
super eam projedsset, reddita est vitae. 

18. Rursus ibidem apud nos Irenaei, cojusdam col- 
lectarii filius, aegritudine exstinctus esl. Cumque cor- 
pos jaceret exanime, atque a logentlbus el lamentan- 
liftHis exsequix pararentur, amicorum ejus quidam 
inter alionim consolantium verba snggessit, ut ejns- 
dem martyris oleo corpus perungereiur. Factum esi, 
ct revisit. 

I Editi, et ma^ predtm et lacrymii. At mamncripti 
carent, precUm et. 

s sola edltio Lov., uic. 

» vind. Am. Er., Vres podagrid^ dm diief, peregriim 
«mis. serfc^s,ett^ 



8. AUGUSnm 7fS 

19. llemquo apud nos vir irilNinititts EloMimia * 
super memoriam Martyris ', qose in aabvriiano ^ 
«sl, aegriiudiiie exanimatum posuit infantulum ilion : 
el posi omtionem, quam cum multia bMirymia ibi fn- 
dil, viventem levavit. 

iO. Quid £Muam?Urget hojus operia implendi' 
promissio, nl non bic possim omnia oonMnenorare 
quae scio : el procol dubio pleriqae nostrorum» cum 
baec legent, dolebunt me tam mnlui praetermisisse, 
quae utique mecum sciunt. Quos jam nunc, ul igno- 
scant, roge ; el cogicent quam prolixi laboris ait li- 
cere, quod me bic non facere suscepii operis oeeea- 
sitas cogll. Si enim miracuia saniutum, ut alia la* 
ceam, ea tantummodo velim scribere, qiue per bune 
martyrem, id est, gloriosissimum Stepliauum, fada 
simt in colonia Calamensi, et in nostra, plurimi con- 
flcieiidi sunt libri : nec tamen omnia coUigi polerunt, 
sed tantum de quibus libelli dati sunt, qui recitaren- 
tur in populis. Id iiamque fleri voluimua, cum vide» 
renus antiquis similia divinarum signa virtutum 
etiiim nostris temporibus frequeniari ; et ea non dc- 
bere muitorum notiti;e deperire. Nondum est auiem 
biennium, ex quo apud Hipponem Regium coepit esse 
ista memoria (a), et multis, quod nobis certissimora 
esl, non datis libellis, de iis quae mirabiliter facta 
sunt, illi ipsi qui datj suiil ad sepinaglnta ferme no- 
merum pervenerant, quando ista conscrtpsi. Calamae 
vero, ubi et ipsa memoria prius esae coepil, el cre- 
brius dantur, incoinparabili ^ imiiiitudine superanl. 

91. Uzali etiam, quae cobnia Uticae vidna est, 
raulta praeclara per eumdem Martyrem facia eogno- 
vimos : cujus ibi memoria longe prius qtiam apod 
nos , ab episcopo Evodio conslituta est. Sed libello- 
rum dandorum ibi consuetudo non est , vel potioa 
non fuit : nam forlasse nunc esse jam coepii. Com 
enim nuper illic essemus, Petroniam, clarisaimam 
femioam, quae ibi roirabiliter ex magno atque diulur- 
no, in quo medicomm ad|jutoria cuncla defeceranl, 
languore sanata est, bortaU sumus volenie aupradicto 

I NomraUi liss., £<eaistiiiia. 

* vind. Am. Er. et phires manuscripti, iniirQfniiii. 

* Tind. Am. Er. et Mss., impienda. 
^ Sola edilio Lov., incredibiU* 

(a) Hinc vero intelligiinns scriptnm bnnoce libmm snb 
flnem anai 490, aiit non multo serius. Kam exsiabat jam 
Hippone istaStepbani martyris memoria. cum illiid ibi oon- 
tlgit, qiiod mox referendum esi, In rauli et PalladiaB conh 
tkme ■liraoBliim. Ea autem curatio pertinet ad annum 43S, 
quod quidem bac ratione deprehenaitur. la libeilo suo, qui 
Sermone Aagustini 322 conlinetur, testatnr Panhis se ae 
sorcrem Palttdiam < visione Imiendarum Janoariamm die 
< admonitos » divinitus fuisse, ut Hipponem irent, ibique 
fore ut sanitatem c Uitra tertium mensem t redperenl, id 
est, imra mensem martium. PaHlus porro eaniiatem ipao 
die dominico Paschae, soror ve^o ipsius ex domudoo Pa- 
sdue die tertio recuperasse bic narratnr. Atqui rascfaa ab 
anao Mtij quo reliqui» Stepbani martyris ia Palestuia de* 
tectae sunt, usque ad 427, cpio vandaii Africam occuparuat, 
non inddit in mensem martium nisi forte anno 425, :|uo 
fBStum Pasdue didt Bodierius a Latmis nonnullis die 22 
martli eeiebnitum : tametsi ez liuerae Doaanicafas ebser- 
vationeocourrore debuisset die iOapribs. sicttti ad prsdi- 
etum Sermonem 522 notavimus. De stepnani manjris re- 
veiatlODe el de Ipsfos miracnlis scripla 4viti, Uidani 
severi et Evodtt nomine volgaia exbibemur ta aqillmi hn* 
jns tomi Appendice. 



lAER TIGESISfUS BEcmiim 



7» 



loct episeopo , «t libeilaiii daret, qoi redtarttvr in 
populo ; et obedieDtissiuie parttil (a). In qoo poeaic 
etiam, quod hic reiicere non posfain, qoamTis ad.et 
quae hoc opus urgent, festinare compeilar. A quodam 
Jodaeo dixit sibi fbisse persuasum, ut anfluhim capii- 
latio cingolo ^ insereret , quod sob omiii veste ad 
nnda corporis cingeretur : qui annulus haberet sub 
gemma lapidem in renibus inventum bovis. Hoc alli- 
gata quasi remedio ad sancti Martyris limlna veuie- 
bat. Sed profecta a Garthagine , cum In conflnio flo- 
minis Bagradae in sua possessione mansisset, surgens 
ut iter pcrageret, anie pedes suos illum jacentem 
annulum vidil , et capillatiam zonam qua fuerat alli- 
galus, miraia teiitavit. Qnaoi cum omnino suis nodis 
flrmissimis, sicut fuerat, comperisset adsirictam, 
crepuisse atque exbiluisse anoulnm suspicata est : 
qui etiam ipse cum integerrimus fuisset inventuSi 
fuiurae saluiis quodaminodo pignus de tanto miraculo 
se accepisse prxsumpsit, aique illud vinculum (6) sol* 
vens, simul cum eodem annulo, projecit in flumeB. 
Non credunt ' boc, qui etiam Domiiium Jesum per 
inlegra virginalia matris enixum, et ad discipuioe 
ostiis clausis ingressum fuisse non credunt : sed hoc 
certe quaerant, et, si verum invaieriiit, illa credanl. 
Clarissima femina est, nobiliter nata, nobiliter uupta, 
Canhagini habitat : ampla civiias, ampla persona 
rcm quxrentes latere non sinit. Martyr oerte ipse, 
quo impetranie illa sanau est, in Filium permaneutb 
virginis credidit, in eum qui ostiis clausis ad disci- 
piilos ingressus est, credidit : postrcmo, propter 
quod omnia isin dicuntur a nobis» in eum qui ascen- 
dit in coelum cum carne , 1n qua resurrexerat , cre- 
didit ; ei ideo per eum tanta fiunt, quia pro ista fido 
animam posnit. Fiuiit ergo etiam nunc multa niira- 
cula, eodem Deo facienie per qiios volt , et quemad- 
modum vult, qui et illa qiiae legimns fecit : sed ista 
nec similiter innotescunt, neque, ut nonexcidant' 
animo, quasi glarea inemori.e, crebra leciione tun- 
dunlur. Nam et ubi diligentia est,quae nunc apiid 
iios esse coepit, nt libclli eorum qui benelicia pcrci- 
piunt, recilentur in populo, semel boc audiunt qui 
adsunt, pluresqtie non adsiinl , ut nec illi qui adfue- 
runt, post aliquot dies, quod audierunt, menle reti- 
iieanl, et vix quisquam ^ rcperiatur illorum, qui ei 
queni non adfuisse cognoveril, indicet quod audivit. 
2^. Uniim est apud nos factiim , non majus quam 
illa quae dixi , sed tam clarum atque illustre miracu- 
lum, iit nullum arbilrer esse Hipponensium , qui hoc 
non vel viderit, vel didicerit, nullum qui oblivisci 
ulla ratione poiuerit. Dccem quidam fratres (quoruro 
sepicm sunt mares, tres feminae) de Caesarea Cappa* 
dociae suorum civium non ignobiles, maledicto ma- 
Iris recenti, patris eorum oliitu destitutae, quae inju- 

> vind. Am. Ef. et Mss., tincub. 

• Aliquot Mss., Non credau. fit quidam, Non eredeni. 

* Plures Mss., excedani, 
^ In Mss., quuque, 

(a) vid. sermones 318-334 , tom. 8 , necnon librom de 
Miraculis S. Ste(ibani, in hujns tomi 7 Appendlce. 
{b) Forte, cmgtdum. 



riaai sibi ab ete faciaai neei^iai^ tolii, lali poeiui 
aMit divinitua coereili, ut borribiliter quaterentw 
•nnes iramore BMmbronmi : in qua feedissnna spe« 
eie oeuloi aooruB eiviuMi non ferenies, quaqiuiversom 
eoiqoe ire visvn eat, toto pene vagabanttir orbe Ro 
maao. Es bii eliam ad nos venernnt duo , fraler eC 
aoror, Piulw el Falliidia, multis aliis locis miseria 
diffiinMinle jam eogniii. Veneniiit autem ante Pasch» 
fenBe diei qnindecim , eeciesian quoiidie, el in es 
memoriam gloriosissimi Stepbani frequeniabam,, 
orantea ul jam sibi phcareiur Deus, el saiutem pri« 
siinam redderel. El iliic, et qiiacumque ^ ibani, eon- 
vertebam in se civiutis aspeelum. Nonnnlli qui eos 
alilii videranl, eauaamque tremoris eorom no?eranl, 
aliia» ot cuique poterant, indicabanl. Venit cl Pascha, 
atque ipso die dominieo mane, cum jam frequens 
populus pimens easet , el lod sancti caneellos , ubt 
manyriam enit ", idem juvenb orans tenerel, repence 
prostratus esl, el dormiena similliraus jacuil : bom 
lamen tremens, sicul etiam per sonuiura ' solebat. 
Stupentibua qui aderant, atque aliis paventibus , aliit 
doleutibus, cum eum quidam vellent ^ero, nounullt 
prohibuerunt, ei potUis exitum exspectandum esse 
dixerunt. Ei ecce surrexlt, et non tremebat, quottian 
sanatus erat, et stabat incolumis , intuens iniuentes. 
Quis ergo se lemiit a laudibus Dei ? Clamantium gra- 
lulantiumque vocibus ecclesia usquequaque complela 
est. Inde ad me cnrritur, iibi sedebam jam processu* 
rus : irruit atter quisque post alterum, omnis poslerior 
qnasl novum, quod alius prior dixerat, nuntianfes : 
mequegaodenieetapudme gratias Deo agenie, ingre- 
dilur etlam Ipse cum pluribus, incllnatur ad genua 
mea, erigitur ad oscnfum meum. Procedimus ad po- 
puium, plena erat ecelesia, personabat vocibus gau- 
diorum , Deo gratias ! Deo laudes ! nemine lacente, 
hinc atque inde clamantium. SaluUvi populum , el 
rursus eadem ferventiorc voce clamabant. Facto tan- 
dem silentio, Scripiommm diviii:irum sunt lecta 
solemnia. Ubi auiem ventum est ad mei scrmonis 
locum, dixi pauca pro tempore et pro illios jucundi- 
tate laetitiae. Nagis enlm eos in opere divino quam- 
dam Dei eloqnentiam, non audire, scd coiisiderare 
pcrmisi. Nobiscum homo prandit, et diligenter nobis 
omnem suae ac mateniae fratemaeqiie calamiutis 
indicavit historiam. Sequenti iu«|ue die, post sermo- 
nem redditum, narrationis ejus libellum in crastinum 
popiilo reciundnm promisi {Serm. 5ii ). Quod curo 
ex dominico Pascbae die tertio fieret in gradibua 
exedrae, in qua de superiore loquebar Inco, feci slarft 
ambos fratres , cum eorum legeretor libellus ( Senm. 
322). Intuebatur populus universus sexus utrlusqiie, 
unum sunieni sine deformi motu , alteram membrit 
omnibos contrementem. Et qui ipsum non viderani, 
quid in eo divinai misericordiae ^ flictum esset , in 
^iis sorore eeraebant. Videbant enim quid in eo 

^ vind. Am. Er. coro noQQullis mantiscriptis, quoeunupte. 

* Nonnulli Mss., uH Marlyrii Memoria erat, inierpreu 
tio esl et glossema. 

* tr, el ix>v., per tomnium. Fjnendantur ex aliis librfs. 
^ Aiiquot Mss., quid in eo ditina mitericordia* 



771 DE CnnrATE DE1, 

gratulandfim, qnid pro illi esMl ortndimi. Inier baec 
Kcit&iA eorum libello, de conspectu popali abire eos 
praecepi ; et de tota ipsa causa aliqaanto diligentios 
eoBpenim disputare, cum ecce, me disputanle» Toces 
aliae de memoria Martyris noYae gratulationis audiun- 
tur. Conversi sunt eo qui me audiebant , coeperunt- 
que concurrere. Uia enim ubi de gradibus descendit, 
in quibus steterat, ad saiictum Martyrem orare per- 
reierat. Quae moi ut cancellos atiigit, coUapsa simi- 
Ijter velut in somnum , sana surrexit. Dum ergo 
requireremus quid factum fueHt, unde iste strepitos 
laelus exstiterit , ingressi sunt cum illa in basilicam, 
ubi eramus, adducentes eam sanam de Martyris (a) 
loco. Tum vero tantus ab ulroque sexu admirationis 
clanior exortus est , ut vox continuata cum lacr^fmis 
Ron videretur posse Oniri ( Vid. Serm. 5i5). Perducta 
est ad eum locum , ubi pauio ante steterat tremens. 
Exsultabanteam similem fratri % cui doluerant reman- 
iisae dissimllem : et nondum fusas preces suas pro 
illa , jam tamen prxviam voluniatem tam cito exau- 
ditam esse cemebant. Exsultabanl in Dei laudem 
voce ' sine verbis, tanto sonitu, quantum aures nostrae 
ferre vix possent. Quid eratin cordibus exsultaniium, 
nisi fides Cbristi, pro qua * Stephani sanguis effusus 
esi? 

CAPUT IX. — Quod univma mraeula, qucp per tnar» 
tyre$ in Christi nomine fiunt , d fidd teilimonium 
ferantf qua in Chrislum martyrei crediderunt. 

Cui , nisi huic fidei altestantur ista miracula , in 
qua prxdicaiur Christus resurrexisse in came, et in 
coelum ascendisse cum carne ? Quia et ipsi martyres 
hujus fidei mariyres, id esi, hujus fidei testea fue- 
nint, huic fidei testimonium perhibentes mundum 
iniiiiicissiinum et cradelissimum pertulerant ; eum- 
que , non repugnando, sed moriendo vicerunt. Pro 
ista fide mortui sunt , qui haec a Domino impetrare 
possunt, propter cujus nomen occisi sunt. Pro hac 
flde pra!ces.sit eorum mira patieniia, ul in his mira- 
eulis tanta ista potentia sequeretur. Nam si carnis in 
acternum resurrectio vel non prxvenit in Christo, 
vel iion ventura est, sicut praenuntiatur a Christo, 
vci sicul praenuntiata est a Prophelis, a quibus prae- 
nuntiatus est Christus ; cur et morlui ^ tanta possunt, 
qui pro ea fide , qua haec resurreclio praedicatur, 
occisi sunt? Sive enim Deus ipse per se ipsum miro 
modo, qiio res lemporales operatur aelernus, sive 
per suos ministros ista faciat ; et eadem ipsa quas 
per niinistros facit , sive quaedam faciat eliam per 
Martyrum spiritus, sicut per homines adliuc in cor- 
pore consiitutos ; sive omnia ista per Angelos, quibus 
invisibiliter, immutabiliier, et mcorporaliler imperat, 
operetur; ut qirje per Martyies fieri dicunlur,eis 
oranttbus taiitum et impeiraiilibus , non etiam ope- 
lantibus fiant ; sive alia islis, alia Ulis modis , qui 

« Editi addunt, factam : quae vox abest a manuscripUs. 

« sic vind. Ain. et Mss. At Er. et liOv. , voces» 

* rlerique iHss., auo, 

^ Slc MS8. At editi. quare martyres. 

(a)Forte, jrorlyrit. 



S. AUGUSTINI m 

DUllo modo comprehendi t mortalibus poeiunt : ei 
lamen aiiestantur b»c fidei, In qua camis in aeler- 
Dum resurroctio praedicatur. 

CAPUT X. — Quanto digmui honorenlur martyre$ , 
qm ideo multa mira oblinent , ut Deus verus colatur, 
quam datmonee , qui ob hoc quasdam fadunt ^utian 
dii e$$e credmlur 

Hic forte dicluri sunt , eliam deos suos aliqoa mira 

fecisse. Bene , si jam incipiunt deos suos nostris uior- 

tuis hominibus comparare. An dicent etiam se habere 

deos ex hominibus mortuis , sicut Herculem , sicut 

Romulum , sicut alios multos , qiios in deorom nume- 

nim receptos opinantur ? Sed nobis martyres non sunt 

dii : quia unum eumdemque Deum et noetrum scimus 

et martyram. Nec tamen miracuUs , quae per Memo- 

rias nostroram martyrum tiunt , ullo modo coropa- 

randa sunt miracula , quae facta per lempla perhiben- 

tur illorum. Veram si qua similia videntur , sicut a 

Moyse magi Pharaonis ( Exod. vui ), sic eorom dii 

victi sunl a martyribus nostris. Fecerant autem illa 

daemones eo fastu impurae ^uperbiae , quo eorum dii 

esse voluerant : faclunt autem ista martyres , vel po- 

tius Deus aut orantibus aut cooperantibus eis , ot 

fides illa proficiat , qua eos , non deos esse nosiros , 

sed unum Deum habere nobiscum credamus. Denique 

illi lalibus diis suis et templa aedificaverant 9 ei su* 

tuerant aras , et sacerdotes institucrant , et sacrificia 

fecerunt : nos autem martyribus nostris non templa 

Bicut diis , sed Memorias sicut hominibus mortuis, 

quorum apud Deum vivunt spiritus , fabricamus ; nec 

ibi erigimus aliaria , in quibus sacrificemus martyri- 

bus , sed uni Deo et marlyrnm et nostro ^ : ad quod 

sacrificium , sicut bomines Dei , qui mundum in ejus 

confessione viccrant , suo loco et ordine iiominantur ; 

non tamen a sacerdote , qui sacrificat , invocantur. 

Deo quippe , non ipsis sacrificat , quamvis in Memo- 

ria sacrificct eorum : quia Dei sacerdos est , non 

illorum. Ipsum vero sacrificiiim corpus est Chrisii , 

quod non offerlur ipsis , quia hoc sunt et ipsi. Quibus 

igitur poiius credeiidum est miracula facientibiis ? 

eisne qui se ipsos volunt haberi deos ab his quibus 

ea faciunt ; an eis qui , ut in Deum credatur , quod 

et Christus est , faciunt quidquid mirabile faciunt ? 

eisne qui sacra sua etiam crimina sua esse voluerant; 

an eis qui nec laudes suas volunt csse sacra sua , sed 

totum quod veraciter laudantur , ad ejus gloriam pro- 

ficere in quo laudantur ? Iii Douiino quippe laudantur 

animse corum ( Pm/. xxxiii , 3 ). Credamus ergo eis 

et vera dicentibus , et mira facientibus. Dicendo enim 

vera , passi suiit , nt posseiit facere mira. In eis veris 

est pra^cipiium , quod Chrislus resurrexit a mortuis, 

et immorlalitaiem rcsiirreciionis in sua carne primiis 

ostendil , quam nobis adfuturam , vel in principio 

novi sxculi , vel in hujus fine promisit. 



1 Hic ediii addiint, sacrifidum immolamus : quod abeii 
a manuscriptis. 



f75 



LIBER Y1GCSIM13S SECUNDDS. 



774 



CAPUT XL — C&Hlra PUOonkoi , qui de natwralibui 
elementarum ponderibu$ argumentantur terrenum 
corpui in calo eue non paue. 
I • Contra quod magnum Dci donum raliocinatores 
isti , quorum cagitaliones novit Dominus quoniam 
vanae sunt ( PtaL xciii , 11 ), de ponderibus elemen- 
tonim argumentantur : quoniam scilicet magistro 
Platoiie didicerunt , mundi duo corpora maxima at- 
que postreroa duobus mediis , aere scilicet et aqua , 
esse copulata aique conjuncta. Ac per boc , inquiunt , 
quoniam terra abbinc sursum versus est prima , se- 
cunda aqua super terram , tertius aer super aquam , 
quartum super aera coeluro ; non potest esse terrenum 
corpus in ccelo. Momentis enim propriis , ut ordinem 
siium teneanl , singula elementa librantur. Ecce qua- 
libus argiimentis omnipotentine Dei bumana contradn 
cit inflrmltas , quam possidet vanitas. Quid ergo fa- 
ciunt in aere terrena tot corpora , cum a terra sit aer 
lertius ? Nisi forle , qui per plumarum et pennarum 
levitatem donavit avium terrenis corporibus nt por- 
tentur in aere , immortalibus faclis corporibus homi- 
num non potcrit donare virluiem , qua etiam in sum- 
mo coelo vaieant babilare. Animalia quoque ipsa ter- 
rena , quse volarc non possunt , in quibus et bomines 
sunt , sicut sub aqua pisces , quae sunt aquanim ani- 
nialia , ita sub terra vivere debuerunt. Cur ergo non 
sallem de sccundo , id est , de aquis , sed de elemento 
tcrlio terrenum animal carpit banc vilam ? quare cuin 
pertineat ad terram , in seciindo , quod super terram 
est , elemenlo vivere si cogalur , contiiiuo suflbcatiir, 
et ut vivat , vivit in tertio ? an errat bic ordo elemen- 
torum , vel potius non in natura rerum , sed in isto- 
rum argumentationibus deficit ? Omitto dicere , quod 
jam in tertiodecimo libro dixi (eap, 18 ), quam multa 
gravia terrena sint corpora , sicut plumbum , et for- 
roam tamen ab artifice accipiant, qiia natare valeanl 
super aquam (a) : et ut accipiat qualitatem corpus 
humanum , qiia ferri in ccelum , et esse possit in coe- 
lo , omnipotenti Artifici contradicitur ? 

2. Jain vero coiitra illud quod dixi superius , etiam 
istuni consideraiites atque traclantes elementorum or- 
dinem , quo confidunt , non inveniunt omnino quod 
dicant. Sic est enim binc sursum versus terra prima , 
aqua secunda , tertius aer , quartum coeium , ut su- 
per omnia sit animae natura. Nara et Aristoteles quin- 
tum corpus eam dixit esse (6), et Pkito nullum. Si 
quintum esset , cerle superius esset cxteris : cum 
vero nuUum est , multo magis superat omnia. In ter- 
reno ergo qiiid facit corpore ? in hac mole quid agit 
sublilior omnibus? in boc pondere quid agit levior 
omnibus ? in bac tardilaie quid agit celerior omnibus? 
Iiane per hujus tam cxcellenlis naturx meritum non 
ooterit effici , ut corpus ejus levetur in coslum , et 
?um valeat nunc natura corporum terrenorum depri- 

nere animas deorsum , aliquando et animae levare 

jrsum terrcna corpora non valebunt ? 

3. Jam si ad eorum miracula veniamus , qnae facta 

(n) Coorer Arisiotelem, lib. 4 de Coelo, cap. 6. 

GOQUiEUS. 

(b) oonfer su|)ra, lib. iO, cap. 10, a. % 



a diis suis oppomint Martyribos nostrla , Doone etiam 
ipsa pro nobis facere, et nobis reperientur Qmnicia 
proficere ? Nam inter mngna roiracnla deorum sikh 
rum , profecto magnum illud est , quod Varro oom- 
memorat , Vestalem virginem , cum periclitaretur fiU- 
sa suspicione de stupro , cribrum ifaiplesse aqua de 
Tiberi , et ad suos judices nulla ejus parte stillaaia 
portasse. Quis aquae pondus supra cribrum teuuit ? 
quis tot cavernis pateniibus nibil inde in terram ca- 
dere permisit ? Responsurl sunt , Aliquis deus , aat 
aliquis daemon. Si deus , nomquid major est Deo qni 
fecit hunc mundum ? Si dxmon , numquid potentior 
est Angdo , qui Deo servit , a quo factus est mundus? 
Si ergo deus minor , vel angelus , vel daemon potuit 
pondus humidi elementi sic suspendere , ut aquarum 
videator mutata fuisse natora : itane Deiis omnipo* 
tens , qui omnia ipse creavit elementa , terreno cor- 
pori grave pondos auferre non poterit , ut in eoden 
elemento habitet vivificatum corpus , in quo volueril 
vivificans spiritus ? 

4. Deinde cum aera medium ponant inter ignem 
desuper et aquam subter , quld est quod eum inter 
aqiiam et aquam , et inter aquam et terram saepe in- 
venimus ? Quid enim volunt esse aquosas nubes , in- 
ter quas et maria aer medius reperitur ? Quonam , 
quaeso , elementorum pondere atque ordine efficitor» 
ot torrentes violentissimi aique ondosissimi , ante« 
quam sub aere in terris currant , super aera in nobi- 
bus pendeant ? Cur denique aer est medius inter sum- 
ma coeli , et nuda terrarum S quaquaversum orbis 
extenditur , si locus ejus inter ccelom et aquas , sicut 
aquarum inter ipsum et terras est constitulus ? 

5. Postremo si ita est elemeniorum ordo disposi* 
tus , ut secondum Plaionem duobus mediis , id est 
aere et aqiui , duo extrema , id est ignis et terra , 
jungantur , coelique obtineat ille summi ' locum , h»e 
autem imi, velut fundaminis mundi , et ideo in coelo 
esse non potest terra ; cur est ipse ignis in terra? 
Secundum hanc quippe raiionem ita ista duo elemen- 
ta in locis propriis , imo ac summo , terra et ignis 
esse debuerunt , ut quemadmodum nolunt in summo 
csse posse quod imi est , ita nec in imo posset esse 
quod sumini est. Sicut ergo nullam putant vel esse 
vel futuram esse terrae particulam in coelo , ita nul- 
lam particulam videre debuimus ignis in lerra. Nunc 
vero non solum in terris , verum ctiam sub terris ita 
est , ut eum eructent vertices montium ; praeter 
quod in osibus4iominum et esse ignem in terra , et 
eum nasci videmus ex terra : quaiidoquidem et de 
lignis et de lapidibus nasciiur , quae sunt corpora sine 
dubitatione terrena. Sed ille , inquiunt , ignis est 
tranquillus , purus , innoxius , sempiternus : isie au- 
tem tiirbidus , fumeus , corruptibilis atque corruptor. 
Nec tamen corrumpit monics , in quibus jugiter 
sestuat , cavernasque terrarum. Verum esto , sit illi 
iste dissimilis , ut terrenis liabilationibus congruat : 
cur ergo nolunt ut credamos naturam corporum ter- 

* ita Has. At Editi, et hm terranan, 
' Editi, Himmum ; disMntieotibus Mss. 



m DE CniTATE DEI, S. ADGTOTINl 

rmii^mtk iHqafttido incorraplibileni factam codlo con- 
TflMeiileni fotunim « sicot Donc ignis corrupiibilis his 
eoBYenil terris ? Nihil igitur afferunt ex ponderibns 
atqoe ordiae elementornm , nnde omnipotenti Deo , 
^iuinus faci«tt corpora nostra talia , ut eiiam in 
eoilo possint habiiare , praescribant. 

CAPUT XII. — Contra ealumniat infideltum, quibut 
Chriniano$ de credita eandi reaurrecUone irridenL 

1. Sed scnipulosissime quxrere, et fidem qua 
eredimus resurrecturatn caruem, iia quaerendo, as- 
solent irridere, Utrum felus abortivi resurgant?Et 
quooiam Dominus ait, Amen dico vobit, capillus eayi- 
Ihvnlri non peribii {Lue. ixi» 18) : utrum slatura et 
robur a^qualia futura sint omnibus,. an diversce cor- 
poruni quaniitates? Si enim acqualitas corporum erit, 
unde habebunt quod hic non habuerunt in mole cor- 
poris illi abortivi, si resurgent et ipsi ? Aut si non 
resurgent, quia nec nati sunt, sed effusi, eamdem 
quxsiionero de parvulis versant, unde illis mensura 
eorporisy quam nunc defuisse vldemus, accedat, cum 
in hac aetale moriuntur. Neque enim dicturi sumus, 
eo6 non resurreciuros, qui non solum generationis, 
verum eiiam regenerationis capaces sunt. Deinde in- 
lerrogant, queni modum ipsa .xqualitas habitura sit. 
Si enim tam magni et lam longi erunt omnes, quam 
fuerunt quicumque hic fuerunt maximi atque longis- 
simi, non solum de parvulls, sed de plurimis quae* 
runt S unde illis accessurum sit, quod hic defuit, si 
lioc quisque recipiet, qnod hic habuit. Si autem, 
quod ait Apostolus, occursuros nos omnes m mengU" 
ram asialis plenitudinis Christi {Ephes. iv, 13); et illiid 
alterum, Quos prasdestinavit conformes ' imagims Filii 
tui {Rom. V1I1, 29), sic intelligendum est, ui stalura 
et modus Christi corporis omnium qui in regiio ejus 
erunt, humanorum corporum sit fulurus : Multis 
erit, inquiunt, de magnitudine et longitudine corporis 
detrahendum : et ubi jam erit, Capillus capiUs vestri 
non peribiif si de ipsa corporis quantitaie tam multum 
peribil? Quamvis et de ipsis capillis possit inquiri, 
utrum redeat quidquid tondentibus decidit. Qnod si 
redilurum est, quis non exhorreat illam deforroita- 
tem? Nam hoc et de unguibus videiur necessario 
•cculurum, ut redeat tnm multum quod corporis 
curatura ' desecuit. Et ubi erit decus? quod cerle 
luajus, quam in ista esse corruptione poluit, in illa 
jam immortaliiate esse debebit. Si autem non red« 
ibit, ergo peribit : quomodo ergo, inquiuni, capilius 
capitis non peribit? De macie quoque vel pinguedine 
similiter disputant. Nam si aequaies omnes erunt; 
nnn utique alii macri, alii pingues erunt. Accedet 
ergo aliis aliquid, aliis minuetur. Ac per hoc, non 
qnod erat recipienduin, sed alicubi addeiidum est, 
quf»diiOn fuit; et alicubi perdcndum, quod fult. 

2. De ipsis etiam curruptionibus et dilapsionibus 
corporom uiortuonim, cuin aliud vertatur in pulve- 



11% 

rem, in auras aKod exbaletor ; sfnt qoos bestlae, sint 
quos ignis absumat ; nanfragio vel qolbuscomqoe 
aquis ita quidam pereant, ut eorum cames in humo- 
rem potredo dissolvat ; non mediocriterpermoTentor, 
atque omnia isu recoUigi In camem et redintegrari 
posse non credunt. Consectantur etiam qnasque f<e- 
ditates et vilia, sive accedantS sive nascantur : obi 
et monstrosos partus cum horrore atque irrisioDe 
eommemorant, et requirunt qonenam cujusque defor- 
mitatis resurrectio sil ftitura. Si enim nihil lale red- 
Ire in corpus hominis dixerimus, responsionem no- 
stram de locis vulnerum, cum quibus Dominum Chri- 
8tum resurrexisse prxdicamus, se confutatoros esse 
pnesumunt. Sed inter haic omnia quaesiio dinjcillinia 
illa proponitur, in cujus camem reditura sit caro, 
qoa corpus alterius, vescenfis humana visccra fame 
compellente, notritur. In carnem qoippe conversa 
est ejus, qui talibns vixit alimentis ; et ea qux macies 
ostcnderat deirimenia, supplevit. Utrum ei^ iUi 
redeat homini cujos caro prius fuit, an illi potius cu- 
jos postea facta est, ad hoc percontantur, ul fidem 
resurreciionis iliodant : ac sic animae humaux, aut 
alternantes, sicut Plato, veras infelicitates falsasque 
promiitant beatitudines ; aut post multas itidem per 
diversa corpora revolutiones, aliqnando tamen eam, 
sicnl Porphyrios, fioire miserias, et ad eas nonqoam 
redire fateantor ; non tamen corpus habendo immor* 
tale, sed corpus omne fugiendo. 

CAPUT XIII An abortivi non pertineani ad resur- 

rectionem, si periinent ad numerum mortuarum. 

Ad hxc ergo qu» ab eorum parte contraria, m« 
dirigenie, roihi videntur opposita, misericordia Dei 
meis nisibus opem ferente, respondeam. Aboriivos 
fetus, qui, cum jam vixissent in utero, ibi sunt mor- 
ttti, resurrecturos ut afTirmare, ita negare non ao- 
deo : qoamvis non videam quomodo ad eos non per- 
lineat resurrectio moriuorom, si non eximuntur de 
numero mortoorum. Aut enim non omnes mortoi 
resorgcnt, et emnt aliqoae humnnae animae sine eor- 
poribus in aeternum, quae corpora bomana, quamvis 
intra viscera materna, gestarunt : aut si omnes ani- 
mae humanae recipient resurgentia sua corpora, quae 
habuerunt ubicumque viventia, et morientla reliqoe- 
runt, non invenio quemadmodom dicam ad resone- 
etionem non pertincre mortuorom, qooscomqoe mor- 
toos etiam in uteris matrum. Sed utromlibet de bts 
qoisqoe sentiat, qood de jam natis infantibos dixeri- 
mos, hoc etiam de illis iotelligendum esl, si resor- 
gent (a). 

CAPUT XIY. — An infantes in ea unt remnectm 
habitudine eorporist qttam habituri erant cetatis ac^ 
cessu. 



< Sic Mss. Edlti vero, sed ef de plttrimis magnis qtuenmt. 
^ cditi addimt, fieri : quod Terbum hoc Apdsioli loco nou 
rei>eriri la manuscripi<8 jam aliqnoiies est ot)servatum. 
* Kidiii, cura. lleUosllBS.,riir«f«ra. 



Quid ergo de infantibus dicturi somos» nisi quia 
noti iii ea resurreciuri siint corporis exiguitate, qua 
mortui ; scd quod eis tardius accessorom erat tero- 
pore, hoc sunt illo Dei opere miro atqoc celerrimo 

« vind. Am. Er. et Mss., sioe accidani, 
(a) cont Enchirid. n. 25 , initio. 



777 UBfiR VIGESmilS SECUNDUS. 

recepiuri? In seiiteirtia quippe Domini, ubi ait, Cm^ 
pillut capttis veslri non perikU (Lue. xxi, 18), dictttm 
est nou defuiuruin esse quod fuit, non auiem nega- 
tuin est adfuturum esse qiiod defuit. Defuit autem 
iiifaati inortuo perfecia quaiititas sui corporis : perfe- 
cto quippe infanti deest utiqiie perfeciio magnitudinis 
corporalis^quae cum accesserit, jam staiura longior 
esse noD pessit. Huiic perfectionis moduin sic habent 
•mnes, ut cum illo concipianlur atque iiascantur ; 
sed habent in ratione, non iii niole : sicut ipsa jum 
membra omnia sunt iaienier in semine, cuni etiain 
natis nonaulla adhuc dcsint, sicui deiites, ac si quid 
ejvsmodu In qua ratione uniuscujusque materias in- 
dita corporali, jam quodammodo, ut ita dicam, licia- 
Hmi' esse videtur (a), quod nondum est, imo quod 
latet, sed accessu iemporis erit, Tel poiius apparebit. 
In bac ergo mfans jain brevis aut longus est, qui 
brevis lougusve fuiurus esl. Secundum hanc ratio* 
nem profecto in resurrectione corporis detrimenta 
corporis non iimemus : quia, elsi xqualitas fuiura 
essei omnium, ita ui omnes usque ad giganteas ma- 
gnitudines pervenirent, ne iliiqui' maximi fueruut. 
miiius babereni aliqnid in siatura, quod eis conlra 
sciiteniiam Christi periret, qui dixii, nec capillum 
capiiis esse periturum ; Greatori utique qui creavii 
cuiicia dc nihilo, quomodo desse posset, unde adde- 
ret qiiod addendum esse mirus artifex Bosset? 
CAPUT XV. ^ An ad Dommd corporit modum 
omnium martuorum returreclura dnt corpora, 
Sed utique Ghristus in ea mensura corporis, in 
qua esi mortuus, reurreiit, nec fas ' esi dicere, cum 
resurreciionis omnium tempus venerii, accessuram 
corpori ejiis eam magniiudinem, quam non habuii, 
quaudo in ea discipulis, iii qua illis erat noius, appa- 
ruii, ui loiigissimis fieri possii xqnalis. Si auiem 
dixerimus ad Domiiiici corporis modura etiam quo- 
ruuique majora corpora redigenda, peribii de multo- 
ruiii corporihus plurimiim, cum ipse nec capillum 
periturum esse promiserit. Restat ergOt ut suam re- 
cipiat quisque mensuram, quam vcl habuii in jnven- 
iuie, etiamsi senex esi moriuus ; vel fuerat habiturus, 
si est ante defuncius. Atque illud quod coinmeinora- 
vit Aposiolus de mensura xlatis plenitudinis Christi 
(Eptiet, IV, 13), aut propter aiiud intelligamus di- 
cium esse, id est, ut illi caplti iu populis Gliristianis 
accedentc omnium perfeciione membrorum aetaiis 
fjiis inensura compleatur; aut, si hoc de resurre- 
i:iioiie corporum dictum est, sic accipiamus dictum, 
ui nec uUra, nec infra juvenilem ^ formam resurgaiit 
corpora moriuorum ; sed in ejus aelate' ei robore, 
usqiie ad quam Gbristum hic pervenisse cognovimus. 
Circa triginta quippe annos definieruni esse etiam 



7Ta 



*■ vind* Am. ei Er., imuUum, 

* Lov., ne iUi quidem qui. Abest, ^ftttdem, ab ediiis aliis 
•t maQuscripUs. 

* vind. Am. et Er., nefas, castigantur ex editis alils et 
muiuscriptis. 

* veteres libri, jitvemUem; el iofra, cap. M^juvenali : 
atque ila constaoter. 

* sic uss. At editi, ted in ea wtate, 

(a) Dictum traiu»laiioiie (exealiuro ; quasi Jam illa ceu 
ieia texia est in pueio, sed uou explicata. Lud. Vrrvs. 

Sanct. August. VII. 



ascculi hujus doeiissuni homines juveiitutem : qu;u 
cum fueril spatio proprio ierminata, iiidejam homi- 
oem in detrimeiita vergere gravioris ac senllls aeta^ 
tls. Et ideo non esse dictom, In roensuram corporis ; 
vel, In mensuram staiunD : sed, tit meniuram wtatl% 
pleiniudinU ChriitL 

CAPUT XVL — Quatii inlelUgenda »t tanetorum em* 
formaUo ad imaginem Filii Dd. 

lilud etiam quod aii , profdestinatot conformet imum 
ginit FUH Dei (Rom, viii, 29) , potest et secundum 
iiiteriorem hominem intelligi. Unde nobis alio loco 
dlcit, Nolile conformari huic tasculo^ ted reformamini in 
novitate menlit vettras ( Ibid, xii , 2 ). Ubi ergo re** 
formamur , ne conformemur huic saeculo , ibi coiu 
farmamur Dei Filio. Potest et sic accipi, ut, qiieni • 
admodum Ule nobis monaliuile, iu nog illi ef« 
ficiamur immortalitate confbrmes : quod quideni 
etad ipsam resurrectioiiem corpuruni pertiuet. Si 
autem etiam in his verbis, qua foniia resurrectura siiit 
corpora sumus admoniti ; sicut illa mensura , ita et 
ista confomiatio, non quanlitaiis inielligenda est, 
sed aeutis. Aesurgent itaque omnes tam magni cor* 
pore, quam vel erant , vel futuri erant in juvenili ae« 
tate, quamvis nihil oberit , etiamsi erit infantills vel 
senilis corporis forma , ubi uec meutis , iiec ipsius 
corporis uUa remaiiebit inlirmitus. Unde etiam si quis 
in eo corporis modo , in quo defunctus est , resurre- 
elurum uaumquemque contendit, non est cum illo Ia« 
boriosa contradictione piignaiidum.. 
CAPUT XYII. — An in tuo texu retutcitanda aiqui 
mamura tint corpora fendnarum. 

Nonnulli propter hoc quod dictum est , Donee OC" 
eurramut omnet *■ in virum perfectum , in menturam 
aUatii pUnitudinit Chritti (Ephet* iv, 43) ; et, confor^ 
met imaginit FiUi Dei ; iiec in sexu femineo resurrec- 
turas femuias creduut , sed iu virili omnes aiuiii (a) » 
quouiam Deus solum virum fecii ex linio , feminam 
6x viro. Sed inihi roelius sapere videulur, qui utrum* 
que sexuin resurreciuruiu esse non dubiiant. Non 
enim libido ibi erit, qux confusionis est causa* Naiii 
priusquain peccasseni, nudl erant, et non confunde* 
bantur vir et feinma. Gorporibiis ergo illis vitia de- 
trahentur , naiura servabiiur. Non est auiem vitiuni 
sexus femineus : sed naiura : quae tunc quidem ei a 
concubitu et a partu immunis erit : erunt tamen 
roembra feminea, non accommodata usui veieri , M 
decori uovo, quo non alliciatur aspicicntis concupi- 
sceutia , quae nuUa eril , sed Dei laudetur sa- 
pieutia atque clemeniia, qui et quod non erat fecit , 
et liberavit a corruptione quod fecit. Ui eiiiiii 
in exordio generis humani de latere viri dormieutis 
costa detracta femina fieret , Chribluiii et Ecclesiam 
tali facto jam tunc prophetari oportebai. Soporquip* 
pe illeviri (Gen, ii , 21), mors erat Ghrisli (6), cujuf 
exauimis in cruce pendentis laius lanccaperroratuni 

1 Hic in sola edilione Lov. additur, m umtatem pdei, 
(a) Auctor esl Uieronyuius, Epislola ad Panmiactiium, Iq 
eo errore faisse Origenem. Armeais eumdem errorem tri« 
buit Guido Carmellta, el vicesinio loco ioler eorum errores 
receoset. Coquajs. 
{b) Gouf. lib. 2 de Gen. cont. Manicb. n. 37. 

(Yingt-^ditq.) 



779 



DC aVlTATE DGl, S. AUGUSTtNl 



m 



e8t, atqiie inde sanguis el aqua profluxii {Joan. xix , 
54) : quae sacramenta esse uoviinus , quibus xdifica- 
lur Gcclesia. Nam hoc etiam Terlx) Scriplura usa est, 
ubi non legiiur, Formavil, aut Fiuxit; iedtJEdificatil 
eum in muliarem (Gen. ii , 22) : unde et Aposiolus 
:i>dificalionem dicit corporis Gbristi (Ephet, iv, 12) , 
quod esi Ecclesia. Greatura esl ergo Dei femina , 
sicut vir : sed ut do viro fieret, unitas commendata ; 
ut autem illo modo fieret , Christus , ut dictum esi , 
et Ecclesia figurata est. Qui ergo utrumque sexum 
insiituit , utrumque resiituet. Denique el ipse Jesus 
inteiTogaius a Sadducxis, qui negabaot resurreclio- 
nem, cujus septem frairum eril uxor , quam singuli 
habuerunt , duui quisque eorum vellel defuncii se- 
nien, sicut Lexprxceperat, excitare: ErratiSf inquit, 
neuienla Scripluras^ neque nirtulemDei {Mallh. xxu, 
29). Et cuni iocus esset ^ ut dicerel, De qua enim 
lue interrogatis, fir erit eliam ipsa, nun mulier ; non 
hoc dixit : sed dixit , In resurrectione enim neque nu^ 
beiU , neque uxores ducent , sed sunt sicut Angeli Dd 
ia ccelo (Ibid. 50). ^quales utique Angelis immor- 
taiitate ac felicitate, nou carne : sicut nec resurre- 
ctione, qua non indiguerunt Augeli ; quoniam nec 
mori potuerunt. Nupiias ergo Dominus futuras nega- 
vit esse in resurrectione , non feminas : el ibi nega- 
vii, ubi talis quxstio veriebatur, ut eam negalo se&u 
iuuliebri celeriore facilitale dissolveret, si eum ibi 
prx^nosceret non futurum : imo etlam futurum esse 
linnavit dicendo, Non nubent , quod ad feminas per- 
tinel ; n^^ic^ uxores ducent , quod ad viros, Erunt 
ergo , qua; vei nubeie bic solent, vcl ducere uxo- 
res : scd ibi hoc non facient. 

GAPUT XVllI. — J)e viro perfecto , id est Christo , 
et corpore ejus , id est Ecclesia , quas est ipsius p/e- 
nitudo. 

Proinde quod ait Aposioliis , occursuros nos omnes 
in virum perfectum, totius ipsius circuinstantiam le- 
ctionis considerare debemus, qux ita se habcl : Qui 
diseendit , inquit , ipse est et qui ascendit super omnes 
cmios , ul adimpleret omnia, El ipse dedit quosdam 
qmdem Apostolos, quosdam nutem Prophetas, quosdam 
vero EvangelistaSf quosdam aulem pastores et doctores^ 
ad consummaUonem sanctorum^ in opus ministerii , in 
adipcatknem corporis Chrisli , donec occurramus om" 
ne$ in unitatem fidei , et agmtionem FiUi Dei, in virum 
perfeetum, in mensuram eetatis pleniludinis Christi : «I 
uUra non simus porou/t, jaclati et circumlati omni vento 
doctrinm , m illusione hominum , in ast tia * ad ma- 
ckinationetn erroris : veritatem autem facientes in cha- 
ritate augeamur in illo per omniaf qui est caput Chri» 
Btus ; ex quo totum corpus comexum , et compactum 
per omnem tactum subministrationis , secundum opero' 
tionem in meneuram uniuscujusque partis^ incrementum 
corporis faeit in adifieationem s«i, in charitate (Ephes, 
IV, 10-16). Ecce qui est vir pcrfectus, caput et cor- 
pus, quod constat omniims memliris , qu» suo tem- 

* vind. Ain. et Er.« Et cum aptus locus essct, Aliqtiot Mss., 
Btcumocyusesset. 

* sic Mss. Rditi vero, in astutianu 



pore complebunlur. Qiiotidie tamen etdeiir cor|iori 
acccdunt, dum aedificaiur Ecclesia, cui dicitur , Fm 
autem estis corpus Christi, et membra (I Cor^ xn, 27). 
Et alibi , Pro corpore , inquit, epu, quod eel Ecclesk 
(Coloss. 1, 24). Itemque alibi , Unus panig , tmvai 
corpus multi sumus (I Cor. x, 17). De cvjns corporis 
aMliUcalione et hic dictum est , Ad conemmmatie» 
nem sanctorum , m opus mMsterH , m eedifieatkmm 
corporis Christi . ac deiiide subjecium unde nane 
agimus, Donec occurramus onrnes in utdlatem fidd^ et 
agnitionem Filii Dei, in virum perfectum^ in menmram 
eetatis plenitudiuis Christi , et csetera ; donec eadeni 
meiisura iii corpore intelligenda esset , oitenderel , 
dicens : Augeamur in iUo per onmia , qui est caput 
Christus ; ex quo totum corpus connexum , et compac- 
tum per omnem tactum subministrattonis , seeundum 
operationeminmensuram uniuscujusque partis» Sicutest 
ergo mensura uniuscujusque partis ; ita totius corpe- 
ris, quod omnibus suis partibus coiistat , est utique 
mensura pleiiitudiiiis, dequa dictum est: In mensuram 
eetatis plenitudinis Christi, Quain plenitudinem etiam 
illo commemoravit loco, ubi ait de Ghrislo : Et ipsmn 
dedit caput super omnia Ecclenm ' , quee est cor" 
pus ejus^ plenitudo ejus , qui omnia in omnibus impte- 
tur * (Ephes. i , 22 e/ 23). Verum si hoc ad resum- 
ctionis forinam, in qua erit unusquisque, referendom 
esset ; quid nos impediret nominato viro intelligere 
et feminain , ut virum pro liomine positoin accipere- 
mus ? Sicut iii eo quod dictum est, Beatus vir qui ti' 
met Dominum (Psal, cxi, i) : utique ibi sunt et femi- 
uae, qux liment Dominum. 

GAPUT XIK. — Quod omniacorporis vitia^ quwin hae 
vita humano contraria sunt decori, in resurrectione 
non sint futura , ubi manente naturaii substantia , rs 
unam pulchritudinem et qualitas eoncurret et quoM" 
titas. 

1. Quid jam respondeam de capillis atqne unguibos? 
Semel quippe intellecto ita nihil perilumm esse de 
corpure, ui dcforme nihil sit in corpore, simul inlel- 
ligiiur ea quoi deformem factura fuerant enormila- 
tcin, massx ipsi accessura esse, non locis in i|uibtts 
menibrorum forma turpetur. Velut si de limo vas 
fieret, quod rursus in eumdum limum redactum lo- 
tum de toto iierum fieret, non csset necesse ut itia 
pars iimi, qux in ansa fuerat, ad ansam rediret, aut 
quae funduin fecerat, ipsa rursus faoeret fundum; 
dum tamen totnm reverteretur in tolum, id esl, lotis 
ille llmus in totuin vas nulla sui perdita parte re- 
mearet. Quapropter si capilli tolies tonsi ongitesve 
desecU ad loca sua deformiter redeunt, non redibunt : 
nec tamen cuique resurgenti peribunt , quia in eam- 
dem carnem, ut quemcumque ibi locum corporis 
teneant, servata partium congruenlia, maleri» mu- 
labilitate verleniur. Quamvis quod ait Dominus, Ca- 
pillus capitis vestri non peribit (Luc. xxi, 18) , non de 

' Ediii, super omnem Ecclessam. At melioris noUe Mss., 
stfpff onmia Ecctesice. sic etiam ia veteribus Bibltis cor- 
beieDSibus, juxta cpecum : ut, Eccledce^ sit daiivi casus, 
Dqq geoitivi. Haec ipsa lectio est Hierooymi in cotomeuia« 
riis Apostoli. 

• Sic Mss. At editi» adimplet. 



m 



LIBER VIGESIMUS SECUNDUS. 



781 



lonc^iUidine, sed de namero capillormn diclum multo 
aplius possit intclligi. Unde et alibi dicit, CapilU 
cafrilii vestri nnmerali sunt omnei ' {Lne. xii, 7). Ne(|ue 
lioc ideodixerim, quod aliquid existimeoi corport 
cuiquam * perilurum , quod natuTaliler inerat ; sed 
quod defomie nalum fuerat (non uiique ob a!: jd, nisi 
iit hinc quoque ostenderelur , qtiam sit poeualis con- 
ditio ista mortalium), sic esse rediturum, ut servata 
integriiate substantiae , deformitas pereat. Si enim 
atatuam polest artifex bomo , quam propier aliquam 
causaro deformem fecerat, conflare, et pulcherrimara 
reddere, ita ul nihil inde subslaniiae, sed sola defor- 
mius pereai , ac si quid in illa flgura priore inde- 
oeRter exslabat, nec parilitaie ' partium congruebat, 
iion de tolo, unde fecerat, ampuiare atque separare, 
led ita conspergere uuiverso^ atque miscere, ui nec 
foditalem faciat , nec minuat quanliuitem ; quid de 
omnipoiente Artifice sentiendum est? Efgone non 
poterit quasque deformitates humanorum corporuui , 
non roodo usitatas, verum etiam raras atque mon- 
atrosas, quae huic miserae vitas congruunt, abhorreiit 
aoleiii ab illa futura feliciiale sanctorum, sic auferre 
ac perdere, ut quascumque earum faciunt , eisi na- 
luralia, tamen indecori excrementa substauliae cor- 
poralis, niillaejus diminuiione tolbinliir? 

2. Ac per hoc non esl macris pinguibiisve meluen- 
dum, ne ibi eliam lales sint, quales, si posseiit, nec 
hic esse voluissenl. Omnis enim corporis pulchriiudo 
esi partiuni congruentia ciiin quadam coloris suavi- 
; lale. Ubi autem non est partium congrueniia, autideo 
quid olfendii, quia pravum est ', aut ideo quia parum, 
iut ideo quia nimium. Proinde nulla erit ^eformitas, 
quam facit incongroeniia partium , ubi et qu» prava 
sunt corrigentur ; et quod niinns esi quam decel, 
unde Greator novit, inde supplebilur ; ei quod plus 
est quam decel, maieriae servau integrilale, deira- 
heiur. Coloris porro soaviias quanta eril, ubi jiisii 
fiilgebontsicot sol in regno Patrissui (Matth. xiii, 43) ? 
Quae claritas in Christi corpore , cum resurrexil , ab 
ociilis discipolorum potius abscondita fuisse , quam 
defuisse credenda est. Non enim eam ferret humaniis 
aique infirmus aspectus, quando illea suis iu de- 
boret altendi, ul posset agnosci. Quo pertinuit eiiani, 
ut conirectanlibus ostenderet suorum vulnerum cica- 
Irices ; ut etiam cibum potumque sumerei , non ali- 
nieiilorum indigentia , sed ea qua et hoc poterat po- 
tesuie. Cum auiem aliquid non videiur , quamvis 
adsit, a quibus alia, qusB pariier adsunt, videntur, 
sicut illam clariutem dicimus adfuisse non visam, 
a quibus alia videbanlur, &op«uUt grsece diciiur : 
quod nostri interpretes latine dicere non valentes, 
in libro Geneseos caeciuiem interpreuii sunl. Hanc 
enim passi sunl Sodomitx, quandoquaerebant ostium 



> vox, omnes, abest a inanuscriptis et ab editis Tind. Am. 

> ooines Mss., cuique. 

* sic I18S. At edili, parUitaH, 
^ Sola editio lx>v., universa. 

* Sic aliquot Mss. Al odili, loco, prooiim, babent, por- 
rtim : pneterquain quod ex illis duo, Er. et Ijov. omittunty 
ma ideo quia parunt. 



justi viri, nec potcrant invenire (Gen, xix, 11). Qu» 
81 caecius fuisset, qua Ot ut nibil possit vidiri, iioii 
OBtium quo ingrederentur, sed duces itineris a quibut 
inde abducerentur, inquirerent (a). 

5. [XX .] Nescio quo autem modo sic afOcimur 
amore martyrum beatorum, ut velimus in illo regiio 
in eorum corporibus videre vulnerum cicairices, qiKo 
proChristi nomine pertuleroiit : et forUsse videbi- 
mas. Non enim deformiias in eis , sed dignilas erit , 
et qua^am, quamris in corpore, non corporis, scd 
▼irtutis pulchritudo folgebit. Nec ideo Uroen si aliqua 
marlyribus ampuuu et ablala sunt membra , sine 
ipsis roembris erunt in resurreclione mortuorum , 
qufbus dictuni esl, CapHlus eapitis vestri non peribit, 
Sed si hoc decebit in illo novo saeeulo, ut indicia 
gloriosoruni vulnerum in illa immoruli came cer- 
nanlur, nbi mcrobra , ut praeciderenlur , percussa vel 
secia sunt, ibi cicatrices, sed umen eisdem membrit 
reddiiis, non perditis, apparebunt. Quamvis iuque 
omnia qiiae acciderunt corpori vitia, tunc non erunl ; 
non sunt umen depuunda vel appellanda vitia vir- 
tulis iiidicia. 

CAPUT XX. — Quod in resurrectione mortuorum na- 
tura corpomm quibiulibei motUs dissipatomm in in* 
teqrum undecumque reoocanda sU. 

1. Absitaulem ut ad resuscitaiida corpora vitxque 
reddenda non possil omnipoleiilia Crealoris oinnia 
revocare, quae vel bestiie, vel ignis absumpsit, vel in 
pulverem cineremve collapsum, vel in humorem so- 
lutum, vel in auras estexhalatum. Absit utsinus ullus 
secretumque naturae iu recipiat aliquid subtraciuni 
sensibus nostris, ut omnium Creatoris aut lateai co^ 
gniiionero, aut eiTugial potestatem. Denm cerle vo- 
lens, sicul poleral, definire Cicero Unlusaucior ip- 
sorum , Mens qwBdam , inquit , e$t soluta et Ubera^ 
secreta ab omtd concrelione mortali^ omma sentkns ei 
movens^ ipsaque prmdita motu sempitemo ( Tuscul, Ub, 
i , eap. 27). Hoc auiem reperit in doclrinis ma« 
gnorum philosophomm. Ut igitur secundum ipsos 
loquar , quomodo aliquid vel laiet omnia sentientem, 
vel irrevocabiliter fugit omnia movenlem ? 

2. Unde jam etiam qua^tio illa solvenda cst , quaa 
difficilior videtiir caeteris : ubi quaeritur, cum caro 
mortui hominis etiam alterius fit viventis caro, cui 
potius eorum in resiirrectione reddatur. Si enim 
qiiispiam confeclus fame atque compulsus vescatnr 
cadaveribus hominum , qnod inalum aliquoties acci- 
disse, et veius tesuiur historia , et nosirorum tcin- 
ponmi infclicia experiii enu docuerunt (b); num 
quisquam veridica ratione ouutendel, totum digestiim 

(a) Conf. Quaest. io Cen. qutrsl. 43. 

(b) indicat fortasse diram iUam famem, quae Romanos 
opircssil, duui obsiderentiir ab Alarico (anno Chrisii 409), 
de qua Sozonienus iii Hisioria ecclesiasUca , lib. 0, cap. 8 ; 
etHleronymus, Epist(»la 16, adPrincipiam virgineiii : t Ad 
c ne&ndos dbos erupit esurienlium rables , et sua Invicciu 
c iiieiiibra laiiiarunl, duin inaur uon nardt lactanlj infan- 
c ti, et suo redpit utero, qucm i aulo ante emidcral t 

' COOUJRJS. 



m 



DE GIVITATE: DEI» S. AUGUSTim 



7S4 



; fdi&se per imos mcatus niiiil inde iii ejtts carneni mu- 
iatuin aiquc conversum, ciim ipsa macies quas fuit el 
non est, saiis iiidtcet qu.'c illis escis detrimenta sup- 
plcia sint ? Jam ilaque aliqtia patilo ante praemisi , 
quae ad isttim quoque nodnin solveiidiini valere debe- 
bunt. Quidqnid enim canrmni exliausit fames, utique 
in auras est exlialatiim : uiide diximus omnipotentem 
Deum posse revocare quod fugit. Reddeiur ergo caro 
illa liomini, iii quo esse caro humana primilus ccepit. 
Ab illo quippe altero tanqunm muluo suropta depu« 
tanda esi : quae sicul aes alieiiuiu , ei rcdbibenda est , 
unde sumpta est. Sua vero illi, qucro fames exinanie- 
rat, ab eo qui potcst etiam exhalaia revocare, red- 
detur. Quamvis etsi omiiibus perisset modis, nec ulla 
ejus materies in ullis nalurap latebris remaiisissel , 
unde Tellet, eain repararet Omnipotens. Sed propier 
scntcntiam Veritatls , qiia dictum est, Capiltu* capitis 
i^eilri non peribii; absurdum est ut putemus, cum ca- 
pilliis hominis perire non possit , tanias carnes fame 
jdepastas atque cousumplas perire potuisse. 

IV. Quibus omnibus pro nostro modulo consideratis 
aUfue tracialis , hapc summa conflcitiir, ut in resur- 
rectione carnis iii aeternum eas niensuras habeat cor- 
poruin magnitudo , quas habebat periiciendae sive 
perfecki: cujusquu indita corpori ratio juvcntutis , in 
membrorum quoque oinnium modulis congruo de- 
corc servaio. Qu(»d decus ut servetur, si aliquid 
deinptum fuerit iodecenli alicui granditati in parte 
^liqua constitutae , quod per totum spargatur , ut iie- 
que id pereat , et congrueniia pariium ubique tenea- 
tur, non est absurdum, ut aliquid inde eliam staturae 
corporis addi posse credamus ; cum omnibus parti- 
bus, ut decorem custodiaut , id distribuitur, quod si 
£normiter in una esset , utique non deceret. Aut si 
conteiiditur in ea quemque statura corporis resurre- 
cturum esse, in qua defunctus est, noji pugnaciter re- 
sistendum est ; tantum absit omnis defurmitas, omnis 
inflmiitas, omnis tardiias, omnisque£orruplio, et si 
quid aliud illud non decet regnum, in quo resurre- 
ctionis et promissionis filii scquales crunt Angells Dei, 
si non corpore, non aetate, certe felicitate. 

CAPUT XXI. — De nmtaU corporii spiritualii^ m 
quam sanctorum caro mutabitur» 

Restituetur crgo et quidquid de corporibus vivis , 
vel post mortein de cadaveribus periit, et simul culi 
eo quod in sepulcris remaiisit, in spiritualis corporis 
novitatem ex animalis corporis veiustaie mutatum 
resurget, incorruptione atque immortalitale vestitum* 
Sed clsi vel casu aliquo gravi vel iniinicorum imma- 
nitate totum peniius conteratur in pulverem, atqtie in 
auras vel in aquas dispersiim quantum fleri poiest , 
nusqiiani esse sinalur omnino , nullo modo sublrahi 
poieril omnipotentiae Crcatoris, sed capillus in eo ca- 
pitis non peribil. Eril ergo spiritui siibdita caro spiri- 
tualis, sed tainen caro, iioii spiritus : sicutcarni sub- 
uiius fuit spiriius ipse cariialis, sed tameii spiritus, 
iion caro. Cujiis rei liabemus experimentutn in nostnc 
Miix defomiitate. Noii eniro secundum caraem , sed 



utique secundum spiritum caraales eraiil, quibus tk 
Apostolus : Non potm vebis loqm quasi sphittudihis^* 
sed quasi eamaUbus (I Cor. ui, t). Et bomo «piriloilis 
8ic in hac vita dicitur, ut taraen corpore adhuc car- 
nalis sit, et videat aliam legem in membris suis re- 
pugnantem legi meiitis swe {Rom, vii, 33) : erit aQteni 
etiain corpore spiritualis, cum eadem caro sie resor- 
rexeril , ut fiat quod scriptum eat , Sembsahtr ccrpm 
animale, resurget ecrpus sjnrituale (I Cor. xt, 42). Qfnt 
sit autem, et quam magna spiritualis eorporis gnoii, 
quoniam nondum venit in experimentnm , Tereor De 
lemerarium sit omne quod de illa profertur eloqniuai. 
Veramiamen quia spei nostrae gaudium propter Dd 
laudem non est tacendum, et de inttmis ardentis san- 
cti ainoris medullis dictum est , Domine , dUexi dee^ 
rem domus tua ( Psal. xxv, 8) : de doiiis ejus qmt m 
hac aerumnosissima vita botiis roalisque largitiiry ipso 
adjuvante, conjiciamus, ut possumus , quantom sic 
illud, quod nondum experli, utique digne eloqui dob 
valerjius. Omitto eiiim qiiando fecit bominem rectiHB; 
omitto vitam illam duorum coi^uguro in parndisi fe- 
cunditate felicem, quoniam ^ tam brevis fuit, nt ad oa- 
sceiitium sensum nec ipsa penrenerit : in bac quaii 
novimus, in qua adhuc sumus, cujus tenintiones, iao 
quam totam tentationem, quamdiu in ea sonras, 
qiiaiitumltbet proficiamus, perpeii nou desinimus, 
qiiae sint indicia circa genus huiuanum bonilatis M^ 
quis potcrit explicare? 

CAPUT XXII. — De miseriis ac malis , ^an^ /hoM- 
ftum ^entff merito primee preevariealionis abnoshm 
est^et a quibus nemo niri per Christi graUam libe- 
ratur. 

i. Nam quod ad priinam orlginero pertinet, oronem 
morulium progeniem fuissc damnatam, haec ipsa viia, 
si vita dicenda est , tot et tantis malis plena testatur. 
Quid enim aliud indicat horrenda quanlam proriiiidi- 
tas ignoranlix, ex qua omnis crror existit, qui omnes 
filios Adam tenebroso quodam sinu suscipit, ut liomo 
ab iilo liberari sine laborc, dolore, timore noii possh? 
Quid amor ipse tot rerum vanarum atque noxiarwn , 
et ex hoc mordaces curx, pertiirbatioiies, rooerores, 
formidines, insana gaudia, discordiae, lites, belhi, in- 
sidiae, iracundiae, iiiimicltiac, fallacia, adulatio, fraos, 
furtum, rapina, perlidia, superbia, ambitio, inviden- 
tia, homicidia, parricidia, cradelitas, sxvitia, nequt- 
tia, luxuria, peiulantia, impudentia, impudicitia, 
fornicaiiones , adulteria , incesta , et conira naturam 
utriusque sexus tot stupra atque immunditix , quas 
turpe est etiam dicere, sacrilegia, hxresesy blasphe* 
miae, perjuria, oppressiones innocentium, caliimnia*, 
circumveniiones , praevaricationes , falsa testlmonia , 
iniqua judicia, violentiae, latrocinia, et quidquid ta- 
liuni maloram in mentem non venit, et tamen de vita 
isia hominum non recedil ? Veram hxc hominum sunt 
maloram, ab illa lamen erroris et perversi amoris ra- 
dicc venienlia, cum qua omnis filius Adam nasciior. 
Nam quis igtiorat cum quanta ignorantia ▼eritatisi 

A jiic Mas.Med\i\,quaMio. 



785 



LIBEK VIGESIMUS SfiCUNOUS. 



W 



quae jam in infantibus manifesu est; et cum quaota 
aboodantia vanae cupidilaiis, quae io pueris incipit ap- 
IMurere, homo veniat in hanc vitam, ita ut si dimitta- 
lar vivere ut Telit, et facere quidquid Teiit, in lixc 
DMinora et flagitia quae commemoravi, et quae comme- 
iiiorare non potui, vel cuncta vel mulia perveniat^ 

2. Sed divina gubernatione non omni modo dese- 
inente damnatos, et Deo non continente in ira sua mi- 
serationes suas (Pm/. lixvi » 10) , in ipsis sensibus 
generis humani prohibilio et eruditio contra istas, 
cum quibus nascimur, tenebras vigilant, et contra hos 
impetus opponuntur ^ plenae tamen etiam ipsie labo- 
rum et doloruro. Quid enim sibi volunt multimodse 
formidines , quac cohibendis parvulorum vanitatlbus 
adfaibeutur ? quid paedagogi, quid magistri, quid feni- 
rubSy quid lora , quid yirgas , quid disciplina illa qua 
Scriptura sancta dicit dilecti filii latera esse lundenda, 
iie crescat indomitus , domarique jam dnnis aut vix 
possit, aut fortasse noc possit {EceUm xxx, 12)? Quid 
agitur his pcenis omnibus, nisi ut debelietur imperitia, 
et prava cupiditas infrenetur ' « cum quibus malis in 
boc saccnlum vcnimus? Quid est enim, quod cum la- 
bore meminimus, sine labore obliviscimur ; cum la- 
bore discimuSf sine labore nesclmus; cum labore 
strenui, sine labore inertes sumus? Nonne hinc ap- 
]Kiret in quid velut pondere suo proclivis et prona 
sit vitiosa natura « et qnanU ope , ut hinc liberetur, 
indigeat? Desidia, segnities, pigriiia, negligentia, vi- 
lia sunt utique quibus labor fugitur, cum labor ipse , 
etiaro qui est utilis, pcena sit. 

3* Sed prxter piieriles poenas, sine quibus disci non 
poiest quod majores volunt , qui vix aliquid utiliter 
volunt , quot et quantis puenis genus agiietur huma- 
num, quae non nd maliliam nequitiamque iniquonim, 
aed ad conditionem periinent miseriamque commu- 
ncm, quis ullo sermone digeril, quis ulla cogitatione 
comprehendit ? Quantiis est moius , quanta calamitas 
ab orbitatibtis atqiie luclu, a damiiis etdamnaiionihuSy 
a deceplionibus et mimdaciis hoininum, a suspicioni- 
bos falsis , ab omnibus vinleiitis facinoribus et scele- 
ribus alieiiis ? qiiandoquidein ab eis et depnedatio, et 
captivitas, et vincuh, et carceres, et exsilia, et cru- 
ciatus, et ampiitatio membrorum, et privaiio sen* 
auuro , et oppressio corporis ad obscenam libidiiiem 
opprimentis expleiidam , et alia mulia horrenda saepe 
contingunt. Quid ab iiinumeris casibus qui ' forinse- 
cus corpori formidantur, aestibus et frigoribus , tem- 
pestatibus, imbribiis, nlluvioiiibus, coruscaiione, toni- 
tni, grandine, fulmine, motibus hialibusque terraruin, 
opprcssionibus ruinaruni , ab oflensione ^ et pavore 
vol eliam malitia jumentoruni, a tot veiienis fruticum, 
aquanim , anraruin , bestiariiin , a ferarum vel tan- 
tummodo molestis vcl etiam mortiferis morsibns, a 
rabie qu;p contiiigil ex rabido cane , ut etiam blanda 
et amica suo doinino bestia nonnunqnam vehemen- 
tiiis et amarius quam leones draconesque metuatur, 



I Konmilli Mss., appommtttr. 

* sic Mss. At cdiii , refrenetnr, 

* Prob» notx Mss., muje. 
^ yi^ , cb oHcmoidhm. 



faciatqne bominem, qiiem forte atlamlnav^t, oonti- 
gione pestifera ita rabiosum, ut a pareniibus, con« 
jiige, filiis, pejus omni bestia formidetur ? Quae inala 
patiuntur navigantes? quae , terrena itinera gradien- 
tes?Quis ambulat ubicumque non inopinatis subjacets 
casibus ? De foro quidam rediens domum sanis pedi- 
bus suis, cecidJt, pedem fregit, et ex illo vulnere ft<^ 
nivit hanc vitaro. Quid vidctur sedente seciurius? De' 
sella in qua sedebat c6eidit lleli sacerdos, et mortuu» 
est (I Reg, iv, 18). Agricolne, iroo vero omnes homl- 
nes quot et quanlos a coelo ei terra, vel a perniciosis 
animalibus casus .metuuni agrorum fructibus? Solont 
tamen de frumentis tandeni collectis et reconditis esse 
securi. Sed quibusdam , quod novimus , proventum 
optiinum frumentorum fluvius improvisus, fugientibus 
hoininibus, de horreis ejecit atqiie abstulit. Contra 
milleforines dapmonum incursus , qiiis innocentia sua 
fid it ? qiiandoqnidem ne quis fiderei, etiam parvulos 
buptizatos , quibus certe nibii est innoccntius , ali- 
qiiando sic vexant, ut in eis maxime Deo sinente, 
ista monstretur hujus vitae fleoda calamiUs , et alte- 
rius desideranda felicius. Jam vero de ipso corpore 
tot exisiunt inorborum mala, ut nec libris medicorum 
cuncu comprebensa sint. In quorum pluribus ac pene 
omiiibus etiain ipsa adjumenu et medicamenia tor- 
meiiu sunt, ui iiomines a poenarum exitio poenali 
eruaniur auxilio. Nonne ad hoc perduxit sitienies lio- 
mines ardor immanis , ut urinam qiioque humanani 
vel etiam suam biberenl? nonne ad hoc fames, ut a 
carnibiis hominum absiinere se non possent, ncc in- 
veiitos homines mortuos , sed propter hoc a se ocei- 
sos, nec quoslibet alienos, verum eiiam filios maircs 
incredibili crudeliute, quam rabida esuries faciebat, 
absumereiit? Ipse posiremo somnus, qui propric qoie- 
lis noinen accepit, quis verbis explicet saepe soinnio- 
ruin visis quam sil inquietus ; et quam magnis , lieet 
falsaniin rerum, terroribus, quas ita exbibet, et quo- 
daininodo exprimit, ut a veris eas disceniere ne« 
qiieiimus, animam miseram sensusque perturbei? Qna 
falsiute visorum etiam vigilantes in quibusdam nior- 
bis et venenis miserabilids agiUntur ' : quamvis mnl- 
timoda varieUte fallaciae homines etiam sanos mallgnl 
daemones nonnunquam decipiant lalibos visis, ut, 
eiiamsi eos per haec ad sua traducere non potuerint » 
sensiis umen eorum solo appetitu qualitercumqne 
persuadendae falsiutis iiludant. 

4. Ab hnjus Um miserae qnasi quibusdam inferis 
viti% iion liberat nisi gratia SalvatorisChristi, Dei ac 
Domiiii nosiri. Iii>c eniin nomen est ipse Jesus ; inter- 
preutur quippe Salvator : maxlme ne post hanc roi- 
serior ac sempiienia siiscipiat , non viia , sed roors. 
Naro iii ista quamvis sint per sancu ac sanctos cura- 
tioniim magna snlatia ; lamen ideo non semper etiam 
ipsa beneiicia tribnuntur petentibus , ne propier boc 
religio qiiaeratur, qune propter aliam magis vliam, ubi 
inah non erunt omnino ulla,qnaerenda est : et ad hoc 
meliores quosque in his malis adjuvat gratia , ul 
quanto fideliorc , Uiito fortiore corde tolercntiir. Ad 

* sola editio Lov., morbu et Hnenis mirabiHiu agiieMKr* 



W7 DE aVITATE DEI, 

qnam rem etiam philosophiam prodesse dicunt docti 
hujasssculi.quam dii quibusdam paucis, aiiTullius, 
reram dederunt (a). Nec hominibus, inquit, ab his aut 
datum est donum majus, aut potuit ulium dari : usque 
■deo et ipsi» contra quos agimus, quoquo modo com- 
pulsi 8unt in habenda, non quacumque , sed vera 
philosophia divinam gratiam confiteri. Porro si pau- 
cis divlnitus datum est vera^ philosopbiae contra mi« 
serias hujus vitae unlcum autilium , satis et hinc 
apparet humanum genus ad luendas miseriarum pce* 
nas esse damnatom. Sicut auiem hoc , ut fatentur, 
iiultum divinum majus esi donum , slc a nullo deo 
dari credendum est, nisi ab illo, quo et ipsi qui niul- 
tos deos colunt, nullura dicunt esse majorem. 

€APUT XXIII. — De hi$ qua , prteter iUa mala qua 
bonis malitquecomnunia $unt , adjuitorum Uiboretn 
tpecialUer pertinent. 

Praeter haec autem mala bujus vitae bonis malisque 
comuinniai hal)eiit Ineajusti etiam proprios quosdam 
labores suos, quibus adversus vitia militant, et iu ta- 
lium praeliorum tentationibus periculisque versautur. 
Allquando enim concitatius, aliquando remissius, iion 
tnmen desinit caro concupiscere adversus spiriliim,et 
spiritus adversns carnem, ul non ea quae volumus facia- 

' nius (C«a/a/.T,17),omnero malam concupiscenliamcon* 
sumendo; sedeam nobis,quantum divinitusadjuti pos- 
sumus, non ei conscnliendo subdamus, vigiliis conti- 
nuis eicubanles , ne opinio veri similis fallat , ne 

' decipiat sermo versutus , ne ae tenebrae alicujus er- 
roris offundant, ne quod bonuin est malum , aut quod 
maiuni est bonum eise credutur , ne ab his quae 
agenda sunt metus revocet, ne in ea quae agenda non 
aunt copido praecipitet, nesuper Iracundiam sol o<d- 
dat (Epkei. iv, i6), neinimicitiae provocent ad retribu- 
Itonem raali pro malo, ne absorbeat in honesta vel im- 
rooderata tristitia , ne impertiendorum beneficiorum 
ingcratmenaingrata torporem.ne maledicisnimoribus 
boiia conscientia fatigetur, ne temeraria de aiio suspicio 
iios nostra decipiat, ne aliena de nobis falsa nos frangat, 
ne regnet peccatum in nostro mortali corpore ad obe- 
diendum desideriis ejus, ne membra nostra eiil>eantur 
iiiiquitaiis arma peccato (/{om.vi, 12, 15), ne oculus 

. aequatur concupiscenliam , ne vindicandi cupiditas 
vincntf ne ineoquod male delectat, yel visio vel co- 
giiatio remoretur, ne improbum aut Uidecens verbum 
libeflter aodiatur , ne fiat quod non licet , etiamsi 
libet, iie in hoc bello laboriim periculorumque ple- 
iiissimo vel de vuribus nostris speretur facienda vi- 
€toria, vel viribns nostris facta tribuatur, sed ejus gra • 
liae, de quo ait Apostolus : Gratias autem Deo^ qui dat 
nobii vietoriam per Dominum noitrum Jesum ChriitHm 
(I Cof . XV, 57). Qui et alio loco, In /tts, inquit, omnibui 
iupervincimui per eum qui dilesdt noi (Rom, viii, 57). 
Sciamus tamen quantalibet virtute prxliandi viiiis re- 

(a) Ubi hoc ad verbum dicat Ciccro, non sal memini. 
Seutenlia similis est in libro quinto de Vinilius bonorum et 
ii>alonim , cap. 2i : Praeclare enim rlato : Bealum cui etimo 
« m senectute contigerit , nt sa^ ientiaui ver:is(]ue o] iiiiiH 
« niiii as!iequi possit. » Lcd. viv«s. 



S. AUGCSTMI nt 

pognemus, vel etiam vitia soperemua el sobjogcdiMi 
quamdiu sumus in hoc corpore, nobis deeaae aoo 
posse uude dicamus Deo, DimUte noHs dekiia meetn 
(lfaii/i.vi,i2). In illoautem regao ubiaemper cnni cor- 
poribus immortalibus erimus, nec prslia aM» emt 
ulla, nec debita; qiiae nusquam et nunquam esseot, A 
natura nostra , sicut recta creata est, perinaiiereu Ac 
per hoc etiam noster iste conflictua» in quo peridila- 
miir, ei de quo nos victoria novisaima copimua liberari, 
ad vitae bujus mala pertinel , quam toi tanioromfBa 
tesiimouio malorum probamus *■ esse damnaiam* 

GAPUT XKIV. — De bonU tpiibui etiam keme tUm 
damnationi obnomam Creator implewU» 

1. Jam nunc oonsiderandum est, banc ipsam mise- 
riam generls humani, in qua laudatur jostitla punien* 
tis, qualibus et quam multis impleverit bonis ejasdeni 
bonitas, cuncta quae creavit administrantis. Primum 
beuedictionem illam quam protulerat ante peccatum, 
dicens, Creecite, et muttiplieamimt et repleletemm(Gm. 
I, i8), nec post peccatum voluit inhibere,mansilqoe in 
stiriie damnata donata feconditas; nec lilam vim 
mirabilem seminom, imo etiam mirabiliorem qua ef- 
liciuniiir el semina , inditam corporibos homanis et 
qiiodamir.odo intextam, peccativitium potoit auferre, 
(|iio nobis impacta est etiam necessitas monis : sed 
uirumqne simulcurril isto quasi fluvio atque UMTenie 
gencris humani ; maium quod a parente trabilnr, et 
bonum quod a creante iribuiiur. In originali malo 
(luo suiii , peccatum atque suppliciom : In origioaM 
1)000 alia duo , propagatio et conformatio. Sed (pian- 
tuin ad praesentem pertinet imentionem nostram , de 
malis, quorum unum de nostra veiiit audacua, id esl 
peccalum, alterum de judicio Dei , id est supplicimn, 
jam satis diximus. Nunc de bonis Dei , quae ipsi (fuo- 
qiie vitiatae damnataeque natune coniulit, sive nsque 
nunc conrert, dicere institui. Neque enim damnande 
aut totum abstulit quod dederat , alioqoin nec essel 
oninino ; aut eam removit a sua potestate, etiam cuin 
diabolo pcenaliter subdidit, cum nec ipsom dialwloia 
a suo alienaverit imperio ; quandoquidem ot ipsios 
qiioqne diaboli natura subsistni, ille facit qiii suminfl 
esi, el facit esse quidquid aliquo modo est. 

2. Duorum igitur illorum, quaediximos bonaeti&B 
in naturam peccato vitiatam siipplicioqoe damnataai 
de bonitatis ejus quodam veluti fonte manare , pro- 
pngationem in primis mundi operibos lienedictiont 
largitus est, a quibos operibus die seplinio requievit 
Coiirormatio vero in illo ejiis est opere, qiio osque nun( 
opcralur ( Jooit. vi, 17). Edicacem quippe poteiitian 
sunm si ' rebus subtrahat , nec progredi polermit et 
siiisdimensis motibus peragere tempora, necprorsus 
in eo qiiod creatac suni aliquatenus pennanebunt. Sic 
ergo creavit hominem Deus , ut illi adderet fertilita- 
iciii quamdam, qua homines alios propagaret , con- 
cenerans eis ipsam etiam propagandi possibililatem, 
iiou neccssitalem , quibus tamen voluit homiuibus 

« sic Mss. Ediii autem, probtmnnis. 

» i.ov., iijnm. Abpst,>ffm,ab eililis auls et tt». 



789 LIBER ViGESlMUS 

aWtufit eaai Deus , et sieriles fuerunt : non tamen 
ganeri humano abstulit semel datam primit duobus 
eonjugibtts beoedietionem generandi^ H»e ergo pro- 
fagatio quamvis peccato ablata non ftaerit , non tamen 
etiam ipsa talia eat, qualis fuissetySi nemo j^eceaaset. 
Eiquoenimbomoin bonore positas,poeteaqnam dert- 
^it,comparatu8est pecoribus (Piaf. xltiii,15.), sind- 
liter generat : non in eo tamen penitus exstincta est qu»- 
dam velut scintilla rationis, inqua fiictusestadimaginem 
Dei. Hoic auteni propagationi si conformatlo non ad- 
kibereiur, nec ipsa in sui generis formas modosque 
prooederet. Si enim non concobuissent homines , et 
nibilo minus Deus Tellet implere terras bominibus ; 
qoomodo creavit unum sine commixlione maris et fe« 
minsB, sic posset orones : concumbentes vero nisi illo 
craante generantes esse non possunt. Sicut ergo ait 
Apostoius de insiitutione spirituali , qua homo ad 
pietatem jusiitiamque formalur, Neque qui pUmtatett 
aliquid , neque qui rigat; ud qui incrementum dat Deui 
(I Cor*iii,7), iia etiam hicdtci poiesl,Necquiconcum* 
bit, necqui seroinai,estaliquid;sed qui format* Deus. 
Nec mater qu» coiiceptum portat, et partum nulril, est 
aliquid; sed qni incremenlum datDeus.Ipse*namque 
operatione, qua nuiic usque operatnr, facit ut nume- 
ros suos expiiceni seuiina , et a quibusdam latentibus 
atque iuvisibilibus invoiucris in formas vi^ibiles hu- 
jus quod aspicimus decoris evolvant. Ipse incorpo- 
ream corporeamque naturam , illam praepositam , 
istam subjeciaro , miris modis copulans et connec- 
teiis, animantem facit. Quod opus ejus tam roagnum 
ct mirabile est , ut non 80lum in homine, quod est 
animal rationale, et ex hoc cunciis tcrrenis animan- 
tibus excellentius atque praeslantius, sed iii qualibet 
minutissima muscula beiie consideranti sluporem 
mentis ingerat, iaudemque pariat Creatoris. 

3. Ipse itaque animae bumanae meniem dedil, ubi 
ratio et inteiligenlia in infante sopiia est quodain- 
modo, quasi nulia sil, excitanda scilicet atque exse- 
reiida ^xtalis accessu, qua sit scieuti® capax aique 
doctrin», et habilis perceptioni veritatis et amoris 
boni : qua capacitate hauriat sapientiam virtutibus- 
que sit prxdita, quibus pmdenter, fortiter, temperan- 
ler, et juste, adversus errores et csptera ingenerata 
vjtia dimlcet, eaque nullius rei desiderio nisi boni 
iilius summi atque iroroutabilis vincat. Quod etsi non 
faciai, ipsa taliuro bonorum capacltas in natura ratio- 
nali divinitus instituta quaiitum sit boni, qiiaro mira- 
bile opiis Omnipoteniis, quis coropetenier effatur, 
aui cogitat? Pra^ter enim artes bene vivendi et ad 
imroorialero perveniendi felicitatero , quae virtutes 
vocantur, et sola Dei gratia, qua: in Christoest, 
(lliis proroissionis regnique donantur, nonne hu- 
niano ingenio tot tantaique artes sunt invenlae et 
exercitae, partira necesaariae, parUm voluptariae ', ut 
tain excellens vis mentis atque rationis in his 

generak. 



SECUNDVS. 



790 



* isoonulli probae notae Mss., 
" sola editio Lov., infomuU. 

* Aliquot BJss., ipsa, 
^ sic plures iiss. Ediii vero, exercenda, 

^ fiOQQulli Mss., roluntarue' — Sic ellam codU. Woi ct 



etiam rebus quas supcrfluas , imo et pericuiosat 
perniciosasque appetil, quantum bonum ^ habeat in 
natura , unde nta potuit vel iiivenire , vei diacere , 
vel exercere, testetur? Yestimeiitorum et aedlA- 
ciorum ad opera quam mirabilia, quam stupenda, in- 
dustria humana pervenerit ; qiio in agricultura , 
quo in navigatione profecerit ; ^hae iii fabricatione 
quonunque vasoram , vel etiam statoanmi et pi- 
cturaram varietate excogiuverit et hnpleverit ; quaa 
in theatris mirabilia spectantibus *, audientibut i»- 
credibiiia facienda et exliibenda molitasil; in ca- 
piendis, occidendis, domandis irrationalibus animan- 
tibus quae et quanta repererit : adversus ipsos hoinine* 
tot genera venenorum, tot armoram , tot macbi- 
naroentoram, et pro salute morlali tuenda aique 
reparanda quot medicamenta atqne adjumenta com- 
prebeiidcrlt : pro volupute faucium quot condimenla 
et gulae irritamenta * repererit : ad indicandas ei siia- 
dendas cogitaliones, quam muliitudinero varietateni- 
que slgnorum, ubi pra^cipuum locum verba et liitenu 
lenent ; ad delectandos aiiimos, quos elocutionis or- 
natus, quam diversorum carroinum copiam ; ad miil- 
cendas aures , quot organa rousica , quos caniilenae 
niodos excogiuiverit : quantain peritiam dimensionum 
atque numeroruro, meatusque et ordines sideram 
quauta sagacitate comprchenderit : quam nmlta re- 
raro rouiidanararo cognitione se iropleverit, quis pos- 
sit eloqui, roaxiroe si velirous noii acervatim curicta 
congerere, sed in singulis immorari? In ipsis po- 
streroo erroribus et f.iisiiatibiis defendendis , quam 
magna claraerlnt ingenla philosoplioram atque bae- 
reticoraro , quis aestimare sufnclal ? Loquimur enim 
nunc de natura mentis humanae , qua isia vita mor- 
talis ornatur , non de fide atque itinere veritatis, qna 
illa iroinortalis acquiritur. Hujus tantae naturae con- 
ditor curo sit uiique Deus veras et suinmus , ipso 
cuncla quae fecit adroinisiraiite el suromam potesta- 
tem sumniamque habente justitlam , nunquam pro- 
fecto in bas miserias dccidisset , atque ex liis , 
praeter eos solos qui Hberabuntur , in aeternas essel 
itura ^, nisi nimls grande peccatum in homine primo, 
de quo caetert exorti sunt, praecessisset. 

4. Jam vero iii ipso corpore , quamvis nobis ail 
cum bellnis mortalitaie comroune , multisquo earam 
reperiatur Infirroius, quanta Dei boniias, qtianta pro- 
videniia tanti Creatoris apparei ? Noniie iia sunt in 
eo loca sensuum et caetera membra dispoaita , spe- 
ciesqiie ipsa ac figura et siatura totius corporls iti 
modificata , ut ad roinisteriuro aniroae rationalis se 
indicet facturo? Non enim ut animalia rationis exper- 
tia prona esse videmos in terram , ita creatns est 
faoroo : sed erecta in coeluro corporis forma admonet 
eum qux sursum suiit sapere (a). Porro mira mobili- 



^ Ui sola editiOQe Lov., quantum bcnorum kabeat in m» 

tura» 

* Aliquot Mss., exspeclantibM. 

* slc Mss. Ediii vero, inatamenta, 

^ .Er. et IjOv. bic addunt, pauuu ; pro quu subaudiendunii 
nuserias. 

(a) Gonf. lil>. I de Gcn. coul. Watiidi., n. !38. 



ytt !>£ CIYITATE DEI» 

xu^ quse rmgiie ac maDibus attribuU est, ad loqueii- 

rlum et scribeDdum apu atque conveDiens, etad opera 

artiutn plurimarum oflBciorumque complenda, nonne 

satia osteDdit,quali animx ut aerviret ule ait corpus 

Dcyunctum? Quanquam et detractis necessiuiibua 

operaDdi, iu omnium partium congruentia numerosa 

ait, et pulclira sibi parilitale respondeai , ut nescias 

ulrum in eo coiidendo major ait utiliutis babiU ra- 

lio« quam decoris. Cerie enim nihil creatura videmus 

in corpore utiliutis causa , quod nou habeat etiam 

decoris locum. Plus autem nobis id appareret, si nu- 

flieros mensiirarum « quibus iuter se cuncU conneaa 

sunt et coapuu, iiossemus : quos forsitan dau opera 

iD hls quae foris eminent, hnmana possct vesiigare ' 

aolertia ; quae vero tecu sunt , alque a nosiris rc« 

roota conspeciibus, sicuti est Unu perpleiius vena- 

rum atque nervorum et viscerum, secreu viulium » 

Inveiiire nullus potest. Quia elsi medicorum diligeii'» 

Ih nounulla crudelis» quo&anatomicos appellant, la- 

niavii curp^ira mortuorum , sive etlain inter maiiiis 

secaniis perscruuntisquc morientium , alque in car** 

nibus humanis satis inhuniane abdiu cuncU rimaia 

cst, ut quid, et quomodo,quibus locis curandum esset 

addisceret ; numeros umen de qulbus loquory qui- 

bus coapUtio , qua: ApftovCa graece dicitur , unquam 

r.ujusdam organi , extrinsecus atque inunnsecus to- 

lius corporis consUt, quid dicam, nemo valuit iiive- 

iiire, quos nemo ausus est quxrere? Qui si noti esse 

potuissent , in interioribus quoque visceribus , qua 

nulluin osteiidanl deciis , iu delecuret pulchritudo 

vationis, ut omni formae apparenUqux oculis placet, 

ipsius meniis , quae oculis utitur, praeferretur arbi- 

Irio. Sunt vero quaedam iu posiu in corpore , ut 

untummodo dccorem h:ibeant, non et usiim : sicut 

babet pectus virile mamillas , sicut facies barbam , 

quam non esse munimento, sed virili ornainento, in- 

dicant punc facies feminarum, quas utique infirmio- 

res muniri tulius conveniret. Si ergo nullum mem- 

brum est, in his quidem conspicuis (unde ambtgit 

neino), quod iu sit alicui operi accommodatum, ut iion 

etiam sitdecorum; sunt auiem nonnulla, quoruni so* 

Inm decus, et nullus esl usus : puto facile intelligi in 

eondilione corporis digniutem necessiUii fuisse prae» 

laum. Transitura est quippe necessitas, tempusque 

venturum quando sola invicem pulchritudine sine 

iilla libidine perfruainur : quod niaxime ad laudem 

referendum est Conditoris , cui dicitur in Psalmo , 

Confemonem ei decorem indmti ( Peal. ciii, 1). 

5. Jam caetera pulchritudo et utilitas creaturae, 
qux homini, licet in istos labores miseriasque pro- 
jccto atque damnato, spectanda atque sumeuda divlDa 
largitate concessa est , quo sermone terminari po- 
icst ? in coeli et terrae et maris multimoda et varia 
pulchritudine, in ipsius lucis UnU copia Umque mi- 
nbili specie, in sole .ic luna et sideribus, in opacita- 
libus nemorum , in coloribus et odoribus florum , in 
diversiute ac multitudine volucnim garrularum at« 
qiic picurum, iu rouUiformi specie tot tantorumque 

* Editi, inv€sti§are% Mclius Mss.) vesligare^ 



S. ACGI»Tlfll mf 

animaniium , quonim ilh plus babent DdmintlaBis, 
quae roolis minlmum (plos enim formiciilaniiii el api- 
CttlaruB opera stopemus , quam Irafflensa corpora 
bakeDarura * ); in ipaius quoqoe maris Unn gfandi 
specuciilo, cum sese diversis coloribns iodoii velot 
veatibus, et aliquoDdo viride, atque boe ro«liis 
dis, aliqoaodo purporeum , aliqoaDdo caenii^UD 
Quam porro delecubiliter specutor etiam qoaBdo* 
cumque turbatur, et fit inde migor aoavitas , qoia iie 
demulcet iutuentem , ot non jactet et qoatlai Btvi* 
gantem? Quid ciborom osqoeqoaqoe copia eooln Ch 
ipem ? qoid saponim diveraiUs contra fiistidliaii, na- 
turae diffusa divitils *, dod cdquorom arte ne labon 
qoaeslu? QoauU io tam DioUis rebos toendra ae i^ 
cuperaodae ' salutis auxilia ? Quam grau viclssitiido 
diei alteniaDtis a DOciis? Aurarom qoam blinda 
temperies? Id fruticlbus et pecoribos iDdomenlonin 
conficieDdorom quauU maleries ? Omnia commemo- 
rare quis possit ? Haec autem aola, <pae a roe velot in 
quemdam aggerem sunt coarcuu , si vellem velot 
colligau involucra solvere alque discotere, quanu 
roihi mora esset in slngulis , quibus plurima coMi- 
nentur? Et haec omnla miserorum sunt damnatorom- 
que solatia , non pncmia beaiorum. Qoae igitor illa 
sont, si tot ac Ulia et lanU sunt isU ? Quid dabit eis 
quos praedestinavit ad vium, qui haec dedit etiam eis 
quos praedestinavit ad mortem ? qu.ie bona io illa 
iieata vita faciet eos sumere, pro qiiibus in bac mi- 
sera ^ uDigeDitum Filium suum voluit iisque ad mor- 
tem mala Uuta perferre ? Unde apostolus de ipsis in 
illud regnum praedestiiiatis loquens,Qat propHo,inquit, 
Fiiio non pepercit^sed pro nobis omnihis iradidit ewm^ 
quomodo non et cum illo omnia nolns donabh*{Hom,Y\\u 
32 ). Gum haec promissio complebltur, quid erimus ? 
quales erimus? Qiiae bona in iilo regiio accepturisomus, 
quandoquidem Ghristo moriente pro nobis ule jam 
pigniis accepimus ? Qualis erit spiritus hoinipis, nul« 
lum omnino habeiis vitium , nec sub quo jaceat , uee 
cui cedat, neccontra qutMlsaltem laudabiliterdimicet, 
pacatissima virtute perfectus? Ilerom ibi omniura 
quaiiU, quam speciosa, quam certa scienlia, sine er* 
rore aliquo vcl labore , ubi Dei sapieniia de ipso suo 
foDte poubitur, cum suDima felicitate, siDe olla difli- 
coluie? Qoale erit corpus, quod omoi modo spiritol 
subdituiD, et eo sufQcienter vivilicaliim, nullis aliroo* 
niis indigebit? Non enim animale, sed spiritoale erit, 
babcDs quidem caruis, sed sIdc ulla camali comi- 
ptione substanliam. 
CAP13T XXV. — De pervtcacta quorumdam, qm r«- 

wrrectianm cands^ quam^ mcut prcediclum est^ totus 

mundus credit, impugnant. 

Verum de SDimi boDis, quibus post banc viuin 

1 Editi, baiemarum. At manuscripU, duplicaU liuera L 
ballenarum, Dicitur a gneoo, batlein , juxu isid., L i% c. G. 

• sic Mss. At editi, coWra /MdiaiK tiafiira, digum du!h 

nilus. 

• Mss., ac recipiendm. 
« Editi, in hac miseria, At Mas., m hac misera : wpiile» 

t*«. .. ^ _, 

• m ediiis, doiiai^ At fai Mss., dontttnit futuri lanpm^ 

)uxia gnccum Korisetai* 



m UBER VIGESIXDS SECVKOOsi 

beaiissimos perfraetor» non a nobis disfleoiiunt phl- 

losoplii iiobiles : ^ de carnis resurreclione conlen- 

duni ; lianc quaniuin possunt negant. Sed credenM 

multiy neganles paucissimos reliquerunt, et ad Ghri« 

siuin, qul huc quod istis Tidelur absurduro, iii suflf 

resurrectione moustravit, fldeli corde conversi snnl »' 

docti et indoctiy sapientes mundi et insipieiites. H^ 

eniin credidit mundus, quod prsdizit Deus ; qoi etiaoi 

hoc prxdixit, quod hanc rem mundus fuerat creditu- 

rus. Neque enim Petri maleflciis eam ' cum laode 

credenlium tanto ante prxnuntiare compulsiis est (a). 

llle est enim Deus, quem (sicutjam dixi aliquoties, 

nec commemorare * me piget) , confilenle Porphyrio, 

■ique id oraculis deorum suorum probare cupieiite , 

ipsa numiiia perhorrescunt : quem sic laudavil » o( 

eum ct Deum patrem et regem vocaret. Absit entm « 

nt sic intelligenda sint quai praediilt, qoomddo voloiit 

hi qui hoc cum mundo non credideront, quod moii- 

dum credilunim esse pRedixit. Cur enim non poUos 

ita, sicut crcditorus lanto ante praBdictos est mon- 

diis, non sicut paucissiini garriunt, qui hoc com 

mii iido, quod cnMliturus pRedictus est, credere no* 

lucrunt? Si cnim propterea dicuiit alio modoesse cre*- 

denda, ne , si dixerint vana esse coiiscripta, iiguriaih 

faciani illi Deo, cui lam magnum perhibent tettlmo- 

nium ; tantam prorsus ei vel etiam gravlorem faciunt 

iiijuriam, si aliier dicunt esse intelligenda, non sicut 

inundus ea credidit, qucm crcdiiunim ipso laodavit , 
ipse promisil , ipsc complevii. Utrum ^ eiiim non 

poiest facere ut resurgat caro , et vivat in xternum ; 

an propterea credendum non esl id eom esse factiH 

rum, quia malum est atqiie indignum Deo (b) T Sed 

de omnipolcntia ejus, qua toi et tanta facit incred}- 

biiia, jam multa diximus. Si volunl invenlre quod 

nmiiipotens non polcst, habent prorsus : cgo dicam , 

Heniiri non poiest. Credamus ergo qiiod potest, nton 

credeiido quod non polest. Nonitaqoe ciredenles 

quod menliri possit , cre<lanl esse factorom qood 

•e faciurum esse promisit : et aic credant, 

sicut credidit mundus, quem creditorum esse prae- 

dixit , quem creditunim esse laiidavit , quem 

crediiurum esse promisit , quem credidisse jam 

osiendit. Hoc autem malum esse, onde demonstrant? 

Non erit illic ulla corroptio, qood eat corporis ib»- 

lum. De ordine elementorom jam disputaTimui, de • 

aliis hominum conjectoris saiis dixunus : qoanta sit 

fuiura in corpore incomiplibili fiicllitas motoBt de 

prxscnUs bonae valetudinis temperamenlo , qiUB oti- 

(|ue nullo modo illi comparanda est immortaliuiti, in 

libro tertio decimo saiis, ut opinor, oslendimos. L«- 

ganl superiora operis hujus , qui vel non legerunt , 

vei volunt * recolere quod legerunt. 

* ilic vind. Am. et Er. adduat, qid ; Lov.» ted. Nenthi&i 
bal>eut ^his. 

* Sola editio Ijov., ea. 
' lu Biss., commonere. 
^ sic Blss. Al edill, Cur, 
" Kditi, veteribus libris disscntienles, vel nolunt. 



7M 
CAPIIT XXVf . -. Quofmdo PorpkyrH defiMo , pm 
heaiit ammU fmtat corpae omne fuffletidum^ ipeiuo 
Platonis tenleniia dettruatur , qui dicit tummum 
^m diit promi^, ui nmiquam corporibut exue- 
rtHiur, 



(u) suiira, lib. 18, cap. 55. 

{V) lunanc seotentiam dispulaat Gentilcs ainid Tertul* 

iMuuuiy iu Hbro de ncsurrccliooc camis, oqi. 4 iqq. 

COQUAUS. 



Scd Porphyrius ait, inquiunl , ut bcala sit anima, 
corpiis omne ease fugiendum. Nihii ergo prodest quia 
incorruptibilediximusfulurum corpus, sianinia beata 
non eril, nisi corpus omne effugeril. Sed jam et hinc 
in libro memorato quanlum oporluit dispulavi (capp» 
16, il) : veruin hic unum inde tantum coininemora- 
bo. £mciidel libros suos istorum oninium niagister 
Plato, et dicat eorum deos, ut beati sint, sua corpora 
rogituros, id est, esse moriluros, quos iii coelesiibiis 
corporibua dixit inclusos ; quibus lamen Deus, a quo 
jacti aimt» qiio possent ease securi, immoruliiaiem , 
ideat, ui eisdemcorporibus ablemam perniansionem, 
non eumm natura id habente, sed suo coiisilio prae- 
valenle, promiaiu Ubi eliam evertit iilud quod di- 
cunt, quoniam eat impossibilis, ideo resurrectionem 
carnianon esse credeiidam. Apcriissime quippe juxia 
eumdem philosophum , ubi diis a se faclis promisit 
Deus non Cictus immonaliutem, quod impossibile est, 
ae dixit esse fiicturum. Sic enim eum locuiiim narrat 
Plato ; Quottiam ettit orti^ inquit , immortalet eue ef 
indittolulfilet non potetlit : non tamen distolvemini » 
neque vot ulla mortit fala periment^ nee erunt valen" 
liora^ quam contiUum meum, quod maju» ett vinculum 
ad perpe(uitatem vettram^ quam iUa quibut etlit coUi- 
gaii (a). Si, non solum absurdi, sed surdi non sunt 
.qui h.-ec audiunt, jion ulique dubiiant diis factis, ab 
illo deo qui eos fecit, secuudum Plalonem, quod est 
iinpossibile fuissc proinissuin. Qui enimdicil, Voi 
quidem inuuorU^Ut ette non potettitf ted mea voluntate 
immortalet eritit : quid aliud dicil, quain id qiiod fieri 
non polest, mefbclente tamen eritis? lile igiiur car- 
nem incorruptibilem, immortalem, spiritualem resu- 
'icilabtt , qoi Ju^la Plalonem , id qood impossibilo 
est , ae laclurum esse promisit. Quid adhuc , quod 
promisit Deos, qood Deo proiniltenli credidit mun- 
.dus, qui etiam ipse promissus est crediiurus , esse 
iiupoftiibile clamant? Quandoquidem nos Deum, qui 
eiiam stcnndum Platonejn facit impossibilia, id fa- 
cturum esse damaniua. Non ergo, ut beatae sint ani- 
ma , corpua est omne fugiendum , sed corpus iiicor- 
[ruptiibile recipiendum. £t in quo conveiiienlius in* 
. Gomiptibili corpore laelabuntur , quam iii quo cor- 
.ruptibiligemuerunt? Sicenim non iu eis erit illadira 
cupidilas, quam posuit ex Platone Vlrgilius, ubi ait : 

RUTQis et indplant in corpora velle reverti. ^ 

. (i&ieitf.fi^. 6, veri. 751.) 

, Sic, inquam, cupidilatem revertcndi ad corpora non 

' habebont , cum coriiora, in quae reverii cupiunt , 

' aecnmlmbebunt ; et sic habebunt , ui nunquam non 

habeant, nonquam ea proraus vd ad exiguum quam 

Jibet tempua ulb morte deponant. '' 



(n) Gonf. sopra, lib. 13| cap. 16. 



W DE aVITATE DEi, 

CAPUT XXVII. — Deeantrmi» defimHaMM PUuh 

ni$ alqne Parphffrii^ in quitnu «i uterque alleri ude^ 

ret^ a verilaie neuler deviareU 

Singula qaaedam dixeninc Ptato alqae Porphyrios, 
quae si inier se conimunicare potuissent, facii essent 
forlasse Cbristiani. Plato dixit , sine corporlbus ani- 
mas in aelemum esse non posse. Ideo enim dixit , 
eiiam sapientiuni animas post quamlibet longum tem- 
pus, tamen ad corpora redituras. Porpbyrius autem 
dixit, nniniam purgatissimam , cum redierit ad Pa- 
trem, ad lixc mala mundi nunquam esse redituram. 
Ac per boc, quod verum Tidit Plato, si dedissel Por- 
pbyrio, etiam justorum atque sapientium purgati&d- 
inas animas ad bumana corpora rediluras ; nirsus 
qund verum vidit Porpliyrios, si dedisset Platoni, 
nunquam redituras ad miserias cornipiibilis corporis 
ininias sanctas : ut non singuli hx*c singula , sed 
anibo et singuli utrumque dicerent, pulo quod vide- 
reut esse j.mii consequens, ut et redircnt animae ad 
corpora, et talia reciperent corpora, iu quibus beate 
atque immortalitcr viverent. Quoniam secundum Pla- 
tonem, etiam sanclae animae ad bumana corpora re- 
dibuiit ; secunduro Porpbyrium, ad mala mundi bu- 
jas sanctje aniuiae iion redibunt. Dicat itaque cum 
Platone Porpbyrius , Redibunt ad curpora : dicat 
Plato com Porpbyrio, Non redibunt ad mala : el ad 
ea corpora redire consentienl, iu quibus nulla pa- 
iiantur niala. Hxc ilaque non erunt nisi ilia quae pro- 
niiitit Deus, bcatas animas iii aetemum com sua aeter- 
na canie raciurus K Hoc enim, quantum existimo, 
Jam facile nobis concederenl ambo, ut qui raleren- 
tur ad immorialia corpora reditoras animas esse 
sanctoruiii, ad siia illas redire permitterent, in qui- 
tius mab biijus saecuti perlulerunl , in quibus Deom, 
ut bls nialis carerent, pie fideliterque coluenint. 

CAPUT XX Vlll. — Quid ad veram reeurrectianii fidem 
vel Plala, vel Lubea, vel etiam Varra canferre nki 
patuerintf si apiniones earum in unam sentenUahi 
canvenissent. 



NonnuU! nostri, propter qooddam pneclarisslmom 
loqoendi genos (a), el propier nonnolla qiiae veracller 
ieuftit, amantt» Platonein , dicunt eum aliquid simile 
nobis eiiam dc moriuoruin resurrcctione sensisse {b). 
Quod qiiidem sic taiigii in libris de Republica Tullius, 
Qteum lusis«e potius, quam quod id verum esset, 
afflraiet d«ccrc voluisse. Inducit enim homineni re- 
viiisse, et Barrasse qosedam qose Platonicis dispoU- 
lioniboi oMigroebant (c). Labeo etiam doos dicit ono 

* lia VlrrJ. Am. Er. et Ms& At Lov., rictaraf. 
(a) f c>^nu$ de siuu socralis deaiulcens hombies • di- 
« scipuiLus liaio est , • Tertullianus, de Aoima , cap. 46. 

COOUiBOS 

(h) vid. Eifseb. Ilb. II de Praepar. Evaiig. , cap. 33 ' in 
noiiUwiUmonstrationsiifangmq5es,Umi, m. 
«I ^'^<:£?*?™ PampbyUum , qui in acie occubuit , Plaio in 
fine libri de RepubUca , deciroo post morlera die redditiim 
vte scnbii. « Hanc cicero fiitiubuii , » inquit liacrubius 
lu litMTopruDo somaii, t licet ab iodocils qiiasi ipse veie 
« oonsdusdoleat irrisiun, ezemi hun tameD stotidae repre- 
a heasHiois vitaus , excUari narrauiraniv quam reviviscere 



& AUGUSTIIU 7M 

die fuisse defuoclos, et occorrisse inTicem in qaodam 
•ompito» deinde ad eorpora soa jussos foiase reroea- 
re, et constiloisse inter se amicos se esse viciuroi, 
atque iu esse Caciom , donec postea morerenior («). 
Sed isti aoctores talem resorrectionein eorporis is- 
cum foisse narrarunt, qoales foeront eorom quos 
resorrexisse novimos, et hoic qoidem redditos vit«, 
aed non eo modo ot non morerentor olterias. Mira* 
bilios aotem qoiddam Marcos Yarro pomt in Ubris, 
qood conscripsitde Cieute popoli Romani : cojos po- 
Uvi verba ipsa esse ponenda. Genelhliaci qmdam 
scripserunt, inqiiit, esse in renaseendia honnmbus quam 
appeltanl mtXtffMaict'» Greeci : hac scripsenmt eanfd 
in annis numero quadringentis quadraginta , ut idem 
carpus et eadem amma^ quw fuerinl conjunda in honn- 
ne atiquando, eadem rursus redeant in eonjunetionan, 
Iste Varro quidem , sive illi Genetbliaci nescio qui 
( oon enim nomina eorum prodidit , quorom comme- 
moravit senlentiam), aliquid dixeront, qood licet fal- 
som sit (cum enim semel ad eadem eorpora qa« 
gesserunt, animae redierinr, nonqoam ea postea sani 
relicior»): umen niolu illios impossibiliutis, qoa 
coiitra nos isti garriunt, argumenu convellit, et de- 
struit. Qui enim boc sentiunt, sive senserunt, non eis 
visum est fieri non posse, ot dilapsa cadavera in ao- 
ras, in pulverem, in cinerem, in humores, in corpora 
vesceniium bestianim, vet ipsorom qooque liominnm, 
ad id riirstis redeant, quod roerunt. Quaproptcr Ptato 
et Porpbyrius, vel potius qoicumqoe illos diligoDt et 
adhoc vivont, si nobis consentiont etiam sanetasani- 
nias ad corpora reditoras, sicutait Plato, nec Umen 
ad mala ulla rediioras, sicut ait Porpbyrios; otex bis 
fiat consequens qood fldes pRedicat christiana , ulia 
oorpora reoeptoras in qoibos sine ullo malo in aeier- 
mim feUciier vivant ; assomant eliam hoc de Varrone, 
ot ad eadem corpora redeant , in qoibos antea foe- 
runt; et apod eos tota qiuestio de camis in aetemttm 
resorrectione solvetur. 

CAPUT XXIX. — De qUblitaU vinanis, quet in fiiiwro 
seeculo sancii Deum videbunL 

I. Nunc jam quid acturi sint in corporibiis imnoro 
ulibus alqoe spiritoaiibos sancti , non adhuc eomm 
carae caraaUter, sed spiritoaliter jam viveote , qoan- 
lum Dominos dignator adjovare, Tideamos. £t ilbi 
qiiidem actio , vel potius qoies atqoe oliom quale lii- 
toram sit, si verom veUm dicere , nescio. Non enim 
hoc onqoam per sensos corporis vidi. 8i aotem menie« 
id esl inteUigentia « vidisse me dicam , qoantom est, 
aoi quid est nostra intelligentia ad Ulam eioeilen- 
tiam? Ibi est enim pax Dei, qurn^ slcut ait Apostote, 
euperat omnem intelteetum {PhiUpp. iv, 7) ; quem nisi 
iiostrom, aot forusse etiam ^ sanctoram Aiigelorom? 
non enim et Dei. Si ergo sancti in I>ei pace victuri 
suiit, profecio in ea pace victuri sonty qoae soperjt 
omnem intetlectom. Quoniam nostram quidem sopc- 

^ Am Er. et Lov. addunt bic, ammum : qood abest a 
.imanuscrlptis et a a ind 

(a) \ide rlmtaui, lib. 7, ca. . 1(5. 



TWI 



LIBEE VIGESBieS SGGUlilDtJS. 



7M 



rat, non est dubium : si aiitem supent et AogetonNn , 
tii nec ipsos excepisse Yidealnr, qul sit , mtmm ir- 
telleetmn; secundum hoc dictum esse debeoras acd* 
pere, quia pacem Dei, qua ipse Deus pacatus est , 
sicut noTil Deus , non eam nos sie possumus nosse , 
:iec ulli Angeli. Superat itaque mimem mieUeeimm^ 
non dubium quod pneter suum. Sed quia et nos pro 
iiiodo ' nostro pacis ejus participes facti summam in 
nobis alque inler nos et cum ipso paccm , quantum 
uostrum summum est , obtinebimus : isto modo pro 
suo modo sciunt eam sancti Angeli , homines autem 
niinc longe infra , quanlomlibet provectu mentis ex- 
cellant. Consideranduin est enim quantus vir diccbat, 
Ex parte «ctmtM, et ex parte propketamut, donec venkU 
quod perfeclum eU (I Cor» xin,9, 10) ; et, Videmu$ nune 
per tpecutum in mugmate , tune autem faeie ad fadem 
{ llfid. 12 ). Sic jam vident sancti Angeli , qui etiaro 
nostri Angeli dicti sunt, quia eruli de poiestate tene- 
brarum , ct accepto Spiritus pignore translati ad re- 
gnum Christi, ad eos Angelos jam coepimus pertinere, 
cum qiiibus nobis eHt sancta atque dulcissima , de 
qua jam tot libros scripsimus , Dei civitas ipsa coin- 
niunis. Sic sunt ergo Angeli nostri , qui sunt Angeli 
Dei, qiiemadmodum Christus Dei, Cbrislus est noster. 
Dei snnt , quia Dcum non reliquerunl : noslri sunt , 
quia suos cives nos habere cceperunt. Dixit autem 
Dominus Jesus, Videte ne contemnatii unum de putiUie 
tslti. Dico enim tofrif , quia AngeU eorum in ceslis sem' 
per tfident faciem Patrit met, qui in calit ett {Matlh. 
xvin, iO). Sicut ergo illi vident , ita et nos visuri sii- 
mus : sed nondum ita videmus. Propter quod ait 
Aposlolus, quod pauloanie dixi, Videmut nune per 
tpeculum in asnigmate , tunc autem facie ad faciem. 
pRcmiuni iiaque fidei nobis visio ista servatiir, de 
qua et Joannes apostolus loquens , Ciim apparuerU , 
inquit, timilet et erimut^ quoniam videbimut eum ticuti 
ett (1 Joan. iii, 2). Facies aulem Dei manifestatio ejus 
inielligenda est , non aliquod tale membrum ^ quale 
iios habemus in corpore » atque isto nomme nuncu- 
|»amus (a). 

2. Quapropter cum ex me qoaeritur, quid acturi 
sint sancti in iilo corpore spirituali, noii dico quod 
jam video, sed dico quod credo : secundum illud quod 
in Psalmo lego, Credidi, propter quod loculut tum 
{Psal, cxv, 10). Dicoitaqne, Vi&uri sunt Deum in ipso 
corpore : sed ulrum per ipsum, sicut per corpus nimc 
videmus solem, lunam, stellas, mare, ac terram, et 
qiix sunl in ea , non parva quaestio est. Durum cst 
enim dicere quod sancii talia corpora tunc habebuBi« 
nt non possint oculos claudere atque aperire cum 
volenl. Durius autem, quod ibi Deum , quisquis ocu- 
los claiiserit , non videbit. Si enim propheta £lisa)us 
puerum suiim Giexi absens corpore vidit accipientem 
miinera, qiije dedit ei Naamaii Syrus, quem proplieta 
mrmoratus a leprae deformitate mundaverat , quod 
servus neqiiam doinino suo non videnle, latenier je 
fecisse pulaverat ( IV Reg. v, 8-27) ; quanto magis in 

> sola edltio Ijov., moduU). 
(a) couf. Episi. 147. 



ilio eorpore spirituali videbimt sancti omniji, dod 
lum si ocuios daudant , verum etiam unde sunt corr 
pore absentes? Tunc enim erit perfectum iilud, de 
quo loquens Apostoius , Ex parte « inquit , sdmiu , et 
ex parte prophetamut ; cum autem unerit quod perfe- 
ctum ett f quod ex parle ett evaeualntur, Deinde ut, 
quomodo. posset» aliqua simiMtudine ostenderet, 
quantum ab iila quae futura est distet haec vita , dob 
qualiumcumque hominom, verum etiam qui praecipoa 
bic sanctitate sunt praediti : Cum ettem , inquit, por- 
vulut , quati parvulut tapiebam , ^iiasi parvulut hque- 
bar^ quan parvulut cogitabam; cum autem factut tum 
vir^ evacuavi ea qwe parvuU erant. Videmut nunc per 
tpeculum in amigmate, tune autem facie ad faeiem. Nuua 
tdo ex parte^ tunc autem cognotcam ticut et cognitut 
aiwi ( I Cor. XIII, 11, 12 ). Sl ergo in hac vita, ubi be- 
miiium mirabiiium prophetia iu comparaiida est iUi 
vitae quasi parvuli ad juvenem , vidit umen Clisaeus 
accipientem munera servum suum, ubi ipse iion erat ; 
itane cum veneril quod perfectum est, nec jam cor- 
piis corruptibile aggravabit animam , sed incorrupU- 
bile nihii impediet, illi sancti ad ea qiiae videnda sunt 
oculis corporeis , quibus Eiisaeus abseiis ad servum 
suum videndum non iudiguit, indigebuDt?riam se- 
cuiidum iuterpretes SeptuaginU , isu sunt ad Giezi 
verba Prophetae : Sonne cnr meum iit tecum , quando 
eonversut est * vir de eurru suo in obviam tibi , et acce- 
pisti pecuniam { IV Reg. v, 26)? et caetera. Sicut au- 
tem ex Hebraeo interpretatus est presbyter Hierouy- 
mus, Nonne cor meum, inquit, in prtesenti erai^ quando 
revertut ett homo de curru suo in occurtum lui ?Corde 
suo se dixit hoc vidisse PropheU, adjuio quidem mi- 
rabiliter, nullo dubiunle, divinitus. Sed qoanto am- 
plius tunc omnes munere isto abundabunt, cum Deus 
erit omnia in omnibus (I Cor. xv, 28)7 Habebunt U- 
meuetiam illi oculi corporei officium suum, et in 
loco suo erunt , utelurque iliis spiritus per spirituaie 
corpus. Neque enim et iile PropbeU, quia non eis m* 
diguit ut videret absenlem , non eis usus est ad vi- 
deuda pnesentia; quae umen spiritu videre posset, 
etiamsi illos clauderet, sicut ? idit absentia , ubi cum 
ets ipse non erat. Absit ergo, ut dicamus iilos sanctot 
iii illa viu Deum clausis oculis nou visuroSt quem 
spiritu semper videbunt. 

3. Sed utrum videbunt et per oculos corporis, 
cum eos.aptftosbabebunt, inde quaestio e8t.Si enini 
uutum poterunt iii corpore spirituali eo modo utique 
etiam ipsi oculi spirituales , quantum possunt isii 
quales nunc habemus; procul dubio per eos Deus 
videri non poterit. Longe iuque alterius erunt poien- 
tiae, si per eos videbitur incorporea illa natura , qu» 
iion continetur loco , sed ubique tou est. Non enim 
quia dicimus Deum et in coelo esse , et in terra ( ipse 
quippe ait per Propheum, Ccslumet terram ego impleo 
[Jerem, xxiii, 24]), aliam parum dicturi sumos eum in 
coslo babere , ei in lerra aliam : sed totus in ccalo est, 

< sic Nss. At vmd. 4m. Er., jvontie cor tiMicm leciiiiieral, 
i^fiaiido convertut ett, etc Lov., Nomi^ cor meum leeum 
erat^ elnoviquodconverm ettf eU. 



TW 



DE CmTiTE DU« S. AUGWTUn 



fotns in tem; nontltmiit leni|NMribiis , sed utnun- 
<|iie simol , qiKMl nnlla natnrt corporalis potest. Vis 
luqne |>rapollentior ocolomm erii iUorum,non iic 
acrius Tkleint , quam quidam perfaibenturvidere ser- 
pentes Tel aqulla» ( quantalibet enim acrimonia cer- 
nendl eadem quoque animalia nihil aliud possuni 
Tldere qmm corpora ) : sed ut Tideant et incorpora- 
lla. Et fortasse Isia Tirtus magna oernendi dsu ruerit 
lad boram etiam in isto mortaii corpore oculis sancti 
Tfrl Job, qoando ait ad Deum , /n obauditu anris aii- 
dlebam * te prius , ntinc tmlem oeulus meus wdei te ; 
proptera despexi memetipsum , et distaindf et existi- 
mavi me terram etdnerem {Job xlii, 5 61 6, see, LXX ). 
Quamvis hic iiiliil proliibeat oculuro cordis inteliigl, 
' de quibiis oculis ait Apostolus : Utumnatos oculos 
ktthere eordis vestri {Ephes. i, 18). Ipsis auiem Tideri 
Deum, cuni Tidebtlur, Chrlstianus ambigit nemo , qni 
fldeilter accipit , quod air Deus ille magisler : Beati 
umndi corde , quoniam ipsi Deum videbunt {Matth. v, 
8). Sed utrum etiam corporalibus oculis ibi videatur, 
tec in ista quaestione Tersamos. 

4. Illud enim quod scriptum est, El videbit omnis 
ewro salutare Dei {Lue. ni 6), sine ullius nodo diffl- 
Cttllatis sic intelligi potest , ac si dictum fuerit , Et 
Tidebit omnis homo Christum Dei : qui uiique iii cor^ 
pore visus est, et in corpore videbitur, quando tIvos 
et mortuos JudicabiL Quod autem ipse sit salutare 
Dei , mulla sunl el alia lestimonia Scripturarum : sed 
evideniius venerandi illius senis Simeonis vcrba de- 
clarantf qoi cnm infantem Cbristuro accepisset in ma- 
nus siias, Nunc^ inquit, dimittis servum tuum, Domine^ 
ieeundum verbum luttm, m paee ; quoniam tideruni 
oeuU meisaiutare tuum. {Id. ii, 29, 30). Illud etiara 
quod aii supra memuratus Job , sicut in exemplari- 
bus qu» ex Hebraeo sunt iiiTenitiir, Et in came mea 
videbo Deum (Job xix, 26, sec, Vulgalam) : resurre- 
ctionem quidem carnis sine dubio prophetaTit (a) ; 
non lameii dixit, Percarnem mearo. Quodquidem si 
dixisset , posset Deus Ghristus inlelligi , qui per car- 
^em in came videbitur : nuiic vero potest et sic ac- 
cipi. In eame mea videbo Deum *; ac si dixlsset, In 
f ame mea ero , cum videbo Deum. Et illud quod ait 
Apostolus , Fade ad fadem (I Cor. xiii, 12), non co- 
git ut Deum per lianc faciem oorporalem , ubi sunt 
ocoli corporales , nns visuros esse credamus , quera 
spiritu sine intermissione videbimus. Nisi enim esset 
etiam interioris bomiois facies, non diceret idem 
apostolus , Noi autem revelala facie gbriam Dondni 
speculames^ in eamdem imaginem iransformamur de 
gloria in gloriam, tanquam a Dondfd spiritu ' (II Cor. 
111, 18). Nec atiter intelligimus quod in Psalmo cani- 
tur, Aecediie adeum , et iiluminaminif ei fades vesira 

> ita in Mss., At in editis, obaudkbam. 

* Apud vtnd. Am. et Er. addHor hoc taotum looo, Sofoa- 
iorem meum. 

* Edili, tanquam ad Dondni spiriium. Gastiganlur ex ma- 
nuscriptis. 

(a) ita HierouyiDiis, Epistola 61, ad Pammachium, dtato 
boclocoJob : cguid hac» ioquit, ci^ropheUamanlfestius? 
t imlfaa tam aperte post chrisuun, quara iste ante Chri- 
« sium, de resurrectione loquiuir. » CoqoMm. 



mm erubescem (Paai. xxxiu, 6). Pkie qoippe aecedi* 
tnr ad Deum , qiian cordia oonsut esse , non eorpo- 
ris. Sed quia spiriiuale corpus neaciaBas quaoiai 
lial>ebit accessus ( de re quippe inexpeita loquimor); 
ubi aiiqua , quae aliter intelUgi nequeetS diYinanmi 
Scriplorarum non occurrit et succuwil nudoriias, 
necesse est ut contingat in nobis quod legitur io libra 
Sapientiae : Co^tlolumef mortaimm tinmdee ^ ei incertM 
providentias nosiras { Sap. ix, l^). 

5. Katiocinatio quippe iiia philosophoram » qiia 
dispulant ita inentis aspectu iiitelligibilia videri,rt 
sensu corporis sensibiiia , id est , corporalia , ut nec 
intelligibilia per corpus , uec corporaiia per se ip- 
aam* mens valeat iniueri ,. si posset nobis ease certis- 
slma, profecto certum esset peroculos corporia etian 
spiritualis nuilo modo posse videri Deum. Sed isum 
ratiocinationem et vcra ratio etprophetiea irridel 
auctoritas. Quis enim ita sit averaus n vero, ot di- 
cere audeat Dcum corporalia ista nesciret Numquid 
ergo corpus habet , per cujus ociiios ea possil addis- 
cere? Deinde quod de propheta Elisaeo paalo aole 
diximns , nonne satis indicat eiiam spirita, non pcr 
cnrpus, corporalia posse cemi? Quandoenini servos 
ille munera accepity utique corporaliter gestnm esi; 
quod lamen Propheta non per corpus, sed per spiri* 
tuin vidit. Sicut ergo constat videri oorpora spiriio; 
quid si lanta erit potentia spiritiialis corporis , ut oor- 
pore videaiur et spiritus ? Spiritiis enim est Dens. 
Deinde vitam quidem suam , qua nunc vivii in eor- 
pore, et baee terrena membra vegetat facitque f iven- 
tia , interiore sensu quisque , non per corporeoa ocu- 
los, novit: aliorum vero vitas , cum sint invisibiies, 
per corpus videt. Nam unde viventia discernimus a non 
Tiventibus corpora, nisi corpora siiuul viiasque videa* 
mus, quas nisi per corpns videre non possamos? Vitas 
auiem sine corporibos corporeis oculis non videmos. 

6. Quamobrem fieri potest, valdeque credibiie est, 
sic nos Gsse visuros mundana tunc corpora coeli novi 
et terrae novae, iit Deum ubiqne praesentem et oii- 
Tcrsaeliam corporalia gubemantem, per corponqiae 
gestabimns , et quae conspiciemusqoaquaversaraocn- 
losdoxerimus, clarissima perspicuiiate Tideamns: 
non sicot nunc invisibilia Dei, per ea quae facta sant, 
intellecta conspiduntiir {Rom. i , iO) per apecnlum 
in aenigmate , et ex parte (I Cor. xiii, i2), ubi plus 
h) nobis Talet fides qna credimus , quam renim cor- 
poralium species quam per oculos cemimus eorpora- 
les. Sed sicut homines « inter quos TiTentes mouisqne 
Titales exserentes* vivimus , mox ut aspicimus , noii 
credimus vivere, sed videmus; cum eoram viiam 
alne corporibus videre nequeamus, quam tamen iu eis 
per corpora remota omni ambiguitate conspicimus: 
ita quacumque spiritualia illa lumina corporum no- 
strorum circumferemus, incorporeiim Deum omnia 
regentem , etiam per corpora contuebimur. Aut ergo 

* Slc liss. Editi autem Am. Er. Lov., nequemi : et brra 
babebant cum vind., non occurrU^ sed succurrk auctoriias. 

" ita vlnd. Am. et manuscri(<ti. ai Er. et U>v., per se 
ipsa. 

* Am. et Er., exercentes. 



umh viGESiin» SBcuNMjab 



per itlocoenlos sie ▼idebiuir benA^ at ftlii|iiid liabeaiil iii 
tanta excellaiiia meuti siiiiile , quo et iiieorporea iia* 
lara cernatar, quod ollis exempiia sive Scripturarom 
testirooniis divinanim vel difOcile vel impo&sibile esl 
osiendere : aiit quod est ad intelligenduro fadtins , 
Ita Deus nobis erit notus atque consplcuus, ut videa- 
lur spiritu a singulis nobis insingulis nobis, videatur 
abaliero in altero,videatur in se ipso,videator in coolo 
novo et in terra nova , atque in omni quae tunc fueril 
creatura ; videalur el per corpora in omoi eorpore 
quocuroque fuerint spirltualis corporis ocuUacie per- 
venienle directi. Patebuiil etiam cogiiationes nostr» 
iiivicem nobis. Tunc eniro iroplebitur quod Apostolos 
cym dixissel, Nolite anie tempui judicare quidquam; 
mox addidit , donec temat DomUnu » et Uimmnet abi- 
eondiia tenebrarum^ et mamfeetabit^ eogitationei cordk, 
at tunc laut erit unicuique a Deo (I Cor. iv, 5). 
CAPUT XXX. — Dewtema (elieitate mitatit Dei, 

iobbatoque perpetuo. 
i. Quanta erit illa felicilas, ubi nuUom erit malumy 
nullum latebil bonum, vacabitur Dei laudibus, qui 
eril omnia in omnibus ! Nam quid aliud agatur, ubi 
neque ulla desidia cessabitur, neque uila indigentia 
laborabiiur, nescio. Admoneor etiam sancto Cantico, 
ubi lego, vel audio, Beati qui Itabitant in domo ma, />omt- 
0«, tii eeeeula ugculorum laudabunlte {Peal, lxxxiii, 5). 
Oinnia meinbra el viscera iiicorruptibUis corporis» 
qoae nuiic videmiis per iisos necessiiatis varios dis- 
trilmta , qiioniani tunc iion erit ipsa necessiias, sed 
piena « certa , secura , sempitenia felicitas, proflcienl 
in laudibus Dei. Omnes quippe illl « de quilms jam 
•um locotus, qui nunc latenl, harmoni» corporaUs 
numeri non latebuiil , intrinsecus et extrinsecos per 
corporis concta dispusiti; et com ca&teris rebus, quaa 
ibi magn» atque mirabiles videbuntur, rationalcs 
mentes in tanti arUficis laudem rationabilis' piilchri- 
lodinis delectaUone succendent. Qui moios illlc ta- 
Uum corporom sint futuri temere definire noii audeo, 
quod excogitare non valeo. Tamen et motusetstatus, 
aicut ipsa species , decens eril , quicomque erit , iibi 
quod non decebit , non erit. Cerie ubi v<ilet spiri- 
lus, ibi protinus eril corpus : ncc volet aliquid 
spiritus » quod nec spiritum possil decere , nec cor- 
|)us. Vera ibi gloria erit , ubi laudaniis nec errore 
quisquam , nec adulatione laudabitur. Yerus honor, 
qui nulli negabiiur digno, nulli deferetur indigno: 
sed nec ad eum ambiet ullus indignus , ubi nalliiM 
pcrmitteiur esse nisi dignus. Vera pnx ', ubi nihil 
:tdversi , nec a se ipso, nec ab alio qiiisquam paiie- 
lur. Prasmiuro virtutis erit ipse qui virtuleni dedit, 
eique se ipsuin, quo melius et majus nihilpossitesse, 
proroisit. Qiiid esl enim aliud quod per Prophetam 
dixit, Ero itlorum Deui, et ipsi erunt mihi plebi 
(Letit. XXVI, 12); nisi , Ego ero unde saUentur, ego 
(^ro quaecnmque ab hominibus bonesie desideraniur, 
et vita , el salus , et victus , ei copia , et gloria , el 
lionor, el pax, et oronia bona? Sic eniin et illud recie 

> Slc Mss. Editi vero, manifutet. 

* iQ ioh ediUooe Ijov., ralwnalii, 

* lidiU addunt, ibi e.«' ; quod hic noo babcnt Mss. 



imdligilur, qood ail Aposiolot, «i eii DiUM amm i« 
ommbui (I Car. xv, iS). Ipse finis eril dealderionioi 
nosuorom, qoi siiie Uue vidobitor, sine (asUdio ama^ 
bitor» siiie latigaUoiie biudabitur. lioc muiios, hic.aC- 
fedus, hic actus profecio erii onmibus , sicul ipsa 
vita «terna» communia. 

i. CaOeromqoi fotori sint pro meritis prsmio- 
nim eliam gradosliouorom atquegioriarom, qois eH 
idooeos cogita^, qoanio magis dicere ? Quod taroeB 
futuri siut, nonestambigendum. Atque id eUam bea- 
la civitas iiia maguom in se bouum videbit, qood oolr 
il superiori uUus inlerior mvidebit» sicut nunc non iii^ 
vldenl Archangelis Angeli cxleri : taroque nolei ^ ear 
ae unusquisquequodnonaccepily quamvis sil pacatii- 
simo concordiae vinculo ei qui accepit obstricios. 
qoam necincorpore voltoculusesse quiesl digitoi^ 
com membrom otrumque contineattoUus carnis pa« 
cata compago. Sic itaque habebit douum alius aiio 
niinus, ut boc quoque donum habeal, ne veUl am; 
pUus 

5. Nec ideo liberum arbUrium non habebuiil, quia 
peccata eos delecUre non poteront. Magis qoippe 
erit liberum , a delectaUone peccandi usque ad delcr 
ctationem non peccaiidi indeclinabilem * Uberatum. 
Nam primum liberoin arbitrium, quod boinini datum 
esl, quando primum creatus esl rectus, potuil non 
peccare, sed potuit et peccare : hoc autem novisst* 
muin co potenUus eril, quo peccare non poieril V^ 
ruin hoc quoque Dei inuiiere, non soa: possibiUtale 
naiorae. Aliud esl enim, esse Deom ; aliod, parUc(- 
pero Dei. Deos naiora peccare non potest ; parUceps 
vero DeiabiUo accipit, nl peccare non possii. Servan- 
di aotem gradus erahl divini muiieris, ut primuiii 
daretur liberum arbitrUim, quo non peccare possel 
bomo ; novissimum, qiio peccare non possel : atqiie 
illud ad comparandum merituro, boc ad reclpiendum 
pnemium pertineret. Sed quia peccavit ista natura 

■ w 

cum peccare potuit, hirgiore gratU liberitur, otikd 
eam perducatur libertaiem, in qua peccare non po^ 
sit (a). Sicul enim prima immOrtalilas fuit, quam 
peccando Adam perdidit, posse non mori, novissima 
erit non posse niori : ita primum liberum arbitrium 
posse non peccare, novissimum non posse peccare. 
Sic ciiiiii erit inamissibilis voluntas pietaUs et aeqol- 
taUs, quomodo est ftflicitaUs. Nam utique peccando 
nec pietatcm nec feUcitalem tenuimus, voluntatem 
vero felicitaUs nec perdita felicitate perdidunus. Certe 
Deus ipse numquid, quoniam peccare non potest, Ideo 
liberiini arbitriuin habere negandus esl ? Erit ergo 
illius civitalis et una iii omnibiis, el inseparabilis in 
singulis vuluntas libera, ab omni malo liberata, el 
impleta omni i>on(>, fruens indeficienter a:ternorum 
jucunditale gaudiorum, oblita culparum, oblita pov 
narum; nec lamen ideo soas liberationis obliia, 
01 liberatori suo non sitgrau*. 

i EP., tam nolit, Ijov., tanquam noUet. Fmendantur auxi« 
lio DianusiTiptoniiii. 

* cud. i58, imUclinabile. M. 

• Ijov., non sit ingraia. ExpuogeDdoi% oaii; qood merilo 
(a) Coof. Enchirid, n. 38. 



m BE CIVTFATE DEf, 8« AUGUSTIIfl 

4. Qrantiiin ergo auinel ad seientiam rationalem, 
nemorpraeteritornmetiam maioramsaomm; qnan* 
lomautem ad experientissensnmyfM^orsiis iilMaaemor. 
Nam et peritlssimus medicos, sicni arte scinntnr, 
bmnes fere morlx>s corporis no?it : sicut antem cor- 
pore sentiuntur , plurimos nescit, quos ipse non pas- 
soi est. Ut ergo scientiiB malorum duae sunt ; nna, 
iiua potentiam mentis non latent ; altera, qua expe* 
rientis sensibus iiilixrent ( aliter quippe sciuniur 
omnia Titia per sapientis doctrinam, aliter per insi- 
piantb pessimam vitam) : ita et obliviones malorum 
du« sunt. Aliter ea namqiie obliviscitur ernditus et 
doctus, aliier expertus et passus : ille» si peritiam 
negligat; iste, si miseria careat. Seoundum hanc 
obliYionem quam posieriore loco posui , non erunt 
memores sancti pr»teritorum malorum : carebunt 
enim omnibus, Ita ut penitus deleantur de sensibus 
eoram. Ea tamen potentia scientiae, quae magna in 
els erit, non solum siia prselerita, sed etiam damna- 
toram eos sempiterna miseria non latebiL Alioquin 
sl se fuisse miseros ncscituri sunl , quomodo, sicui 
ait Psalmtis, misericordias Domini in aeternum can- 
labunt( Pm/. Lxnvni, 2 )?Quo cantico in gloriam 
graUae Christi, cujus sanguine liberali sumus, nihil 
erit profecto illi jucundius civitati. Ibi perficietur, 
Vaeate, el videle quoniam ego wum Deu$ ( P$aL xlv, 
II )• Quod erit ' vere maxinium sabbatum non habens 
▼esperam, quod commendavit Dominus in primis 
operibus mundi, ubi legitur : Et requieoit Deui die se* 
pfimo ab omfdbu» operibui sini, qwe fedt : et benedixU 
Dmu (Uem $eptimum, et $aneiificavit eum, quia in eo re^ 
qidemt ab omMu$ operilnu luts, qua inchoamt Deu$ fa» 
cere ( Gen, ii, 2^ 3 ). Dies enim septimus eliam nos 
ipei erimus, quando ejus fuerimus benedictione et 
sanctificatione pleni atque refecti *• Ibi vacantes vi- 
debimus quoniam ipse est Deus : quod nobis ipsi esse 
Toluimus , quando ab illo cecidimus, audientes a se- 
doctore, Eritie ncui dn ( Id. in, 5, ) ; et recedentes 
i Ycro Deo, quo fociente dii essemus ejus participa- 
lione , non desertione^ Quid enim sine illo fecimus, 
nisi quod in ira ejus defecimus ( F$al. lxxxix, 9 ) ? 
Aquorefecti,etgratia majore perfecti, vacabimus iu 
Kternum, videntesquia ipseest Deus, quo plenl eri- 
, mos, quando ipse eriiomniain omnibus. Nam et ipsa 

onnssiun est in edltis vind. Am. et Er. vel pro, ingrata^ le- 
gtendum ut in meiiQris note manoscrliitis, grata. 

* Er. et Lov., Quod erit ibi. Abest, iW, ab aliis libris. 

* in plerisque Mss., perfecti. 



tlBEE VIGESIIIUS SECUNDUS^ §M 

bom operanostra, quandoipsins potius inteUiguniur 
esie q«M nostra, tunc nobis ad hoc sabbatwn adi- 
plseendnm impnlaolor. Quia si nobis ea tribiierimns, 
servilia erunt ; cum de sabbato dicatur, Omne opu$ 
mvUi meo^non faeietis ( Deut. v, 14 ). Propter qufid 
et per Ezechielem prophetam dicitur, Et $abbata mea 
dedi m in mgnum inter me et inter ea^ «l idrent quia 
ego Dominui qui ionctifico eos ( Etech. xx, iS ). Hoc 
perfecte tunc sciemns, quando perfecte vacabimus, 
et perfecte videbimus qnia ipse est Deus. 

5. Ipse etiam numeras aetatum, velutl dieram, si 
secundum eos articulos temporis computetur, qui in 
Scripturis videnturexpressi, iste sabbatismus eviden- 
tlus apparebit, quoniam septimus invenitur : ut pri- 
ma astas tanquam dies primus sit ab Adam usque ad 
diluvium, secunda iude usque ad Abraham , non 
«qualiute temporum, sed numero generatlonum: 
denas quippe habere reperiuntur. Ilinc jam , sicot 
Mauhft:us evangelista determinat, ires aetates usque 
ad Chrisii subsequuntur adventum, quce singulae de- 
nis et quaterois generationibus explicantur : ab 
Abraham usque ad David una, altera inde usque ad 
transmigrationem in Babyloniam, tertia iiide usque 
adChristi carnalem naiivitatem. Fiunt Itaqueomnes 
quinque. Sexta nunc agitur, nullo generatlonum nu- 
mero metienda, propter id quod dictum est, Non at 
veitrum $cire tempora, qum Pater posnit in iua potatate 
( Act, 1, 7 ). Post hanc tanquam in die septimo requie- 
scet Deus, cum eumdem septimum diem, quod nos 
erimus, in se ipso Deo* faciet requiescere. De istis 
porro aetatibus singulis nunc diligenter longum est 
disputare. Haectamen septima erit sabbatum nostram, 
cujus fiuis non eritvespera, sed dominicus dies velut 
octavus aeteraus,quiChristi resurrectione sacratosest, 
aeleraam nonsolum spiriius, verum etiam corporis re- 
quiem praefigurans. Ibi vacabimus, et videbimus ; vtde- 
bimus, etamabimus; amabimus, et budablinns. Ecce 
quod erit in fine sine fine. Nam quis alliis nosier est 
finis, nisi pervenire ad regnum,cujus nullus est finis ? 

G. Yideor mihi debitum ingentis hujus operis, 
adjuvante Domino, reddidisse. Quibus parom, vel 
quibus nimium est, mihi ignoscant : quibus aniem 
satis est, non mihi, sed Deomecom gratias congratu- 
lantesagant. Amen. 



« Abest,meo,aveieribiislil)ris. 
• Er. et Lov., in se ipso Deus. Melius editi ahi ei miBil* 
scripti, tn se tpio Deo, 



APPENDIX 

TCBjn SEPTIMI 

OPERUM SANGTI AUGUSTINI. 

^xhihmiuv 0cxifiiom0 aAiquot 

DE STEPHANI MARTYRIS DETECTIONE , 

TRANSLATIONE KT MIRACULIS , 

SCILICET : 



▲nn AD PALCHONIUM EPISTOLA, DB RBLIQUIIS 
8A1ICTI STBPHANI, ET DB LUCIANI BPISTOLA 
A SE B GR^CO IN LATINUH YERSA. 

LUGIANI EPISTOLA AD OVNBM ECCLESIAM TO- 
TIUSQUE ORBIS CHRISTIANOS » DB RBVBLA- 
TIONB CORPORIS STEPHANI MARTTRIS. 

ANASTASII AD LANDULEUM EPISTOLA, DB SCRI- 
PTURA TRANSLATIONIS STEPHANI MARTYRIS. 

•CRIPTURA DB ALIA DETEGTIONB AC TRANSLA- 



TIONB SANCTI STEPHANI IN URBBM BTZAN* 
TIUM, QUAM ANASTA8IUS LATINITATB DO- 
NAVIT. 

8EVERI EPISTOLA AD OMNBM BCCLESIAM, DB 
VIRTUTIBU8 IN MINORICBNSI INSULA FAGTIS 
PBR RELIQUIAS SANCTI STEPHANI 

DR MIRACULIS SANCTI STEPHANI PROTOMAR- 
TTRIS LIBRI DUO AD EVODIUM. 



EPISTOLA 

AVrn AD PALGHONIUH, 

DE RELIQUIIS SANCTI STEPHANI , ET DE LUCIANI EPISTOLA A SE E GRiECO IN 

LATINUM VERSA (a). 



Beatimmo dilectiuimoque $emper in Domino pnp» 
Palchonio , atque universo clero et plein EccletitB 
Brackarenm , Amtui presifyter , ealutem in Domino 
egtemam, 

Memores esse mei vos cupio et deprecor; siciit et 
ef[0, ih qiiantum valeo, menioriam veslrj habere non 
cesso, Iribulationibus veslris meo dolore compaticns , 
et pro discidio patrine veslrse * in locis sanctis inces 
8abileslacrymas rundens : ut aulvobis Dominus resti- 
taat libertatem,quos admonere voluit ; aiil illis iribuat 
mansueludinem , quos pnevalere permisil. Et ego 
quidem, beatissimi rralres (teste Domino nosiro Je- 
gu Cbrislo loquor), frequenler volui venire ad vos, 
iit vobiscuin vel iiiala tolerarem, vel bonis fruerer : 
sed iropeditum est desiderium meam , per lous jam 
Ilispanias hoste diffuso. Veriius enim sum , ne et 
►ancia locii relinquens, et ad vos forle non perve- 
iiiens, iibicumque inlerceptos , irratioDabilis audacise 
pocnas luerem. Sed quoniam misericors Deus, meo 
voio vestroque nieriio provocante *, dignatus est in- 

* m veteribus aliquoi manascriplis deest, vestrm; cuius 
looo in ulimmerii codice et apud Barooium ad aiiaum 415 
habelur, nostrie. 

* sic apud Baronium. At apud Lov., provocare. In veteri 
codice abbaUae S. Galli, procwrare. 

(a) in praesentem Epistolam liseo habet Geanadius in llb. 
de viris illubtribus : c Avilus presbyter , homo Hlspanus 
« geuere, anle relaum Uiciani presbyteri scripturam tran- 
« slolit io latinum sermonem ; et adjcda Bpistola sua , i>er 
« orgsiam presbyterum occidentalibus dedit. » 



diilgentise siMe gratiam , primum ot dilectissimos !!• 
lius et compresbyter meos Orosius usqiie ad has par- 
tcs ab Africanisepiscopis mitteretiir , cujiis mihi cha- 
rltas et consolatio vestram omnium prxsentiam red- 
didit (a) ; deinde ut in diebus ipsis , quihus jam ipse 
reditum' incredibili desiderio parahat, beaius et vere 
sanctus, corona gloriae nostrse in Christo Jesu, primoa 
martvr Stephanus se revelare et maiiifestare signis 
et virtutibos evidentissime sequentibus dignarctur, 
quem ego tantarum rerum ordinatoris Dei occasione 
perceptiiro *, dignius duxi Cbaritati vestne prsBmit- 
tere , ut ipse praesens advocatus et paironus obse- 
quentium slbi petitionibus dignetur assistere , qui , 
cum pateretur , etiam pro inimicis orare dignatus 
est : itaqne, beatissimi dilectissimiqne fratres, meroo» 
riam vestri incessabiliter agens, et tam congruentem 
ordinaniis Dei dispositionem videns, prompius fui de 
presbytero, cui revelatum fuerat, partem aliquam in- 
venti corporis promereri , qiiam festinato expetitain 
secreloque perceptaro ad vps dirigere non distuli. 
Qiiamobrem misi vobis per' sanctum fiiium et com- 

* Hic in Mss. addilur, ad voe, 

* vetus codex Galleusis, ordinantit Dd occa^oni perc&^ 
pta. 

(a) Gennadius in Ub. de vir. illustr. in Orosio : cBic est 
c Orosiusqui c ab Augustioo pro discenda aninue ratiooe ad 
cuieroayinum missus, rediens reliqaias beati Stepha|il 
cprimi inartyris, tunc nuper invenlas, primus iotulltoo- 
tcklenli. » vide Aagustini Rpinolaa ite» U.% 



\ 



M7 



APPEMDIX. 



nKsbyteram meam Orotium reliquteft de eorpore Mrmone ^ sed per me poslea in UiUnmii rersa est 
betii Slepliani primi martyris, lioc est, puiverem .. 4kue eiros, .saacli et beali fratres, quam Teradter 
carnis atque nervorum , el quod fldellifes ceriiiisque . M8l«.S0nt»iam tkieliter suscepu habeaiis imploro. 
credendutn esl, ossa solida atque wanlfesta sii ^n* ^Garius liim ettim quia , sicut ipse bealus Martjr di- 
ctitale novis pigmenlis vel odoribus pinguiora. Ut gnaius esi nunliare el pro salute mnndi pericliianlis 



aulem nuUa pbssilesse dubiutio, ipsain ad vos subdi- 
tam scriplis meis, sancli presbyieri, cui bcc reve- 
lata suiil , epistolam conscriptionemque Iransmisi « 
qiiam me pro ttde veriuiis pleuius cogpioseedde 
rtigaiiie et expelente dicuvit grcco pijfmum ipee 



ae maoifesiare • auxilio ei pnesentia unii paironi , 
si vosialepignus digno studio diiigatis, luti ex boc 
quietique vivaiis. Gralia Domini noslri Jesu Cbristi 
•t saieli Spiritos vobiscQm« diiectissimi in Domino. 



ADHONITIO IN StJBS»|tDENTEII HnSTQLAM. 

Luciani ad omnem Ecclesiam loliusque orbis Gbristiattos Episiolam indlcare videlur Aogustiniis Tra- 
cutu 120 in Joaniiem «cum dicil n. 4: i w(W lg y djnil «f ed iemm^ nmiUme 9oUm^ $ed iune pnmiM 
temsse Nicodemum ; veniitasse autem posiea , ai /isrsf OM^etiio dieeijimlus ; quod cerie modo in rese- 
laiione corporis beatissimi Stephaui fere mmkus gemikis deebtratwt. fit reveUitionis bisioriam bic relaum 
a Luciano confirmai magna ex parie iii Sermoue US« n. i « de Stepbano sic loqueos : Hujum corpus 
ex illo usque ad ista tempora latuit ; nuper autem apparuit « sieui soleni apparere sanetorum corpora mar" 
tfrum « reedatione Dd , quando placuit Creatofi. Verum auient revelaium fuit ei , i^ttt res ipsas invemes 
monstravii. Prascedentibus enim signis locus demonsiratus esi; ei quomodo fuerai revelalum , rie ei invenium 
est, Multi inde reliquias acceperunt « quia Deus voiwit « ef huc veneruni. Ilem in Sermone 319 , n. 6 : LelatC 
mtfo iempore corpus ejus « processii quando Deus vohdt , iUuminaivil iems , tanta Hdracula feeii , moftiNt 
uivos facit mortuos^ quia nee mortuus. Sed eamdem Eplslolam vidnas eorum lemporom Geonadins propriis 
verbis mcinoral iii libro de Viris illustribus : iiiiciatnif« ait« presb§ter^ vir sancius , cMt reveiavii Deus , 
temporibus Honorii et Theodosii Augustorum « loc^m sepuieri ef rett|iiianuR eorporis sancU Stepiumi nmr^ 
tyrii primi , scrtpst< ipsam revelationem ad omnium Ecciesiqrum personas « ^rdsco sermone. Superfluum est 
lesles eos adjuiigere « qui Gennadii verba ipsa exscripseruiit « ot Haroellinus iu Ghronico , Beda in libro 
de sex iEtaiibus mundi , et posteriures alii. Nonnibil aulem quod ad tempus specut « dissenliuni invicem 
Marcellinus el Beda , dum hic levclalionem ad sepcimom HoBorii imperanlis annum « illc vero ad 
ilonorii consulis decimum referl. Marcelliiio adslipulator Lucianus qualis a Joanne Ulimroerio primum « ae 
deinde a Liovaniensibus aliisque fuerai vulgaius , notapt ttimirum eosdem atque Harcellinus consules : 
quos miruui esi non observatos fuisse a Beda « qul Loclannm bunc ipsum Uiimmerianum legil , ei plura 
ex eodem in librum Reiracutionnm in AcU.cap. 8 titnacripait. jCerle quldem basc ONisuium nou ab alio 
abest Luciaiii exemphiri« quod in veteribus iionmrilitf codidbiis reperilur. Garet eliam idem istud aiiud 
•xemplar m Floriacensi codice iiiis in fine verbis « n. t « & Ide ergo reiiqmis iraundsi Beatitmdim vesirm» 
qam bominis non sunl scribeniis ad omiiium Eedesiarafli personas. Qoanquam baec forsiun dicebal Lucianus 
converso ad eos siilo , quorom causa scriplionem bane edebat rogaius ab Avito « cui etiani reliqutanuB 
partein ipsb Iransmittendam , sicuti liquel ex Avili Epistola « donaveral. Porro uummque bic damus 
exemplum scripiionis Luciani « Uliintnerianum (sic appeliare liceal quod Ulimmerii cum pridem pro* 
dieral) ad piiires manuscripios recogniium « et aliud modo deicriplum ei Fioriaceiisi libro aunos circiter 
quingeiilos babente , quod in aliis etiam manuscriptis nonnollis reperitur. Gerte boc posterius non iucogni- 
tmii aniiquis fuil ; nain Ghrysippus presbyler JerosolymiUnus in Pboiii Bibliolheca , cod. 171 , et Ado 
iii Martyrologio id omniiio sequunlur « atque ex ipso exscribunt mulu « quao iu UUmineriano exeniplo 
desideraiitur. Additur apud Photium « Oamaiieiem preeeepitse lAtdano « ne posthac reliquias iiia» sole ei 
pluvia corrumpi per negligentiam sineret ; quod nullo jam in exemplari iegitiir. 



EPISTOLA 



LUCUNI AD OMNEM ECCLESIAM, 

DE REVELATIONE CORPORIS STEPHANI HARTYRIS PRIMI ET AUORDM. 



KX nns ULni. er lov. kt ■sooeinTA ad ploms mss. 

Locuiius misericordla Dei Indigens ei omnium bo- 
minnm minimns, presbyter Ecclesiae Dei quae est in 
vilfai Gaphargamala in terrilorio JerosolymoroiiH 
sanctx Ecclesiae el omnibus sanclis qui sunl in 
Cbrislo Jesu in universe mundo, in Dominosalutem» 

1. Yisio ' qux apparuit mex pusilliiati a Deo ier« 
de revelatione reliquiarum beati et glorioii proio- 
roariyris Stepliani ei priini diaconi Ghrisii« et Nico- 
deml qui in Evangelio scripius est, et Gamalielis qul 

* IBII». deest vox, nsio. 



BX njOBlACBrSI CODICS BT ALII8 »8. 

Lnciiiflis ndsericordia indigens et omnium hominnm 
minimuSf presbtfter Ecclena Dei quas esi in vitla Ca- 
phargamaia in territorio Jerosolymitano^ sanct^ Ec- 
cietim et omnibus sanctis qm sunt in Chrisio Jetu « 
wttverso niundo^ in Domino salutem *. 

1 . Reveialionetn sancli Slephanif quar nuhi per gra- 
iiam Dondrd et Saivatoris nostri ostensa est^ dignum 

* Ui codice Germaoensi annorum fere 400 sic inacrttnuir* 
immo sancto et veneratUi uymem episamo^ hmmiitimm 
ei otnnium inpmui ijucianus presbgter de vuia capkargih 



1103 



EPISTOLA LUCIANI. 



810^ 



iii Acliliiis Apo9tolorum Dominalnr, ncccssariuin duii 
luindere vestras ia Christo Dilectioiii , imploratus nc 
roagis jnssus a sancto et Dei cultore patre Aviio pre- 
ibyiero.nlsecnndum (idem consummalam interroganli 
qiiasi filius palri ob.iudieRS, sicul cognovi, cum oinni 
sinipliciute impiger iniegre indicarem omnem veri- 
tatem. 

2. Die igitur Parasceve, hoc est seita feria, qune 
est teriio nonas decembris, consulaiu lionorii decies 
etTlieodosiiscxies Augustonim(a), advenienle nocte 
dormiens in cubili meo, in loco sancto baptisterii, in 
quo cofisuetudo erat mibi donnire , et ciislodire ec- 
clesiaslica qute erant in ministerio, bora tertia nociis 
quae est prima custodia vigiliarum, quasi in ecsiasi ef- 
fectus semivigilans, vidi virum senein, longiim, bie- 
roprepen, hocestdignumsacerdoteiii,caiinin, barbain 
prolixain babentem, palliatum alba sli>la, cui incraiit 
geiiiniului aureoi habcMsles intriiisecus sancue ^rueis 
signnm, et virgnni aurcnm in manu babeniem. Et 
veniens stetitad dexiernm mcam, etaurea virga pui- 
snvit me, ler vocaiis nomiiie meo, dicens : Luciane , 
Lnciane, Luciane. Et diiit mihi gr;eco sermone , 
Vade in civiiaiem qune diciiur Helia, qua est Jeru- 
talem, et dic sancio Joaniii qui cst in ea cpiscopus : 
Quandiuclausi suinus, ct non aperisnobis? Et maiinie, 
quia in temporibiis tui sacerdotii oporlcl nos revelari. 
Aperi nobis foslinanter nionumenluin, ubi in negli- 
geiitia posiia; siiiil nosirJF reliquin»,ut per nos aperiat 
Dous et Cbrisius cjus el Spiriliis saiicius osliuni cle- 
meiitiae su:e iii hoc mundo. Piiriclilatiir enim sa^culiim 
hoc ei muUis casibus (6), qui iiunt ineo qiiolidic. Et 
non tantuin sollicilus sum pro nie, qunntum pro his 
qui sunt posili mecum, sancii et multi bonoris digiii. 

3. Et respondi ei dicens : Qnis enlm es cn, domine, 
el bi qui tecuin sunlf Rcspoudit inilii : Ego siim Ga- 
maliel,qui Paulumaposiolnm Cbrisli nulrivi,elLegem 
docui in Jerusalem. Et tiui mecum esl in orlentali 
parte monuineiiti jacens, ipse est ddinnus ^ ineus 
Stepbanus, qui lapidalus esl a Jiidxis el principibus 
sacerdoluin in Jerusaleiii pro Chrislilide rnris poriam 
qu» est ad acinilonem, qu» ducii ad Cedar : ubi die 
ac nocte jacuit projeciiis, nt se|niliurae noii dareiur, 
cecundum mandalum inipiorum priiicipum, ul a feris 
eonsumeretiir corpus ejus. Ei Dei autem voluntate 
non tetigit eum unum ex his, non fera, non avis, non 
canis. Ego Gainaliel conipatieiis Cbrisli ministro, et 
festinans babere mercedcm et partem ciim saiicto viro 
in fide, misi per nocleni quanios noverain religiosDS, 
et iii Christo Jesii credenles, habiianles in Jerusalem 
iii niedio Judasonini, et hortatus sum cos, et iieces- 
saria subsiaiilia; minislravi, ac iiersuasi illis ire oc- 
culte, u portarciil corpus ejus meo vehiciilo in villani 
mcani, h«ic esl in Capnargamala (qiiod interpreialur 
Vitln Gamnlielis), viginii millia a civilate liabens, et 
ibi feci illi planctum Ueri diebus quadraginla * et pri> 
cepi cum in meo monumenlo poni in orienUli theca, 
et praicepi ris qu:ecumque necessaria erant pro ejiis 
plaiiclu deiiieo dari (c). Ipse eliam domniis Nicodo- 
inus iii nlia tbeca posilus est, qui veiiitad Salvatorem 
Jesum iiocie, ct evangclizatus est • ab eo, aiidicns : 
l^isi quis renatus fuent ex aqua et Spiritu $anclo, non 
potest introire in regnum coslorum (Joan. iii, 5). Et 
oiiciis bapiizalus esi a Chrisli discipulis. Et c<»gno- 
sceiiiesJiidaii amoveniiit eum a principaiii suo, et 
aiiniheinatizaveruitteuin, et de civiute eisiliavciunl. 
Et huiic egd Gamaliel quasi persecutionem proChrislo 
passum, busluli eum bi nieum agrum, et alui et ve- 

1 Editi hic et aliis quibusdam lods, doniinus; pro quo 

llss., donams* , ... 

* sic omnes Mss. At editi, sepluaginia, Beda, quadragmta 

^"^^in manuscriptis. At in editis, catechixam $si. 

(a) Dle tertio decembris aQoi 415. 
Ib) id est, luptilm, sive peccolii. 
(c) Beda, iib. Retrad. iu acU , cap. 8. 

Sanct. Aogu»t. VU# 



duxi ui vestrm panderem Sanciiiati^ non jactamia quo' 
dam, sed ad confirmationem audientium. 

2. Tertia enim vire mitd oslensumest, dum quiscerem 

in basiUca baptitierii in stratu meo^ die sexta feria illu^ 

eescente, circa horam noetis teniam , dum adhuc prope 

vigiiarem^ ianquam in excessu mentis effecius^ vidi vinm 

miat$senem,$taiura procerum, vuliu deeorum^ promissa 

barba^ in vestitu candido. amictum paltio, in cujus Mim- 

miiate erant tanquam aurees cruces intextie ( ei manu 

ienebai viryam auream)^ cukeatum caligis in superfide 

deauratis, deambuiantem coram me, ei tacentem, Kl 

cum hoc viderem, hcenians intra memetipsum dicebam : 

Quis putas estf de Deo est^ an de adversa partef Nee 

enim oblitus fueram verbi Apostoii dicenlis, Nam et ipse 

satanas iraiisligurat se iii nngelum lucis ( II Cor. 

II , 14 ). Cum ergo viderem eum deatnbulantem , 

eogitare cospi in corde meo , ei dicere : Si hie homo 

de beo est , iertia vice me nomine meo clamabii : 

quod n me semel vocitaverii^ non iili dubo responsnm. 

Qui nihii dubitans^ dissimuluta denmbuluiione venit ad 

me : ei de virga^ quam mtmu tenebat, pulsans me, tertio 

me nomine meo clamavii, dicens : Lucinne, Lucinne^ 

Luciane. Cui cgo respondi : Quis es, dominef Dixit 

mihi : Surge^ et vade, et dic Joanni episcopo Jerosoltf' 

mitano : Vsqueqno clausi sumus f usqucqno non aperit 

nobisf maxime cum iemporibus tuis revelandi simns. 

Aperi nobis velocius, ul per nostram orationem aperiat 

Deus generi humano ostium misericordiig suas. Insiat 

enim iempus, ui hic mundtu intereat, pra: mnltitudine 

iniquitatum suarum, quas quotidie faciunt. Et posl ha*c 

aii : Non solummodo mei causa soHicitus sunit scd et 

pro ilUs qui mecum sunt : digni enim sunt ma^mit ho- 

noribus cumulari in terris ; quia locus in quo jacemus^ 

valde despectus esi. 

5. Cnm Itoic igitur audisscm, uio ad ntm : Dicito 
miiii, domine, tu quis es, ci qui sitnt tecum f El dicit 
miiii : Etjosum Camaiiel, qui nutrivi Panlum qui poslea 
apoitolus factus est. Qui auleni jacet mecum , domnut 
^tepitanus esf, qui a Judwis Jerosoltjmis lapidatus esi , 
ei aie noctuque in exapeleo jacuii civitatis^ in via eun- 
iibus Ce4ar,itusu vnpiorum tacerdolum prQJeclus^ ut a 
bestiis et avibus devoraretur *. Ei tamen nec bestias eum^ 
nec aves tangere prwsumjfserunt. Ego vero Gamaliet 
cum scirem sanctitatem virt ei fidem et devotionem ejus^ 
eredens me partem cum eo in resurrectione liabere^ miti 
ad religiosos viros et fideles^ mandans et dicens : Nui' 
lum formidanies acquiescite consiliis meis^ et cotligite 
corput tancii Stephani , et deferle ad pottetsionem 
nieafii, qtutm nonune meo appeilavi Caplutrgamala : et 
deponite eum in tnonumento meo novo ; et facite coruueta 
toiemnia per diet qttadragtnta^ in ipsa postettione^ quce 
eti in vigetimo tecundo lapide. Ei quwcumque in ex^ 
pcnm solemnibus erogaia fuerint, de meo prmberi fa^ 
ciutn. Ule veroalius^ qui cum iilo jacet^ Piicodemus 
nepos tneus esl , qui noctu ad Salvatorem veniebui^ ut 
veritatis verba agnosceret, ei renatcereiur per aqwitn et 
Spiritum sanctum. Qui cum a Domino audisset, 6a- 
ptizntus est a sanctis apottoiit Petro ei Joanne. Pro quo 
baptismate ituiignaii tuni principet tacerdotum advertut 
Ntcodemumf ei cogilabant ocddere eum : sed propier 
lionorem tneum ei rem * consangtunitatis non fecerunt. 
Altamen plagis eum multis afficienies, temimoriuum re- 
iiquerunt^ et anailienuUizaveruni, ei fvras civiiatem mt- 
terutitf diripientet omnem tubttantiam ejut. Ego vero 
ei hunc fed coiiegi , et in postettionem meam dedud^ 
pracipient dispensaiori meo , til quidquid ilU necettU' 

mala ierritorio Jerosolymii^f perpeitumi in chritto JesM 
tututem. El iacipit : nevelutioium qho* mihi oslenta est^ di* 
gnmn duxi ut vestrce panderem sanclitati. Alius vero Ger- 
Diaoeosis anie aanos, ut videtur, sexcentos scriptus cou- 
sentit Floriacensi libro, qoem bic sequimur. Muuvit lorie 
iQscriptionem Epistolae ipse Luciauus, cum Stepbani reri- 
quias Hymesio traDsmilteret. 

^ Geroianensis codei. m exapoli jtwtdt dvitate. inde e.bt' 
iractus esiinvia euntibue ceaarjussii impioruin sacerdo' 
ttmit tU a bestiit et avibut ttevorareiur. 

• IQ Germanensi Ms., etjura. 

{Vtngt-tixJ 



Sl) 



ArrENDix. 



812 



ftlivi «>iim iisqiie ^(1 finem vit» cjiis, ct dcrunctiim ho- 
iiurifitM^ 8C|>elivi jiixia domniim Stcpliniium. Siiiiilitcr 
et AbilKis * liliiis mcus dilectissiniiis, qui meciiiii 
Bnptisnium Gliristi accepit ali cjus discipuiis , vigiini 
aiiiioruin existens, anie nie mortuus est, et scpultus 
in lertta tlieca excelsiori, in qua et ego ipse posiea 
deruiictus, appliciius sum. Mea vero uxor Ethiia ha- 
bens nomen, et Selemias primogenitus mcus , quia 
iiolueniiit esse ftdei Cliristi cultores, in alia villa iiia- 
iris suas sepulii suiitt boc est iii Capbarsemelia. In- 
terrogavi autem cgo buniilis Luciaiius presbyler di- 
cens : Et ubi vos quaeremus?Qui dixit niibi : iii medio ' 
proaf«tio quod potest iutelligi proximo de viila agro, 
qui dicitur Deiagabrl» id est, VirDfum Dei. 

4. Et evigilavi, et dcprecatus sum Dominum, di- 
ccns : Domine Jesu Christe, si est barc visio ex te, et 
non cst illiisio, fac ul iterum et lcrtio appareat mibi 
qiiniido vis, et qiioinodo vis. Conpi erco jcjiinare, ct 
hiccas cscas diicere ' usqiie ad aliain rarasceveii. Et 
iti!ruui doninus Gamalicl eadem similitudiiie, eodem- 
qiie hcbeinate app:iruit inibi, sicul iii prima visicuie, 
«licciis : Qiiare iicglexisti ire, ot dicire s^iiicto episcopo 
Joanni? Et t'go respoiidi : Tiniui, domiiic, niox ad 
priniam visioiicm ba'C iiiiniiare, ne vidcrer scdiictor 
essc. Deprecaius sum auiem, ut si a Doniino missus 
fuisscs ad mo, deuiio .ic tcrtio appareres milii. Dixit 
auiein ad nie G:inialicl : Acquicsce, acquicsce, ac- 

Suiesce niibi. Et ilcrum ait niibi : Quoniam requisisti 
c rcliqiiiis singulonim quomodo et ubi sint pDsito!; 
a)ipoiies<'nsuni,ctvidcdiligcnlerquxoslenduntiirtibi. 
Ei dixi: Eiiam, dominc. £t s'atim attulit qualuor ca- 
lutbos, ires aureos, el unuin argiMiteuin. Tres eoniiii 
p!oui eraiit rosis : duo babcbant albas rosas, ct teriiiis 
rubicundas coloris saiiguinei : qiiarius vero calatbiis 
argcnleus plciius crat croco Iieiie olente. Et posuit 
eos aiile nie. Et ego dixi ei : Quid sunt isli, doinne ? 
Et dixit milii : Lipsana nostra sunt. Qui rubras babet 
rosas, ipseest domnus Siepbanus, qui a dextris posi- 
tus est ad orieiiteiu ab intruitu mouumenti. Secuiidus 
cnlatbus, doinniis Nicodemus est, positus contra 
ostium. Unus vcro calatbus argeiiteus, Abibas esi fi- 
lius meus, de uiei o lesiimonii, id est iteralus in lege, 
iniiiiacul:itu8 ex uicro matris siise excessit e mnndo, 
propterca in siniilitudiiiein argenti niuiidissiini appa- 
ruil. Niimquid iioii vides crocuui. qiii in ipsocsl.sua 
vissimi e-se odoris? Et ipse conjuiictiis est meo cala- 
ibo in excclso b>G0, ubi anibo (>ositi sumus quasi 
geiniiii. Et cUiu ba:c divisset, deuuo ez ocuiis iiieis 
cvanuit. 

5. Cumqiie expergefactus fuissem. graiias rgi Deo 
otiinipoteiiti, et consuetis jcjuniis ofteiani dedi usqiie 
nd tertlam reTcIalionem. In lertia igitur scptimanay 
cndem dic et bora, venit siipradiclus vir cnniniinans 
ci frcmebundos, et dixit mibi : Qiiare usqne nimc dis- 
siiiiuia^ti, et noluisti pergere,etdicere cpiscopo Jo:inni 
quic tibi dicia sunt et ostensa? Qiinm excusnlionem 
bnbcbis apud Deum, aut quam veniani pro boc coii- 
loniplu sperabis in die jiidicii? Numquid non vidcs 
qiianta siccitas cst et iiibiilatio in toto mundo? Et tu 
negligenter agis ! Numquid noii consideras quia multi 
iiicliores le &uiit per crcnium s:incli viri, qiios pne- 
tcreuiites, per te voluimiis iniiotesci? Ideo iiamquete 
ex alia in bac villa voluimus esse sacerdoiem, ut per 
le tnanifesiaremiir. Exsnrge igitur, et vade. et dic illi, 
ut aperiat nobis, ei facial locum onillonis. ut iiiter- 
cessioiic iioslia niisercatur Domiinis populo siio. Et 
ciiin :id vcrbd ejus intrcmuissem, dixi : Non negligcns 
fui, domiie mi, sed praestobbar tertium adveiilum 
tuiini. Nunc vero siiic crastina diepergam, omnia qu;e 
niibi mandasii diclurus. Et cum indigiians adversum 
lue slaret, videbar niibi quasi in altero mentis ex- 
cessu deveiiisse Jerosolyinam, etquasi la conspectu 

* veteres Ubri, Adbibu; vel, Abbibat. 

* Mss., m meo. 

s sic M«a. Editi MUem, wamu 



fium fuiuetj fnrtctlareL Qui eum paulHium tupenixi»-' 
<ef, dormimt in Domtno. Quem feei sepeliri ad pedet 
beali Siephanit tanquam pro nomine confessoris. IlU 
vero tertius, qui meeum jacet, ipse est Abibas fdins 
meust qui mecum pariter credidit Cfirisii preeeeptis, et 
mecum pariter Baptimum consecuius est a sanctis 
Apostolist vigcsimum circiler agens annum^ Legis uw/- 
tam habens scientinm^ castus corpore^ et- nullam mu- 
tieris sciens maculam : sed sentper temptoDei vacans cum 
Pauto disciptilo meo. Prttcesserat enim ad Deum immo' 
eutatus (a). Juxta quem * postlt smnt de quibus supra 
locutus stim, cimt ^ut^tu et ego jaceo. Piam eonjux mta 
Ethna * el primogenitus meus pUus SelemtoM , qm ao- 
luerunt in Christum credere , recesserunt a nMs, et u 
possessione sua matema sepulti sum^ qum Capharute^ 
mia didiur : auia indigni habiii sunt socielaie nostra. 
Vt autem eredas , cictti cceperis fodere , invenies tocum 
uxoris mecB et filii vacuum. Et ita ut dixii invenimMs. 
Et cum ego miserrimus interrogassem, dicens : (Jbi vos 
inveniemus, domine ? didt miid : In possesdone mea ta- 
renies nos^ quce nuuc Ungua Syriaca didiur Deltmga- 
bria ', sive Debathalia^ quod interpretatur Posuuio 
virorum Dct, nve beiiatorum ^. Et cum lime omuia prm- 
dixisset^ evanuit ex oculis meis, 

A. Ego vero post hanc risionem surrexi, ei prostratus 
orationi, rogavi Dondni misericordiam^ ei dixi : DonoM 
Jesu, n hcBc revetatio sive visio ex voluniate tua est, 
prmta ut iterum et tertio manifesletur mihi^ ut confisus 
fidudaliter annuntiem revetationem Sanctomm tuorum, 
Et ccepi ex iUa die jejunare^ et ab ommbus nie abstinere, 
et prceter panem et suiem in escam nil sumere^ ei aquam 
bibere , sicut solemus in diebus sanctee Quadragaimm 
facere. Insequenti vero sexta feria denuo venit sanctus 
Camaliel in ipso liabitu , sicut prius venerai^ et ia ipm 
nociis hora , me necdum vatde soporato ; ei dicit mihi : 
Quare diuimulasti , charissime frater^ ei non perrexisti 
et retulisti Joanni episcopof Numtftiid non vides quanla 
sicdtas est super terrnm et tribulatto in toto mundof Et 
tu negligenter agis! Surae igitur, et vade , ef die itU ut 
aperiat nobis, et fadat locum orationis^ ut per interces- 
sionem nostram miureatur Dominus populo suo, Eg$ 
vero aio ad eum : Non egi dissimulanter^ domine mi; s^d 
rogam Dominum^ ei dim^ Domine Jesu^ si exteest hac 
revelatio^ ucundo et terlio appareat mtVtj. Et nuuc, 
domine, ecce ucunda vice venisti , et ketificasii me : d 
autem tcrtio veneris^ plenius me exhilarabis, Cumque hax 
audisutf de manu sigmficavit, dicens^Ignosco^ ignotco^ 
ignosco. Et cum hesc dioauet^ dicit mihi : Audi^ prabtf' 
ter. Cui ego respondi , et dixi : Lo(fuere^ domine , qu-a 
audio. Et didtmihi : Quia luesitasti tii atiimo ftco, dicens, 
Si fueril ut inveulam locum , puliu in uno toco posilos 
omnes inveniam ? Quod d ita eveiierit , quemadmodum 
potero diicemere reliqiiias singuluruin f ucec ergo intra 
temetipsum cogitabas,Xw fQO negare non potui ; et dixi : 
Verum est, domine^ ita volvebam in animo nuo. OiHuia 
nosli , et nihit te latei. Et didt mihi : Non sumus, vl 
putas^ in uno ioco posili ; sed unusquisque nostrum tmitm 
iocum liabet. Animadverle itaqu*t qucB dico tibi, et im- 
tcnde animo. Et respicietis vidt exiendeniein manussHas 
ad ccelum^ et oraiUem. Et stalim deposuil inde quutu*jr 
calathos, tres aureos, et unum argenleum, ptcnos rosis : 
et unus ex ipsis ptenus erat croco. Unus vero de tribnt 
ealathis rubentes valde rosas habebat tanquam sangm- 
nem^ quem et ad dexteram meam pomt, AIH vero duo 
pleni erant rosis albis, in modum lilii , ud rosee eraul. 

i Sic FloriaccDsis codex. Ai Germanensis, ei mecum pa- 
riter Baptismttm consecutus est a prwdictis AposioHs. sam 
vigedmum drciter agens amwm , ijcgis plenissimam habem 
scientiam^ virqo et animo et corpore^ ei nutliun muUerii 
sHens peccatian^ sed semper lemplo m vacans cimi iHOilt 
disdpulo meoy qii postea apostotus facluSf prcccessit u4 
veum. Juxta qucm, elc. 

* GermaQeDsis oodcx, Athea. Aiius Germancnsis vem> 
stior, tmna. 

* idera Germaaensis oodex, Detagabria. 
^ Ado in Martyrologio. beaiorum. 

(a) Pbotinsin BibiioiDeca , ood. 471« sectiODe altera, et 
Ado m llartyrologio, qni ctiani sequentia refisrt. 



8t5 



EPISTOLA L€CIANI. 



SI4 



«dstarem episcopo Joanni, narrans ei omnem visio- 
iioiti. A qim videbar nmlire : Si lim^c sic se liabenl iit 
dtcis, cbarissitne, et Donriuus lilfi revelavil hnec loiU' 
|)oribus nosiris, oportet me coUigcrc de posse^sione 
illa bovem illum niaxlmum aralorcm, qui ct carro et 
aralro aptus esl, \limittere libi posscssioneni cuui 
omnibus cxteris. Ad quein aio : iJiquid mihi pussi^s- 
sio, domne mi, si non habeo l>oveii\ illum per qucm 
regatur ct areiur possessio? Et dixit mihi episcopus : 
Ita olacuit, charissime, quoniam civiuis nostra vehi* 
cutis miuisiratur, et uniim bovcm ad illiini mnxiinum 
carrum minus habemus S qitem tu direri<$ in po^ses- 
sione tua celare. Oportet iiamqite ut in civitaic crle- 
berrima sit magis quam in parvula possessioiie. Niiui- 
quid iion tibi sorHciunt duo residui boves minores ad 
excolendam terram vehiculi tqi? 

6. Gumquc hoc in cxstasi, hoc est in exccssu lueii • 
tis, aiidisseiu, st^Uim expergefaclus betiedixi Doiiii- 
num, oX perrcxi ad civitaieiii ad sanctum episcopum 
Jitaiiiicin. Et cum illi ouiuia qu:e vidcram nnrrassem, 
reticui de visioue liovis , cxspcctaus quid audireui 
ab 00. Iiitcllexeraui eiiiui qiiia sanctus Stephauus ipse 
essct b(»s uiaximus, et quia carri illi de qiiibus dicebat 
sancta; esseiit Ecclesiae, et Sion ptima Ecciesia, ipsa 
esset carrus major. £t quia habebat sanctus cpiscopus 
a mc petere benedicii Stcpliani reliquias, ideo de vi- 
sione bovis episcopo dicere noliti. Ciiiiique lixc aii- 
dissct Joanncs episcopus, lacrymatiis est prrc gaudlo, 
et dixil: Bencdictus Dominiis Deus Filius Dei vivi. Si 
h?Rc ut dicis, charissime, et audisti *, et Deus tibi re- 
velavit, oportei me indelransferre bentuiu Slephanum 
prinium niarlyrem et archidiacoiiiim Cliristi, qui pri- 
uiumadversum Judaeosdominica bellabcllavit,et Deum 
in sua majestate in terris positus in coelo vidit staii- 
tem, et tanquam angeliis in concione hominuin appa- 
roit. Hrec autem oinnla ut vidi, ita eveiierunt et cou- 
sona sibi apparuerunt universa. Dixit aulem mihi 
sanctus episropus : Vade, fode iii acervo, qui est in ipso 
agro : el si inveiieris, nutitia mihi. £t ego dixi ei : 
l>eambulavi agrum, ei vidi acerviim minutorum lapi- 
dum in niedio, ubi arbitratos siiin eos csse. £t dixit 
niihi papa : Jain dixi tibi» Yade, fode ; et si invencriSy 
sedens custodi locuin, et maiida milii per diarx)num 
ut veniain ad locum. Et ita mediinisit. Ei cum venis- 
sem in vilbim, niisi prxcones, ut omnes bubitalores 
villnc dilucuto consurgerent, ei foderent in acervo. 

7. Eadcm vero iiocte, appaniit ipse domnits Gama 
lielcuidam moiincho notniue Migetio ', innocenii (;t 
siinplici viro , eadein siuiiliiudiiic qiia milii app:iriiii, 
ci dixit ad rum : Vnde, dic Luciano prcsbyiero, V:ine 
laboras in ncervo iilo; modo non ibi suiniis, scd tunc 
ibi posiii fuiinns , ciim laincutarentur nos secunduin 
consueludinem anliquoriim, propter qiiod ibi acerviis 
in te^tiiiioiiiiiiu plancius factus est. Sed quxre nos in 
alia parie, qiiie esl ad boream ^ , et loco qui dicitiir 
syra lingiia Deliaialia , qiiod intcrprctatiir in gracco 
uvipQv ayaduv , qiii.d uos possumus diccrc , Virorum 
fortium. Diluculo vero Ciuisurgens ad liymnos, inveui 
monaclium illum pr^dicantein omnibiis fratribui;. 
liymnis deinde dictis , coBpi diccre : Eamus ad accr- 
vuni iilum , et fodiamus in illo, Tiiiic quidam dixc- 
runt niihi : Audi priinum quid dicat mouachus Migc- 
tius. Et advocato monacho Migetio, exquisivi ab eo 
quid esset quod vidisset. Ille aotem universa sigiia 
qiue videram domui Gamalielis dixit mihi , et qiiem- 
adiiiodum vidisset coiitra austrum agrum situtn , ei 
iiioiiuiiieiitum in eo quasi iieglectum et ruinosumy ubi 
vidisset ires lectos aiireos stratos » et unum ex eis 
aliiorem caeteris iii quo erant duo jacentes, unus 
s<Miex et uuus juvenis , et iii aliis diiobus lectis enint 
singuli. Et respondit qiii erat in excelsiori lecto , et 

' Ediii, ef unwn bovem iUum maxuman ad carrum awm 
kabenms, castigantiir ex Mss. 

* Porte, Uh audisii^ M. 

* Sic l^. Editi autem, mgeUo. 

^ Editi» qute est Boran, Fjnendantur ad vetfires codices. 



Et quartus catathui croam haMat, cuju$ odor fragra* 
bat suarfMimtM. El poiuit itto$ in con$pectu meo^et dick 
niihi : Vide$ ho$ cnlatho$7 Et aio ad eum: Ktiam. do-^ 
ntine. Et dieit mihi : l$ti $unt ioculi no$tri in quibu$ia'- 
cemu$ , et hm ro$(B reliquias noitrtB $unt : et $icut ttde$ 
hune calathum ro$a$ putcherrima$ habentemad dexterani 
tuam po$itum^ ita cum aperirec(Bperi$loctm, invettie$ 
o$tium $eptitcri, et introgre$$u$ reperie$ in dextera part€ 
locutum : ip$e e$t $ancti Stephani. Et ne dubitare tteiie : 
quia ip$e $oiu$ ex nobi$ martyrio meruit coronari, Et idea 
tn orientati parte po$ittis e$t. lHe vero toc*Aiu$ qui aa 
parte$ borecCy id e$t aqiiiioni$, po$itu$ e$t , ip$e e$t $on • 
cti NicodenU neoplnjti ^ Aiiu$ ve. o iocutu$, qui pou/w-» 
lum eminentior e$ty ip$e e$t meu$ et filii mei : quia et no$ 
neophyti fuimus. Et ego aio ad eum : Rogo.dominetm^ 
qttare unu$ caiathu$ orgenteu$ e$t ? Et dicit ntihi : Quo^ 
tiiam filiu$ meu$ ca$tu$ et inimaculaiu$ * exce$»t e 
mundOt propterea in simiiituditiem argenti mundi$$imi 
appnruit. ^umquid non vide$ crocwn, qui in ip$o e$t^ 
$nuvi$sim\ e$$e odoris ? Et dum htec dixi$$et^ denuo em 
ocuii$ tnei$ evanuit, 

5 Cumque expergefactti$ fui$$em^ gratia$ egi heo 
omitipotenti , et con$ititili$ jejuttii$ opcram dedi usqua 
tertiam revetattonem. In teriia t^itur $eptimana , eadem 
die et Itora vettit $upradictn$ vtr, commitiaii$ et freme" 
bundu$j et dicit ttiilti : Quare utqne nuttc di$simnlii$ii^ el 
nolui$ti pergere^ et dicere epi$copo Joanni qnce tibi dicla 
$UNt et o$ten$a? Quam excHsaiionem Itabebis apnd Deum^ 
attt qiiam veniatn pro lioc contemptu $pernbis in die ju 
dicii ? Et non consideras quia ntniti meliores te $uitt per 
eremum $attcti viri , quo$ praHereuntt'$ per te voluimtu 
innotesci. Ideo nnmtjue te ex aiia bn$ilica hic voiuitnu$ 
e$se $acerdotem ', ut per te manifestaremur. Et cum ad 
verba eju$ intremuissem , dixi : Non fui negiigetu , do 
mine nd^ sed pmstoiubnr tertio adventum luum. Sunc 
vero $irie cra$tina die pergam ^, omnia qtue milti m/fti- 
da$ti dicturu$. Et cum indignans adversum nte $taret , 
videbar mihi qua$i in aiterum mentis exce$mn devem$* 
$etn Jero$olytni$ ", et quia in con$pectu $tarem episco^ 
Joami$f nurrans ei oinnein vi$iottem. A quo videbar 
audire : Si lia:c iia se linbettt , ut dicis , chari$$ime , et 
Domittu$ tibi reveinvit lioc teitiporibn$ tto$tri$ ; oporiet 
vie toilere de posse.\sionc iiia bovem iilum tnaximum 
aratorem, qui carro et nrutro nptns est, et diiniuere tibi 
po$se$$iottem cum caieris omiiibu$, Ad quem aio : £//« 
quid tnilti po$$e$iio i$t^ doitune tni^ st non hnbco bovetn 
per qu€m regatur et alatir po$sessio? Et dicit tiiihi epi» 
scopiis : Jta plucuit , chnriskittie , quia civitas nostra ve- 
hicuii$ minisiratur, el untim bovem ad iilum ntaxiinum 
carrum minu$ hubemu^t qtiem tu dii-cris in po$4e$$ione 
tua ceiure. Oportet tiaitufue ut in civiiate.celetterrima $it 
qunm in parva po$ses$ione, Numquid libi non suficiunt 
duo residui bove$ , et unu$ vitulu$ , et utensiiia bovi$ 
maxiini^ ad excoietidam terram vehiculi tui ? 

6. Et cuin hoc in ecttasi , hoc e$t in exce$$u menti$^ 
audissem , statim expergefactus benedixi Deum : et per- 
rexi in civitatem ad $unctutn epi$copnm Joannem. Et 
cutn Uii oiimia qu(e vtderam enurrauem , reticui de vi- 
mHebovi$f cx$pectan$ qtiid attdirem ub eo. Inteliexe- 
ram enim quia $anctu$ Stephann$ ip$e est bo$ innximu$ ; 
et quia carri iili, de quibu$ dicebat^ eanctoi e$$ent Eccte- 
$i(B ; et Sion prima Eccie$ia^ ipsa esset carrus tnajor ; et 
quia habebat $dnetH$ episcopus a me petere sancti Ste- 
phani reliqtdqs , ideo de vi$ione boti$ epi$copo dicere 
tioiui. Cumque audisset episcopus Joannes^ pras gaudio 
lacrymutus r$l, et dixit : Betied':ctu$ Dominu$ Deu$ Fi* 
iiu$ Dei vivi. Si licec^ ut dtci$, cltaris$iine, iia audi$ti^ et 
Deu$ libi reveiavil ; oportet me tran$ferre inde bentum 
Stephanum primum martyrem , archidimonum Chrisii , 
qui piitnu$ apud Judasos dondtuca beiia beilavit^ et Vu- 

* Gerfnancnsis >ls., nepotis mci. 

* GertuaiicQsis codcx, riigo et imnutc: latus. 

* ideni Gennaaensis codcx, tlimincriaiK) cxemplari ma* 
gis loc loco oonseuiicns, ideo tumujne te ex atia in Ituc rina 
volidttm esse presbytertim tUperte nuuiifetitarenmr, 

^ Idem codcx, siiie retardutione pergum. 

■ lu codcin (;erniancnsi codice, devenijse Jero'j)lyfmm 



•1« 



APPENDIX. 



81$ 



«liiil : Vade • cli^ prcsbylero Luciaiio , quoui.-im iioft 
doniini loci isliiis fiiiiiius : si vis niagnuni el iustuin 
iiivenire , ipse ab orienlall plaf^a posilus cst. Ei ba^c 
audiens a nionaclio , glorificavi Dominum , quuiiiam 
inveiiiiis esi alius le&iU in revelaiione. 

8. No8 igiiur ivtmus ad acervum , el Codienles niliil 
inveniimis. ^Soin-^Limus autem nos ad mouumeutuin 
iUudy ubi monacholpfta nocte apparuerai, et fodientes 
inventtnas ires itiecas , secundum quod appnruorat 
niibi in typo ealatlioruin. Invenimns igitnr aUissimis 
litieris scrlptiiiii lapidein obmtuin, lial)entetii, Keay(*a 
Celiel « qiHid inicrprctnliir Servus Dei ; et Apaaii Dar- 
dan, quod interpreintur Nicodeinus ^ el Gamaiiel. Hoc 
mterpreialus est papa Juannes , sicul et ipse aiidivi 
ab ipsosancto episcopu. Stitim ergo reiiuiiiinvi epi- 
sropo , eiiiii cs>el iii Lidda , qua* est l)ios|iolis , syno> 
duin * agens. Qiii assinnpsit secum diios alios cpisco- 

iNM», Cloutlierium ' de Sebaste, el Eleuilieriuiii de 
lerirbo, et veuerunt ad locuni. (jui cuin »pparuis- 
seiil domiii Stepbani ihecam, stntim terr:e motus rn- 
cliis esl , et taiita suavitas et rragranlia odoris inde 
iiigressa est , qiiaiitani nullus bomiiiuiii se nieniintt 
vel audisse vel sensisse : ita ut liitareinus iios iii 
nmceHitaie paradisi esse positos. Multitudo iiaiiique 
populi ademt nobiscum, inier qiius erant pluriiui 
inOnni variis langiioribus. Ct ipsa bora niox de odore 
suavitatis cjiis septiiaginla el tres aiiiiux ciirata; sunu 
Abaliis Tugati da!inuiies,alioruni fous rcstrictiis est 
sanguinis , alii a slriimis et rurniiciilis liberali ; alii 
« syringio saiiati , alii a lertiatiis et quariniiis ; alios 
febris reli<|uit, alios morbiis regius ; alii a ce|>linial;>ia 
curati et lieiuicrniiia iionnulli a visceriiiu occultodolnre 
libernti. Ei niultas alias curatioiies seiiseruni lioiui- 
nes,qiia^ euuiiierare longumesl. Et osciilantes sauctas 
reliqiiias iieruin clauserunl. Et tunc cum psalmis et 
hyiiiiiis porUivcrunt reliquias beatissinii Stcpliniii iii 
sanctnin ecclesiam Sioo , ubi et arciiidiact»iiiis fiienit 
ordiiiatus : dcrelinquentes nobis de membris Saucti 
imrvos ariiculos, imo maximus rebqutas, tiTraui 
euin pulvere , ubi omnis cjus caro absuuipui esi , 
csetera asportaverunt ^. 
9. Ex his ergo relitjuiis transmisi Beatitudiiii vcslnc: 

3iias cuin susceperitis , orale pn> exiguitaie me.:i, iit 
igiius iiiveiiinr in coii>pectu Domini, fultiis beniis- 
siiiii marlyris Stepliani nieritis, et vestris oratio- 
nibiis. 1 r:inslat:e suiit aiiieni reliqiiiie ipsiiis Manyris 
teptimoknlendas j:imiarias. Et liiiic iii lenqnire jugis 
et inrniila stccitas erat : sed eadeni hora pluvia in:igiia 
descendit , et aliuitdanter itieliriata esl terra : ct oiii- 
nes glorilicabaiit ibi Doniiiiuni; propter sanctum ejus 
Btephanuiii , et propter coeleslem ejus tliCi^aiiruiii 
niiserici^rdise et pietatis, aiiem pericliianti sxculo 
tiperire dignatus est Jesus Cbrisius Dominiis noster, 
qui cuin Paire et Spiritu saneto vivii et regnat in sa:- 
€uia sasculorum. Ameu. 



minum in sua majesiate in ierrig positus in calum mdii 
siantem^ et ianquam angelus in condone hominum aiN 
^ortitr. Ei cum liac disassei sanetus Joannes^ dimisit im. 
Cumque veuissem ad trilUtm , »it«t pra^conem ad ontus 
habitatores viUes^ diluculo ut cousuryerenl^ ei fod^rent 
in acervo, 

7. Eadem vero nocte apparuit ipse domnus Gamaliet 
cuidam monacho Miyeiio nomine , innoceuti et nmptid 
viro , ea similitudine qua mihi apparui' ; et dixit ad 
eum : Vade , et dic Luciano presbytero , /n uiffHfii /o« 
boras in acervo illo ; modo non sumus itri , sed tunc Hi 
poiiti /ifimtis, cnm lamentareniur nos secundum consue- 
tuttinem antiquorum : propter quod acervus in testimo' 
nium plauctus faclus est. Sed qucere uos in alia parte , 
in loco qni dicitur lingua syriaca^ Debalhatia ; quod iu" 
ierpretaiiir in graco , Aitdragathou ; quod nos possumus 
dicere, Virornm bonorum, uitucnlo vero kurgens, iuveui 
monachum illum prtedicautem otimibus fratribus. A«- 
mnis dictis , deinde ra?pt dieere : Eamus ad acervum n- 
tum, et fodiumus in illo, Tunc quidatn dixerunt mihi : 
Audi primum (fuid dicat monachus Migetitis. Advocato 
moiiacho Migeiio , exquisivi ab eo quid esset. llle auiem 
univenn iigna qnw viderai * Gamalielis , dixit mifu , et 
quemaduiodum vidissei contra austrum agruin situin , et 
Monuweutum in eo quasi neglectum et ruinosum , ubi 
tres lectos aureos slratos vidii, uninn ex iis altiorem ab 
alits, in qno erant diio jacentes, tmus senex el unusjuve' 
nis , et in tiliis iectis dnobiu eraui sitipili, El respondit 
qiii erai in excelsiori Ucto, ei dixil : Vade, ei dic presby* 
tero Luciano , quoniam nos domini toci hnjus suiitus. Si 
vis mugnum et justtun invenire , ipseab orientali plagn 
nobis posiiui est. Et hmc audiens a monacho , glorifiiim 
Domitiuin , quoniatn inven us est ei alius testis in recC' 
luiione, 11 wc atiiem ut vidi • , ila et eveneruni ; et coh • 
sona sibt apparuerutU utuversa. 

8. Statim igitur ntmtiavi beato episcopo. At iUe mi$ii 
ad fratres snos episcopos. Qni cum occurrissent , vene- 
rutii ad locum : quem cutn jussisseni fodere , ei pun 
I. rrce maxima fuisset egesta , invenimus lapidem, in qwi 
scuiptum erat , Celeliel , Nasoon^ Gamaliel, Abbibubei ^; 
hebraica quidem verba^ lilleris autemarwcis. lnierpre' 
iatio vero noininum hwc esl : Celeliel Stephanus quidm 
diiitur, Nasoon vero Nicodemus , Abibabel filium Ga- 
malieUs significat. Cutn antem perveuissemus dcorsum , 
tiie«fittiiiNs locum sancli Stephani in parte orienlis, sicut 
andieram. El slatim terroi motus facins esi » et taula 
suavitas et fragruntia odoris inde egreua est , quaiUam 
nullus honmium sen$isse se meminit : ut putaremu$ nos 
iu atnxttitaie paradisi esse positos. Muliitndo namqus 
jtopuU aderut nobiscum , inter quos pturimi erant ta- 
firmi variis tanguoribus : in ipsa hora mox de odore 
suaviiatis ejus septuaginta et tres animce curatee sunt, Ab 
aliis fugati da^moncs , aliorum fons restincius ctt san- 



guiiris : alii a strumis et furunculis tiberati ; alii a secre- 
iiore infirnutate sanaii , atii a tertianis et quartanis : 
aiios febris reliquit , atios morbus regius : atii a cephatargia curaii el hemicramo : et muttas atias curaiiones un» 
seruni homines , quas ettumerare longutn esl. Aderunt eniin tunc in ilto tettipore episcopi^ Joannes ierosolymitanus, 
fBt Eustonius epiuopus de Scbasti civitate^ el Eteutherius Jerichontinus, cum oinni clero. llaque cum psaUuis^ 
et hymnis asporlaveruni reUquias beatissiini Stepluini in sanctam ecctesiam Sion , ubi archidiaconus fuerat or- 
dinatus : derelinquentes nobis de membris Sancti parvos articulos , tmo maximas retiquias cum pulvere , nl^f ejus 
anms caro absumpta esl '. 

* in MK. fctc legitnr, habetitem ita : celielt quod inierftre' 
tatur stephamu Dei;et Sardamf quod iiiterpretatur Atco- 
demus. 

* MSS., ilt S|ftKM/0. 

* Melius in altero exempltrl ex Floriacensi codice, Fu- 
stoniumt sive, Eulhonium : qui et luter Dios|K>litanae syuodi 
episcopu6 nominatur ab Augustino ia bbro \,t\wo coolra Ju- 
liauiim, n. 19. 

^ lo V8S. riost, ttno maximas retiquiast habetur sic, ae^ 
iera cum putveref ubi onmis ^us caro atitumpla esl, uspor' 
toeeruni. 



* GermaDensis Ms., viieram, 

* Idem Geriiiaoeusis Ms., vidi. 

* la eodem Gemianeusi ais., inqtiosctdpium erat cheUetf 
Nasuam^GamaUet, bbiba, 

^ GermaneDsis codex,, Joamtes Jerosotymitanust ei He- 
ttoninssebastiano! ciiitatis^ et Eteutheritts Jerichontimu : 
hi onmes cum ctero suo venenmt, et ila cum pscUmis^ etc. 

* Idem Germanensis eodex, ut in inscripUone Episto.^, 
quam Uymesio episoopo pra:ootatam observavimus, iia lu 
coQclusione recedit a oodice FloriaceDsi, et habei sic : ubi 
ejus omnis caro defluxeral, Ex his ergo sanctis retiquiii 
Bealituduu vestrce tranvfnisi. Quod cmn susceperitis, orate 
pro exiguitate mea, ut dignus inveniar inconspectu Donma 
Jesu cnristi, adjutus met uis beati primi martyris stepham. 
Et vos mementote nostrw humititatiSf et Imquam prajseu" 
tem me dUigitef prasstante Domino nostro Jem ckniu^ «/id 
vmt et regnat m stecuta seeculoruni. Amen. Hec addtt in 
ventas esse Steohani reikiuias tertk> nonas angustl. 



817 



DE TKANSLATIONC 8TEPHANI MARTYRIS. 



il« 



9. Ei ideo oraU , precar, pro exiguUate mea , «I di§nu$ inveniar in eonmpectu Downm^ adjulm beatiuimi 
martyris Slephani meritis , ei vestru oralionibus : regnanie Chrislo Jesu Uonuno nostro , eui e$t cum Patre 
el Spiritu saucto gioria et imperium in scecula UBCuUnum. Ameti. Inventm ftinf atUem relufuies beatiaimi StO' 
piiani tertio nonas augustas» 



ADMONITIO IN EPISTOLAM ANASTASII 

£T IN SUBSEQDENTEM SCRIPTURAH. 



Ci vetere libro Floriacensi prodil Epislola lixc Anastabii , (|ua ilte significat e grxco sermonc in latifluiyi 
translalam suo labore subsequenlem scripturam. Quonam auciore condlta gnece et conActa fuerit scriplurai « 
compertum non est : ei tamen fidem addunt mulii e Graecis , qui pleruinqne ilJam SteplTtini martyris , qiiaii» 
narrat, detectionem aliain et in urbem Constaniinopolim translationein staiuunt post aliquot annos a revela- 
iione facla Luciano. Enimyero coniigisse translaiio Ii.tc dicitur, c cuin esset recoiiditum sancti Slepkaiii 
corpus Jerosolyrois in sancia Sion : i quo nimirum a Joanne Jerosolymitano translatum post Luciani reveh- 
tionem Tuit, secunduro ipsiiis Episiolaro Luciani. Aitamen Nicepliorus, lib. 14» cap. 9, refert priniumStc- 
phani reliquias Constaiitiiiopoliin deportaut sub Consianllno , tum addit partem quamdam ejus reliquiaruui ,. 
quu! occultala forsitan et relicta erat in Palaestina , a Liiciano postea deteciam divina revelaiione. Caetermu 
subsequentis scripturae falsitatem produnt plurima , qu» cum temporuro bisloria pugnant. Dicituv StepbanL 
loculus iii oratorio per Aleiandmm exstructo i positus consulatu Gonstamiiii Augusli dccies : » at Constan- 
tinus Imperator octies tanturo consul in Fastis coiisignatur. Cyrilius , qui hic nominatur epificopos Jero90ly>- 
mitanos , non sub Constantino suscepit episcopatum , sed sub Constaniio , annis certe multis post mortcm 
Eusebii episcopi, qui Ettsebius nihilominus Constantinopoli sedere et Stepbaiii corpus excipere riiigiiur. 



wtmm 



EPISTOLA 

AllIASTASn AD UUNDUIfUn, 

DE SCRIPTURA TRANSLATIONIS PROTOMARTYRIS STEPHANI, QUAM E GRMCO IN. 

LATINUM VERTIT. 



Landulco egregio et Deo dipno episcopo Capuano^ 
A.^ASTAsius exiguus Aposlohcw * bibliothecarius , m 
Domino salutem. 

i, Quta sancta Ecclesia, cui Venerabilitas tua 
preesse decenler agnoscitiir, beati Stephani reliquiis 
et meinoria celebris et insignis habetur, ac per boc 
niagno erga ejus reverentinm Sanclitas tua flagrat 
afrectu ; ralum duxi , |)encs Mantuanam urbem Sedis 
apostolic» legatiouis apud Auguslos explenda * causa 
dt^iiens, Translationem ipsius sacri corporis gra^oe 
coiiscriptam , ac ex impruviso delalam , latineque 
niisqiiam a me ante prorsns inventam , romano dare 
sernioni , tuseque piae destinare deyotioni : quaienus 
per lioc et oiiositatis a me rancor excluderelur, et 
latinitas tantorum miraculorum co(^nilione miiiime 
fraudaretiir. Accidit autem , ut etiam super hoc a 

* supple, Sedis, 

* Furie, explendas. 



pnrfat» urbis incolis obnixe rogarer , eo qu(u\ iQle 
biijus martyris babeatiir tenii>luin , honciita qu.'ilitalo 
constnictuiii. 

2. Suscipe itaque hoc opuscuhim, et mira qiiae pri* 
miis Christi Domini Mariyr atque Diaconus posi 
transitum gessit , quxque forle hactenus Ignomsii , 
coinperieiis, laudes auetori dignas repende : diemque 
aniiiversarium , mei quoaue iinn iromemor, iii hujiift 
mirahilis translationis celebralionem solemniter age. 
Sed qiioniam luiic temporis ihideni positus sermonem 
nihiiominus quem de virgiaitate super Anna et Si* 
ineone, imoquem de tribus professionibiis Amphilo- 
chiiis iconii praesiil habuerat, iiiterpretatus suiu, el 
huiic quoque ciim memorato simiil opusculo Saiicli* 
rooniae tua) niittere procuravi. Spirituali qnippe nil 
fere commodius duxi, quam spiritualia ofVercBda. 
Beaiitiido tua in aetemum valeat mei memor, irope* 
trnntibus Dci scdes oratiooibua suis. 



■r 



SCRIPTURA 



TRANSLATIONE SANCTI STEPIIANI 

DE JERUSALEM in urbem byzantium. 



1. Kactiim csi, chm essct reconditiim corpiis sancti der qiiidam senatoruro posulsset In anlmo suo con- 
Slephani primi niariyris Jerosolytnis iii sancu Sioii , struere oratoriam domum sancfi Stephani. Qiio per- 
iB dicbus Joaiinis cpiscopi Jerosolymiuni» ut Aleian- ado, deprecatus est mulium loannem eiuscopum. iii 



Slf 



APPEMDIX. 



SM 



eoiuieret oorpus Fancti marlyris Slepltaiii iii eodem 
onitiirio. Tiiiic ergo episcopus posuii loctihim , et 
tiiiiliim ckivts connxit roriiisocus , mense dcccmbri » 
i\Ui quarta decima, indiclione quint:i \ consiilalu do- 
iiiini iiosiri iniperatoris Coiislamiiii Aitgiisli dccies. 
Itaf|iic posl annos qiiiiique iii inflnnil:ilem incidciis 
Alexaiider senalor, le.Ntaiiieiitiim fecit simcke £ccle- 
sia; ei pauperibus aUjuc conjugi siix Jiilinna;, adju- 
rans Jnaiincm eiViscopuni pcr Dumimiiii nostrum 
Jesiim Cliristum , Ut post obiium , inquit , ineum fiat 
loculos per^icus, et locate me juxta sancti protuiii:ir- 
tyris Stepb:ini tumiilum : nam et donium ejiis ifdiH- 
cnyi e\ niea subsiantia. Quo dicio dormivit in nace. 
Postera vcro die vcniens episcopus ii: a ciiin iiiulii- 
tiidiiic popuii , susiulit euni, et posuit juxta sanctuni 
Ste|»liaiiiini proioiiiartyrem. 

2. Vosi o<!to autcm annos Juliana iixor ejuscogi- 
tans et esse bonum existimaiis , voiuit corpus viri 
tollere, ac deferre Byzantium In propriam possessio- 
nem. V.i boc consiliala , profecta est ad Cyrillum Je- 
rosolymilanum cpiscopum, et dixit ei : Quia viri niei 
corptis volo portare Byzantium in meam posscssio- 
iieni. Qui dixit ei : Non possiim boc racerc, et popii- 
liini contitrbare. Tuiic Juliana plorans, abiit indo- 
iiiuin suain, el faciens litieras misit ad patrem suum * 
Byzantii posilum , scribeits ita : c Propna fllia tua 
Juliana , patri meo iu Doinino sabttem. Decentes ' 
bonores oiTcro ^ et rogo pra^st^s mibi quo a te susci- 
piar. Nain non dicta verbis blaiidis replela , sed coe- 
lesti mysierio niintiaia, neque compositam verbis 
rbeioricis suadelam circumfercntia, sed preces dirigo 
ad palrein ineum et dominum, quoninm vim paiiora 
principibiis iit vidua, c:iusa nuptiarum. Accctera ergo 
iit (iat Sacra , et mittaiur a magno imperatore 
ConsUiiitiiio \ Cyrillo episcopo Jerosolymilano , ut 
veiiiam et ipsa, marilique mci corpus aflerain ad 
possessioiiem meam. t At ille accipiens Sacram a 
inagno imperatorc Conbtaniino, inisit cain Cyrillo 
episcopo Jcrosolymis. 

5. liaque Sacram episcopns legens, et contradicere 

non valens, adduxit mulieretn, ct dixit ei : Quomodo 

possunius hoc facere, cum nesciam qui sit loculus 

sancti primi martyris Stepbaiii , et qtti mariti lui ? 

Scd vadens prabpara qiue itineri necessaria suiit, et 

indica mibi. Qttoi , pra^paraiis his qu:e itincri con- 

grunnt. perrex^tadepiscopum inecclesia. Advespera- 

sceiile autem proriindius descenderutii in oraiorium , 

iibi jaceb:it lipsaniim Sancii : et aperienlcs posiiio- 

nem, inveneriiiit lociilos duos. Et dixit episcopus 

iiiulieri : Non novi qiii sit loculus saiicti protoinarty- 

ris Stcpbani, ct qiti inariti lui. Cui mulier : Ego, 

inquit, tiovi qui sit loculus viri tnei, qiioniatn ego 

frci eutn. Tunc episcopus audiens h;rc, jussit ei tol- 

lcre qiieni nosset. El iinpctii abiens aroplexata est 

li|>saiiutii saiicti Slcphnni , cxisilmnns esse mariti sui 

corpiis. Et ar-cipiens posuit illitd in lecticam. Et vn- 

Icdicctis episcopo , ibat itinere suo gaudens. El p«T 

loiatii uoctein bymnus factus est iii via , ct odor iiii- 

giienli 8ua\itate referli spirabat. Porro spiritus im- 

mutidi ckimabant diceiites : V.x nobis , quia proto- 

inartyr Stcphaniis traiisit , diro nos verbcrans igne. 

Miilier autem iii vebtculo stio sedcbat , et piieri am • 

biibiliaiit coram leclica , et r>rmidabaiit dicciiles : 

Quid est quod accidit tiobis, quia spiritus clamant dc 

saiicto Slephano? Puta.Niic ip»ius est boecorpu8,et 

iios nesGimns ? Multiludo enim Angdorum anie lecti- 

c:)in canitnt bymnum. Sed quid facicnius, domina 

iiosira? Portisan non est viii lui corpus, sed sancti 

protomariyris Slepbani. Tiinc illa his auditis , flens 

taccbat. Pnecepitque pueris ueiuuii diccrc quo! sibi 

* Ita Floriaceosis roanuscriptas. At codex Joannis i:lim- 
merii qui hanc scripturam priiims vulgavit, aliique postea 
edili habeot, indicUone u. Ei intra, ttaque post amm ii. 

* Sic Floriaceiisis codex.Ediii vero, ad preibijterum, 

* IQ Floriaceosi Ms., mcentot, 

^ Floriaceusjs Bls. hoc loa>, i<mMUmtio ; sed mox inlra 
lunet, cmUoHuno. 



apparueranl in itinere: Scd si quis interrogftverit, ia- 
qiiit, in civitate aut in regione cujus sit ha?c lectic», 
dicite : Quia mariti dominje noslrae est , ct vailit 
Byz:intiuin. In eadem vero nocte transivimiis roaii- 
siones tres. Porro inierdiii qiiiesceiitibus , el sero 
incedcntibus nobis, spiritiis profunda nocte damabant 
dicenies : Trausit is qui flagellat nos ; non possumiis 
ferre viriutein sancti corporis, quia i^nis est, et acri- 
ter tios consimriit : iion sustinentes viin snncti protiH 
inartyris Stephani. Sanitates autem et virtutes lic- 
baiit mul!:c in via. 

4. Porro pcrvenimus Ascalonem maritimam, et iii- 
veiiimus nnvim euntem Byzantiiun, convocaloque lura- 
clero . mulier dodit ei qninquagiiila aureos , dicens : 
Quia secretum habeo tibi enarrare, et iie coiitradicas 
milii. Lnculum hal)eo dcporlaiidum Byzaniium, qnem 
salvum fcrre prociira, ct habebis mercedem ab omiii- 
poteiiti Deo. Qui dixit ei : Nolo coiilradicere dtmiin»: 
me:c, quia magnus tecum est protomartyr Stephanus, 
et in ipso est vita mea et spes mea , quia viderunt 
oculi niei gloriosissima hodie. Venl ergo, domina mea, 
et adscende navim. Navigaturi enim sumus cum vir- 
tute Dei et sancti corporis. Tunc introeuniibns omni- 
bus iii navim , solula est a terra venlo prospcro. Et 
venientes in mediitm pelagi,subito lempestas facia est, 
it:i ut fluctus exaliarentur super armamenia navis. Et 
mnri forliter fluctuante , inctu detenli surgentesque 
omiies adoraverunt snnctnm corpos. Cum autem plo- 
rarcnt et flerent , repcnte sereniias magtia exorta est 
in mari, et apparuit eis sanctus protomarlyrSt4^phanus 
dicens : Ego sum , nolite timere. Quod eo tliceine , 
cessavit veiitus, et facia csttranquiHitas magna (Matih. 
viii, 26). Mane aitlein facio venimus ad aiigusta Cha- 
lanlis propter principcni Aiigustum ^ Subiio auiem 
ternn iiiOlus fnctiis est iii loco illo , ila ui coinmuve- 
rentitr funilamenta tcrra^, donec pcrlansiit navis ^n- 
cti protomartyris Slephani ; el tunc quievit tcrra qu» 
inovebatur. D<einones aulem clamabant adversus prin- 
ci|)em diccnlcs : Impiissime princeps, qiiare non in- 
ceiidisti navim qusc transivit illuc, sed tfimisisti illam 
Iransire coiitra nos? Ipsa enim navis fecit terne mc 
tuin. Princeps vero boc uiidito, misit dromones r|uiii- 
qite ad cumprchendendnm et incendendam navim. 
Dromonibus autem |)crveiiientibus ad navim, angelus 
exiens de navi percussit dromones, et submersit eos. 
Ei factiim est gaitdium magnum in navi , qnia Deus 
erat cum illis. Navigantes iiaque iribiis diebus , loti- 
dcinque noclibus , veiiimus Chalcedonem, et dimissa 
esi navis in portit. Fncientibits autem nohis illic dies 
quinque, quoquot habcbant dsemonia, veniebant circa 
marevexali clamanles : Servus Dei venit, qui lapid:i- 
lus est ab iniquis JuiKris. Et gratia sancti Stephani 
spiritiis clamabant : V:r nobis,quia comburit nosacn- 
ter : qiio fugiemus niinas cjus terribiles? Porro e\ic- 
bani airociter ab hominibus repulsi, tnnqiiam ab ignc : 
et qnotqiini habcbant inGrmos, fcrebant eos exira 
marc, cl omnes salvi fiebant virtute sancli Proiomar- 
tyris. Prxterea inde moti venimiis Sosas. Aiidiens au- 
lciii pene toia civiias currebat transiens, ChristiaDis 
quidcin gnudentibus, Paganis aulem tristantibus. Kt 
iiide profecii rursus iiropicr turbam qua; in circuiiu 
crnl, venimus civiiaiom Stnurium '. 

5. Cognilo aulem hoc hlusebius episcopus Conslan- 
linopoleos de Corporc protomartyris Stephani, et quta 
ti»ta Christianoriini miiltitudo niota erat, ad videniiain 
viriiitem sancli corporis, cursim perrexit ad imp<>ni- 
torem Constantinum ', ei nunliavit ei de corpore san- 
cii Slephani. Imperator aulem sciscilabatiir quaiiicr 
vcncrit ab Jcn^solymis corpus , et quis essei qiii hoc 
dciiilerat. Qui adduxeruiit ei niulierem , dicentcs : 
Doiiiiiie Imperator, bxc esl quue attulit corpus s^tncti 

^ Sic vetns codex. At editi, Mane autem fado vexdnm ai 
angusia catanies^ propter prtncipem 4ugu$ti. 

* ediii, rmimtit. At uss., ^lattrtum. 

s velus codex hoc iteruni loco, comtaniium. venim Ku* 
scbius, de quosupra, non Goastaulio, scd (.onsuiatiuo iia 
leraote ftut cpiscotius Gonstaatinopolitanas. 



m 



EPISTOLA SEVERI. 



m 



Prolomariyris. Impcrator Tefo dixit ad eam : Quo« 
modo nuulisti corpus sancti Slephani ? dic mlhi veri- 
tatem. Qiiae dixit : Domine Imperator, vir meus ipse 
aedtflcavit Jerosolymis onitorium sanctl Siephani « et 
ipse una cum episcopo Joanne recondivil sanctum Sle* 
plianum. Post annos autem alifiuot mortuus est vir 
mens, deposito testamento apud episcopum Jotmnem 
dicens : Post fincm meum ponite me prope prinium 
niaityrem Stephanum. Et ita factuin est. Impcrntor 
aulem dixit : Qnoinodo ergo illud huc deiulisti ? Qii:c 
ait : Dominelnipenitor,vim patiensa principibus, sic- 
uti vidua, et nolens alteri viro copnlari, iiuntiavi pa- 
tri meo, quia huc volovenire ct afferre viri iiiei corpus 
ad possessionem meam. Tunc audieiis hoc pater 
meiis ^ , accepit Sacram ab imperio vestro , et misit 
hanc mibi et episcopo, ut tollerem corptis viri mei. 
Descendens itaqiie noctu cum Gyrillo episcopo, exi- 
stimavi tollere viri mei corpus, ei luli sancti Ssephaiii. 
Dedit autem Imperaiorl etiain Sacram. Imperaior au- 
tem cum legeret, recognovii suam ipsius maiiuin. Tunc 
mulier respondens dixitlin^teratori : Domine Impera- 
tor, polestaiem habes corporis mei ; anlmx vero Deus, 
qiii facit mirabilia in ccelo et iii lerra. Qnod si non 
credis, domine , mitie ad navim Hebr.-eiim , nbi jacet 
loculus Sancti, in quo etiam tiiuliis esi afflxus, scri- 
pliis hebraicis litteris, et legens eas cognosces certilu- 
dinem. Imperator vero , vocato Hei)rco , adjiiravit 
euni per legem ipsius dicens : Vade, et vide qiiid srri* 
ptuin sit* Abieiis itaqiie Hebrxus cum duobus proie- 
eloribus,etlegens dixit: Magnum spcclacnluiii hoc est. 
Protectores vero dixerunt : Quod spectaciilinn est ? 
dic nobis. Hebrteus autem dixit : Quia proiofiiartyr 
Stephaiius est, cl iii ipso vila iiiea ci spcs mea *, qiiia 

I Jdem oodex, Tunc audiens meus donwius^ eic. 
* In veteri oodice nou habeiur, et in ipso vita mea et ipes 
tnea. 



viderunt ociili mei gloriosissima htulie. Tttnq^vcnieii- 
tes protectores iiuntiaverunt Imperatori , qiiia proto- 
niartyr Stephnnns esl. Kt gavtsiis est valde, bt convo- 
cansfciisebium episcftpuin dicitei : Vade ad navim ciiin 
miiltitiidine populi, et rgo mittam plaiistnim, et fcrtO' 
mihi hiculitm in palatiiim. 

6. Ivit ergo episcopns, et omiiis populus ciim cerei& 
cucnrrit. At vcro episcopus desceiideiis iii navini, tu- 
lit loailiim : et posito in carnica festinavit in pala* 
tium. Miil:e aiitein incedel»ani , tr.ict:e violenler ^h 
Aiigelis. £t vcnientes in lociini qui dicilue Coiisfan* 
liiiiaiius, steteruni, et ulteriiis non valebatit traiisire. 
Perculiebant -ergo atiimaniia. Una «iitem eariim per 
angelicim virtutem humana voce locula est corain 
omni popiilo dicens : Qiiid percutitis facies nostras f 
Hic oporiet eum recondi iii loco hoe. Nolite ergo la- 
borare omnino : aiioquin signa et prodigia habetis vi- 
dere. Episcopiis vero tremefactiis et tormentum non. 
susiinens , nun:iavit Imperaldri : Quia non possiim 
affcrre corpus Sancti. Audiens autem hoc impcrator,. 
tristatus est, et misit alia duodecim animalia, ut tni- 
herent carrucam. El i|>8a qiioque shniliter steterunt 
proptervim Angelorum, et iion vahienjnt movere car- 
rucam. Tunc episcopus * exclamavit dicens : Dnus es». 
Deus oninipotens, qni faeis niirabilia soliis {PsaL lxxi, 
18) supcr sanclum protomnrtyrem tiiumStephaiiuiii,; 
qui mariyriuiii passus cst pro noiohie Hio. Da ergo 
nobis graliam el misoricordiam , per oraliones et iii- 
tcrcessiones saiicli Protomartyris. Tuiic cpiscopmi: 
tulit h)culuin a carriica, ct loc:ivit eniii faciciis orato- 
riuiii ejus per inenses qninqnc, in qiio ei posiiit hicii- 
liini cum otnni cautelu. Sanitaies autem et virttites 
factac sunt super inflrmos in diebiis illis , in gloriam 
Patris et Pitii et Spiritus sancti, cui est honor et im- 
perium iii saecula s:rcuh>rum. Amen. 

^ in Floriacensi codlce, populut. 



EPISTOLA 

SEVERI AD OnNEm EGCXESIAH, 

DE VIRTDTIBUS AD JUDiEORUM CONVERSIONEM IN MINORICENSI INSULA FACTIS 

IN PRiESENTIA RELIQUIARUM SANCTI STEPHANI («). 



Saiictissimh ac beatissimis domims, Episcopis^ Preslnf* 
teris^ Diacombut, et universce fratemitati totius orbis 
terrarum , Sevebus episcoptis misericordia Dei indi- 
gens et omnium ultimus, in Christo Redemplorenostro 
asternam satutem. 

1. Cum Dei opera revelare et confileri honoriflcum 
e<%se Raphael arcliangelus moufat ( Tob. xii, 20) ; pro- 
fccto silcre vel celare opera Chrisli perirulosutn est. 
tii qitibus tamen adnumerandis major est gratia , si 
communi ei simplici sermone referaniur. Celaltir enim 
qiiodanimodo speciosissima Dulchritudo virtiitiSy si 
ahundanliori eloqiiio circumdata fuerit atqiie fucaui. 
Qii:ipropter cgo qtioque magnalia , qux npud nosChri- 
.ftttis operaius est , noii composito , sed veridico ser- 
iiioiic referre aggredior. 

i. Insula Minorica , una ex Balearihus insulis esf, 
quarum nomen cunctis popiilis , sa^cularium quoque 
Muctorum littcris pervulgatiim cst. Il;rc intcr Mauri- 
taniam Oesareensem et llispaniam mcdio propemo- 
diim xquoris spaiio sita , aiigusiis admodum terminis 
clauditiir, longiiudincm Irigiiila, latiliidiiiem vero tria 
millia passuutn habens. Qux' nimc idcirco commemo- 
ravi, ut agnosci possit, conteniplibiiia mundi a Domiiio 
non soluin in hominibus , sed etiam in locis eligi ( I 

(a) citalur iofra, io iibro primodeXiraculisS. Stepbani, 
cap. i. 



Cor. 1, 27). In hac iiaque insula, qna» omnium terrariim, 
parvitate, aridilale, asperilate postreina esl, diio parva 
oppida, quibusa Poenisiiidita nomina. e regione fuii- 
daia sunt : Jammona ad occ:isum , Mago<ia ad orien- 
tcm spectat. In his mihi omnium mortaliiim ultiiiio 
niiper sacerdotalis offlcii pondiis impositum est. Sed 
Jainmon:i antiqiium a Deo muniis etiam nunc retinei. 
nt Judnpi habitare in ea ncquaqiiam possinl. MuU 
los siquidem id temere aiideiiies, aut a^gritiidine 
preventos, aut repulsos, aut roorle subiUnea cx- 
«linctos, aut etiam fulmine irucidatos tradit vetu- 
stas : adee ut celebris hujuH rei fama ipsis qiioque Jii- 
d:eis, neld ultra temere audeanl, metum fecerit. Ncc 
hoc fide indignum duciiiiiis« ciim etiam Inpos, vulpca- 
que, et omnia noxla aniinalia deesse videamiit : cutn 
e:irum qiiae ad vescendiim bonne snnt, feraruni copin 
magiia sit. Illiid etiam niagis mirum esl, quod colubri 
ct scorpiones sunt qiiamphirimi. sed amiserunt omninc 
imcentU violenliam. Cuiii igiiur Jammonam nullus Ji»- 
du^orum,qiii lupis acvulpibiisferiUle atque nequilia 
inerilo comparsmtur, ne hospitii quidem jure accedere 
audeat; Magona tantum veluti colubris et scorpioni- 
hus, ut tradebatur, fervebat, ut quotidie ab bis Chrisli 
Ecclosia mordereiur. Sed antiquum illud benetlcium 
carnale, iiiipernobis spirituale renovatum est; ut illa. 
sirut scriptuin est, generatio viperanim (Lmc. iii, 7), 
qux veneiiatis iaibus saeviebat , (ubiio wm f irtul^ 



m 



APPIlNDIX. 



m 



compalsa mortiroriiin illiid vinis incrediiliuiiis abje- 
ceriL 

3. Nainqiie diebiis pene islis, quibus ego lanti sa- 
cenlmii noiiien, licet iiidigiius, adiuuussiim, preshyler 
qiiidam (a) sanctiiale prascipuus a jerosolyma veniens, 
MagonoB iion lon^o tempore moratus esl : qui post- 
quaiii iraiisvehi ad llispanias, sicul desiderabat, iie- 
quivjl (b) , remeare ad Africain denuo statuit : tuiic 
beati Stcphani rcli(|uias , quae nuper revelatae suiit , 
euin ad llispanias portare constituisset , ipsas , siiie 
dubio Marlyre inspirante, in niemorati oppidi ecciesia 
collocavit. Qiio faclo, pniliniis ille ignis, quem Domi- 
nus vcnlt mittere in lerram ct qiiem valdc arderccupil 
{Luc, XII, i9), cliaritate ejiis accensuscst. Staiim siqui- 
dem lepor noster iiicaluity et factum cst cor nostrum, 
sicut scripium cst, ardens in via ( Id. xxiv, 32). Tuiic 
enim ille in fide jam ardeluit zeius, tunc spesalvandas 
multitudinb eri^ebal. Denique statiiii iiitercisa suiit 
etiain salutationis ofQcia , ct Don soluin ramiliaritaiis 
consiietudodivulsa, sedeiiamnoxia invetcrataespecifs 
ctiariiatis ad odiuni lemporale, scd pro a^ieriiai saluiis 
aniore iransbia est. In omnihus platels adversiis Ju- 
d:vo8 piigiia: Legis , in omnibiis domibus fldei pnclia 
gercbai>tiir. 

4. Judxoruro populus maximc cujusdam Theodori 
auctoriiate et potentia nitebalur, qui iion sotum iiiiiT 
Jiidasos, vcrum ctiam inter Chrislianos ejusdem oppidi 
et censu et honore saeculi pra^cipuus erat , siquidcm 
apud illos Legis doctor , et ( ut ipsorum utar verbo ) 
pater patnim Tuit : in civitate autem cunclis curi» 
muniis exsoiulus, et defensor jam exstiterat, el jam 
iiiiiiC pairooiis iiiunicipium hntiehat, Christiani auiem 
ul corde , ita ciiain et virihus hiimiles , sed verilaiis 
robore superiores , patroni Siophnni p;iirocinium de- 
piecabaulur : donec utrique ex*:rcitu8, cuiii jam dicm 
ccrtaminis condixissent, datis tunc indiiciis discesse« 
riiiit, Jud;eis id magnopere exspociantibus, iit scilicct 
Theodurus, in cujus se omnis synagoga viribus accii- 
nahat.ex Majoricensi insiila revcricrelur, ad qiiam 
forlc visenda' possessionis gralia perroxerai. t^iii <|ui«> 
deiii slalini ul ad ouiii inis-a legalio esi , rcmcans , 
aiictoritntc sua mulios lerruit; sed non exslinxii, sed 
coiist»pivit eonientionis incendium : majore siquidem 
iliico cxardcscetis violenlia , etiam vicinum oppiilum 
fHlei Annniia corripuit. Ei ut illud Salomonisiuiplere- 
tiir , Frater frntrem adjuvans exaltabitur sicut rivitai 
firmaetuUa \Prov. xviii, 19) ; statiicrunt mulli fa- 
niiiii Chrisli , laborcm itincris iniiiiine recusantes , 
cunclas animi vires hiiic bello iradere. 

5. Pendente igitur prselio, nos quidem qualia prc- 
paraverimus arma , subditum huic epistolae Comino- 
niioriiim probat : qiiod quidem non pro quoruiiidam 
instriictlone edi voluimtis (quippe qui ea penitusege- 
niiis, et qiiam a Bcatitiidine vestra magis speramus ), 
sed ut aniinadverti possit , non minimam nos sollici- 
tudiiiem seciindum inodiilum possibilitaiis nostnesus- 
cepti habuisse ceriaminis : Christum vero , cujus re* 
gnum non in sermone , sed in viriute est , nobis ne 
verbum quidem prorerenlibus, suis umnia viribus con- 
summaase, et absque ullo sudore certamiiiis exercitui 
auo hanc, quam iiemo aut optare audebat, aut sperare 
poterat, victoriam concessissc. Judjei igiiur exemplis 
se Machabaci teinporis exhortantes , nioriem quoi|ue 
pro defendeudis lcgilimis suis desiderabanl. liaque 
non soium libros revolvere , sed eiiam saxa , sudes , 

}*acuta, omniaque telorum genera ad synagogam coii- 
erre coBpere , ut Christianorum acieiii virtiiie sancti 
Spiritus munitam (si ita res poscerei), etiam corporis 
viribus propulsarent. 

6. Interea duni hi apparatus gorcrentiir, magnr>- 
que altrinsecus studio fuiurinn insiituiiur bellum , 
iitrinqiie exercitus inenarrabilibiis et ahsoiuiissiiitis 
soinniis conimoventur, quoruni si nutlnui penitiis fa- 



!!l 



Orrsius. 

Kr^t cniin flispaQia ohscssa hoc tcmrore a UoUiis. 
Biironlu6 ad aonttni 418. 



cerem mentionem, non minimam videbor partero di- 
vin»! gloria' operuisse. Sic enini sancti apostf»li,Paiiii 
somiiinin Lucas sacrae historiae iiiserait, dicens» Tinim 
Maccdonein astitisse in visione noctis, oraniem ot ad- 
jiivaretur ab eo; et hac Apostoluro visioiie prjeuioiii- 
tum , ilineris alio destinati cursum ad Maeedouiam 
converiisse ( A<:l. xvi, 9, 10). Quanlo itaipe Doniiui 
nostri Jesii Christi major est gloria , quod id miDiinis 
atqiic indignis famulis revelare dignatus esl , qoud 
eiiam beato Apostoio demonslratum Scriptura celare 
iioluil ? Igitur brevitatis causa , ne Bcatiludini vestne 
fastidium forlasse gignaliir, duo tantum soiunia ia- 
^eram. 

7. Apud nos devota qusedam religiosissima, noniine 
Thcodora , qiiae et yirginitate corporis , et rcligione 
proposili,et nominis iiiterpretatione lypum ponare Ec* 
clesite mcreretur, vidit iti visione noctis viduam quam- 
daiii nobilissimain , ad mct qui nou pro inerilo, sed 
pro divini muiieris largiiate sacerdolio fungor, inser- 
Uis * litlcras p^jr se icisisse*, quibus niihi cunctos agros 
suos ad seininaiidum suppliciter offerret. Simili etiam 
somiiio me quoque ultiniiim peccatorum ad seniioan* 
dum praecingere et cornmonere digiiatiis est. Yidiia 
eniin qiiacdam aliera nobilissima, quam synagogse spe- 
ciem babuisse non dnbiuin est, me ut agros suos in- 
culttis susciperem, eosque, quando tenipus sciiiCDtis 
urgeret, dil.gcntercxcoierem, deprecabatur. Quae«*st 
autcin altera nohilissima vidua, nisi itla qoie Chrisium 
unpie perinicndo, semeiipsam crudelissinie vidiiavit? 
Hocsomniuiii ulrius(|ue uiiuin est. Ante triginla feriDe» 
qiiani inipteretur, dies, et vidisse nos. et licet ahsolu- 
tioneiii ejiis igiiorareinus , tamen fratribiis indicasse 
maniresiuni est. 

8. Apud Jiid:cos qnoqiic miro divinoe dtspensatinnis 
ordine, iit et nonilnis Theodori ct ofQcii roei in ono ho- 
inine societas conveniret. Theodorns qiii suinmus sa- 
cerdos perfidi popnli crat, somnium quod viderat, non 
solum Jud:t!i8, sed etiam propinquae ciiidam mairifa' 
milias primariaB ipsius civilalis, niuliisque ctiam ahis 
CIiristianis,anle non parviuu quam adimplereturteiii» 
pus, his serinonihtis propalavit. Etinti mihi , inquii, 
in synagogam , duodeciin viri manus obvias oblule- 
runt, dicentes : Quo vadis? Leo itlic cst. Cum ergo 
audito leonis nomiiie irepidare coepissem , locum la- 
meii, dum fusam paro, unde introspiscfrem , reperi, 
et vidi nionachos illic inira suaviiate psallentes. Major 
inihi pavor illico adjectus est, et nisi iii ctijusdam no« 
niine Ruben ingressus fuissem domum, et iiide ad ma- 
Irein propin<|uain ciirsii pra>cipiti convolassem, iicqua- 
qiiam curain morliferi tcrroris evasissem. Illa roe 
exanimein sinu suo confuvens , a discrimine pariuir 
ei a metu eripuit. Uoc ejus somnioro valde darum est, 
et interpretatione noii indigei. Quis eiiim leo, nisi ille 
de tribu Juda radix David {Apoc, v, 5)? qiL-e pmpin- 
qiia illa, nisi de qua scriptum est, Vna eu ffropinqua wea 
( Caniic, vi, 8 ) ? Illud ergo solum vidcbaiur obscurumi 
quod iii doiniim Ruben Jtidxi, a leone cum terrcre- 
lur, ingressus est : quod quidein nobis postiiioduiii ab 
ipso leone qui terruil, ul salvai^et, evidentissimeexpo« 
situm est : quod deliinc suo explicabimus loeo. Nuiie 
autem c(Bpt:c rei ordinem proseqiiar. 

9. E)x Jaminoiiciisi civitale ad profcctionem fnmti- 
lorum Cliristi multitudo convenit, qiinR in ipso oppido 
putahatur consistere ; tantaque dinicilliini itineris la- 
oorcm alacriuitc confccit, ut tnginui inillia passuiim 
jucundius iransvolaret, quaiu si ad suburbaimm ali- 

J|Uod amoenissimum ad convivia epulaturi vocarentiir. 
giliir Magonaiii pervcnimiis. Staliiii roissis clericis, 
adveiitum meuin Juda^is nuntiavi, et ut ad ecclesiam 
sanctatii accedere dignareiitur, poposci. Illi auiem 
ini'pinatum nobis nuiitium remiltentes, mandaverunt 
ccclesiam sihi (uc, credo, pollucreniur) ingredi die 
eadeni nfm oportere : esse eniin dtem sabbati, cujus 
restiviiaiein suis illi acttbus comipissiNit. Unrsumegu 

t Forte, vucnpfitt. 
• Alias, preenmim* 



m 



EPISTOU SEVERI. 



expetivi, iit me ad s]rnagogam, si malleni» opperiren- 
tur ; quandoquidem ingressus ecclesia) polluiio vidc* 
retur : non utique eos a nobis in die fcsti fabbati ad 
opus servile compelli ; futunim nuiem bonestissimiim 
de lege conAictum, nec excilandas lites et fabulas esse 
inisrendas ; aut si non nsiute ceriameu fugerent, et 
sintplicem aiferrent excusationem, oslenderent pr;e« 
ceptum, qiio in eo die sermoiiem conferre probibi- 
tuin sit. Ad baec cum illi in omnibus coiitradiciionem 
obstinalissimam retulissent, tandem illius leonis ler* 
rore compulsi, ad domiim iii quam hospilio accesse- 
ram, confluxerunt. ibi ego : Qu;bso, inquam^ fratres, 
qiiare quasi adversus lairones, prxsertiin in civitate 
nomanis legibas siibdita, acervos saxonnn nmninqiie 
armoruin genera congregastis? Nos acqnirere ciipiinus, 
vos perdeie desJUeratis. Non esi, quaiituni arbitror, 
xquum ut tam vwria lite alterutrtim laboronius : \os 
vero, ut video, si.itis nostrum sanguinem, nos vcro 
vestram salutem. Ad bxc illi naiilulum territi, ii^a- 
▼ere factum ; nostris afrmnantiDiis ita se liabere etiam 
cum jurcjurando renitebantur. Tunc ego, ut nodiini 
coeptue contcDtionis absrinderein : Ubi re<^, ini|iiain« 
oculis probari poiest, juratione quid opiis est? Ea* 
inub isihir ad synagogam, et ulrum pro viti*» an veri* 
tate vestra niialur asseriio, vobismetipsis lesiantibiis 
comprobabiiur. 

10. Pergere igitiir ad synagogam coppiinus , et 
byiniiiini Christo per plateam ex iiiultitudine laslitiae 
canebamus. Psalmus autem, quem inira juciiiKlitaie 
ctiam a Jiid:coruin populis decintabatiir, liic fiiil • 
Periit memoria eorum cum $trepilu , et Dominus in 
aHernum pernmnel (Psal. ix, 7, 8). Sed anlequani ad 
syiiiigogain perveniremus, qu;edain Judai.e inulieres 
(oidiiiaiioiie credo Dei), audaciain pr;rsumeiiies, ut 
scilicet nostronini lenitas iiiciliuelur, hipides iii iios 
cx superiorc loco imnianissinios jaclare cosperiint : 

3ui,miruni dictii, cum supcr coirerlissimani iiiultitu- 
iiiem grandiiiis iiistar descenderent, iieminein no- 
siroriim, iion solum iciu, sed nec tnctii quidem vexa- 
vere* ilic agnis siiis leo ille terriliilis maiisuetudinem 
l>auliiluin ahsiulit : omiies siquidem, reciaiuaniibus 
noliis, saxn coriipiunt, el p:)sloris coininohiiioiic posi- 
h.<bitn, ciira uiiuni polius consilium cuiictis zelus 
j oiius Chrisii, quain ira suggererei, lupos cornibus 
iiiipetendos cen^iueruiil : quuiuvis hoc illius qui solus 
boiius paslor est, nutu fnctiiin esse nulli diibium sit. 
L)enique ne cruentain gregi suo videretur pr.BSiitisse 
victoriam , nemo Jud;eoruni se conlacium s:iliein 
fuisse, ne pro invidia quidem, ul mos est, simuiavit. 
Saiie quoniam omnimodis debemus vitare menda- 
ciuin, unus ex omni Christianoruin nuniero inventus 
cst, qui cum Acham illi siinilis esse vellet, qui sub 
JesuNave de anathemaie spolia concupivii(Josttevii). 
Nnni serviis ciijusdain Christinni soliis, duiii ali(|uid a 
synagoga diriperc roiicupiscil, iii Inpiiiem ofleiisionis 
incmrit. Uuitlnni vero iioslrorum , qiiasi adversus 
Judaeum, lapidem injecit ; qui capiti ejus illisus, ut 
capitis sui, id est Christi, iiieininisset, ndmonuit : 
quod vulnus licet periciilosum fuerit, tainen ct illuin 
rapinsQ suae coiiri|#ri concupiscenliam compulit, et 
cunctos ne similitcr laberentur, prxsi^nti terriiit ul- 
tione. Igltur posiquam Judxis cedeniibus synagoga 
potiti sumus, nulliis ex ea quidquam, non dico abs- 
tiilit, sed nec cogitavit diripere. Omnia ejus orna« 
nienia, cxceptis libris alqiie argenlo cum ipso pariete, 
igiiis ahsuinpsit. Libros sancios, ne apud Jiid.iHis in« 
juriaiu paterentur, sustulimus; argentuiii vero, iie 
vel de prxda nostra, vel de suo dispendio querereii- 
tur, ipsis reddidimus. Evcrsa ita({ue cunctis Judx^is 
stiipemihus synagoga, ad ecclesiam cum hymnis per- 
rexiiniis, et auciori victoriae nostne gratias referen- 
tes, efTusis precibus poscebamus, ut vera perfldiae 
antra Doiiiinus expugnaret, et teiiebrosorum pecto- 
rum iiiHdelius coargueretur a kimine. 

ii. Kubeii quidani Judaeus a [>omino, ut primoge- 
nitus omniuni constitiieretur, est electus. Nain cla- 
luore aanctis&imu IxtiflcaQS corda multorum, absolvi 



se a vinculis Judaic» superfttitionis deprecabatur : 
siatimque primitivus Jacob factus, signuiii ftaiuUre 
suscepit, el inde nostris lateribus atque consiliis iti- 
h.Trens, obstinatissimam cunctorum duritiem nobis- 
ciim increpat* Triduum, ni fallor, emensum e^t, ex 
quo iiostri in oratione, et Juduii in perfidia persli- 
tere. Post Iwc venit Theodonis, multitiidinis sii;e 
agmine circumseptiift, ad locum in aiio soli synagog:» 
parietes, qiii post kec credentibus Jiidaeis sunt stiti- 
versi, ftuperesse Tidebantur : ad quem lociim Cbri- 
fttinnorum pariter miiltitudo conTenii. Ibi Theodorus 
r.iiin audacter de lege disserens, omnia quse objicie- 
baniur irrideret atqiie pervertcret ; popuius christia- 
iiiis videns quod vcrbis sii|ierari non posset humniii^ 
auxilium de ctielo iinploravit. Onines itaqiie pariter 
clamantcs, cum sumiiio uiiiUc vocis fragore dixernnt: 
Theodore, crede iii Cliristiim. Mira induigenttssiiiii 
Domini misericordia adhtic pnrva peiebantur, et iiia- 
joni concesserat . inio non niiruni est de OmniYM>- 
tente miraculum. Ipse etenim virtntem clamoris hiijiis 
in auribiis Jud;eorum rommulavit, c|ui olim eflecil, 
ut quatuor lcprosi regis Syriu', qui Samariam obse* 
derat, casiris potirentur ; et qui per Gedeoii MadLi- 
nitanim agmina coniurbavit, deditque treceiitis ejiift 
viris in^eiitem sine labore victoriam, efficiens per 
terrorem, ut miiiuis hostiutn multitudo vuineribiift 
proftternereinr. Ita et nunc ista vox longe aliter a 
circumslaniibus Judieis suscepta est, qiiatn a noslrift 
immittebatur. Oninos eiiim piitaverunl dicium, Tbeo- 
dorus credidit. Itaqiie exisiiiiianlcs principimi (lerfi- 
di:e suae ad Chrisli lidem fuisse conversuin, citncli 
pariler trepidi , iibi limor noii erat, lerrebanlur : 
inulieres eorum sparsis criiiibtis occurrentes cutn fe- 
rali ululaiu noiiicn Tlieodori repelitis vocibiis accu- 
sabanl, dicenles : Tlnodnre, quid fccisii? Viri 
aulem, alii ad dovios s:iltiis et flxuras^ montiuin con- 
Itigere, nlii per ipsitis oppidi angiportiisdiscurrebanly 
iocitin iii qno deliiescerent, invcnire cupienies. 

i2. ipse Theodorus stupore percuKus divinam 
senteniiam in plebe sua ccrnebat inipleri, Fii^'t tiit- 
pius nemine persequente [Prov, xxviii, i) : sed tamen 
iioii neuiine ; persequebnliir eiiiin eos illc leo teiri- 
bilis, qui de synagoga) lut o, sieut Tbeodoru ftiera'. 
revelatum, per nionachos rugitum emiserat, quo re- 
ftistentes iremefecit inimicos. Slabnt igitur Theodc^ 
rus in loco prorsus eodem, quo ei pridem per soiii- 
iiium terror fuerat leonis injectus : et cum causam 
taiita* trepidaii'>nis inquireret. et noiiien soluinmodo 
nostri lcoiiis audircl, nullam illic, sicut ferebatur, 
feriuuein videns, taiittim psallenics monacbos iiiiue- 
batur, et ab omiii suorum niultitudine destitutus, 
atque elabi parans, etiam ipse pcdum viam pros|it« 
ciebat : quem cum horribili formidine apprehenftuiii^ 
noii soluiii cidore vultus, veruni etiam vocis oflicio 
desiitutiim Riiben ille sanctissimus aspexisset, pro 
pere accedit, et trementein blando sermone coinpel' 
lans, ad Christi fidein cobortabatur ; atque ingerenr 
ei. prosuffragio metus, suae credulitatisexempluni; 
douius figurae, ad quam pavore ieoiiis confiigerel 
quodaminodo satisfaccre videbatur. Verum, ut et nuft 
fldeliter universa naiTcinus, et vos qui iioii eloquii 
ornatum, sed veritatem qiueritis, libentius audiatis^ 
ipsius Rubeu verba inserens, nihii ex simplicitale 
dictorum ejus subirnham. Aiebat enim : Qiiid times^ 
domine Tbeodore ? Si vis certe securus et hoiioratiui 
ei dives cftse, in Cbristum crede, fticul et ego cr^ 
didi. Modo tu stas, et ego cum epiftcopis sedeo : s; 
tu credideris, et tu sedebis, et ego ante te stabu. Uoa 
sermones Tbeoilorus alta roente suscipienft, ad iioft 
ait : Faciam quod vultis ; teneie, ioquit, promissio- 
nem haiic; sed permitiite mihi, ut prius alloqiiar 
plebem meam, ut majorem oonverftionis meae etiain 
ex reiiquis possini baliere inercedem. Haec ejus sponi* 

1 Fortasse, a(tt ad derios saitut €t fisturm mmilmm coii- 
fugere, lulra, n. i% ad st/iHu siee ad antra confugerant; e| 
n. 15, ad unam speitmcanh vel potm rupem amoenerun^ 



9il 



APPEiNDIX. 



8» 



810 cuin ineiistimahili cunctorem existimatione sus« 
cepta est : alii in eum nmal>i(iter imientes, os ipsiiis 
ei colla mulceltant, alii eum ulnis mollibus ample- 
rtebantur, alii autem dexieram dexterie adjungere, 
et sermonem conserere gestiebant. Ferrexit igitnr 
Tbcodonis ad alrium suum qimlibet offlcio nosiro- 
ruro la^tus, tamen anxietate non penitus carens. Nani 
licet in domuiii Kulien pcr proinissionem suam jani 
veiiiretur, ingressus tamen et lunc irepidus erat ; 
quia nonduin ad propinquam vcnerat, quae eum post 
iriduum inaterno suscepit sinu, et ab omni pertur- 
liaiione trepidationis absolvit. Nos autem ad ecclc- 
Siain cuin bymnis ex niore perrcximus. Benedicius 
est Fater misfricordiarum et Deus totius consolali<»- 
nis, qui dcdit capili nojitro aquam et oculis noslris 
foniein lacrymaruni, ut ploraremus vulncralos |>i>- 
puli nostri. Peraclis siquidcm niysleriis eccicsiani 
egressi, nou ininiinam in occiirsum iioslrum Jud;ro- 
rum multitudiiiem convenisse ins|)eximus. Onmes 
unanimitcr deprecabanlur, ui Christi cliaracterem a 
nie, licet indigno pasiore, stisciperent. Reversi ita- 
qiie ad ecclesiam, et (oto corde Doniino gralias rc- 
ferentes, illico in frontibus eonim signum saliilis 
itMiirnxiinus. Qu% aiilcm ciitn his qiii ad silvas, sive 
ad antra confugerant, Christi virtute gesia sint, qune 
lingiia effabitur? pricsertim cum uniisqiiisque eonim 
propriam conversionis suas babeat historiam. Siciit 
iiaqttc impossibile nobis est oinnia diccre ; sic in- 
{•raiiini ruiicia pr:i'terire. Oiiapropter iinuiu Cbristi 
miraculiim, quod tum a AdeVibus probatissimisqiiu 
viris compcrimtis, precibus vestris adjulus evolvain. 
13. Dtto quidain primarii Judaporum , Meleiius, 
Tbeodori frater, el liinoccuttus, qiii Hispaniarum cla- 
it*m tiii|)er cfifiigicns, cuin fainiilis suis ad hanc insu- 
iim vcnerat : sicut nitnc ipsi etiam ciim sacramenlo- 
lum terribili interpositione conrirmani, ad unam spc- 
juncira, vel potius nipem convenerunt, associaiido se 
iuobus quibusdam Jiidxis humili loco ortis, qui istos 
commufiis fugae principes legerant. Igiiur cuni iii loco 
coruni trcpidi anbelanlesquc paululuni resedissent; 
diios illos, qtii aeiate alacrcs et audaces erant, explo- 
raiidi ^ratia ad oppidum reniittentes, soli derelicli 
sunt ibi. Tunc prior Meletius : Quid est, inquii, fra- 
lery quod verbum, sicut docetreligio noslra, blasphe- 
mum avellere a corde meo nequeo? Ex quo enim fra- 
Ircm meum conversum fuisse Chrisiianorum populus 
indamavit, nihil alitid mihi in corde suggerilur, nisi 
lioc verbiim mihi usque ad bunc dieni pcniius igno* 
ratum : Cbriste, in nomine tuo. Qunnto magis pnlsarc 
hoc ab animo meo iiitor, taiiio violcnlius tenacius- 

J[iie mhxrescit. Ad lisec lnnoc<'ntius : Non, inqiiit, 
riislra hic sermo, qucm cor luum, ut apud cunctos 
probatissimum est, antea iiec c<»gitavit, nec unquam 
protulit, hic prsesertim menti tiiu*, itt asseris, tam 
vioicnter insertus est : hoc cx Deo esse arbiiror. Ye- 
rumtainen elabora, obsecro, et fabulis his dcclinatis, 
iniet pellationem molesuc cogilatioiiis expclle. Tuiic 
Meleiius ita obstrepere et confusis clamoribus perso- 
nare coepit, ul eum cum siia mente Itictari. non so- 
lum nutibtis vultus, sed etiuin intiiis corporis indicio 
Innocenlius cernerei. Quod posteaqiiaiu ne parum 
quidem proficcre iiiiellexit, et adjocit clinni illnd, ut 
vcrba qtixdam profana el turpia loqiteretur, et nuiic 
naribtis corrugaiis aercm sorbens Inhonestos strepiliis 
promeret, nunc fetidisrisibuscacliinnaretur; sed Ikx*c 
ab animo ejus nomen Cbristi exstingtiere iicquivit 
insania, qtiia jam cunctas ejiis mcdulias sanitntis igiiis 
pervaserat : Quid ergo , inqtiil, liiiiocenti frater, in 
conlrarinm verba ista vertnnliir? Aholitionem mihi 
noniinis Cliristi ncc sctirrilitale verboriim, ncc ipsis 
possum obscaeni sonittis cxtorqiiere blasphemiis : 
aliiid siqiiidem mihi reddi seniio, qiiod cordis mei 
aiiribus, qtias fntslra obstruero nitor, Clirisii nonien 
ingerere incessabili clamore iion dcsinit. His &felctii 
verbis lalia tniiocoiilins rcliilil : Fratrein incuni Tlieo- 
«Inrum docirinn, honorcct iclatc majorein, atl Chrisli 
fideia coAvcrsuin his auribus audicutibus ])lcbs ciiri- 



stiana tesbita est; poteritne Ocri, uletlaiu tu, ger- 

mani coiistrictns exemplo, rcKgioncni judalcam uese- 

ras? Quid ergo in liac terribili solttudine dlutins tem- 

piis lerimus? Quamdiu etiam inopia victiis laborare 

poterimtis? Qiiid caiisae est, ut fame labescamus, 

arescamus siti, obrigescamns algore ? ad poslreronm, 

qiiod jam paiimtir, noslras hujiis Sfdiiiidinis hornbili 

teneamur sileniio ? Nuniquid latronuin vincuia, niini- 

quid barbaroruin gladios fugimiis; nuniquid sangni- 

netn nostrum plebs tanta misericors, qiiaiii pro nobisr 

flcre coiisp(!ximiis, concupiscit? Recordeniur, obse- 

ero, qnein uiiqiiain la^serit vi nostrorum, vel saltein 

irrogaverit injuriam. Rcvertiinur ad innoxios, qnos 

in niillo l:i!siinus inimicos ; etqiiod Deo placuerit, fiai. 

Ad li;cc Meleliiis : Ego le, inquii, Innoccnti frater, 

quein non solutn latinis, sed etiam gnecis lilteris 

eriidiiuin scio, et legnn jugtlcr medilan, oblitiim 

reor, qiiod pcr Ezcchielem prophetaiu Doiiiinus ait : 

Aiihna qiue peccaverit^ ip$a morietur (Ezech. iviii, SO). 

Si eiiiiii legi>ti hoc, cur me fratris niei Tbeodori 

exeinplo aitrahi posso ad lidem Chrisii cxislimas ? 

Ilabet ille animam suam, ita et peccalum siium : 

qiiod quidem peccatnm mihi, si Dominum Denm non 

relinquo, uon iioct^bit. Testor autem illtfm qui eduxit 

patres nostros de terra i£gypti, me, si liieinls vio- 

lentia non obessct, abrepto quocumqoe navigio ad 

quaslibet terras soltim velle migrare : nec me p<i8ses- 

sioiium amor, nec affectuum charitas deiineret, quo- 

rum facilis mihi jactura est; tantum ne Deuin patrain 

meorum negare c<»nipellar. Qiiod autem consilio in- 

uliii ad civitaiem remeandum dccernis ; miror te, pru- 

dentissimum virum, non animo pnevidere qoid de 

Dobis futurum ccnseas, si Tbeodorus, columna syiia- 

gogae nostnp, in quo omnem (iduciani reponebauius» 

apostatare compulsus est. Iloc ergo s;intus est, ui t-a- 

niusad agruin uietnn, nec nos ullra Christianorum 

oculis ingeramus. Possuinus cniin illic interim dcli- 

tescere, douec opportuno tcmpore ad pcregrina enii- 

grcmus. Quandoquidein in hac insula ila apiid ciin- 

ctos odiuin nostru; religionis iiicrevil, ut qui patriam 

n(m reliquerit, lidem pairum tencre non possit. Cur 

itaque non voluularium suscipiamus exsiliuin, ad 

quod, sicut res iiidicat, odiis civium, etiamhi notu- 

mus, desiinandi sumus? Hoc igitur consilio utriusque 

sententia conflrmata, laborcm destinali itineris arri- 

{)iunt. Sed dum per angustissimuni ingrediuntur cil- 
em, cogitationum tcnebris lucem occjecantibus ocu- 
lorum , ipsum quem inscii sequebantur, tramitem 
pcrdiderunt, et in locis desertis aiqne inviis reman- 
sere. Cum autem sciiiderentiir sentibtts ac vepribiis 
lacerarentur, postquam corpus suum longis foedavere 
vulneribiis, ad tantam primo quidein anxietalem, 
deinde etiam ad desperationein atque formidinem ve- 
nere, ut compellerentur fntcri, se ea judicio Dci 
jiisto ob incrcdiirttatem perpcti. Igiliir nomen Clirisii, 
qiiod antc se uilro ingerens rep(*lk'bant, laceraiis jam 
cruribus, invocantes, semitain quae eos conlra volun- 
tatem ac proposituui suuin ad oppidiim retraxit, cor- 
ripuerunt. Sed ctim ad civitaiem inviti ac trepidi per- 
venissent , curiositis oinnia percii^tantes, aiidienml 
Theodorum etinm nunc Judicumesse, nec ullam, sic- 
ut existimaverant, popnli Christiani pertulisse vio- 
leiitiam. Stupentes niiietn, et qnod ipsis nccidenl 
non crcdenies, ad dotnnm Theodori itcr dirigunt : 
ubt cum eos jnin pctie exacto prandio ille excepisset, 
illico inquint caiisani, ciir a se et a civilate abscessis- 
scnt ; imiversumque ordinem gesljc rei, magis cuin 
risii, qiiam ctim admirnlione cognoscit. 

14. Post iriduuin Theodorus, cum concionnri ad 
plebem suam, eosqucad fidem Cliristi provocare dis- 
ponerct, ullro se oflercnlium ad confessionem Ju- 
da!oruni ctiain scditionem periulii. Nemo enim eorum 
fcrnie crat, qui noii se palam sensisse Christi potcn* 
tiam contestnretur. Nam prinio in concilio eoniin 
adolesccns quidam , ipsiiis Thcodori consohrinns , 
iiominc Galilacus (nt cotigruum, stcul dictum esi, 
noDiimbus mysterium gestx rei usque ad finem de- 



m 



EPISTOLA SEVERI. 



6S9 



ducerctur)» com iugenti invidta proclamare hoc c<B- 
pil : Conteslor, inquit, tos omnes me Judxorum esse 
non posse iu possessione ; siquidem in ea Gliristianos 
con>ortes liabeo, quorum odils, si in Judnismo per- 
sevenire voluero, forsitan periniendus sum. Eg<» igitur 
vii:e meae periculo cousulens, ad eccicsiaui jam per- 
tfam, ut iiecem qu» niihi p:iratur efTugiam. Iloic Ga- 
lilseus, cuin ad tompus fiigae se pararet, quasi ut 
causas conversionis suas reddidisse vidcrelur, de fu- 
turi s?eculi uiorte tuiicnihilcogilaiis, verilaieiii iiiscius 
loquebalur. Iluic seriiiOiii peiie prxteriens vir hone- 
stus, et iion soluiii inter Judaios, veruin eiiam in ci- 
viiaie usque adeo prxcipuus, ut eliam nuiic defeiisor 
civitatis electiis sit, Ca:ciliaiius, vera Gnlila^um di- 
cere, sequesiinilem habere causam, siniilia formidaie 
aiieatabalur. Quibus verbis taiiiain supra memorato 
joveni adjecit conlidentiam, ut in coiispeclu omniuin 
cursu rapidissiino ad percipiendum fidci bravium ad 
Galilxi iiostri convolarei auxilium, ct ab huinilitalc 
nosira, ut ejus deiiide nomine censereiur, expeicrct. 
Gecilianus aulem cum esset Judxorum pater, tiabiio 
cuin Floriiio, fraire suo, xque Judasoriim p:are se- 
niorc, coiisilio, hujusmodi, sicut agoovinius, verbis 
syiiagogam adorsus est : Ego, iuquit, cum siin iii lio- 
nore syiingogai post Theodorum primus, tion sicut 
juvcnisG:iliheus, cunclosquasi trepidus consuio, coii- 
lestorque ; sed polius adhorlor atque coininoneo, de- 
iitiniiiiiis ut errore pravi itineris derelicto, si fieri po- 
tcst, omiies pariter ad fidem ecclesiasticam concur- 
rainiis. Unod si vos ad Christum tatita virtus non at- 
trahit ; ego certe et Florinos fruter metis, sicut rc- 
ciisaiitibiis vobis taiitain salutein vim inferre lum 
possumits, ila iios cum universa doino nostra reli- 
gionis htijus, quaiii astruere iion valcmus, ludibria 
deserentes, Cliristianorum iiuitiero lideique sociabi- 
niur : qui nunquam utique iiiiiiinierabilibus Scriptu« 
rarum testimoniis, noti soluiii le, fraler Theodcire, 
qui peritior relii|uis videris, sed eliaoi cunctos con- 
Yincerenl, nisi veritntctit, qu;c viuci iion polest, se* 
etarentiir. Tali Caiciliatium sensu plebeiii suain aflatum 
comperimus, niultosque Jtida^oruiii eadem die ad li- 
detii Cliristi cum ipso coticurrenies cum inefiabili 
exsultaiione suscepittius. 

15. Prodigia saiic qux de coelo tunc facti sunt, 
sicul eloqui digtie non valeain, silere noii atideo. Hora 
circiter septinia Missam doniinicam solemnttcr coe^ 
piiiius celebrare. Nam dum nos advenieiites ud Chrisli 
iidem Judxos vel exhortainur, vel adnotainus (siqui- 
dein iiomina eorum scripsimus), populus autem tanti 
gaudii epulis saginatus carnalium iion meminiss^^t 
escnruin, pars diei major excurrerat. Cutn igitur in 
ecclesia, qua; paululum a civitate sequeslri in loco 
sita est, in qua sancti marlyris Slepliuni niiper re- 
conditasreliqiiiae coniiiiicscuut, iiobiscum pariler plebs 
uuiversa Missain oppeiiebalur ; diio quidein nioii:ithi, 
quos Dominus tesies .siioruiii miniculorum prxelegit, 
iii catiipo qiii aiite fores ecclesiie proieiidilur, iii lier- 
bis acculKibatil. Yirautcm houoraius, Julius nouiiiie, 
cuoi alio qiiodum dc civimie ecclesiuui petciis. ciiiii 
per ipsos prxterire caipisset, respoiideiite uuo ex luo- 
nachis, viso tuirabili sigtio coiiturbattis, confusuin 
einisit clamorem ; conversosquc ad sc , proieiisa 
roaiiu, quse verbo expiicare lum poterat,,quid vidcret 
osiendii. Erat globus quidam caiididissimi lumiiiis, 
proceritate sui slaturum quasi hominis ad:equan8, 
iiistar vasculorum qua: vulgo or&^e appellaiitur ; lantae 
vcro claritatis et fulgoris, ut visum fuit, quod fratri 
qui id prior uotnvii, sicul ipso rcfcreiite cognoviuius, 
sol decidere videreiur. lloc siciit istis visuni cst, 
qunsi traiis basili&im, in qiia uiiiverstis nobiscum 
popultts consederat, lenio lapsu demiitebatur : verum 
iia propinqiium putavere, ut se idem fraier stupore 
percitus cursu prxriperet, exisiimuns td postbasili- 
cam decidisse. Sed ab ilto retractits frnire gressttm 
iiihilHiit : ilie cnim iu quidem etiaiu sibi visuni, ta- 
nicn Itjiigius fitissc, non quasi certus, scd ul aesti- 
uiuus astruebat. MuUeres autem QusBdam tutic Ju- 



daeae. inter qoas matrona Meletii iUiuSy aiiiis snpra 
mentio habita est, de coenaculo perspicicutes iia sibi 
idipsum visum affirmabaiit, quasi supra basilicnm 
decidisset. Veruin hoc utrum aiigelus, an ipse Ste* 
phaiius,qood visum est, fuerit, iiicerlum est. Eadein 
diei hora circiter qiiarla, id est, pnolo aiiie quam hoc 
sigiium demonstrarelor, ^rando ininotishima, qoaiii 
incolx insolae illios gentili sermone albigistiuom vo- 
cant, non osqueqtiaqtie copiosa defliixit. Ilxc, cum 
odor ex ea mellis fragrare coepiss^t, a miiliisquos per 
viam verberaverat degtistata, dutcior melle comperta 
est. Multi iiaque sapientes, cum eadem die filios 
Israel ab ^gypto perlidiue soae ^ atqiie a servitute 
egrcssos viderent, hax qitne facta sunt, signis illis 
quoe in Exodo Icgimus comparabant, ot hoic populo, 
qui Deum credulo corde intucns verum etiam Israelis 
nomen meruit, maiina crederenl innovari (Exod, 
XVI ). CoUimiiam qitoqiie ignis, qii:e patres in ereino 
prxcedebat {Id. xiti,z2), ut etiam liliis a vera iEgypto 
atque foriiace, sicut scriptum est, furrca egre«sis 
(Deut. IV, 20), ducatum pruiheret ad vitam, ostensani 
fuisse exisiimaruni. Et re vern, sicut lccticme Exodi 
atteslatur , similitudo signorum miiiime discrepat. 
Natn el illud qnod nivein fuisse credidimus , seinen 
coriaiidri ininuii adaiquabat, inellis saporem ferebat ; 
et hoc quod apparuit, columii.iE igoeas speciem ha« 
buisse nianifesium esi. Uirumque uutem sigiiom eliam 
Jammoiioi cousistetitibus fratribu^ revelaium fuisse 
cogtioscimus. Nam et pluviain nicllis multi, qoibiis 
inlelleclos requireiidi ct pergustiis agiiosccndi dalus 
esl, probavere : et columnn candidissimi iiiiiis liimi- 
nis multorum, qiios digiios Doiiiinns judicavit, se in- 
gessit aspectibus. Unde iolelligi datur, Judxos iier 
oniversom orbem lidei liiuiinc visitundos : quoiiiam 
qoidem nobts, qui in tiac iiisula aiqoe tn hoc parvulo, 
ut iia dixerim, orbe coiisisruuus, tanius coelestisgra- 
tiae spleudor illuxii, ut usque ad exiremos lerras fe- 
slrai terminos signorum visio perveniret. 

16. Scquonti igilur die summa omnium exspccla- 
Uo, ut Theodorus s|K)nsioui sik-c sntisfaceret. adiuo* 
uebat : qui cum justis, (|uniituiii videbaiur, allegatio- 
nibus cuitctoritm vota credcretdiflereiHla, diccns ma- 
tronam prius soum, qtiam iti Majoricensi reliquissel 
insula, huc se velle deducere; ne forte, si absque 
consensu suo viruin stium conversum fuisse agnovis- 
set, sicut solet, pertinax perfidia esset; persuasione 
matris prxcipue siiae, qo;e adhoc sopererat, et consi* 
liis dementaia* et a conjugio viri religione discedecet. 
Cum huec Theodorus Cliristtanis jam acquiesceiilT!»us 
propalasset; Judaeis, qtii conversi fucranl, ncerrinia 
comitioiione resisientibiis, ampulata dilatioois mora , 
ad matris propinqu» siiium feslinus ipse, ut in so> 
mnis viderai, coiivolavit. Post quein oninis, tanquuiu 
remoto obice, ad ecclesiam synagoga confluxit. Miriiin 
dictu, inveieruti tllius legis dociores, sine ulla alter- 
caiione verborum , sine ullo Scripturarum certamiiie 
crediderunt : tantum percimciali , aii velleni lidem 
Christi suscipere , credere se in Christo et Christia- 
iios iieri cupere prolitebantur. Centum qiiidam et 
duos, ut assenuit, aeiaiis atque perfidi:e su» habt^ns 
aiiiios, sine trium commutatione verborum, spe fiitii- 
r;c viue alacer decrepitus, optare se ut iii ftiie teinpo- 
riim suorum per fidem Christi ad spiritualem revcr- 
tereliir infuniiam , iiobisque puirefacia jam sciiie 
roembra, iit quaniocius per Duptismum regenerare- 
tur, ingessit. 

17. Fucrunt quidam Judaei, qui praelereuntes Hluc 
appulsi, opportuuiutem temporis atque ventoruni 
aucupabantur : qiii iinvtgandi concessa opporluiiit^iie 
credere malticruiit. Tres igitur tantuin feminas, seil 
nobilissimas Jud;coriim, ad virtittis stiae gloriam dil»- 
tandatn iti diirilie perlidioi sux Christus pertnaneie 
aliqituntnluin pnssits est. Artemlsia siquidein, Lcclo- 
rii, qiii nuper hanc provinciam rexit, et nunc Comev 
essc dicitur, lilia, conjugis Mclciii couvcr^ituie cuuib* 

< FortCf perfUUoicu 



sst 



APPENDiX. 



innla, cum una fcrmearoica et nntrice et paucis an- 
ciltis domum viri sui deserens , ad quamdam spelun- 
ram, licel in vinea, tameu remoliore paululum loco 
sita, obliia femineae infirmitatis evasit. brat in ea par- 
vum novumqne torcular ^ lacusque iiovus factus ligu- 
mm qnod;«mmodo gerere credentis popiili videbalur, 
Non Cfiiin istos sicut ulres veleres, sed sicul novos 
!ncns mustum novi Tesianieiiti recepissc, ei crediiiius 
rt videmus. In eo igitur loco cum per biduum iiia- 
iroiia a viro suo ofTensa iiiexorahilis perniaiisisset ; ut 
primiim tertia dies iltuxit, famulx aquam !iau.*ire iiH' 
pfravit : quam cum odore et sapore meltis dulcedi- 
iiem referre sensisset, primo quidcm miiiistre siic- 
censere cuepit, et ciir in eodem urceo mel iiijecisset, 
indigiians iiiquircbat. Postquam autem , ut qi:asi 
iiegantem convinceret, ad lacum pergit; de quo pau- 
Inlum concavis nianil>us bauricns , reperit aqiiain , 
qiia pcr biduum usa fiicrat, in inellis suavissinii ver- 
sam diilcedinem. Advocans ita(|ue cmictas qu:e ad- 
erant, ut gustarent rogar, ne forle fallai sapor in 
faiicibus tantiim ip<iius siiavitaiem nientireiur. Omiies 
giittnntes mira oblectatione affectne sunt , ut non 
aqnam meilis sapore dclibutam, sed mel sincerissi- 
mum , solum aqnx simiiiludinem censerent. Stupore 
il^ltar porcilas , dum ad civitaiein reverti parant, cu- 
riosius agentes, etiain rorem qui iii lierbls piiirimis 
•*rai, drgustalum siinilein repererunt. Porgens itaqiie 
•id civilatem matrona memorata , ba^c itiarilo detulit, 
et pT eiim omnibus indicavit , statiinqiie ad Cbristi 
fidem sine reluctatione consensit. Vertim cadem die 
qna Metetii iixor amarittidiiieni incrediititaiis abjicere 
ex melie compulsa est, eadein, inqiiani, die qua me- 
morata filia Israel quasi In deserlo posiia itlum anli* 
qnnin Mara laciini injecto crucis ligno obdulcescere 
persensit (Exod, xv), iia mirifico vereqtie ccelesti 
omnis ecclesia odore fragravit, til prxseiitiam Spiri* 
tiH sanctl/itiam ct ante jain aliquoties, sed paucissimt 
sonseramus , fraternitas pene universa sentiret : et 
iiiirum cunctis illiid fiiii , qiiod per eosdem dies, se- 
reiia pmpcmodum jugiter perinaiieiite , creberrimi 
imlires demiuebamiir, et paulatim venientes ad lidem 
Christi Jud;cos pbivia pr.Fcedeb;«l : ita ut hoc anim* 
advertenies, vulgo iiiter iios et qiiasi joculariter dice* 
reintis : Eccejaiii piuit, scitoie quobcuinqiie Jud^eos 
ad Chrisii fidrm ncresstiros. Miriim dictu,frequenter 
<liim adhuc tatia loquercmur, a qiiibusdaiii Jiidaeis H* 
dei janiin pulsatiaiur : nec inniieriio, siciit scriplum 
est, Pluxnam voluntariam segregabit hcsreditali suas Do" 
tninui {Psal. Lxvii, 10). Desuper erant feminac, qiine 
iii odorcin ungiienlorum Ciirisli currere recusabaiil. 
18. Iniiocentii illiiis, cujiis supra fecimus mentio« 
nem, matrona cum prole sua, vener.ibitis, sicui fama 
est , vidua , illico ut Innocenlium, sororis coiijugem, 
conversuni esse coiispexit, navim conscendit, noii so- 
lum permiltentibus, sed etiam suadenlibus nobis; 
quia ad fldem Chrisli nec verbis, nec miraciilis flecte- 
reniur. Uxor autem Innocentii per qiiatuor fere ilu^ 
vcrbum saluiis, quod iiigerebamus, obduratis auribus 
recipiebat. H.xc cuin omneiii respuens medicinam, in- 
Siinabili incredulitatis valetudine opprimeretur, nuU 
lisqiie Innocentii conjugis vel minis, vel precibus, vel 
larrymis inoveri posset; universa, Innocentio ro- 
ganie, ad domuin in qua habilabat, fratemitatis muU 
htiidoconvenit, baliens niagiiuni dolorem aiiiini, quod 
laiiU» laetitix* pleniliidini una mulier obsisterel, quia 
jani soror ejus manifeste putabatur. Cum igitur diu 
eissa verba surdis auribus ingereiites nihil profecisse- 



mus, ad cognitum 6rationi8 prxsidium convolavimm, 
precesqiie qiias huniana repellebat impielas, ad coele- 
sicni niisericordiain vcrlimus : iiaquc usqiie in ho- 
raiii tertiam ferme hymnornm el oralionum prxliis 
adversus Amalec, liostem Jesu, ducis nosiri, sndaTii 
cxiTcitus {Exod. xvii). Inde cum jam |>ene, qiiod fa. 
t iidiiiii est, desperantes abscesstoiiein molireinur, 
re^diiiptis riirsiini viribus orationeoi cunctis iiuliii- 
nios, soloque strali diu flevinius; ei vum iii roiisiiui- 
malione orationis Aineii popuius acrlainassei, cl ilia 
creuere se et Cbristianam iteri velle hubjuiixiL Nus 
itaiiue , hac etiam a diaboli laqueis erula, Ueti ad ha- 
bitacul.1 nostra iierrcximiis. 

49. Sequenti, id e^t octava demum die. qua vcne' 
ranius Janimona, remeare slaiuimus, optima prj;- 
clar;e victoriae gaudia reporkintes. Se«l cum jam ii 

Brocinciu itiiieris constiiiiti, civiiale digredereinur, 
^oniinns populo suo, qiiasi pro viatico, gaiidiuin iiuod 
soluiii dresse videbaiur, adjecit. Affiiiis siquidem hi- 
iiocentii illa vidua de pehigo reducta est, qu:u suhiio 
se ineis genibns advolveiis, fidei nostrx auxiliuui cum 
lacryinis deprecabatur. Cui ego : Cur, inquam, niu- 
lier t;uita aiiiini lcvitaie fraires tuosde>ererevoluisii? 
Ad ha.'C illa : Et Jona, inquil , nropbeta a facie Do- 
iiiiiii fugere voluit, ei tainen voluntatem Dei, licct in- 
viliis, iniptevit {Jonas i). Suscipe ergo tu non sotum 
me, sed et i^ias orphan.is, et Christo eas iiutri. tit 
iioc iniserabiliier acelamans, diias filias suas parvulas 
niihi cum fletibus Ingerebat. Quis iion pne ^audio 
flevii? cui iion exlorsit lacrymas lactitiae niagnitudo? 
Siiscepi planc oveui, quani ex omni numero solani 
errasse piitabamiis; eamque cum gemino feta ad 
Christi ovilia revocavi. 

50. S;)ne per hos octo, quibiis hsec gesia sunt, dies. 
aiite inilium Qiiadragesiinae , Pascbae a nobis cel**- 
brala est festivitas : quingcnias siquidem el quadra- 
giiiia aniiiias ad Ecclesiani constat adjcctas. Inaiie 
aulem et supervacaiieum non reor, ut, cum mulia 
propier infiiiiiam copiatii prxiermisero, in fiiie coni- 
meniorcin, neniinein cx taiita Jnminoneiisis popuii 
niultitiidine, qui per trif^inla niillia passuum aiite (ot 
dies veiierat, aut curain donius sux, aut provisioneiu 
siibslaiiii;e, aut desiderii airectiini huic oiieri pnelii- 
iisse. Illiid magis miruni inagisque gaudenduin est, 
quod ipsam Judaic^e plebis tcnain diu iiiertem,nuiic 
;iiileni recisis incrediiliiaiis vrpribns et recepio Yerbi 
scinine inultipliccni friictuni jusli(i;u gerininare coii- 
spicimns; ita ut nobis iii s|)e latitoriim novnliiim gan- 
deamiis, unde iiisignem perfidi.e eriiinms silvam,illie 
fertilissiina fidei opera pullulare. Primum enim ipsa 
sviingog:e fuiidamenta e^erlere, deinde ad novam ba- 
siiicain construendaiii iioii soliini iiiipendia coiifeniut» 
sed eliani bnnieris saxa com|K>r(ant. 

21. Haic Bentitiido ve^tra die quarto noiuirum fe- 
briiaiium virtute Doinini nostri Jesu Christi arrepta, 
octo diebiis ab eodein coiisumtnata esse cognoscal, 
post coiisulaluin doniini lionorii undeciniiiin, et Con- 
st;iiilio ilerum victore. Qiiamobrem si indigni et pec« 
caloris verbum dignanter admittitis, zelum Christi ad 
versiim Judaeos, sed propter Deuin eorumdemque pef 
petiiam salutem, suscipite. Forsitan eniin jain ilhKl 
pnedictum ab Apostolo venit tcmpus, ut pleniiudint 
geiitium iiigressa oinnis Israel salvus Uat ( Rom. xi, 
25). Kt fortasse hanc ab extremo terrje scintillani vi»- 
luit l>ominus exritnri, ut irniversus orbis terranini 
charitatis flagret incendio. 



ADMONITIO IN 8UBSEQUENTES LIBROS. 



Incerti auctoris sunl de Miraculis sancti Stephani martyris libri duo , iieqiie Gvodii cpiscopi Uzalensis no- 
meB, cui inscripti a Lovaniensibus fiierunt , prxferebaut in anle edito Joannis Ulimmerii codice, ncque in ve- 
lero iibro Floriaceusi. Cvodii jus&u coiiipositos tesUtur auctor in prologo, sequc etiam ipsc ab codein Evodao 



m DE MIRACULIS SANCTI STEPHANl LIBER PRIMUS. ^4 

episcopo diTersmn indicat in seito ac dedmo tertio capite libri primi et in fine liliri sccondi. Proinde in argo* 
nienlo quod libro primo a scriplore praefigitur, quando miracula h.TC dicuntur mandata quoque HotUia /ideHnm 
ab Evodio in EccUiia Uxaii ; bis Yerbia non anctor scriplorqiie operis, sed suasor et approbator qoi scribi tegi« 
que jusserit, Evodius significatur. Nescimos autem an opus istud hnbnerit pnc oculis Aiigostinos, quando de- 
srripiuin hic in libri priini fine miraculum iiarraturus in Sermone 323, n. 3, dicebat : Apud fjxalim » uki eu 
tpiicopus fraUT meus Evodiug^ quanta miracula ibi /ianl qumite^ ei invenietis. PrfBtermime autem aiiii^ indieu V6- 
^» tiitiifif quod ibi factum est^ ut videatii quautu sit ibi prteuntia maje$tati$. 



DE MIRACULIS 

S ANGTI STEPHANI PROTOIH ARTTRIS 



LIBER PRIMUS. 

Textusdivinoruro operum, quae csiensa sunt per beaii prolomartyris Stephaoi veaerabile meritnm, mandata qiioque notl- 
U« fidelium ab Evodio iu Ecdesia Uzali, cujus urbis ponliflcalum admioisUitbat sacerdos diguissimus; Aureliotuuc temiiO^ 
ris Aiiguslino apud Hipponcm dumiuica: salioois dispcnsatore constituto. 



Proix)GC8. 

Quoniam sanctus Raphael angelus nos adhortnri 
dignatur, ut opera Dei iion tam iii abscondito colIo« 
ceiiius, quani potiiis pro Dei gloria in aperto panda- 
III us, monens et diceiis, Sacrametitum regis bonum ett 
abscondere, opera autem Dei revetare el confiteri hono^ 
rificum e$t {Tob, xii, 7) ; quia sicut cognilis fidein non 
adbibere intidelilaiis est , ita invidentix csl iu xdifica- 
tioiiem alioruQ nolle cognitn prxdicare : proplerea, 
beatissime papa Evodi. jussisPalcriiitalistuae stiidiose 
obtemperare curavi, non tam fisus virihus meis« quain 
adjutus gratia Dei et sanctis oraiionibus tuis; iit ea 
qiix per patronum nosiriim Stcphanum priroum mar- 
tyrem suum nperaiiisesl apud nos Christus, et adhuc 
o|)^rari dignatur,noii malivola taciturnitatesupprimeret 
quo cxteri fraudareiitiir; sed magis pia oevotione 
narrarc, quo Aiiiici Dei gloria frateriiis auribus inti- 
metur : nec ingenio et lingua aliqiia quasi exaggerare 

firoivalentes; sed ipsarum rcrum veritatcm, prout 
teus donaverit, fideliter explicare cnpientes , ut ipsa 
nostra narratio iion lam verborum pompam aiideat 
fiu.iTrrf; , sed potius mendacioriiin fucuni stiideat 
uccliiiare ; ita ul iibiciimque res postiilaverit, ipsorum 
quoque hominum Ycrba, felcut ab cis dicia sunt, sim- 
pliciter poiiere iion debeamus erubescere. Magisenim 
placent bonis ac religiosis quxciiuique dicuntur vera, 
etiain vitiosis verbis , qiiam falsa politis et ornatis 
verbis. Saue non ob lioc iios quispiam arbitrelur vo- 
luisse isla iiarrare, quasi aliquid nos glorix beato 
Martyri videamur praestare : quandoquideiu illi nec 
laceiido dcmere, nec loquendo quidquain possumus 
conferre. Ipsa quippe virtulum miracula nullo htima- 
n;e lingii;e prxconio indigciit ; jam ubique personan- 
teui exseruiit lubam : sed tanium iiostram devo- 
tionem ad fralrum aedificaiionem pro recipienda 
cibeJientiae mercede cuin humililate volumus demon- 
slrare, melueiitcs qiioqiie quod ab ipso Domiiio legi- 
mu!> tf^rribiliterdictum esse, Si vos tacebitis, tnpides 
ctamabnnt {Luc. xix, 40). Quxso autem vos oiniies , 
quotquoi haic audire vcl legere pie ac rcligiose vo- 
liieritis, ut hnjus peccatoris ultiini, qui hoc iii uoniine 
Domini scripsi« semper iii sanctis oraiionibus vestris 
ineminisse dignemini : et si quid a nobis rusiiciler 
profertur, non indignemini ; aed tantum, quia veraci- 
ter dicitur, delectemiiii. 

CAPUT PRIMUM. — De ampulla sanguinis famutm 
Dei per somnium o$tensa. 
Cum igitur adhuc nullus saltcm rumor esse poiais-. 



set, quo ad nos indignos Domini sancti Stcpliani, in 
inariyrio prinii confessoris Christi, reliqui;e ventur;B 
essent (non cnim hoc fieri posse aut iu cogitatioiie 
habebanius, aul suspicari poieramus) : eccc cx aiiie- 
riori tempore coepit idem gloriosus quibusdaiii apiid 
tios sanctis animis se ipsuni revelare. Nnm cum quo- 
dani loco vel dic sermo siipradicuirum reliquiariim ab 
his servis Dci fieret , qui easdem sibimei de Orientis 
partibus missas nobis nescientibus habebant, adfuit in 
sermone ouaedam etiam mulier, sacra famula Dei ; 
quae ubi iioc audivit, ut evenire assolet, non faciie 
credidit, et apud semetipsam ticite dicere ccepit : Ci 
quis scit si vere mariyrum sunl reliqiiia! ? Stalim au- 
tem seqiienti nocte per somniuin ampulla qiiaedam 
eidem demonstratur inira se h:ibens sanguinis qtiam- 
dam asperslonein et arisianim qiiasi ossium significa- 
lionem : quam presbyier quidam inanii tenens ger- 
mano tjus monacho illa prassente locutus est dicens : 
Yis scire quoinodo martyruin probentur reliquixt 
Quo dicto ampullam ejus ori iniccit, et mox flainma 
ignis ^ per aures ejus atque oculos evoml coepit. Iloc 
qiiomodo res ipsa luanirestata sit dignanter accipiie. 
Ainpull.-im sicut oculis suis vidit ancilla Dei in somnii 
revetatione, sicint(*r manus suas accepitpostea sacer- 
dos Dei in ipsius rcl manifestalione; et quod illa 
quamdam dubiiationcm prlus in se habuit, eamdeiii 
nunc in quibusdam res ipsa declaravil. Quod deiiide 
ignisper ampullam aures atque oculoscoinprehendit, 
qnid aliud tunc prssigiiavit, nisiquod praedicatio saii- 
ctarum reliquiarum perveiiiens ad os moiiiichoruin, 
unum corpus Ecdesise per auditum alque visum cla- 
ritalis Dei igne siiccendit, ut omnes merito dicerent, 
Sicut audivimus, ita et vidimut {Psal. xlvu, 9) ? Nec 
quod ille presbyter apparuit, qui ad os monachi aiu- 
pullam applicuily quae isnem emislt, inane fuit. ts 
enim erat qui niiper ex Uriente rediens, et de sanclis 
reiiquiis qiias illic viderat, in ore servoruin Dei ver- 
bam ponens, quasi ampuliam admovit, et sancto i^ne 
succendit. Sed jam veltem ad evidentiora et manife- 
stiora patroni Siepliani transire miracula, nisi ad 
rem pertinere exisiimarem, alteram adhuc S.inctitaii 
vesirje proferre visionem. Quam peio ut paiienier, et 
siciii arbitror, non infruciuose, audire diffnemlni. 
CAPUT II. — Ubi virgini sanctus Stepnanus appa- 

ruit, 
Alia autem virgo sacra ad locum antiqaomm mar- 

^ sic Flonacenils Ms. At editi, et mox flamma ionipam* 



«55 



APPENDIX. — DG MIRACULIS SANCTI STEPfiANl 



m 



lynim in snbvrbio eivitatis consltuitoruro » qui Felix 
ei Gennadiiis nuncupantur , videbatur sibi iler facere 
per somnium, non ea via qua de civitate conipendio 

gergi assoletf sed aliquantulum devia et flexuosa. 
er hanc videt adventare innumcros populos gaiiden- 
tes sane atque psallentes, et cereos et luminaria cum 
grandiceleBrilate gcstanles.etqunsi qoemdamcandida- 
turo parvulum comilantes, eique ileraiis vocibus iucla- 
mantes:C()iiressor Cbristt,confe>sor Christi.Quem cum 
ad ecclesiam perduxissent,atque supra pulpiiiim clevas- 
sentyvideteumdeni parvulumsubiio maniis extendisse, 
etore proximo populis dixisse : Ecceliabetis mnrty- 
rem. Mirabile dictu est, quaoia hiijus quoque visionis 
veritas consecuta est : nec immerito olimpcrprophe- 
lam divina voce praedictum est : Ecce diesveniunt, </t- 
cii Dominus, ei aabo de Sfnritu meo super oinnem car- 
nem, et prophetabunt fitii veslri et fitiie vettr(B, et juve- 
ne$ viiiones vfdebuntt et senes somnia somninbunt : et 
tuper servos meos et anciUas meas effundam de Spiritu 
meo : el dabo signa in ccelo surstun et in terra deorsum 

iJoel II, 28-50). Unde etium slt>lla ad iocum siipra- 
lictorum martyrum, ab his qui tunc iu agro fueruiil, 
oecurrisse refertur. Nam si placci, secunda; visionis 
fnictum iiicipiaiuiis ostenderc. igitur post()uadrngiiita 
ferme dies ex quo isui revelata suiit , lu loco meiiiora- 
torum marlynim iioslrorum, (|uo iila petgenlcm se 
vidcrat, siisceplis ibi reliqiiiis, at(|iie'sacraincmis 
fidelium celebratis, exindti caiilaiiles aiquc ps;illcnies 
cum immensx multitudinis choris ad civitaieni rcgrc- 
di OQPpituiis, pcr illam vero viain qiio^ piiclLc uioti* 
strata est, porlabauiur saiirii cpiscopi ^rciiiio resi- 
dentis veliiculo sancl^c reliquio;, velut ille parviiliis 
caiididatus qui ab illa fucfnt visus. In sui quippc cor- 
poris porlioiie parvulus ille coguoscitur confessor 
Clirisli. Dubitas aii martyr parvulus sit? iionne pro- 
pter iniiocentiam infantudis , propter hiimilitatem pii- 
sillns esl? Ipse dcni(|ue hymnus qui ore tiiiiversi pu« 
puli ciintabatur, id esK Benedictus qui venit in nomine 
Domini (PsaL cxvn, S6), quid nliud, diim rcpeiita 
vuce cantareiur, significasse intclligilur, nisi quod 
illa audicnie dicebatur, Confessor Cliristi, confessor 
Christi?iam vero sicut ostcnsum erat puellu^ ita 
cereis Iiiminaribusque fulgebant. Eamdem qnocpie, 
quam illa per visionem viderat, nos etiam intraviinus 
ccclesiam. Unum aliquid ultiinum de oinni visione 
jani restat, quod piiella confcssorcm illum in piilpi- 
tum le\atum esse conspexerat, et extensis mnnibus 
diceiiteui populis audiernt, Ecce hatieiis mnrtyrcm. 
lloc quoquc qiialiter impletiim sil divinn proctiintione 
ad tcmpiis dignamini acciperc. Eodeiii iiamqiic dio iii 
(|iio ingresso! sunt ecclcsiam bciUi Stepiiani reliqni:c, 
in ipso principio canonicnruin lectioiium, epistoln nd 
1108 quoque delnta cujusdam sancti episcopi, Severi 
iiomine, Minoricensis insnlx, de pulpito in auies 
Ecclesiai ciim ingenti favore recitata est : (|nx conti* 
iiebat gloriosi Stcphani virtuies, qiins in insiila me- 
inorata per prrRsentiam reliquianim siiarum iii snlu- 
loiii omnium illic credentium pcrfccernt Judu^oriim. 
Uiide cx hac reciuuionc kilium factonim siinrnm lan- 
({uaiii extcnsione maniinm suaruin acclamnntibits et 
exsiiltaiitibus lldelibns ipse dicerc vidcreinr, Ecce ha- 
betis martyrem. Verum hxc dicta sint, ut Cimimenda- 
re frairibus aliquo inodo possemus, qtiam non ut- 
ciimque et lemere, sed divina dignationc ad nos 
qiinntumlil)et homines pcccatorcs, sancti Stephani 
rcliquiae vidcantur pervcnisse. 

CAPUT III. — De muUere cmca^ qwe paltam cum re- 
liquiis contigit, et visum recepit, 

Nunc ergo, sicut promisimus, ad noiiora miracula 
veniamns. Cum igilur ejusdem diei vespere in loco 
absidie supcr catliKsdram velatam esscntreliquiiccon- 
Ktitutx, inniier quxdam noinine Hilara, ociilis capia , 
civibus noui panaria, excitata taniie glorix Marlyris 
Ikle, et nnlla incredulitatis fluciuans dubiiaiione (Qui 
enim hm^tat, iiiqtiit apostolus Jacobus, (estimabitur 
iempesUiti niani, quw a venlo movetur ei circum[ertur 



[Jacobi^ I G]) : baec itaque in fidc roborata, et In spe 
percipicndi luminis connrmata , ac divinae gratiae 
amore inflammata, ad locum ubi eraiitreliqniap, qiio 
ipsa per se impedientibus caniis ociilis corpore ap- 
propinquare non poierat, sed luccntibns oculls cordis 
spiritii jnni pcrvt^nerat ; rognvit qiianidnin feminnni 
rcligiosam. ut sibi manum diret, et se illuc dticeiet, 
unde Iticem se recepturam essc conlideret. Quo cuni 
alienx maiius auxilio deducia fuisset, pallam sitper 
relic|uias positain nianu errnbnndacomprehendit, sta- 
tim(|iie siiis uirisqne Inminibtis applicavit; atqtie 
exindc nondntn quidem corpore illuminata, sed jain 
liice Odei irradiaia disccssit. Nam gl(»riasi Marlyris 
nonien iiunc ore, tiiinc cordc prccaiido, ctiain Cbri- 
stum Dominiim non reticebat. Qu;c cnm doiiium sunui 
fuisset rcducta, inlra ipsos quoqiie domcsticos parie- 
tes nd evincentJas C;vciialis tcnebms, qiiasi advcrsus 
Amalcc hostc.m Jesu \ contiiiu:il;i oratione pugiin- 
bal (Exod, xvii). Paruin aliquiil nociis trniisicrat^cum 
ccce mnlier , oslii sui rmieii egre>sn, pntil;«tini ctBpit 
liiiiien rccipere, ita ul parieies contra positos aspice- 
ret, et silices plateae visu disccrniTCt. Siatinique li- 
lium suum appeltnvit, atqne his verbis alloqui roepit : 
Fili, nonne isti paricies de donio infantis villici (>/) 
siini? Ecce et silices de plnlea. Et dixit ei filius sniib: 
Utqiiid mentiris ? putnns quod illa tenlando id diceret, 
iioii videndo. Itcrutn lovans ociilos nd coelum : Ecce 
video, inquit, et lunain siq>er iheatriim adhuc diiiii- 
diain. Iiixiti|iie ei liliiis suns : (jiiarc te fnciebas non 
videre ? quasi ntinqiiani anten mater ejns ca'ca fuis- 
sci, sed poMus caxitaiem finxisset '. Nec niirum si 
niiimnlis homo nonduin perciperet qiix siint Spirilus 
Dci (1 Cor, 11, 44), igiiorans qiiod olim pni^diclurn es- 
set : Tunc aperientur ocuti coecornm (Isai, xxxv. 5). 
Veruiii illa non simulatse pristin:c c;eritntis, ut filius 

fHilahat ; sed conscia pcrccptas iiov;c Incis, iii veriias 
lahelKit. Ainico Ctiristi grniias agetmt : qiioniam mm 
fnisira Deo cnntaverat, Tu iltnnmabis tuftnam menm, 
Domine^ Deus meus^ ittuminabis tenebras mens (Psal. 
XVII, 52); et, Ittuminans tu mirabiliter a montibus (cter- 
nis (Psal, lxxv, 5) : (|u:c sic de niontibus aeternis 
exaiidita sii et illuminaia. Altcra die inane ad eccle- 
sintn sola, nullo alio comiiante, scd proprio lumiiie 
dediicenic, perrcxii, IntidcsDeiel Amici Dei nonal>- 
scondil, quid in se nilrabiliier gestitm fuisset, congrn- 
tulnntilMis et adiiiirnniibiis lidclibiis ennrrnvit. Iloc 
crgo priintiin noluni est npud iios in advenlu saucla- 
ruin icrKpiinrum. 

CAPUT IV. — De hjminequi cadens pedem [regeral, 
et satvus [actus esl; ei de mullts qui a variis morbis 
curaii sttnt, 

Per idein tempus quidam civitatis ionsnr« qiii Con- 
cordins vocabntiir, pedein cadendo fregerat. Is diu 
I(!Cto decuinbens, variis doloribus cruciabatur. Cuni 
hinc cum paiiperlatis cogitatio, inde parviiloruin fi!io- 
rum solIicituJo in tanto casus sui miBrore posiium 
maceraret, ecce ciiiadnm nocle, ipso quidcm dor- 
niiente, sed non illo dorinitanle neque ol>donnienie 
qui custodit Israel (Psat, cxx, 4), qtii pusilliini et 
mngnuin fecit, et xtpialiler esi illi cura pro omnibns 
(Sap. VI, 8), vidct per somnitim perducium se in ar- 

* Ediii, adjuvante Jem, Abest, adjwxaae^ a Floriaceiisi 

118. 

* Hic post, hnjissei^ aliisque passim locis, lacunas exple- 
mus iuvaDt(5 Floriacen.si &ts. 

(a) Floriaceusis Ms., vilici, — Addit hic editio (X^i 
c Nonien i.roprium boc luco (^sse videlur : uisi praecedons 
« vocaliuluin, infuntis^ |tu tali inalis aocipere, cui snbji- 
c cintur vill.ci mumis , quod hotpo ille gesserit. AUerum si 
c|ra?fers, infamis diciuin erh, pro,puen.observat enim 
c (rcfercnie cangioio (Uossario media; latinitatis) Barooius 
cad annum 305, u. 3d,aiiud Afros praesertim inCintes 
c dicios esse pueros quosque, ex viaore Ulicensi, de rer- 
c secuiione vandaloruin, lib. 3, pag. 43, iibi c Lectores io- 
c fanlulos» exsilio tradiios esse scribiL Aique repDiandum 
c est auum haec loqui , qux vel adulUoreui appellare i^o- 
c tcrat I ueruoi. • M. 



837 



LIBER PtllMUS. 



851 



m 

«iuiiin qnemdam et angnstiim cnjusdnm montis asccn- 
suni, iin<le ntiila sibi esset raciilins remcandi, nulfns 
rxiiusevadeiidi. Ex qno qiiid aliiid demonslrabatur, 
qiiiim ui sciret atque iMtelligcrei in an^ustiis pressu- 
rnruin suarum non humanum, sed solius Dei deberi 
quxrcre auxilium? Nanique apparuisse sibi aii quam- 
dnm reverendi visusfeminam.qUtX sibi sic afflicto et 
dolorum amaritudine repleto, specicm fici traderct, 
per cujus dulcedinis significatioiiem spiritiialis graiiae 
|)erci|)eret suaviUitein. Unde etiam nduciain impe- 
irandi accipiens precibus insistebat, et sanitateiii ab 
ea petebat. At illa, qux typum procul dubio gcstabat 
£cclesiae, Modo, inquil, accede ad sanctuin Slepha- 
num, et faciet te sanum. Quod diclum facti fides est 
sul)secuta. Nain cum illa discederct, et ipse p<>st eam 
relinqui se dolens diceret, Diinittis me, et aucis te ? 
ecce videt illam, siciit illi promiserat, ad sanctiim 
Slephoiium Accedeniem et pro se rogantem acdiceii- 
tem his vcrbis : Kogo te per sanciiiatem tuain, cura 
illum ; miserere illi \ miserere filiorum ejus, libcra 
lioinincm innoceniem de tribulatione. Tum illum qiii 
rogabatur vidit ad se alque ad cubirulum in quo jace- 
liat, ingredienlem amicium vesle candida, specie de- 
cora. Qucm mux ut agnovit, ut xgrolus niedicutn, 
cgenus copiosum, supplcx patroniim, his verbis cum 
iacryinis rt>gabat diccns : Chare Christi amlce, cura 
incy libera lue de tribulatione, miserere mibi, mise- 
rere filiis meis. Vix precalor verba finierat, et jam 
preciim exaudilor precibus respondebat, diceiis : 
Surge, salvus factus es. At ille statim in sermone ju- 
lieiitis, tanquani qui obdormiens corpore, sed vigi- 
lans spiritu audisset, continuo de lecto exsilivit, ct 
anie leciiim suum firinis gressibus incedere coepit. ac 
sic vcrhum itlud propheti;» implevit, Et elaudm saliei 
»iculcervus{hai. xxxv, 6). Dcinde inane surgit, vo- 
laqiic siia Marlyribus, ubi eaedem reliquiae susceplae 
suiit, reddere pioperavil. Quo proptcr ilineris longi • 
todincm baculo adhuc innitendum esse putavit. Ubi 
post(|tiam diu ornvit, cereos acccndit, baculum dcrc- 
liqiiil, atqiie exinde filium parvulum collo siistineiis 
repedavit : in ccclosiam venit, et gloriam Dei atquc 
Aniici Dci sanitatis aitcstatione pra^dicavit. Posi ha^c 
rcli(|iiiis in ecclesia cum ingenti celebrilate collocatis, 
tanqiiam proposita stalione medicinae (unde cantavi- 
iniis, SuscemmuSf Deus^ misericordiam tuam in medio 
templi tui [Psat, xlvii, iO]), qiianti cx illo die niulti- 
tuitinis uiidiqiie concursus fieri coeperc, quanta hene- 
ficia fiierint collata, et quotidie conreraninr, qiiania 
inirncula demonstraia, qiiot cxci illuminati paraly- 
tici sanati, qiianti variismorbispassionibusqiiecurati, 
scd ot innrtui suscilati, longum est nobis ct pene iin- 
|K)ssihilc universa vel nieinoria retinere, vel scrtnone 
(ligererc, vel stilo tnandare; cum unumqundque nii- 
rncnliim sui generis quamdam historiam habere no- 
scainr. Dc quibus tamen omnibiis , quas ne(|ue expli- 
care possumus, neque penitus reticere debemns, 
piuciora qunnque et noiiora eligimus, ut neque fasti* 
dicnlium aures inundemus, neque diligentium studia 
deriaiidemus. 

CAl^UT V. — De mutierequm pro maritosuo sanctum 
Stcphanum invocavit^ et exawUta est. 

V^iUir Memplonitani loci ' mulier quxdam diu 
pei-egrinantis mariti nec de morte certa, nec de vita 
secura, cum triennii ferme teinpus emensiim esset, 
quo illn diversis opiniouibus de conjuge exagilata in 
ancipiti el dubio vitx siine statu fuisset eolIociLi, 
fluctuabat ex incerto pendens mutiebris animiis, et in 
quod se latiis a*gra projicerel ignorabat, dnm hinc 
tiupiis suadercntur, paiipertas propoiieretur, sollici- 
tiido ingercretur, fragiliias carnis insidiaretur; rur- 
sum ex alia parte casiitas, maritus, fama, religio 
ante ociilos ponerentur : tnndem inier hujuscemodi 
sibimet repugnaniium cogitilionum aestus, poteniis- 

< Rditlo Lov. omilUt, miserere illi, M. 
* iia Floriacensis nianuscripius. At editi, igitttr in m- 
kloiiiuirua loci, elc. vide uifra, lib. % cap. 4, u. 2, 



simi advocati Stephani implorare debcre patrocinia, 
nou sinc divina providentin esta quil)iisdain in^tigain 
atquc cohortata. Nam ad cjus Memoriam snpplex ad- 
volnvit, ibique se cum lacrymis stravit. Et dum orat, 
audire meruit, Maritus tnus venit. Propere iila dt»- 
muro rediit, et maritum incolumem invenit. Ita et 
conjugi castitas ciistodita , et Amico Dei qoama 
fu(M-it anlmae periclikmtis cura, cognitom factum est 
iii Dei mirabili gratia. 

CAPUT VT. — De hominequem coUapsa domus oppres- 
serat, cujus conjuge orante sanctum Stephanum^vivus 
inventus e$t. 

Per idem tempiis, innosiracivilateqiuxdam domus 
niina collapsn homincm opprcssernt, cui nomen Da • 
tivus est. Cujus exinde erutum corpus et ad viciiiaiu 
domum irniislalum, funeris ol)sequio plangebatur. 
Proinde jiigalis ejiisdem, mariti sai tanio luciu per- 
culsa, ad Memoriam gloriosi Stephnni pro vita ma- 
riti cum lacrymis se prostralura perrexit. Ibidein 
dum ifla aliquandiu ad aures Amici 6ei fide piilsaret, 
precibus insistcret, ecce rcpenle in conspcctu plan- 

Sentium funeri circumstaniium et noinen veneramli 
larl^ris iiivocantium, vir ejiis in quo jacebat iocii« 
aperire oculos, et corpus movere, videntibus et mi- 
raniibus omnibus qui aderani, coepii : ac deinde post 
aliquantum ejusdem diei spatium emensum ad vivos 
rediens, et in se residens, ad illum cujus domus eral, 
dixit : Beatus es, frater, qiioniam hodie angelus Dei 
domum luam intravit. £t iiarrare coepit quae aninuo 
su.e revelata fuissenl. Dixit enim multitudine mortuo- 
riim se fuisse circuindatum, quoruin alios agnovisset, 
alios ignorasset. Deiiide quodani ingresso juveiie» 
catidida vesle nitenie, habitum diaconi prxferente, et 
pieiatis inipcrio jubeute ac dicente lllis mortuis, Re- 
cediic; staiitn illas mortuorum turbas non cotnpa- 
ruisse. Tum illum ad se accessisse, ac sibi dixisse, 
Redde quod nccepisti. Et se non intelligente, iterum 
illuiu repetisse, Hedde quod acccpisti. bed et tcrtio 
ul reddcret simililer iinperatum sibi ab eo fuisse, se- 
que respondisse, Num SymbolunYJubes ut reddam? 
Et illo dicenle, Redde; se ex ordine S^mbolum red- 
didisse, et adjecisse, Si jubes, et Oraiionem domini- 
cam reddo : atqiie illo annuenle rcddidit. Tunc ille 
signo salulari cor jacentis signavit,eiqiie dixit : Surge 
jam salvus. Et surgens, sicut dictum est , salvus effe- 
ctus est. 

CAPUT VII. — Dbi prohibuit sanctus episeopwn , ne 
reliquias suas transferre prtBsumeret. 
Eodcm leinporc venerabilis episcopus nosler de 
ejusdein snncti rcliquiis ali({uain pnrtem dis|H)suerat 
in Pi oinontnriensi ccclesia collocare : dies eiiam quo 
id liercl siatntus erat. Ecce ante diem fere lertium 
quidain Ecclesiae noslrre presbyteri duo, quorum unut 
maiiirioris xtatis , Zumunis * noitiine , admonetur , 
quod ipse postmodum retulit , ut ad episcopuin mane 
pergeret , eioue diceret , ne perflceret quod de parla 
reliquiarum lacere disposuisset. Quod cuin memoratua 
j)resbyter negligenter habuisset , nec ad episcopum 
periulisset, secunda vice et graviter arguitur, et ala|ia 
illisa in faciem verberatur. Atium aiitem presbyterum, 
Donatum nomine , retulisse quod in ipso loco Memo- 
rine eumdem episcopum nostruin viderit sibimel e dl- 
Ycrso astantem, et sacrainenta nivei candoris in palla 
manibus et collo gestantem. Quem proiinus appellans, 
constanter dixit : Pone hic quod portas. Cumque ab 
alio in sinistra episcopi stante presbytero aibiinet di- 
cerelur, Et aois alius portabit? ipse respondit, Quid 
ad te, modo nic quod ab episcopo portatur, loco suo 
reponatur? Qiiod sicut revelatum est, ita post diein 
lcrtium impletum est. Namque cum Jam pra^cedente 
die vehiculum pararctur , ut cum parte reliquianim 
episcopus proficisccretur , rcpente hujusce rei fama 
pcr civitniem divulgata , immensa ad ecclesiam mul- 
titudo confluxit. Tumullus et clamor magnus tteri co^ 

^ Codex Floriacensis, Zurtus, 



839 



APPENDIX. -- DE MIRACULIS SANCTl STEPnANl 



m 



|iit , cftliw fldei el amor Amici Dei omnes accendit. 
Circiimdaliir episcopus stipaiilibus tiirbis, rogaliir, 
et leuetur, necante uimittitur, quam sacraineoio eiiain 
iDierposito nibil se reliquiarum de civitate ablaturum 
esse p(illiceretur : quo ita demum illa popiili pro zelo 
fidei lempesias placaretur, siniulqiie reliquix in unum 
congregarentur , in eodem Memori;e loco , ubi jam 
pars fueral reliquiarum priDiitus collocatn, ibi et alia 
pars similiter reponeretur. , Doiiatus presbyter per 
soniniuin sacrameiita portantem eiiiscopiim , boc esl 
sacratarum reliquiarum poriionem gestaiiteni , com- 
pellere , sicut dictum est , videbatur , ut in loco suo 
reponeretur quod ab eodem reportabatur. Idco fa- 
ctum credo, ne ullus divisioiiis locus daretiir, maxime 
qiiia in Ecclesia boc agebatur, qu» primitus a Dona- 
tlstarum divisione usurp:it:i , poBtea usque in hodier- 
nuiii unllaii Catboiic» est rcstitut:i. Unde eliam vo- 
cabuluni sumpsit, ut ecclesia Rcstituui appcllari me- 
ruerit. 

CAPUT Ylll. -* De cwco qui capteHam reliquiaTum 

leliyitt ei visum recepit, 

Sane eodem quo b.TC agebantur die, cnm pnrs ipsa 
reliquiariiiii de monasjerii liabitaciilo prolata cum 
iiigenti celebritatis exsultatione et bymnorum clioris 
resonantibiis dulci niodulalione maiiibus sacerdotis 
ad ecclesiam portaretiir ; ecce cjuidain c:ecus appre- 
liendens capsellani argeiilenin, iii qiia crat reliqiiia- 
nim porlio niemorala , conpil rorlissima lidc regiio 
coelorum viin facere. Elquia qui vim faciunt,diripiunl 
illiid (Matth, xi, 12) , conliiiuo lumen recepit. Uiide 
universae Ecclesix suu: Cbrislus non mpdicum gaudiura 
coniiilavit. 

CAPUT IX. — De rinobut cntenalis per gloriosum Ste- 

phuwmi liberatig, 

liem cum quidam iu cnslodia piiblica calenariim 
tiexibus viiicii districtiiis habereiitur , eoruin iiiiiis 
crucialu poeno! ac dolore compuiicius , sanctiim Ste- 
plianum Cbrisli cliarum in auxilium invocabat. Ecce 
?ero intcr lacrymas vocesqueejutantis, subitode ma- 
iiibus ejus corruere calenae. Quo facto , cum pniipo- 
sito cuslodiae solulus ultro se ipsum ingessissel , et 
rem tanti miraculi coiifessus fiiis^et , noii esi aiisus 
cuslos rursum ei vincul.i Injicere , sed plane ex lioc 
quasi cauiior et sollicilior effectus alium pariter vin- 
ctuin arciius fortiusque constrinxit : qnasi divina; po- 
tentia; possit esse nuidquaiii insolubile, ignorans qiiia 
$ermo Dei non est alligatuti (II Tim, ii, 9). Venim cum 
ille simili viiiciilortim »s|ieriinte compiilsus ad eum- 
ilem laiiti miraculi anctMrem lalibiis, siciit socius cjiis, 
vocibus etfleiibiis siipi)liciter exclnniaret. ipseqiioqiie 
exaudiri meruii, et simililer catenis resolutis opcra Dei 
confitendo narravit. 

CAPUT. X. — De reo ioluto , et per meritum saneti 

Stephani sanato. 

Alio item vincto cum in tbermis publicis vapore 
caloris catenarum vuliiera inlumescerent , et gravis- 
simnin dolorein eidem conciiarent , adfuit fides , iit 



tyris porLnrelur. Quo facto, dum iliidem hiomis mulio 
tempore in tanta frigoris asperikite siiper pavinieii- 
tiim lessellx jaceret in orationc (quod utiqiie ooiiira- 
rium biijusmodi infirmitatibus esse solet) , fere vige- 
siiiia die pcr somniiiin nociu appaniisse sibiroet indi- 
cavit qiienidam jiivenili forma pneditum , spcciosa 
etinm vesle ei buhitu decoruin , seqiie lunc ab illo 
acrcrsitiiiii , sii)|(|ue essc jitssnm ut ad iocuin Me- 
iiioriae suis pedibus accederet : et ex ilio coepisse 
paulatim gressiim et linguam ad propria officia ali- 
qiinntuluin revocare. Ciimque quarius mensis fuisset 
emensus, eo quod ^ nonduin adntic plenam receperal 
sanitatem, cogitare coepit ad nropria remeare; seque 
tunc adiiionituin fiiisse ait sibi(|ue dictum esse , ne 
fisiinare vellet, sed adbuc qiiatuor nieiises exspe- 
ciare deberet , qiio tiinc domum snam propriis pedi- 
btis repcdarct. Qiiod omniiio sicut promirtsuin est , 
ita die el lempore denunliato adinipletinn est. Nain 
sicut et nostra conscientia testis est, et ipse in gloriain 
Dei confessiis est , et pedibus suis ad propria re- 
meavit, et ore proprio verba distinciius pronuniiare 
coepit. 

CAPUT XII. — Vbi quidam parabjsi linguas et peditm 

liberatus e$t. 

Quidam de civitate Uiicensi pnrnlysi peilibu-i ct 
lingiia iinplicattis lecto detineluitnr. Ciijus mater ad 
sancti Slepbani Memoriaiii fide lirniissinin coiiVi»ia- 
vit , secuinque , postquam lilii sui ciiusnm opttnio 
advocalo commisit , exinde aliqiiid piilveris pro 
saiiclilicalione absiulit, et revnieiis do:iium filio 
jacenti adliibuii. Ex quo mox iilc saiiilalis bcneU- 
ciuiii seiiiicns , de lecio surrexii, et non solum pedi- 
bus suis amhulare coepit , sed ciinm per diiodecim 
millia pnssuum proprio gressu nd benli Marlyris Me- 
moriam perveiiii, gratias in corde suo agens dc pedum 
saiiitale percepta , sed ndhuc preccs fundens de pro- 
pria lingua solvenda. Proinde exnens sibi nianicnm 
tunicae sua; , eo quod orarium non haberet , per fe- 
neslellam * Meinoria: ad interiora loc:i snncttmin 
reliquiarum manu injecta miltebat, alque inde rursuni 
dexieram reducens ori suo admovebat , et linguain 
conlingendo paulatim nodos loquendi gratia lldet 
resolvebat. lioc cniin sxpius Hiciendo , tanquam sa- 
lutares cibos de coetesti assumcns cellario , a^groinnii 
8U0 adbibuit niembro : uiide arentem lingiiain refecii, 
et loqiicndi ofnciuni adjiitiis Dei gralia idoneiiin re- 
cepit : ac sic iii iKrisqiie illa suppleta est propbeiia, 
per qiiain oliin dicltini esl, Et plana * erit lingtia mu- 
torum {Isai. xxxv, 6). 

CAPUT XIII. — Ubi cacus PisilanuM iumen recepit 

oculorum. 



Caeciis etiam quidam Pisilanae civitatis , cui vo- 
cabulum est Donalianus, ad statioiieiii poteniissi- 
mi medici Stepliani advenit. Ibi denique puls:iiis fidei 
pietale, die ociavo, tanquain domiuic e resurrectionis 
sacr.iineiito , quae facta est a die quidein passionis 
. ..^. . , ,, , . . . lerlio , scd in dierum numero posl sabbaium ociavo, 

Amici Dei opem implorarei. Qiii cnm ad piscmalem eo die , iit dixi , per fidem Iniiicn ociilorum recepit, 
egressus esset, subito etiam ipsi calen» cecidernnt , q„a„j„ |„cem menlium * uiiiversus niuudus per Do- 
et omiies quoiquot viderunt , Cbristum aique ejus ^ ' 

primum confessorem Stepbanum niagitificare coepe- 
runt. 
CAPUT XI. — Vbi paralgticus meruit sanilatem. 



Panlyticus terriiorii Hippoiiensis Zaritonim S vo- 
cabulo Resiitulus, faber ferrarius, per plurimnm 
ti*nipus lcclo decumbens , non pedibns poterat ince- 
dere, non lingunm in verbn resolvere : tandem bcati 
Stcplinni ad se fama perlatn, parenles proprios nniu 
quo poterat bortabatur, ut ad Memoriam gloriosi Mar- 

^ In ante edills deest, ZarUorum; pro quo forte meliiis, 
marrylhorwn, ResUluitur hic simli scriptum est in Flo- 
riaceusi codicey in quo posteai locoy RestUutus, habetur, 
Ke*U. 



per 
mini KesuiTectionein excepit. Qui cuiii voia sua cit- 
piens sancio Marlyri reddere, argenteam offerret pro 
sna dovoiionH candelam (iiec immerito candelani o(- 
ferehni, ttui lumen rcceperat ) ; is accersiius a veii< - 
rahili episcopo , atque interrogntus m ei dicerct qu.4 
sibi pReMiiiim esset , quare illud doiiuin olTcrret, as- 
taiite universn Ecclesia, eliain ori' coiires<ns csi, quotl 
et corde et corpore, spirituaii arcliiairo curanie, illu- 
minatus redditus est. 



*■ Floriacensts iis , fidsut exemptus^ ex quo, ctc. 

* Idem Ms., per feneUram, 

* sic Floriacensis Ms. At editi, plena. 

^ Sic Floriacensis Ms. Editi verot qtutndo lueem qemnim. 



m 



LIBER SECUM0US. 



m 



CAPUt XIV.— t/M cmdam pmetui Stephanus apparuU, 
qm midferai filium mnfi a karmbui inUrfecium. 
Ubi lanius * nostrs civitatis nomine Rusticanus • , 
riliuin suuni cnm alio liomine suo porcos mercntum « 
connumeratis solidis , miserat fere ad ducenla millia 
pas^uum : ciimque complures tran<%acii esseitt dies, 
ncqiie illi adliuc reversi fuissent, :i qtiodam amico suo 
argiii et increpari c(Bpit , eo quod iirttim smim et bo* 
ininein suiim in (ani longinquam regionem mittere 
voliiisset, quos jam a latronibus occisos se dixit ati- 
disse. Quo audito, ille quasi tuiserabili luctu perciilsus 
liomum flens lugensque regressiis est. Lacrymis pn> 
ciiK) tota pastiis est dic. Interea cum sic iiox eum op- 
pressum mo^roris tenebris iiivenisset, ecce per som- 
iiiuni videt sibi apparere quemdam deconim juvcneni, 
ctijiisdaiii bonorati ' et primarii civitatis viri nomine 
Uznfensis vultuin habitummie pra^ferentem , eumque 
bil^ri facie sibi dixisse : Ouid ploras? Respondisse 
autem se, iit ipsius ular simplicibus verbis/ : Domine 
ineus , per bonitatem tuani ideo ploro , quia audivi 
quod liomo iiieus et fllius meus occisi sunt. At ille 
consolans eum ait illi : Non sunt occisi. Tamen qui 
suinego, aitTlIlerespondit: Domnus meiis Uzalensis. 
Bene : ait ipse ', dixisti, quia Uzalensis sum, sed non 
sum ipse quein putas : ego enim sum Stepbaiius. Sane 
unde tristis es de Hlio tuo et homine tuo , scias quod 
jani iiiic babcnt redeunles faciem. Nam dedisti illis so- 
lidos viginii quinque, insuper autem acceperunt cre- 
dilam pecuniam prope viginti millia foUes, et adducunt 
seciim porcos numero quadraginta quatuor , omnes 
etectos. Venicnt ;iutein die Romanoruin civitatis, bora 
prima. Ha^c itaque oiniiia sicut per somnium revelata 
Bunl, iia postca re ipsa completa sunt. Nainque et ho- 
inines incolumcs reversi sunt, et porci tot numero 
adducti, et sunima pecuni» credilae eadem inventa, 
et dies Iioraque ad^entus illorum prxdicta sine ullo 
prorsus errorc est eonsecuta. 

* Sic juxa l^vaoienslttm editionem. In B., vManeus, 
Melior |.ror.ul dubio lectio Ii)v., quae si non omaiao liqtii- 
diim, (pialemcumque tamen sensum profert, dum leclio 
Beoedicliua nullo inodo potest intelUgi. m. 

* Floriaceosis Ms., imticiamu» 

* lla Floriacensis maouscriptus. Editi vero, HonoriL 

^ Floriaceosis Bis., Retpondtm autem te suppticibus verbis* 

* Ediiio liOv., iUe. 



CAPUT XV. — Di panulo qm ealeehmuMus mortnus 
eu , ei meritis smuU Stephant matri, tipus restituius 
est. 

i. Cajusdam mulieris (ilius parvulus mortuus cate- 
cliumenus erat. Qui matris porlatus manibiis cuin in- 
geuti ejulatii et miserabili vociferatione ante ipsam Me- 
nioriam gloriosi Stephani fuit projectus, tradente tlla 
inortuiim, ut ab eo reci|)erct vivum. Cumque ad nnres 
Amici Dei pulsaretflde pielatis, percussa duplici Inciii 
orbitatis, quod et in prxsciiti vita fllinm pcrdidisset , 
et in futura, utpote smegraiia Baptismi, salviiin ha- 
bere iion posset, ecce iiiter diu lamenlantis et voci- 
feranlis doiorem et clamorem miser.^e mairis, repente 
parvulo spiritus reddilur , vita tribuitur , vox viveiili 
«oncedilur. Continuo presbyter accersitur, Rapiismud; 
parvulo iraditur, sacramenia comnlentur, atque ila a 
peccalorum lelhali catenaanima iiberata, statim etiani 
mortalis carnis vinciilo exuitur , et ad Dei spirituales 
amplexiis summa celeritate liberata dimittitur. lu et 
matri noii modica consolatione coiicessa gaudere de 
redditio filio daiiir \ et parvulo salus vera concedilur. 
Qui profecto ob hoc ad inodicnm vitam reccpit, ne in 
xtemum morerelur ; ob Iioc ad lenipus mori meruit , 
ut vita perpelua frueretur (a). 

2. ifxc inlerim de mnllis el pene inGnitis miraculis 
pauciora decerpsimus, iie in prxsenti auditoribus 
propter festivitatem Martyris de longinquo advenicn- 
tibus forsltan oneri esse posseiinis. Cxterum quod 
nobis difficilllmum esl. si omnia recordari ac receii' 
sere, ul superius dictuin est, vellcinus, libruin pro- 
lixuui faceremus. Ipsas eiiini iiolissiuias clarissiinas- 
qiie yirlutes ad pradicationem sui sibimet sufficcro 
existimamus , quae iion imiigent hnmanae liiigua; fa* 
culiate, qiioniani pr.Yvaleul diviifx' potenli» perspi- 
cua veriiate. Veniintaiiieii devotionem nostram :hI 
xdificaiioncm fratrum in nomine Cliristi ex aliqiia 
parte exbibere voluimus, ul patcrna^ obedieniiai iiier- 
cedem orationibus vestris recipere et gloriosi Steplia< 
ni, primi testis Christi, bcnediciioiieni favente diviiia 
miscricordia possimus impetrare : per Chrisium Do- 
minum nostnim, cul est honor et gloria in 8£cula s.'c- 
calorum. Amen. 

*■ Sic Floriacensis Ms. At editi, de redempto fiUo datur. 

(a) Miraculum istud refert Augustinus in Sennone 323 
n. 5, et inSennone 334. 



LIBER SECUjyDUS K 



■<>^2J»0<B5€^ 



CAPUT PRIMUH. — AUocutio de Ubro aUero ad pras- 

cedentem adjungendo* 

Bene mecum recolit Sanciitas vestra, sanctissiml 
patros el fratres , qnod cum in conventu iiostrne biijus 
Uzalensis Ecclesi» (b) cum *■ domini Slephani primi 
mariyris Christi miracula fideliter descripta , et pu- 
blica attestatione comprobata, ante lioc tempus vobis 
(|ui adfuisiis de publico recitarentur, hoc qiioque pfe- 
nis8im:c gratulalionis munus, ifiso Amico Dei, ut cre- 
dimus, procuranie, Dilectioni vcstrae exhibitum, ut 
post recitationem divinorum operum atque gestorum, 
ipsanim etiam personarnm in quibas illa mirabilia 
facta, quxcumque in pr.csenli reperiri potuerunt, de- 
nionstratio perspicua et professio proprta, non solum 
«criptis nostris testimoniiim perhiberent, verum etiam 
\ ucalis aspectibusque vestris fidem veritatis ingcre- 
', rent. Unde factum cst ut, dum ipsae virtutes Dei ve- 
Blris auribus primitus per leclionem intimarentur , 
ctiam visibus vestris oculata * hde praesentarentur, ut 

^ Redundat, cum. 

■ Ulimmerii oodex, osculata. 



(a) 
(b) 



Abest a Floriaceosi us. 

Conf. supra, Ub. 22 de dvit. D^, cap. 8, n. 81. 

Sanct. AucrsT. VII. 



illud in vobis quod in Psalmo scripium esl, complc- 
retur, Sicut audmmus^ ila et vidimns [PsaL xlvil 9). 
Erat nammie in tanta re coelestis glori;n speclaciiliira 
ffrande. Ubi enim pronuntiaverat lector quanilibet 
historiam, verbi gratia primitus de quadam cjeca , 
postea illuminau (a), statim termlnato sermone hapc 
eadem persona reaiiisita iii populo, ei inventa, et \n 
medium omnis Ecclesiae producla , admir.iniibus ei 
congratulantibus, videbatur sola jam sine ullo comite 
ac duce, sicut prius solebat, incedere , ipsaque etiam 
per se ^radus absid» conscendcns , universis eminus 
conspicienda astabat , et testiinonlum in se divinas 

f[rati» , ipsorum suoriim illuminatione oculorum ve- 
uti fidelium tesiium tacita quadain praedicationepro- 
clamaliat. Ilem ciiin de paralylico s:inalo multis antea 
cognito praecessit lectio (b) , continuu idem qui ab 
ejusmodi iiifirmitate fuerat curatiis, similiter produ- 
ctusepopuloproprils gradiens p:issibus, cum totius 
Ecclesiae magno gaudio cernebaiur, pnrconia divin» 
laudis <]uibusdam conlestans plpabilibus documcn- 
tis, ipsis sanatis siii corporis iniegris membris. Hum 
ha:c itaqiie gercrentur, duinque uiioeodcmque lciiii»o- 



(a\ Supra lib. 1, cap. 3. 
(b) Suiiralib. 1,cap. 2. 



CYxngl-sept.) 



tn 



APPENDIX. — DE MIRACULIS SANCTI STEPnANl 



M 



TC sitigiilis (|iioqne coiiscriplis eliam ipsx rcs mimhi- 
itter concordi unilale coirenl ; profecto putares non 
taiii prsDtcrita narrari , qiiam potius prxseniia ile- 
monsirari. Ila enim, qiiod scrmone profercbatur, sta- 
tiin etinm ipso prsesenti opere cernebatur, ut alio 
quodaiii majori miraculo mirabiliora ipsa roiracula 
redderentiir. Qiiistam durus ac ferreus non in lacry- 
mascrupit? non ad pietaiem buiniliiaiemquedeflu- 
xit ? Quis nnquaiii digno praDCOiiiu loqiii possit ? Fie- 
bat clamor gratulalionis in audilu leclionis : rursum 
quoque mnjor exsultaiio exciiabatur in aspecin yisio- 
iiis ; ac sic per aiidilum et visum penetrabat flamma 
divini ainoris omnis tunc cor bomiftis. Ilrc autem 
quia sine silcntio prxterire non potui, propter eorum 
qui illo tempure adfueranl menioriam renovandam, 
siTO corum quos ista laiebant neqiiaquam scienliam 
defrnudandam ; et quia illa ipsa coniinuoquac recitaia 
«ant, statim etiain a religiosis plurimis cum clausula 
8ua cnpta ^ suiit atquedescripta : idcirco adalia qiiae 
conseciila siint narranda, biiic adjuvanle noinino, 
qiiasi libeili seciindi exordiiim sumpsimus. Heferam 
igiturvobis, charissimi» adjutoriu Domini nostri Jesu 
Cbristi . adbuc Stephani pairoiii comniunis mirabilia 
gescu rei multisque beiie notissimam iii laudem ct 
gloriam Dei uiemorabileni bisloriam. 

CAPUT 11. — DeMegetia qncs paralyU [uerm percusia, 
quce inter medicorum maiius defecerat , el currem 
ad sanclum ^tephanumaduplici infirmitate curataest, 

1. Carthaginensis civilalis quaedam fuit , nobilis 
gciicre , nobilior Cbrii>ti fidc , Megelia nomiiie , di- 
vcs in sa^culo , ditior in Deo : cui cbristiaoa mnter 
erat noniine Vitula : pagnni nutem eraiil niaritus , et 
8ocer , et pater. Hxc ciim in uiero baberet , quarlo 
mense cnnceptus sui , nescio iinde nauseando prius 
ac rejicie:ido , dtim frcquentius patcreiur siomacbt 
coiieussioncm orisque distensionem et vomitus pru- 
vocationem , in praviialeiii pesteimiue paralysis cau- 
sa perducta est , itn ut exclusis a locis suis ipsis car- 
dinibus dentium el arteriaruin , ncqHaqiiam posset 
dilapsa «ira consiringere , neqiie pervios aique inte- 
gros palati motus ac linguai ad aliqwid vei ore emit* 
leiidum , vel in os recipiendum habere. Keman- 
serat in femina pia ei pudorata deformis quidam 
et aversnndus aspecius , ci ibi vitii macula corpori 
rrat iuflxa , ubi utique ncquaquani posset esse ce- 
laia : lacies quippe erat , de qua quidam dixcrat , 
Froiis bominem praefert, qux legi sinc dedecore 
n(M) potest. Cxterorum namque niembrorum cum 
aliquu vitio oflicia prxpediuiitur , nonnulla indu- 
slrta rubori subtrahuntur. At vero cum ipse vulius 
nliqua fuerii foediUUe turpatus, quidquid propter 
verecundiam iegminis adbilieiur , ipsa verecuiidia 
inagis augetur. Uuid ergo faceret nol^ilis malroiiu , 
velamenlo abscondens ora vitiata , diiin vcnienli- 
bus salutatiun ad se xque nliis iiobilibus feminis , 
aut usculum dare , aut scrmonein conferre , ipsius 
vilae societas alquc huinaniias compulissct , ut ta- 
eeam de cibo et potu , (juod vix agre polernt man- 
ducare vel baurire Y Namque ingenium industriaquc 
mcdicorum diu multumqiie circa eiim laborantium 
frustra , non solum nihii salutis ei conferre pote- 
rat , vcrum etiam in dcierius causa pergebat. Nec 
immerilo : ab illo enim condiiore et redenipiore 
omnis naturse Deo noiidum in illa reformabatur , 
quod nonnisi ejus viriiite fomiaiur , cujus censura 
uiniie bominis corpus et disciplina constringitur , 
et niedicina laxatur. Tali igitur confecta moerorc 
ac dolore , nec quorumcunique remediorum aut 
inedicamentorum ullo ndjuta levamine , fere jam 
sextu mense , tabefaciuin fuerat delicatan rorpus 
animusque puclla!. Ob quntn rein etiam illud qiiod 
gcslabat a vitali spiritii jaiu deslitulum , iiitra scpia 
visccrnm retineliai eniortuum. Ita cum prius sub 
uiiu pnralysis vilio jain ipsa vita horrcret , accessit 

* Forie lcgoiidum, concepta. II. 



aliiid gravius et periculosiiis , unde aec ipsa quidem 
vivoiidi |K)ssibilita$ remanerel. Nam si piiella sic 
defecerat sub viiiosi oris labore , quomodo posser 
vivere cum moriuoram viscerum coltapsione? Se- 
ptimus mensis incesserat , non valtus pestifcr a pra- 
vitate exuebaiur , uon alvus onerc mortuo exuebii- 
lur. Pontius vcro , Megetias pater , socer autem 
Avitianus , ei mantus Adventius , utpoie adliuc 
gentilitatis erroribus adstricti, quidquld non so- 
lum per industriam medicoruin , verum eliam pcr 
artes dxmouioriim ac superstitiosarum fjffmenta 
vanitatum , quasi pro vita iiitermorientis Megeiin! 
poterani atteniare , frultra omiiino atque inanitcr 
desudabaiit. Sed error infclix , qiiid saluti hamt;i£ 
te credercs posse conferre , quam siuduisii semper 
auferre? Hefeilil te vox veritutis in sacratisslmis 
Psalmis , coiilestnns gencraliter ct breviier , a quo 
verc sit omnis saliis animx corporisque , dicens : 
Domini e$t ^alus (Phal. ni, 9). Soli eiiirn Deo recte ciiii- 
taiur, Hcmines et jumenta salvos [acies^ Domine (Psal. 
XXXV, 7). Qiii digiiaius est cieare, ipse prorsus digna- 
tus est el sanarc. 

2. Proinde illis memoratis personis dio in talibus 
friistra laborantibus , et noii corpore , sed corde 
dorinitaiiiibus , ecce Deus ille inagisicr qui non 
dorinit neqiie dormkat, qiii custodit Israel (Psdl. cxx, 
4); ipse Deus, inquain, cui cura est pro omnibus(Sffp. 
VI , 8 ) , religiosain Vitulatii , Megetia^ matrem « Iklefi 
calore succendit, atque ut ad domini Amici sui 
Stepbani suffragium nccurrerct, inspiravit. Quam, abi 
benedicta femina in sacraiarum reliquiaruin loco de 
Carthaginensi urbe ad Uzalensem profecla est , mi- 
sericordissimus Dominus et iniserator excepil , exau- 
divit, adjuvit, at(iue de filia compotem fecit, ac 
de diabolo adversario superaio victricem irium- 
phare permisit. Dici non potesl quibus illa pia fe- 
miiia Amicum bei flebilibus vocibus fuerii aggresfta , 
ei quanta cuin niis(;ratione ante limina gloriosi 
Martyris proslrata cfl^usos sui cordis doiores cxpres- 
serit , in ha;c verba prorumpens : Domine Stepha- 
nc , Christi amioe , subveni malri miserae , ad te 
coiifugienti pro salule periclitaniis Iiliae« Hic ie 
eigo planctibus oro , illic te ancilla tua praesetitein 
niedicum senliai iiiiploro. Scis ipse quatibus caosis 
laboret Megctia , et in quo viUe discrimine sit con- 
stitula. Ecce enim ex quanto tempore jacet , mi- 
sera toto corporc , et paralysi dissoluia , et visceri- 
bus tabefacla. Proximum est autero , ut scptimo 
meiisc complelo , coniprehendatur ab octavo. Oni- 
iies dcsperani de saiute Megelix : ego qua; ad 
Christum ei le , Ainicum ejus , confugi , credo quia 
Lilis luclus de fi.ia non imponetur capiti meo. Pelo 
autem et mgo , ut , cum hiiic a corona tua rever- 
tens fesiinaiitcr ad ancillain tuam proficisci corpe- 
ro , recrceinr anima mea de fllia aliquo nuntio bo- 
no. His ei horum similibus multis aiTatibus ubi 
satis visa est sibi idoneum instruxisse advocaiuiu 
sanctnni Siephanum apud judicem Chrisliiro, pro- 
perc ad revisendam liliam , unam et solain suain 
inaximam curam , mater parturibunda rcverlitur. 
Oleuin tamen sanctificalum , ci orariuni vel sud.i- 
rium orationum *■ suarum sudoriimque pro salate 
filix laboraiilis testiinoiiium , a beati Martyris Me- 
moria secuin pariier rcportibat. Ecce igiiur in via , 
cum decliiiandorum xstuum graiia ( nam aeslivuin 
iempus erat , quo igneus sol terras urebai ) seces- 
sissel, subito adveniciite iiunlio accepit litteras a 
viro suo de Cartbagine direetas , sicut precibus suis 
postulavcrat , in quibiis proxime futura liberatio 
liliie significata erai. Nam meiisem ociavum altora 
die ingressura filia diccbaiur, aliquaiitulum lameii 
vegetior csse , et sui jain parius signa praecedere , 
ct bono animo illam de filia esse dcbcre. Quod to- 
tum religiosae Yiiulx matri , iion ore buniano , scU 
divino oraculo nuntiabatur. His igilur priniis voto^ 

> llioun., grationwn. 



M5 



LIBEK SKCl>N[>US 



m 



riiiii suorum rclcvala mater auspiciis , perniciler 
mlvolavii. Qu.ie ubi pervenit Cartlinginciii , suaiiique 
nutaiu iii ipso vii;e su» articulo positam iiivcnit , 
siatiin sacraio olco filia: iiiembra perunxil, suda- 
riiini (|iioque anipb:xaii(lum pcciori iradidit. Quo 
fticio, rtJiviva Mcgeiia uteri sui partu exonera- 
la , octavi niensis ingressa pra^giianiihus iiiulieri- 
biis treineiida luniiiia ^ , ab ipsa niortis rcgia , rursus 
ainis esl viuilibus resiituta. Sic itaque una lelbali 
<t:iiisa dispuiicta , arcbiatro coelcsti proliniis allera 
curanda resiabat. Quod ut jamjamqiie ficrct, fida 
tnater Vitula filiam libenitnni ad viialis funlis ve* 
iiaiii , unde aegrx suas bauslum cijBlesie poculum 
atlulerat, salubriterque inruderat, secuiu rcdiiccre 
cupiebat. Sed noiidum recuperiiUe vires Megeti^, 
post laborem periculosas enixionis sux , aitcruiii 
itiiieris subire laborem ininime perniiilebanl. 

3. Interea vir , socer et pater puelhe iiibilo adbuc 
permoti in laudem Des veriqiie ejus Martyris prinii 
dc tam miserabili causa utcri , rursuin (-Gep<Te ob 
cjusdeni curandam reliqiiaiu valcttidineni , id c^i , 
viiiusi oris pravilatein , iila bominum rciiiciiiii er- 
roresque consnlere, et loiigas inoras ieiii};oruiii 
firustra conterere. Namque annus inleger ei aliquot 
(ere tnenses evoluli sic crant. Tandem fidelis nia- 
ter Vitiila , arcbiairum quenidam , Feliccm nomi- 
ne , Cartbagiiiensis civitatis , fidelissiinuiu pne ca!- 
leris alqne aniicum domus siiije , cortogavit ad se 
ipsam , ac supcr saluiein ipsius unicae obtesiando 
constrinxit , dicens : Sic unica lliiu lun vivat ; po- 
lostiie curr<ri Mcgctia de paralysi ibta , ati iioii ? Tuiii 
ille : Kideliter dico , libam tuam de bac causa pe- 
iiitiis curari non posse , quia sic me voluisli con- 
siringcre. Ipsa , inquit , junciura quasi carri , ubi 
oris et maxillarum reliiiacula (luxdani conliiien- 
tur , exclusa cst a locis suis. Cui respoiidens mater 
Vitula , fidei sux stabilitate fundaia , continuo re- 
tulil diceiis : Ego non sic credo in Cbristo meo , 
qiiia sic relinaiielur filia mea in hoc laiito paralysis 
malo. At ille udei firmitatem valde admirans iii fc- 
niina : Hoc , inquit , omnipolenli Deo licet faccre , 
cui credis; nam nihil speres ex nobis. Quibus re- 
iigiosa Vitula auditis , donisso a se archiatro , assu- 
niens secum Mcgctiam suam , adiit virum suum et 
viriim filiu! swe , ac pio inflammata dolore , sic fari 
exoisa esl : Acquieviniiis , inquit , >obis misere us- 
que iiutic, nec resistere viris muliercs valuimus : diu 
vci^tras pertulimus voluntates , cx quibus nullus fru- 
ctiis salutis filix , nullus cessit effectus , ita ut ecce 
pcr ar.num et «quot excurrunt amplius menses inter 
iiiaiius medicorum corpus filise meae tantummodo 
faiigetur , ncc omnino , sicut videtis , aliquid perfi- 
<*ieiido saiictur. Rogo , aliquando |>ermittite et no- 
bis , tit faciaiiius et nos qu:c expcdiuiit nobis : ea- 
miis et iios ad meilicum nostrum. Credo iii illum , 
quia qui noliiit Megetiain cum suo parlu morluo 
mori , ipsc etiam eain faciet sano vultu suo inler 
lioinines conversari. His atque bujuscemodi queri- 
nioniis deploratis jiistis ac vens , iic(|uaquam illi 
viri tali feminse virili animo indiitae valuerunt re- 
sistere. Mabierunt sponte cedera , quam quoldiet 
alio jiidicanle vicli discedere. 

4. Flexis ilaque illis in hanc scntentiam matris 
Viiulse^ marito scilicet simulque patre Megeii;e« 
sid inarito quidem adhuc pagano , patre vero cliri- 
sti:iiio catecliumeno effecto nomine Pontio , senato- 
ri:e dignitatis viro ( dignum est ut cujus fidem in 
Christo oepimus pronuntiare , ejus qiioque voca- 
buliim jain incipiamus cuui debito bonore pariter 
nominare : qui sane quemadmodum iuitiatus cbri- 
stiaiio nomine fuerit, qiioniam locus videtur exi- 
gcre , miniine nos pigebit aperire. Quaiido enim 
religiosa Vitula , noiidum de partus |>ericulo libe- 
rata Megetia , ad Amicum Dei fuerat profecta , ibi 
in suis prccibus ctiam de hujus viri sui vcncrabilis 

' Forte, tindna. 



cn^diiliiale instruxerat , nt ille iiubucrelur fide ac 
nominc cbristiano. Qiiod sane eidem illa ipsa no 
cte lali est visione revelatum. Visa est quippc sibi- 
met videre juxta ipsain beaii Martyris Memoriain 
diio cerofaria luniinosa , pariter igiie flammantia , 
ibideinque assislente secuin aiqiie apparente mc- 
moraio Poiitio viro suo , sibiinet dictum fuisse : Vi- 
tula , melius Incet cerorarium nostrum ; unde volo 
scias me posuisse jam jugulos. Qiio viso audito- 
qiie , rcligios:! Vitula sointio expergefacta , ct maiie 
facta^^ oralione suppleta , hoc ipsuiii qiiod in som • 
nis viderat quibusdam ancillis Dei enarrare oepiu 
Et prior ipsa soiiuiiuni suum interpretata respoii" 
dit , dicciis ad incmoralas circuinstantes virgines : 
Noverit S:iiiciitas vestra , quia cito Pomins credot 
iii Cliristo , sicut confido de Cbrislo nieo. Nam hf)C 
est quod per suiuniiim mibi significavit diceiis : Vo» 
lo scias , Yiiula , quia posiii jam jiigiilos , non iiii- 
que nisi sub jugo Cliristi. Sic cigo bonorabilis 
Poniius eflectus , ut dixi , primuiii calecbunieniis 
cliristianu^i sequcnti niino , iisdem diebus qiiibiis a 
religiosa Vitula bealus Stcplianus pru salutc niarili 
xierna fuerat exoralus). 

5. Scd, ut dicere coeperam , coiisenlienlibiis si^ 
binictviris suis, mater Vilula cuin Megelia siia pa- 
riter de Carlbagine profect;i% pariier ad Memoriaui 
beati Martyris pervenerunt, ac dcinde anlo sacrata ip- 
siuslimina prosirat», dienoctiique flenteselcjulantcs, 
cinere et cilicio squallentes, inde nobilcs feminae ho- 
mines noii erubesceutes , iit Deo essent phicentes , 
susceperunt illud qiiod dictum in Psalmis aiidierant : 
Fuerunt mt/ti lacrymas mecBvanii die ac nocte^ dum di^ 
cilur milii quotidie^ Ubiest Deut tuvt (P$al. xu. 4.)? 
Eienim neque ista de ipsa nostra religione chrisliana 
piis et nobilibus feminis deernnt ab iiicredulis impro* 
peria, unde ante Dominum flebilibus vocibus, et ama> 
ris, ut scriptum est, vcrbis memorabant, et efl^utide- 
liant supcr se animam siiam. Dicebatur nainque ab 
inimicis fidei nostrse : Ubi est Deus veslcr? Inclamn- 
bat ergo Vitiila mater auribus Amici Dei : Domiiie 
Slepbane, ecce adduxi Megeiiam tuam ad te, quain tn 
ipse li[)erasti de morte. Ncc nos iii gaudium iniinici 
fecisti venire, non tradens nos in aniinas iribulantiuni 
nos, qui detrahunt et desperani de Christo Domino 
nostro, et de te , ejiis tanioAmico. Fac, rogo, fac ite* 
rum erubescere eos de toia et de plena Megeliae tuxsa- 
lute, sicut jam fecisti erubescere eos de ejiis utcri 
periculosissimo labore. Non omnino deficies ad miiio- 
ra, qui praestiiisti majora. Quod promisi ejus viro pa^ 
gano de te, imple propterie. Non confundatur ma- 
ter in filia, qna! praesumpsit in te, quiB confiigit ad te. 
Certe ut oculus cor<ris nondum credentiiim r.obisque 
insultaniium sanctur, os filix curelur : ct ut acquira- 
tur sanitas anim:» iilorum, prxstetur puellae saniits 
mcmbrorum suorum. 

6. Tatibus in ejusmodi sensum dictis lacrymabiiibus 
deploratis, septima transierat dies, cum ecce nucte 
intempesta visitatur per somnum Mcgeiia ; yidct »|»- 
parentem sibi insisnem virum visu, diaconi praeie- 
rentem babitum. llla eum rogare coepit, velut qucm- 
dam medicum spiritualem, ut os suum inspiceret, ct 
si dignaretur, curaret. Verum iile mox ut os ejiis 
inspexit, vultu eam hilari serenoque intuitu ait * : 
Equidem adbuc os tuum non rectum ; sed sursum as- 
pice. et vide quid volitet super caput tuum. Continiio 
illa super seerigensocuios. vidit serpentem qiiemdain 
teterriinuin supra se pcnnarum remigio volitantcni, 
atqiie buc et illuc toriuosis anfraclibiis oberrantem. At 
pavefacta Megetia borribili monstruoso(]ue visu, insi- 
gnis illius viri exhortatione firmatiir, ad ipsain diceii- 
tis : Nisi prius islum serpentem occideris, saiiari iion 
poieris. Sed noli metuere, forli animoilli congredcrc, 
et omniiio superabis. Quo audilo, Megetia lidei sii:e 
robore et de tunti adjutorissui armata proteciione, 

« Forte, (acio. 
* Forte, nUitUus. 



1 



817 



APPENDIX. — DK MmACCLIS SANCTI STEPHANI 



!US 



nrrcpla iii lcmporo Mlnmcl vcIhI virgn ohlaln, contra 
iilum dracoiiem ic:errimnni cl lorluosissiminn drccr- 
lavil. Qucm , clsi diu cxcrciia diuque ab rclucianie 
advcrs:irio delassala, ad cxlremuni tamcn, nbiilluin 
iii capile percussil, coniinuo prostravil. Qno irepido 
gandio experi;cfacla, siralo exsJiens evigilavil. Cum- 
quc somnii sui quid ratio porlcnderet cogit:iret, nec 
liquido inlelligcrc valnissel, exinde oiavit visiUiri, 
ionririiiani|uo poposcit *, ac deinde se (|uicii pcrmi- 
iil. Eccc d«'niio vidcl illiim decorum liabiiu juvencm, 
nivca vrsie rulgenlem, ac stalim jaccnii sibimetvelul 
inanu porrecia, audivit jul)eiileiii pariterque diccn- 
Uiii : Surge, j-ic curaris. Al vero Megetia, iii ante 
nicdico homini facere consueverat, capile opposito, 
qiiasi fovenda ora sua ei offereba. Sed illc, tilpote 
ignorantiscorrigcnsfactum, responditcidem . Utquid 
Imc facis? Prius sunt tibi oculi curan;li. Illa relulit 
dicens : nomtiie nieus , oculos sanos liabco, scil ni os 
nieiini cnres rogo. Et ille : Jam, iniiiiil, tibi dixi, 
priiis sunt iii le oculi curandi. Tunc vclui coelcsiisar- 
chiairus, spirilu cordis secrela introspicicns, quasi 
cutem medicinalem coilyrium imposuit,ocnlo3super- 
linivii, alque disccssit (a). Verum cum mane facto 
lioc ipsum religio-a Mcgciia somnium suntn cbarissimis 
siiis et sanciisaimis reminisindicaret, inipsoserinone 
narralionis suaj ullro cordc conipunia et cujusdam 
pi»cc:ili sni rccordali(nic subilo stiiniilata, peccatuin 
sniiin connicri non dislulil, sed, sicut scriptum esl, 
deliclum suum agnovii, el injusiiliam suam non ope- 
ruit (PsaL xxxi. 5). Ecce crgo qui illi crant oculi pritis 
curandi, non tiiiquc corporis, sed cordis, qiiod, ut 
spiritualis medicus, gloriosus Slcphanus pronuntiavil 
illi dicens : Prius sunt tibi ociili curaiidi. Sanaiidiiin 
qiiippc erat quod vitiosum latebat in menlc, iit sic 
demiiin sanarctnr quod deprayatum cerncbaiur in 
corpore. Hinc ille (pKMiiie teterrimus serpens, qni sii- 
per caput volilabai, quia principalem rationalis aiii- 
mae nientem oblinebat, contercndus fuerat el vincen- 
dus. Duin enini reaius cujusqiie delicti bumiiiter 
agnoscitur, caput colnbri poeiiitendoquassatur, cordis 
oculns conlltendo pnrgatur. Duodecimo igitur die, 
ex qtio cum sua ad Aniicum Dei venerat maire, duin 
orat ad locqm sacrata*. Memori:e pulsans fidci pictaie, 
iion soliiin affectu cordis, verum ctiam motii corporis, 
ipsa ostiola Memoria; impiilsa paierecit,acvim facicns 
regno Dei, caput suum intromisil inicrins, ct su|>er 
cubile sanclarum rcliqiiiarum coniixit, lacr}'mis(iiie 
suis omnia illic lavit, utque rigavit. Yeruin ecce illo 
desuper miserante qui appropiiiquat contriiis corde 
(PsuL cxLTi). Megeiia famnla Dei quadani sibi visibiii 
et attrectabiii inanu os suum corrigi et compalpari 
perseiisit. Qiiae posleaquain ab oratiooe surrcxit, «ir- 
cumstanlibus cboris virjjiiium saiictarum, ibideinqne 
pro illa et cum illa Deo laudes dicentium, trcmens ct 
gaudens lioc ipsuin indicavil. Quale tuiic quaiitnni- 
qne in omnibus inentibusfueritgaudium, etneiidianle 
ipsum Deuin cxciuverit affectum, vixpoterilexpiicari. 
7. Sed anlequam gest;c rei ad rniein optatissimuiii 
veniaiiius, ubi plenamperfcctamquesalutcm religios:e 
Mcgetia;, Amico Dei curante atqiie auxiliaiite in no- 
inine Cbristi, demonstraluri sumus, quod in inedio 
iiujus aliud mirabilitcr contigcrit, nequaquam pnete- 
rire debemns. Cuin fcrme qnadraginia dicbus circa 
sanctf Mariyris locum orando niater (iliaque pcrsisic- 
rent, ecce repente veiiiciilibns lilteris, sibimet Car« 
tbagine directis, quo paicr puelbe honorabiUs Poii- 
tius diceretur corpore aegrolare, ad eumdem visondniii 
de Uzslensi civilate profccta: suiit. Vernm cnm in 
medio iiineris, a^siuuin causa, fovendi corporis gratia 
lavaciis uti voiuisseiit; adfnit in pnBscnti quaidani 
domesiica ab inlideli cogniui Megetia et in obviam iiiis- 
sa*, non tam ad baiutandum, quam potius ad explo- 

* Jttxu Morel, Elem. Crit. pagg. 350, 5G0, legcndum est: 
eximle ora visitari cmtirmanque i'it{ioscit. m. 

* forl(% cognata R-egctiie in ubti.dn mussa, 
ia) lAicus corrupt^- 



randiim. Qiir ciim ciiriosius cnpcret lienedicla! Mege- 
ti:i^ nnda ora vnltusqne coiispicere, inlravii ciini ca 
iu obscqnium *, ct tibi quanlum voliiit in facien» fa- 
mnl:c Dei intcndit, prorsus iiitegrum sibimei anparciis 
os Megcti:r* saiiumque conspexit. Qno viso, obsluix.- 
f:icta atqne mirata illa domestica, qnae aliud qiiani 
sperabat invenit, contintio ad quaindam juxta staiiieni 
s:icram virginem convertit sese, et nominatini eani 
compcllans ait : liifans Helpidiana, 8ana est prorsiis 
d(miina Mcgetia. Sic cnim Dei gratia vigcliat in Me- 
getia, ul, licet ejus plenior cura in corpore ex parte 
aliqiia diffiTrctur, perfecta lainen sanitatis species re- 
vcrberandis incredulorum oculisobjicereliir.Qiiod illa 
ancilla Dei intclligens inagnitm mvsVrinin Dei, illi mu- 
liercul:cre5pond:tdicens : lncrc([nli,velinodocredite. 

8. Rursus aptidCartliaginem cuin benedicia MegeUa 
qtiadam die ciim virosuo pagaiio scrnionem ox>nferret« 
et iiiter fabnlas diim viro siio ore integro vnltiiqtie 
appaicret, commoius tali visiime vir ejus gratulari 
eoepit ac dicere : Domina Megelia, sanam te prorsos 
aspicio. Verum illa dissimnlaiido intcrim tegens qu(ul 
divina virlus in se demonstrabai, seriiionis siii cur- 
sum tenebat. Iiidemque ille quod videbat ticere non 
poierat, ct sicut prius eidem respondebat : Sana es 
prorsus, Deo gratias. At iila impleta gandio, taiidem 
subridcns, ait iiiarito : Vel modo jam credcs Clirisio? 
Et ille : Qnid vis, inquit, faciam patri meo? iiain et 
cgo cliristianns licri volo. 

9. Sed ut jam ad terminnm qnem promisiinus ve- 
niamus, dics Paschx sanctissimus propinquabat, ecce 
benedicta Mcgeiia a quadain amica aique nobili fcinitu 
Kiistica rogabatur, ut voto siio solvendo iieato niar- 
tyri Cypriano in Mappalia secum pcrgeret, et solcm- 
nitati paritcr iiitercsset. Quod Mcgetia facere sc no» 
posse causabatiir, sciens qnid in se Dei potentia infi- 
dclium ocnlis ostendcrct, (^uid plcne salutis ' coelestis 
gratia reservaret. Tameii amicam contristare iiolens, 
iion peiiitns iicgavii, sed plane ad illum diein quod 
Deus volnissct lactnram se osse promisit. At ubi ilb 
amica disccssit, non destitit die no<:tuque orationi in- 
slare Mcgetia. Uucccllani sanc omni die in olco san- 
ctjncato lincUim prius accipiebat; ct sic cxteros cibns 
sumcbat. Qnatiam vcro iiocte visitavit iii soninis, ila 
utsc juxta MeuKwiam bcati Stcphani siantcm putaret. 
ibique juvcnem illnm speciosum ceriierct, candida 
Ince perfnsum el insigni cquo subvcctuin, lainpadc^- 
que qnampiures lu( eutcs, ac pr;ccedens ei spleiididiv- 
simnin apparaMini, sibique ab eo<icm clara vore di- 
ctum : Ad te pcrtinet isla lux, M 'gctia, suscipe illaiii. 
Post quam visionem cxpcrgcfacia gaudiiMjne rcpicia, 
siasini ubi se saiiam sensit , niaiitis snas ad os suinii 
facicniqne inspiciendani applicavii, ct qnasi pnenimio 
gaudio soli sibi noii credens, ancillas suas qii.-e circa 
lectum suum quiescebani, clara voce excitavil, ct ut 
ad se inspiciendam alque coiilemplandam accurrercni, 
advocavit. Tum ill:c, ul viderunl in doinina siia di»- 
iium Dei fuissc implctum , votuinqtie oinnium esse 
perfeclum, omnes pariter in Ix*titiatn exclamavenint, 
ct in laiidem Dei eriiperunt. Advenit etiam ille ali 
ainica pncstiiutus sibimct dies, \enitnr a diversis ad 
religiosatn Megetiam, ut, sicut proiniserat, ad desti- 
natuin locum charas suas non de.serendo pergere di- 
gnarelur. Sed Megeiia Dei famula vciameiito adhuc, 
sicut solcbat , orc contecto, ab intimo ctibicnln ati 
ainicas suas foras egressa esi. Quas ubi de «c aliqii.nn* 
diii tristcs esse permisit, subilo illo a facic velamento 
ablato, et vullu deinonstralo, ail: Ecce vos videtr^ 
quid in me Dcus dignatns esl pernccre, et una nic- 
cum gaudeie, et ipsi D(nnino pro me gratias agitc. 
Qiiani ubi oinncs conspexere, gaudentes et Dominiini 
benedicenies, osculis lambere, et eain compicxari coe" 
peruiit. Tunc omnes uiia ad ccclesiam perrexeruni 
cum ea, et vota sua Domino persolvenint. Peracto 
aotem sancto Pascha Domini, etiam ad Uzalenscni ci- 

* Lcgendum forie, iri fwspilium. 

• Forie. plena' suluti. 



Hi\) 



LIBEK SECUNPUS. 



m 



viialem rcligiosa Vilula uua nim Mo(;elia sii/. nliisGue 
religiosis reininis vtMiit, \oiaque stia de salute iili:c 
pleiia el perrecla (Ilirisio Douiino Chrislique Amico 
iii conspeclu omnis nosine Ecclesia: congaudeiilis 
ntque congralulaniis hilariler reddidil, fcrveuter ex- 
bibuit, fructuoseque persolvii. 

CAPUT 111. — DonatM quidam apoihecnm habeus, fere 
dueenta ima vini corrupta reperit, cujus jussa mini" 
ster lagenam ex omnibus vans impletam allulerat^ et 
ad iancium Stephanum cuirens^ ilfique ponens oravit^ 
et reversus cum lagena^ in omnibus vatis ex eadem tn- 
fudit^ et reparatum est vinum, 

Donatus qnidnm dicilur homo , sane honeslissimi 
qno<|ue lilii, noniine Rustici, prx*li*(toruiii niiiiierarii 
cunctis bene nolissimi, patcr. Ilic iii fundo suo sub- 
urbano cum loco et nomine vocitalo probi generis 
vina quotnnnis condere et conservare consueveral. 
Intcrea , ut possessoribns mos esl , cominodoruni 
(|ii:ustuum causa , quoslibet terras reposilos fructiis 
iiinc malle venales cmptoribus publicare, ciim voiis 
oxoptaiorum lucrorum avariora concurrunt pretia 
icniporum, visum est memorato domino prxdii, cuin 
qiiodam homine suo, vini scilicet gusialore |ieritissi- 
iiio, apothccam sunm primilus inlrare, tic. per singula 
vasa examinando vina approbare. Quo facto , mox ut 
(legnstator hnuslum vasis merum applicuil judicio la* 
hiomm, coniinuo stupefacta in liomine ora viiltusque 
|)alluere.Nam prxterquod vini teterrimus color nver- 
sanduin oculis ex se oderebat aspeclum, eli:iin Irislis- 
simus sapor labiis moerendum ingerebat gustuni. Ve- 
rum cum hoc malum in uiio tantum vase consistere 
piitarelur , noii tam molestnnte damnuin * jnctura 
pntrisfaniilins liabebatur. At ubi per singula vasn coe- 
ptuin est circuiri, omiiiumque vasoruin, id esi feriiie 
diicciitoruin , nnmerus exnininatus siiniliter degene- 
rasse ac dc|)erisse repertus est; quis tiinc ibidein 
fiierit possessoris animus, quis ipsius apolhecarii lii- 
r]ii<, puto quod ignorare non possit omnis compalicns 
aiiiniiis humnnus. Non enim revera minimum et con- 
tciMnendum deirimenlum damnumve conligerat , sed 
duceiita, ut dixi, fere (]u:e putabantur vasa vino sua- 
vissimo plenissima, eailein e contrario reperiebantur 
ncc accti , sed cujusdain corruptissimi et fxculentis- 
simi liquoris sqiialore adiinpleta. Quid ageret ita rei 
Inbefnctoe sux dominits, vindemise siine interilum non 
:idiiiic in vitibus , sed , quod est gravius, in ipsa per- 
|M*ssus apotheca? quid, inquam, ageret? quid tain cor- 
riipio nec jam dicendo vino facere potuisset? An 
fiirsilan qualicumque abjeclissiino pretio vendidisset? 
Sed quis tam fatuus cinptor ad reni Hituam acccssis- 
set? An saltem elTunderet atque projicerei? Scd qnis 
ita oblitus laborum suoriim csset , ut (lualescumque 
anni fnictus proculcandos hominibus belluisque facile 
exponeret? Tandein fliiciuabunda in talibus moerori- 
bus anima divinae aspiralionis aura perflata in portum 
fidissimum sintionenique tuiissimam velilicante de- 
ducta est gratia. Nam multa secum agitanti hxc potior 
sentcntia animo insedit possessoris, confugiendum 
esse ad Amiciim Dei Stephaniim sanclum , primum 
iiiartyrem Christi. Proin(le jubel illi pro^gustitori vini 
sui, ut unam Inguiiculnm ex qiioliltet vasorum suorunf 
adimpleret, eamqiie ad Beali Mcinoriam , l)enedicen- 
dam diluciilo deporiaret , alque exinde sanctilicatam 
contiiiuo referret, tuncque ex illa per omnia vasa pa» 
rum quid superfiinderet alque discederet. Domiiie, 
Domine, cui cuni est pro homine, oninia benigne fa- 
ciens propier honiinem , qui per sanctos tuos olini 
nqiias an^ras et infecundas , ligno immisso et vase 
sahs injecto snnasli (^Exod, xv, 25; \y Heg, ii, 21), ac 
per le ipsum , Domine , aquain iii vinum coiivertisti 
{Jonn, 11 , 1-11)^ ipbc niinc ti pcr amicum luum Ste- 
phanum saiictum, reparasti in statum pristinum vina- 
perdita , versa amnritudine in suavltateni , nigredioe 
iii caiidorcm, moerorc in exsullalionem ! Propere igi- 
tiir doinini sui jtissa miuister ilie fidelis exse((nitur : 

* Forle, damno. inB. ad marginem, c locus oorruplus, « H. 



lagonain, iil fncrat praiccptum , linnsit, pcrrexil, ap- 
posiiit, rcportavil, vasisque singulis permodicum (|uid 
contribuit, el abiit. Allera die, memor fidci mandnti- 
qiic sui, surgit paterfamilias matutinus , ministcrii 
«'onscinm ministrumque convcnil, tina secuni ad apo- 
ihccnin comilem ducil : iiispiciunlur deniio rniicia 
per ordineni vasa : vinum hauriliir, nilor in coloru 
conspicitnr , sapor in giistu approbatur , tristitia in 
gaudiuin comniutniiir, et quid qiiantumquc fides in 
Christo ejiisquc gloriosissiino Amico valeai reperiinr, 
cunctisaue andicntibus mirantibiisque succeditur : de- 
nique illa probatissima vina condigno prctio emptoi-i- 
bus dislribuuntur. Ecce qualilcr divina provideiiti:i 
ulililatibiis hoiniiiuiii dcservit : et quid tnndem Dco 
pro tanlis ejus beneficiis cxhibclur aul redditur? 

CAPUT IV. — Vbi draco de c<bIo magnificus apparuit^ 
a cujns conspeclu univcrsn plebs ad Stephani limina 
confagit , et ipsis orantibus paulutim inter vellera 
nubitm subtractus non comparuil. 

i, Qiindam die agebanlur nundinrc iu nostrn civi- 
tnle, et liora jam ineridiana coeli facies soreiia in tc- 
iraiii et c:iIiginosam aeris lurbidinein subito est coin- 
moln. Ecce aulem desupcr aspicilnr ignciis quidani ct 
iiiinicns;e magnitudinis propciidcns iii capiit c nubi- 
hus draco. Quod non iln insolitum ct iiovum debet 
videri , non soluni proptcr nolitiam popularcm , ve- 
riiin elinin Scriptnrae sancte nncloriinlem , qu.'ie de 
draconibiis sic memorat dieeiis : Laudate bominum 
de terrea , dracones et omnes abyssi , ignis , grando , 
nix , glacies , spirilus lempestatis , qu(B fnciunt verbum 
ejus (Psa/. cxLViu, 7, 8). Abyssus nninque (liciiur, 
iion tantum hic deorsnin n(|unruiii ina^stimabilis pro- 
lunditas, sed etiani sursiim i2>tius caliginosi aeris, 
quem suspicimus , iniineiisitns, qui maris ac tcrrae 
bumore videiur pinguescere : ciijus impulsu flabiles 
aune excitantur, vciut lanae vcllcra nubes agitanlur, 
fnlgura igiiila emiltiintur. Qwjn oinnia ne , sicul insi- 
pioiiter sapientes pulant, casu el forluilu fieri credc- 
rciilnr, sancta Scriplurh vigilanter providit : et post- 
cnijiiam dixit, Ignis, grando^ nix^ glacies, spirilus tem' 
pestatis ; coiitiniio stibjunxit de ipso universitatis 
(iientore atqiie Keclore, ct ait, qum faciunt verbum 
cjus, Proindc pendcnicm ex hac, ut dixi, providentia 
dispcnsntioiiis Dei, et ntibibus flammantem draconem 
tanquam de superiore abysso procedentem atque emi* 
canieui , cum aliqnnndiu hnc atque illuc rootus aer 
ferrel at(|ue dolVrret , ac jamjamque pnecipilanduni 
super mediam civiiatem treinor omnium qui aderant 
exspectantium ct slupentium cernercl, fugerecon- 
ventu publico popiilaris turba coepit, ct pa.ssim qu^- 
cumque limor cgerat, sicul quisque poterat, discur- 
rebal. Tolus donique ipse dissoiutus pcrturi)atus(|ue 
mercalus. Relicta namque omni negotiatione lerreiia, 
pro soia tanlum liomines metuebant vila. Quis enini 
tunc qujereret lucra pecuni:e, in lanto discrimine 
damna deplorans animae? aut qnis cogitaret vel cor- 
poris victum, formidans vit;e sua! ultimum occasuni'. 
quis porro cuperet vestein, metu mortis amitleii!> 
nientem? Magniis eliam concursiis mullitudinis ad 
gremium Ecclesi^ matris, ad misericordiam proiinus 
convolavit Dei Patris. Ad ipsam Amici Dei sacralam 
Memoriam in facie proslrata jacebat diversa xtas, di- 
spar quoque sexus. Tandem pro ciinctoriim fletibus 
opportune ad Cbristum domini Stephani fusa prece , 
clementia Dei annuente, horrendus ille draco paula- 
tiin coepit a conspectu bominum inter nuhium scpta 
subirahi atqne abscondi , et qua ventt incubuerant , 
redeunte C(eli serena facie, discuti atqiie propelli, ac 
sic revocalis animis, atque a tanta tristitia in iaetitiam 
rodiictis, reddebantur Dco ct Amico ejus uberes gra- 
tia; cuiii ingentibus lacryiiiis de inopinata gralulatioiie 
profutis. 

i. Ad hxc accedil etiam aliud quiddam ex hoc ipso 
miraculo mirabilius : ne ignara in omnihus fragiHias 
iiuinana, nihil de divinis jiidiciis et beneficiis evideii- 
tius apcrtiusquo cdoctn» ita ut dignum fuerat» exsli- 



851 



APPENDIX. — DE MIRACULiS SANCTl STEPIIANI LIBER SECUNDUS. 



S%f 



iJssel crnla. Ecce nnn)M"C allcro die, procurante di- 
viiia Uispensaiionc, qitidnin ncgolialor nunquam uo- 
fiini* cogiiitiis regioiii. suliiiincoiium nostruni nomiiie 
* Sennoiiuin in loco Menililoluinno * ullro convenil , et 
ad se vocavil , ef nuisnam vcl unde essel ab eodera 
fligitavit. Qiii ubi se subdiaconum Uz^Ionsjs Ecclesiae 
inemoratus est, respoudil continuo idcm ille ignotus 
bonio ( si tamen soliini bomo : credendum cst enim 
( quia angeliis et homo; neqiie enim hoc vel inauditiim 
; atque inexperlum est , sive religioni chrisiianx sive 
notiline liumana^,8anctos Angelos terreno habitu et 
visibili specie plernniqiie boniinibus appaniisse). De- 
dit ergp subdiacono memornlo veliiin va.riis picluni 
coloribus, in quo inerat pictura b.TC : in dextera veli 
parte ipse sanclus Stpphaniis vidcbntiir astare, et glo- 
riosam crucem propriis repositam humeris hajiilare , 
qua crucis cuspide portam civitalis videbniur puisare, 
ex (|ua profu^Mens draco teierrimus ccriiebatur cxire, 
Amico Dci videlicet adventanle. Verum ille scrpens 
noxius nec in ipsa fugn tiitissiinus, sub triuiiipbali 
pede Martyris Christi contritiis aspiciebntur el pres- 
sus. Talis iiaque pic tura veli iion omnino absque my- 
sirrio Dei ubi a nicniomio subdiacono nllatn pariier 
alque siispensa est ante ipsam Mcmoriam tanti pairo- 
iii , oiitiiis a't.is omnisqtie scxu< intiieri et mirari coe- 
pil, lnii<fu.iin spectaciiluin {^rniide, qno scilicetauclore 
iiuove libcratore draco ille cxstinctiis est bostisque 
ueviclus. Gesi:e qjiippe rei ndcin pr.Tcedeniis diei 
coinmendnbat in nniuiis omiium attesintio sequentis 
dici. Nainqiie illiid quod stndiosius cemebatur in velo, 
hoc jani credibilius tenebalur in vero« Concurrebat 
eiiim pictiira cum grntia , et tam divinitus pridie ge- 
stum salutis bcneflcium recolebatur, quam postea in 
veli imagine adveriebaiur. Denique ei if^ congruen- 
tia diei prxcedentis atque sequcnlis ventalis, et ima- 
gine rerum et quorumdam exemplariorum, tantus in 
multis stupor pariterque amor. admiratio et gratulatio 
accendebatur, ut a cunctis nihil aliud omnino vel di- 
ceretur vel afllrmaretur nisi hoc unum, Vere quia per 
Amicum suum Deus istam liberaverit civilatem , et 
grnndem a nobis depulit pestem. Et revera Dei ftiit 
ad bomines qu:edam allociitio in velo ticile signifi- 
tantis quodaminodo et dicentis : miseri mortales , 
qiiale hesterna die draconis evnseritis incendium, vel 
ctijiis pro vobis advocati riierit acceptum sulTrngium , 
isio sequenti die istius veli flguraiione intelligite, at- 
que gaudete. Hinc vestmm et prxcedentem lentntio- 
nem et subsequentem liberalionom npiid vosmelipsos 
conferte, exinde non dubii, sed certi, Deo vestro per 
Amiciim me^um gratins agite. Ecce draconem de ve- 
stra civitate cemitis fugatum el expulsum, ecce con- 
lerentem capui ejiis prinitim Marlyrem meum : ecce 
Criicis trop:enm , per quod vicisiis inimictim. Hoc 
crgo modo civitate nosira a tanto periculo primitus li- 
beratn, nc postea lali per congruentem picturam veli 
admoiiitionc instructa et illuminata, gemino mira- 
culo est omnis pia anima in Dei gloria exhilarata. 

CAPUX V. — De dnpentatore pecunite publicm Cartha' 

ginit liberalo. 

i. In supra dictis miraculis domini Stephani pa- 
ironi commnnis, virtules sanilatum et visiones so- 
inniorum eflectitsque eorum mediocrilnte nostra nos 
digesiisse meminimus : nunc vero evidenler et occul- 
tata fide hiimani habitus corporales apparitiones et 
demonstrationes in foro, in judiciis , in luce diel , et 
cotiveniii populorum , ordinum digniiatcs bominibus 
vigilantibus et videntibusexbibitns per ipsum Amlcum 
Dei, adjuvante Domino, cupimiis enarrare. Igilur dis- 
l>ciisntor pecuniae publicx Cartbaginensis civitatis, 
Floreiitius nomine, sicut in talibus riinctionibus flsca- 
liuni actionum evenire assolct actoribus earum , ut 
nioiiis sxpe potestattim sub quibus degunt, etquorum 
ditioni iDser\iunt, incurranl; idem usque ad pericu- 

< Korte. Membtonilano, ut supra, lih. 4, cap. 5. 



lum rapiiis oflcnsam jtidiciariaR indignalionis incurre 
rat. Qun dc re ex pnrc«^pto ne.<(cio nnde proconsnlif, 
pnrcipitnnler jiissus est rapi , et ejns mox obtntibiit 
sisti. Qiiod ciim absqiie ulla mom ofncium quod pnte- 
bnt* implesset, menioraiumquedispensatoremrapliitr 
per piibliciim sedenli proconsuli in si*cretirio oblu- 
lisset; continiio p;illor ingens coppit discurrcre per 
corda eorum qui nderanl , ct vidcbant, aiqtie humanc 
miseratione hominem dolebnnt, ejusque pericnluui 
metuebant. Interea viso protinusquem furialitcr qnsr- 
rebal, exsurgit in voce terribili potestas irata, minad 
euindem dispensatorem inlerrogntione perlurlianf^. At 
pavefacii hominis fiigata mens inetu, nec quid diccret 
inycniebat. Sed ecce Deus ille inngistiT e co^lo pro- 
spicicns super fllios hominum, miscens scveriinti leni- 
tatem, minas iransrcrens in benigiiitateni. castigando 
amaiis, ainaiido consolans, jiidcx iii flagellis. patcr iu 
blandimcntis, ubique fldelis, nusquam criidf*lis ; ipie 
ergo Deus Dominusad lilierandiiui euin hoininein an- 
geluin siium niisit, de qno dictum est : ImmiUet anqelns 
Domini in circuitu timentium euni, el eruel to% {PsaL 
xxxiii, 8). Nnm cum dispeiisator ille viine su.ne incertiis 
ac dubius sub lanto iiietu terribilis potesiaiis iiiler 
qtixstionarios astaret , repente pulsalum se a tergu 
persensif. Statimque paululiim ccrvice deflxa, oculis- 
que fiirtim retrorsiim reductis , vidct velnt unum de 
cartilficibus circa se astantem , sibique suggerenicni 
quid ageret, quem rogare deberct, dicentem et admo- 
nentem : Invoca sancttim Sieplianiim. Quo viso audi- 
toque Florentius , sux menli nc sensui redditus , et 
fuga duduro recreaio aniroo confortatus , gloriosum 
Stephanum intra semetipsum orare alqiie invocare 
minime desistebat. Deinde elevata parumper facie ad 
interroganl^m judicem, oculos intendit in judicis as- 
sessorem. Quem cum nova facie ^ novoqne vultu mi- 
cantem, fulgentem(^ue conspiceret , ncqne illum sibi 
noiissimum, s«d alium incognitum atque mirifictim 
judicis consiliarium ceroeret , ita nt ciim esset asses- 
soris nota antea in omnibus, etmarcida .tvo in vuliu 
deformitas et senilis aplas; in itlo vero qui ei appnre- 
bat, juvenili decore viilius et candor effulgebat. Hoc 
viso niemoratiis Florentius , diu multumque perroo- 
lus, non jnm dubius, sed flrmus et certus, gloriosum 
Slephanum ibi praescntem credebat adesse, ipsumqne 
occultnta scde iniendere se , et in sua caiisa jtidicem 
sedere , vel jiidici assistere. Nam quo plenius perfe- 
ctiusqiie de tnii visione ac pra^sentatioiic Amici Dei 
fiducinm caperet, vi/Iet Fl<>rentius eumdcm suuni 
sufTmgatorem, snique judiciis niisericordissiinum con- 
siliaiorcm, etiam manu sua sibiinet annuentein, et ne 
quidntinni prorsiis limeret, per nianum dexteram 
significnntcm, vultuqiie hilari sibi arridentem, et spero 
salutis plenissimara pollicentcm. Qoid miiltaTSensim 
coepere illi furiales impetus judiris tumentesqne ani- 
rni ad oinnem irniiquilliiatem lenitntemque deduci : 
ila utnon formidaretjudicem,sed agnosceretpairein: 
nec cujiis securim capiti siio pertimesceret, sed ciijns 
favorera proprix' salutis sperarct. Domine, Domine, 
qui veras tuas laudes in sacris tibi psalmis decnntari 
pon arrogauter, sed misericordiler jtibcs: non prc tua 
jaclaniia, sed pro noslra tutcla, cum dicitur, Th do- 
minarii potestati maris^ motum aulem flnctuum ejus tu 
mitigas {Ptat, lxxxviii, 10)! Siciit consonal etiaro 
evangelica auctorilas, ubi imperio Cbristi tui, dum 
levigarentur lurbulenti fluctus ac venti, mirantes di- 
xere disci|uili : Qualit ett liic^ qiii imnerat ventit A 
mari, ct obedinnt ei (Luc, viii, 25)? N crissimunique 
quod eliani nlibi iii sernioiie Srriptur.a! s:icrn: dicitui 
de te : Cor regit in manu Domini, ticul agua decurreut; 
quocumque voluerit, illut detorquet eum {Prov. xxi, 1). 
Tu enim, Domine, de consulari imta primiius et posl 
tranquiilata potestnte erga dispensalorem, illud iitis 
tris temporibus exhibuisti, qiiod iii antiqtia S<*riptiir« 
auctoritate prius fcrocienie ei rursuni blandieute re- 

* PP. Benedictini notant hicin roargine: t legcndum fbrti^ 
parebait vel, petebai. > u. 



853 



INDEX RERUM. 



85^ 



gia polestale, cirea Csther feminam sancUim osiendi- 
8li, el in nicmonam posleris legendum sciendumque 
dedisti {Esther xv). Proinde dispf^iisalorem Floreii- 
liuin proconsiil, non jain ut officialtMn suum, sed tan- 
c|uam filium remotis carniHcibus, non solum ad sese 
atqite ad gremium siium absque ulio liniore vicinius 
jiissit accedere, sed et eum coepit patcrna afieclione 
familiarius commonere, ac deiiide indiilta venia vita- 

Jiie concessa liberum facit de secretario abscedere. 
iiio facto, qui aslabant et pro boiniiiis periculo pia 
solliciludine trepidabant, abeunte absoluio ct illxso 
dispensatore, mixlo cum siupore gnudio, modo iL-esi- 
tnbant, modo exsultabant,.modo inter se mirantes et 
disquirentes diccbant : Dnde ista tam repentina re- 
runi commutatio atque conversio, quoi proconsularem- 
potestatem omni severitaie exula ad tantam humaiii- 
tatem lenilatemque perduxit, ut homiiiem ad vitain 
ab ipso mortis limine reduxcril ? 

2. Porro auiem Fiorentius, licet tmnsnclo periculo 
ndhuc tamen ex priore roetu aliquantuluin aiiimo sau- 
cius domum reversiis est. Nuili sane siiorum est ia 
teinpore confessus quid acciderit, quid viderit, quid 
evaserit (1). Yerum iiocte eadem pcr somniuni videl 
sibi apparentem illuin qui in secrelario a se visus 
fuerat, juveniii specie vestitum, limine, aUiiie ultro 
iiominatim compellatus audivit : Quid est, Florenti? 
Aguoscis me? Ego sum qui in secretnrio apparui tibi,. 
teque de morte liberavL Qiiem cum Floreniius agno- 
irisset, ipsumque esse Slephaaum iiitellexisset, ubi 

' Alias, qmeixuerU. 



eum adorare voluit, manu mento supposita ab illo 
elevaius est. Expergefactus autem Florentius siirgit 
matutinus, cupiensque grates Deo persolvere, ejusque 
Amiro voia sua reddere, solus ad Uzalensem urbem 
proficiscitur. Sed cum viaesibi incognitaeessent, via- 
tor igiiarus-orabat tacitiis intra semetipsum, et ejus« 
dem gloriosi Itarlyris Ghristi impiorat ducalum. Ve- 
rum cum ipse precem funderet, ecce in silentio pre* 
cnntis presbyter nostnB Ecclesi», Firmus nomine, 
Florentionliunde superveniens adjungitur. Quem con- 
spiciens Florentiiis percunctatus est qiio iter ageret. 
Hes(>ondens memoratus presbyter, ad Uzalensem se 
persere civitatem, unde eliam se presb)^terum esse 
confessus esl. Tunc Florentius animo exhilaratus ffra* 
tulari pliirimum coepil, omne yum gaudium celare 
iion potuil, sed ab ipso rei gesUe exordio supradicto 
presbylero iiineris siii comiti adjuncto, quse secum 
(livina misericordia per gloriosum Aniicum suum ege- 
rit, ordiiie indicavit. Deinde fiiiito itinere Florenlius 
iiua cuin presbytero ad civiiaiem venit, beati Marty- 
ris limina humili pielate ingressus, et pavimeiito 
proslratus omnipotenti Domino Jesu Ghrislo, ejusque 
beatissiinoAmico gratias egit. Monasteria quoque in- 
gressus venerabili episcopo, simulque scrvorum Dei 
ad se concurrenti choro, oiniiia hxc enarravit. Et nos 
quoque secum per multam gratiarum aciionem in 
iaudes Dei et coronae martyris Stephani alacriter ex* 
citavit ac fervenlissime accendtt. ILt^c dictasunt ano- 
bis paticiora de multis quae valuit stilus indagarc, et 
legenda magis cum desiderio, quam cura fastidio re- 
ligiosis pecioribus commendare. 



IKDEX RERUM QDiE IN HOC TOMO SEPTIMO CONTINENTUR. 



iif Tomnf SErriMuif Piuepatio. 9-10. 

Stllabus codidun ad quos recognitum est Augustini 0|ius 
dc civitate Dei. il-13 

S. AUREUI AIXSUSTINI, HIPP. EPfSCOPI, ADMARCELUNUM DR 
QVrTATE DEl, OONTRA PAGANOS UBRl VIGINTl DUO. 13-14 

LiBER pRmus. — Paganos reprehendit, qui orblscalamita- 
leSf maximeque Roman» urbis recentem a Gothls vastatio- 
nemchnstianx religioni, qua deorum cultus prohibetur, 
tribuebant. Agit de coiranodis et incommodis, qux lunc 
bonis et malis, iit solet, fuerunt coinmimia. lUorum denique 
retundit nrocaciiatem, qui christiaoanun femjnanun viola- 
tum a militlbus pudorem objectabant. Ilrid. 

PRiEPATio.De susccpli Opcris coosiiio et argumento. ibid. 

Caput prdium. De adversariis uominis Christi, quibus in 
vastaiione Urbis propterCbrislum Barbaripepercerunt. ibid^ 

U. Quod nulla unquam bella ita gesta sunt, ut victores, 
propter deos eonun quos vicerant, parcerent victis. 15 

III. Quam imprudenter Roroani deos penates, qui Trojam 
custodu-e non potuerant, sibi crediderunt profuturos. 16 

IV. oe asylo Junonis in Troja, quod neminem liberavit a 
Graeds, et liasiUcis Apostolorum, quae omnes ad se coufu- 
gientes a Burbaris defenderunl. 17 

v. De generali consueliidine hostium victas civitates 
evertentium, quid Ca*sar censerit. 18 

VI. Quod nec Romani quidem ita uUas ceperinl civitates, 
ut in templis earum | arcerent victis. ibid^ 

VII. Quod in eversione Url)ts quae aspere gesta sunt, de 
consueludine accideriut belli ; quse vero clementer de po- 
tentia proveneriut nominiscbrisU. 19 

viil. De commodis atque inoomnjodis, quae bonis ac roalls 
pierumque commmiia sunl. 20 

IX. De causis correpUonum, propter quas et bonl et mali 
pariter flagellantur. 2i 

X. Qiiod sanctis in amissione rerum temporalium nihil 
pereat. ^ 

XI. De flne temporalis vitse, sive longioris si ve brevioris. ^ 

XII. De sepulLura humanorum corporum, quae ChrisUanis 
eUamsi fuerit negata^ nil adimit. 26 

Xiu. Quae sit raUo sanctorum corpora sepeliendi. 27 

Xiv. De capUvitate sauctorum, quibus nunquam diviiia 

aolaiia defuerunt. 28 

XV. De Regulo, in quo capUvitatis, ob religionem etiam 
sponte tolerandae, exstat exemplum : quod tamen illi deos 
colenU prodesse non potuit. itid- 

XVI. An stupris, quae eUam sanctarum forte vir^num est 
uMsa captivitas, contaminari potueril virtus auimi siue vo- 
luntaUs assensu. 30 

xvu. De morte vqluntaria ob metum pceoae v^l dedecoris. 

IM. 



XVIII. De aliena violentiarum Ubidine, quam m oppresso 
corpore mens invita perpeUtur. 31 

XIX. De LucreUa, quae sc ob illatum sibi stuprum per- 
emit. 32 

XX. Nullam esse auctoritatem, quae ChrisUanis in quali- 
bel causa jus voluniariae neds tribuat. 34 

XXI. De interfecUonibus hominum, quae ab homicidii cri- 
mine excipiuntur. ^ 

XXII. Quod nunquam possit mors voluntaria ad magnitu- 
diocin animi perUnere. ibid. 

XXIU. Quale exemplum sit Catonis, qui se, victoriam cse- 
saris non ferens, interemil. 36 

XXI v. Quod in ea virtute, qua Regulus Catone praestan- 
Uor fuit, multo magis emineantchrisUani. 37 

XXV. Quud peccatum non per peccatumdebeat declinari.38 

XXVI. De his ((uae fieri non bcent, curo a sanctis facta no- 
scuntur, qua raUooe facta credenda sint. 39 

xxvu. An propter declinalionem peccaU mors spontanea 
appetenda sit. 40 

xxvill. Quo judicio Dei in corpora conUnenUum libido 
hostilis peccare permissa sit. 41 

XXIX. Quid familia Chrisli respondere debeat infidelibus, 
cum exprobrant quod eam a furore hosUum non liberaverit 
Christus. 4^ 

XXX. Quam pudendis prosperltaUbui afihiere vclint qut 
de chrisUanis temporibus conqueruntur. ibid. 

XXXI. Quibus vitiorum gracubus aucia sit in Romanis cu- 
pldo regnandi. 43 

XXXU. De scenicorum institutione ludorum. 44 

XXXIII. De viUis Romanorum,^ quos patriae non correzlt 

eversio. 45 

XXXlv. De cIemenUajDei,quae urbis exddum temperavit. 

ibid. 

XXXV. De latentibus inler impios Ecclesiae filiis, et de 
folsis mtra Ecdesiam chrisUanis. ibid. 

XXXVI. De quibuscausis sequenU dispuutione sitdisse- 
rendum. 46 

iJBER sBcurrDus. — In quo disputatione instiluta de malis 
quie aute Christum , vigente deorum falsorum cullu per^ 
pessi sunt Romani, demonstratur primum eos niorum mali^ 
et animi viUis, quae mala vel sola vel maxima depuuin^ 
sunt, cumulatos procuranUbus diis lalsis, n^um Id^erato^ 
fuisse. 47-48 

Capot primum. De roodo, qui necessiUU disputaUonis ad' 
bibendus est. ibid. 

II. De bis quae primo volumine expedita sunt. ibid. 

lU. De assumenda historia, qua ostendatur qiiae mala ac- 
ciderint Roroanis, cum deos colerent, anteouam religio 
christiaoa obcrescereti 4A 



856 



LM)t:X ULRUM. 



8.nA 



^ IV. Quod cullorcs dcorum nulla unquarn a diis suis prae- 

veepu f^robilaiis accepcrint, et lu sacris eonim turpia quse- 

que celebraveriol. ^ 

« V. De obscenitatibiis, quibus Uator deamacultoribus suis 

hDDoraluitur. 30 

. VI. Deos ragaQorum nuoquam liene vivendi sanxisse do- 

.ctriuaro. ^^ 

• vu. mQlilia case inventa philosopbica sine aucloriute 

dtvina. uhi quemquam ad viiia pronQm magis movetquod 

dU fecerint. quam quod boinines dispuiarmt. 52 

. viii. De ItiUis scenicis in quihiis dii non oiTenduniur edi- 

tkme suarum turpitudinum, scd placautiir. 55 

IX. Qttid Romani veteres de cubilietida |)oet'ica licenlia 
seoserint, quamGraeci deorum secuti judicium, riberam esse 
voluerunt. 'Wrf- 

X. gtia nocendi artc dxnKmes velint vel falsa de se cri- 
mina, vel vera narrari. 55 

XI. De scenicis apud ^raecos in reipublicse administratio- 
nem receptis, eo quod piacatores deorum injuste ab bomi- 
lits apernerentur. lOid, 

XU. Quod Rom:mi auferendo libertatem poetis in homi- 
nes, quam dcderuut iu deos, meiius de se, quam dc diis 
suis senserint. 56 

XlU. Debuisse intelligere Romanos, quod dii eorum, qui 
se turpiinis ludis coli cxpetebant, indigni essent bouore 
divino. 57 

XIV. Meliorem fuisse Platonem, qui poeiis locum in bciie 
morala urbc non dederit, quam bos deos, qui se iudis sce- 
uiris voliieriut bonorari. 58 

XV. (^uod noinani quosdam sibi deos, non raiione, sed 
adulatioue insliiuerint 60 

xvi. Quod si diis ulla esset aira justitiae, ab eis Roraani 
aociperedetMicrint prsecepta vivendi i>otius, quam legesab 
aliis hominii}us mmuari. ibid, 

xvil. De raptu sabiuarum, aliisque iniquiiatibus, quae in 
dvitate Romana eliam laudatis viguere tem|X>ribus. 61 

XV III. Qux de moribos Bomanorum, aut mela compres- 
sis, aut securitate resohiti.s sallnstii prodat bistoria. 62 

XIX. De corruptione Romanae reipuDiicae, priusquam cul- 
tuni deorum cbristus auferret. &i 

XX. Quaii velint felicitate gaudere, et qutbus moribus 
vivere, qui tempora christianae religionis incusaut. 65 

XXI. Quae seutentia fuerit cicerouis de Romana repu- 
Uica. 66 

XXII. Quod diis Romanorum nulla unquam cura fuerit, 
ne malis moribus respublica deperiret. 69 

XXIII. varietates rerum temporalium, non ez fovore aut 
impugnatione daemoQum,sed ex veri Deipendere judicio.70 

XXIV. De syllanis actibus, quorum se daemoaes osieuu- 
vemnt adjnlores. 71 

XXV. Quaolum maligai spiritus ad flagitia incitent homi- 
Bcs, cum in committendis sceleribus quiisi divuiam exemj li 
sui interi onuiit auctoritatem. 73 

XXVI. De secretis daemonum monitis, quae pcrtinebant 
ad bonos mores, cum palam in sacris eormn ouuiis ueiiui- 
tia disceretur. 74 

xxvu. Quanta evcrsione publicae discipiinae Roniani diis 
suis |.lacuidis sacraverint ohscena bidorum. • 76 

XXVIII. De christiaiiae religionis salubriuite. Ibid, 

XXIX. De abjicieudo cultu deorum cohortatio ad Rom. 77 
iJBER TBRTtus. — Ut lu supcriore libro de malis morum et 

'aiiimi, sic in praesente de corporis cxternantmque rerum 
mconunodis osteodit Augustiuus, Romanos a ooiidiia tJrl)e 
bis assidue vexatos fuisse, utque ad avertenda id genus 
mala deos falsos, cum antecbristi adveutum iibere colereii- 
tur, nihil praestilisse. 79-HO 

Caput pruium. De adversitatibus quas solas mali nieUiuiii, 
eiquas semper passus esl iimndus, ciuii deiis coitTcl. Ibid. 

U. Andii,qui etaRomauiset a Graecis siiniiiierct.lebauiiir 
causas babucrint, quibus liium paterentur exsciiidi. /(li//. 

III. Non poluisse ofTendi deos Paridis adullcrio, quod i.i- 
ter ipsos traditur irequeutatimi. ibid. 

IV. De sententia varronis, qua ulile esse dixii, ul se bo- 
mines diis genitos mentianlur. 8 1 

V. Non probari, quod dii adulierium raridis i uuicriui, 
quod in Romuii matre non ulii suiit. >bid. 

\I. De parricidio Romub, quud dii non viii(iirarit:it. 82 
V 1. De eversione Uii, quod dux llarii Fiuibriae\cidil.85 
Mil. An debuerit diis lliacis Roma committi. 84 

IX. An illam pacem, (piae sub Kumae regiio fuii, deos 
liraistitisse credendum sit. ibid. 

X. AQOptandum fucrit quod tanta beUorumralie Ronia- 
Dorum augeretur imperium, cum eo studio quo sub ^uiiia 
auctum est, et quielum ess^ potnisset et tuium. 85 

\I. DesimulacroCumaniApoilinis, cujus fleiuscreditusest 
dadem Graecorum, quibus opitulari non poterat, indicare. 86 

Xti. Qoantos s^bi deos Roroani praeter oonstituiiouem 
Numae aiQecerint, qoorum eos numerositas nihil juverit. 87 

xiu. Quo Jure, quo foedere Romani obtiaueriat prima 



conJMgia. 88 

XIV. De impietate belli qnod ArNiins Romani iatulcrum, 
el de victoria dominandi liludine adepta. 80 

XV. Qualis Romanorum rcgum vita atque exitiisfuerit.9i 

XVI. De primis apiui Romauos cousuIiImis, quorum altef 
alterum | atria pei iilit, moxque ipse post aUrocissima | ar- 
ricidia a vulnerato hoste vulneratus interiit. »4 

XVii.Postiuilia consularisimperii,quil)us malis vexaia futs 
rit Roinana res| ublica,diisnonopitulantib*isqQ05Coleiiat. 05 

Xviit. Quaiitae dades Romanos snb bellis runicis trive- 
rint, friisu^a deonim praesidiis exnetitis. 98 

Xix. De alDictione l)eili Puuici secundi, qua vires i aiiis 
utriusquc coiiisuniplae sunt. 100 

XX. De exitiosagm)tinorum,qiiihus|ro|>ter RomaQoruin 
amicitiam pcreunlil)usdii Roniani auxilium iion tulerum. fOI 

XXI. Qiuim iiigrau fuerit Ruinaiia civitas .<cipioni fibera- 
tori siio, et in qiiibus moribus egorit, quaudo e^ sallu- 
siius optimam luisse describit. 102 

XXII. De Mithri(lat'S ediclo, qno omnes cives Boiiiaiios, 
qtii intra Asiain iuvenireuttir, .|ilssii occidi. 105 

XXiil. De interiorihus malis, qitibus Romana respuliiica 
exagitaia est, | ra^cedcnte prodigio, quod ig rabie omiiium 
animalium, quse bominibus serviiint, ruit. 101 

XXIV. De disoordia civili quam Graccfaiae seditiones cxci- 
taveruQt. /Wd. 

XXV. De aede Concordiae ex scnatuscon.sulto iu locosedi- 
tionuin et caMiium condila. i(^ 

XXVI. De diversis generibus bclli, quae post conditam 
aedein coucordiae sunt secuta. lOH 

XXVU. De l)ello dvili Mariauo atque Syllano. 107 

xxvill. Qualis fuerit Syllana victoria vlndex Uaritnae cra- 

delitatis. iind. 

XXIX. De oom[ aratione Gothicae imiptionis curo eis da- 
dibusquas Romaui vel aGallis, vel a bellorum dvitiuiif 
aucloribus exce|.eruut. I08 

XXX. De coniiexione bellorum, quaeadventom durisii 
plurima et gravissiina prrcessenint. ICp 

XXXI. Quod impudenter praesentia incommoda .'liristo im- 
putent qui dcos oolere non sinuntor , cum tanue dades en 
teropore, quo colei)anlur, exstilerint. 1 10 

Uber quartus. — in quo probatur, amplitiidinem Romaiii 
imperii ac diutumitatem adscribendam esse, noa Jovi diisvc 
Paganorum, quibus singulis vix singuiae res et inGrma quac- 
que committenda credebantur oflBaa, sed uni vero Deo te- 
bdtatis auctori, cujus potesUite ac judicio regna terreua 
constituuntur atque servantur . i 1 1 - 1 1 ^ 

Capit crimum. d^ lus qujd primo vol. dis|)utatasmit. /6td. 

U. De his quae iibro secuado et terlio coutioeatur. tbtd. 

III. Ao latiludo iinperii, quae nonnisi l)elli acquiritur, In 
boiiis sive sapientium hai)enda sit, sive rdidum. 115 

I\ . Quam siiuilia sint latrociniisregua atisqne justiUa. 1 15 

V De fiigitivis gladialoribus, quoruiu poteutia suiiUis 
fueril regiae digniutis. ibid. 

VI. De cu|.iditaie Mni regis, qui, ut hktius dominareUir, 
priiiius iutulit hella Uuitimis. 1 10 

VII. Au regna terrena inter profectus suos atque dele- 
ctus. deorum vel juventur vel deserantiu: auxilio. 117 

VIII. Quorum deorum praesidio putent Romani im|ieriuui 
auum auctum atque servatum, cum singnlis vix singulanun 
rerum tuitionem committendam esse crediderint. 118 

IX. Au imperiiRomaniampiitudo etdiutumitas Jovi fucritad- 
scrii)enda,queui suinmum deiim culturesiijsiusouiiiauiur.119 

X. Q1UIS opiuioues secutt sint, qui diversos ueos divereis 
mundi partibus praifecemut. ibid. 

XI. De multis diis, quos dtxtores raganonim unum eum- 
demque Jovein essc de endunl. Ul ^ 

XII. De opiuioue corum qtii Deum animam mundi, et ' 
Hmnduni oorpus Dei esse pul;iverunt. 113 

Xtlt. De liis qui sola raiioualia animantia iiartes esse uuius 
Dei asseTuut. ibid. 

XIV. Au;;iiieiita rcgnorum Jovi inoongruentcr adscrii)i : 
cum. si \ ictoria, ut voluut, dca est, ipsa buic uegotio soia 
suffiv^eret. li* 

XV. Au congmat l)onis latiiis vclle regnare. ibid. 

XVI. Quid fueritquod Rouiatii oiAuibus rebiis et omnUius 
molil)US deos singuios depulautes, aidem Quietis extra iior- 
tas esse voliieruiit. l^ 

XV u. Ati, si lovis summa potesuis est, etiam Victoria tU^ 
de.tuerit aistimart. ibid. 

wtii. Feliduitem et Fortunam aui deas pulant, qua ra- 
tione seeernuui. | jb 

XtX, De Fortuna muliebri. ibid. 

XX.. De viriute et Fide, quas Pagani templis et sacris 
hoiioraverint, praelermittentes alia iiona, quai^ similiter 
coienda fuerunt, si rccte aliis diviiiitas tribuei>atur. 1i7 

XXI. Quod dona non inleiligentes Dd, virtule baltemet 
Fcliciiate del)ueriiit esse contenti. ibiiL 

XXtl. De scicutia coiendorum dconiro, quam a se vprro 
gloriatu:* cuilaiuni c^sse nomauis. ii^ 



»2« 6 



m»7 



INDEI RERUM. 



m 



wui. De Pctidtiite, qiiam Romani, mnltorum veneraiores 
deoniiii, diu non cuiueruMi buBore diTino, cum pro omni- 
bus sola sufiiceret. 139 

xxiv. Qua raiione defendani Pagani, qood inier Deo» a>- 
lanl ipsa doua diviua. iM 

.\xv. ue uno unium colendoDeo, qni, licet nomtue igno- 
returf uimcn felidtaiis liator esse sentilur. iSi 

XXVI. De hidis sceuids, quos sibi dii celeforari a suis cul- 
toribus exegerunt. itrid. 

XXV II. De tribus generibus deorum, de quibns Scaevola 
ponlitex disputavit. 133 

Xxviil. An ad obtinendum dilatandumque regnum pro- 
fuerit l\omanis cultus deorum. 154 

XXIX. De laLsitate aus|.icii, quo Romani regni fortitudo et 
stabiiitas visa est indicari. 135 

XXX. Qualia de diis Gentium eliam cultores eorum se 
senlire fatcantur. 136 

XXXI. l)e opiuionil)iis Vurronis, qui reprobala pcrsuasione 
iwpulari, licct ad notitiani veri Dei non pervenerit, unum 
tamen deuro colendum esse censuerit. 137 

XXXII. ob quam speciem uUlitatis prindpes Gentium 
apud subjectos sibi populos fisdsas religiones voluerunt |>er- 
manere. 139 

XXXIU. Quod judido et potestate Dei veri omninm regum 
atque regnoruiu ordinata sint tempora. ihid. 

XXXlv. De regoo Judaeorum, quod ab uno et vero Deo 
institutum atque servatum est» donec in vera religione 
luaiiseruut. 140 

l.iDER QciKTVs. — Inttio toUeuda fati opinione agit, ne de- 
muiii exisiantqui Romani imperiivireset incrementa, quae 
uou posse diis ralsisadscribi superiore libromoostravit, re- 
ferre in falum veitot. inde ad quaestionem de prsesdentia 
Dei dela(.sus, {xtolai liberum nostrae voluntatis arlntrium 
per eam non auferri. Postea de moribus Romanorum anti- 
c^uis dicit, ct quo eorum merito, sive quo Dei judido tactuin 
sit, ut illisad augendum Imperium Deus ipse verus, quem 
uon oolelvmt, adjutor fuerit. Docet postremo quae vera 
ducendasit felicitaschrislianorumimperatorum. ifnd. 

Cap. pKiiajM.causam Romani imperii omniumqueregnorum 
Decfortuitain esse, uec instcllarumpositione consistere.141 

II. De geminorum simili dissimilique valetudlne. 14j 

lU. De argumento quod ex rota figuli Nigidius mathema- 
ticus assumpsit in quaestionc geminorum. 143 

IV. De Esau et Jacob geminis, multuminter se morum et 
actionum qualitate disparibus. 144 

V. Quibus modis convincantur malhematid vanam sden- 
tiam proliicri. 144 

VI. De geniinis disparis sexus. 146 
VU. De electionc aiei quo uxor dudtur, quove in a^ 

aliqiiid plaiitatur aiit seritur. ilnd. 

\UI. De his qui non astrorum positionem, sed conuexio- 

nem causarum ex Dei voluntate pendentem iali noiiiine 

SHXiUant. 148 

IX. De pra^scientia Deiet Ubera hominis voluniate, oontra 
dceronis Uetiuitlonein. Ibid. 

X. An voluotatibus bominum aliqua dominetur necessi- 
tas. • 15i 
^ XI. De universali providentia Del, cujus legibus omnia 
continentur. 153 

KIL Quibus morilms antiqui Romani merueriut ut Deus 
verus, quamvts non emn oolerent, eorum augeret imfie- 
rium . 154 

XIU. De amorc laiidis, qui cum sit vitium, ob hoc virtiis 
putatur, qiiia |.er itisiim vitia majora cohibeiitiir. iliS 

XIV. De resecanuo amore laudis huinaua;, quoniam justo- 
ruui gloria omnis in Deo sit. ibid. 

XV. De mcrcede temporali, quam Deus reddidil IkmiIs mo- 
[ibiis Itoiuanorum. 160 

XVI. De mercede sanctorum civium civitatis xteruae, qiii- 
Imis jtilia sunt Romanoruin excm| la virlulum. Hid» 

XI II. Quo fruciu Romani beUa gesseriut, et quantum his 
quos vicere, contulerint. ibid, 

XVIU. Quain alieni a jactanUa esse debeant christiani, si 
aiiquid fecerit pro dilectione aeternae patriae, cum lanta Ro- 
uiaui gesserint pro huntana gloria et civitate terrena. 162 

XIX. Quo inier se dUrerant cupiditas gloriae, et cuiaditas 
dominationis. 165 

XX. Tam turpiter servlre virtates bumanx gloris, quam 
corporis voluptati.* 167 

XXI. Romauum regnum a Deo vero esse dis|)Ositum, 
a quo est omuis potestas, et cujus providentia reguntur 
universa. ibid. 

xxu. 1 empora exitusque bellorum ex Dei pendere iii- 
dicio. 168 

XXIII. De bello in quo Rhadagaisus rex Gothorum, dsemo- 
nuinciiltor,uriodiecumingeulibitsoo|iiissuis victus est. 169 

xxiv. Quai sit christianorum imperatoruui, et quaiu vera 
leiidtM. 170 

XILV. De prosp^iutibus, quas CoasUiMiyo .inpemen 



christiano Deus coDtnlit. 171 

XXVI. De flde et pietatetheodosii Augusti. 17i 

liBvn sBXTvs. — Hactenus coutra eos qui propter btnc 

temporalem vitam colendos deos putant : nunc autem ad- 

versus eos qui cultwn ipsis credunt propter vitam aetornam 

exhibendum : quos Au^ustinus libris quinque seouenUbiia 

confutatnms, ostendit hic in primisopiuionem de diisquaiii 

abjectam habuerit ipsemet Varro theolo^i^ genUlis scri- 

ptor oommendatisslmus. Affert theologiae isUus genera ae- 

ctindum emndem tria, fabulosum, naiurale, et dvile : ae 

mox de fabuloso et de dviU demonstrat, luhil haec raiera 

ad fuuirae viue telidtatem conferre. 173> 174 

Capot PHmuM. De his qui dicunt deos a se noo propter 

praesentem vitam coli, sed propter seternam. 175 

II. Quid varronem de diis GenUum scnsisse credendam 
slt, quorum talia et genera et sacra detexit, ut reverenUus 
cum eis agerel, si de illis omnino reUceret. 177 

III. Quae sit pavtitio varronis libroium suorum, quos de anti- 
quitaUbus rerura humanarum divinaiiimque oomposuit. 178 

IV. Quod ex disputaiione varronis aptid cultores deorum 
anUquiores res humana; quam divinae reperiantur. 179 

v. De tribus generibus theologiae secundum varronem, 
scilicct uiio iabuloso, altcro naturail, terUoque civili. 180 

VI. De theologia niythica, id cst iai)iUosa, etde dvili, oon- 
tra varrooem. 183 

vu. De fabulosae et dvilis theologiae simllitudUie ataue 
concordia. 184 

Vllf . De interpretationibus naturalium rationum, quas do- 
ctores pagani pro diis suis conantur ostendere. 186 

IX. De ofQciis singulorum deorum. 187 

X. De libertate senecae, qui vehementhis dvilem Uieo- 
logiam rcprehendit, quam \ arro tabulosam. 190 

XI. Quid de Judaeis Seneca senserit. 192 

XII. Quod GentiUum deoruin vaniiate detecta , nequeat 
duhitari aetemam eos vitam nemmi posse praestare, qui nec 
ipsani adjuvent temporalem. ibid. 

Ubkr sbptuius. — De diis selectls civills tbeologiae, Jano^ 
Jove, Saturno, et caetcris, quod nec eorum cultu pervenia- 
tur ad aetemae vitae telicitatem. 195-194 

Capot pROfUM. An, cum in theologia civili deitatein noa 
esse consUterit, in sclectis diis eam inveniri posse creden- 
dtim sit. tbid^ 

U. Qui sint dii selecU , et an ab ofOciis viliorum dconim 
habeantur excepU. ibid. 

III. Qitam nulla sit raUo, qux de selectione quoriimdam 
deomip possit osteiidi, ctmt muliis inferioribus excellcutior 
adminislralio de| utetur. 195 

IV. Melius actuni cumdiis iiiforioiibus,qui nullis iiifaTiten- 
tur opprobriis, quain ctun selecUs, quomiu taiita; turpitudi- 
ncs celebreiitur. 197 

V. De pagauomm secreUore doctrina, |.hysicisque raUo- 
niims. 198 

VI. De opinione varroiiis , qua arbitralus est Deum anK 
mam esse muiidi, qui taineii in parUbus suis liabeat auimas 
mulias, quamm diviiui iiatura stt. 199 

VII. Au rationabile fucrit, Janum et Termiunm in diio 
numina se|;arari. 909 

VUI. 01) qnam causam cultorcs Jani birrontem iinaginem 
ipsius finxerml ; quam tamen eUaiii quadritroiileiii vidcri vo- 
lunt. ibid. 

IX. De Jovis potestate, atque ejusdem cum Jano compa- 
ralione. «91 

X. An Jani et Jovis recta discreUo sit. 205 

XI. De cogoomhiibus Jovis, qux non ad mulios deos, sed 
ad unum eiimdemque refertmtur. Ibid. 

XU. QuodJtipitereUamrecunianunciipetuip. 904 

XIU. Quod duiii ex|K)nitur qiiid Saturnus«i quidve sit Ge- 

nius, uterque unns Jupiter esse doceatur. 205 

XIV. De Mercurii et Mariis ofliciis. ibid. 

XV. De stellis quibusdam , quas Pagani deomm suorura 
nomiiiilms nunciiparanl. 2(HI 

XVI. De ApoIIine et Diana caeterisque selectis diis, quoi 
partes mundi esse voluerunt 207 

xvu. Quod etiam ipse Varro ophiioaes suas de diis ]m}» 
nunUaritambiguas. 208 

xvui. Quae credU}ilior causa sit , qua error Pagantla* Is 
inoleverU. 'W /. 

XIX. De interpretaUonibus, quibus colcndi Satami raUo 
condnnatur. 209 

XX. De sacris Cereris Eleasinae. 210 

XXI. De turpitudinesacrorum,Ul)eroceIebratoram. ibid. 
XXU. De Nepluno, et salada, ac Veuilia. 211 
XXIII. De Terra, quam varro deam esse conflrmat. eo 

• * " — -'" — har* 



quod ille animus tiiuudi, qucm oiiinaiur deum, etiam 
cor|)oris sui iulimam |.arieni permcct, eique vini divinam 
impcrtiat. ^ '^'^^- 

XXIV. Dc Telluris cognomiiiibus ooramque sigmficaUuD^ . 
bus, qiiae etiamsi eraut uiiUiaruin reram indicetf, oou de- * 
biier«itiuttitorttiir<koninfinuareo|)tatoacs. 213 



ftS9 



mEl RERUIf. 



m 



XXV. Qiiam inUTprelatioaem de akscisiooe AUidis Gra&- 
ourum saiiietitium doclriua repererit. 215 

\X\l. i)e lurpitudioe sucrorura Matris magns. iMd, 

XXMi. 1)6 figmenlb pijysiulogurum^ qiii nec veram divi- 
nUalem culuut, nec eo cuUu uuod cuieuda est vera divini- 
tas. 217 

XXVlil. Quod doctrina varronis de theologia in nulla sibi 
|tarte coucordet. 218 

XXIX. Quod omniaquae physioio;;i ad mundumpartesgue 
i|.aius relulenint». ad uuiun veruui Deum referre delHiennt. 

XXX. Qua pietatediscernatur acreaturisCreator, ne pra 
uiio tot dii celantur, (|uot sunt opera unius aucloris. ibid. 

XXXI. Qniijus proprie iieiieficijs Dei, excepta generall 
largitate, sectalores veritalis ulaiitur. 220 

XXXIL Qood sacrameuiuiii redemptionis Christi nullis re- 
tro lemporibus defuerit , semperque sit diversis signiBca* 
tionitius prsdicatum. 221 

XXXIII. Qnod per solam christianam religionem manife- 
stari potuerit fallacia spiriiuum maiiguorum, de hoiniaum 
errore gaudentium. ibid» 

^cxxiv. De libris Num» Fompilii, quos senalus, ne sa- 
ororum causae » quales Ui eis liabel)autur, inuutescercnt, 
Josat incendi. 222 

XXXV. De faydromantia , per quam Numa , visis quibu»-^ 
dam daBmonum imaginibus, ludificabatur. 223 

LjBBii ocTAVUs. — venit ad terlium genus theologiae, quse 
dicitur natiiralis^ deque diis eo pertitientibus quaestionem , 
an istorum videlicet deorum cultus prositad cousequeodam. 
\ltaii) beatam , quae post mortem uitura est, disculieiidam 
iHiscipit cuni PlaLunicis, qui c^eterorum philosophorum sunt 
fiucile principes el ad fidei christiaua! veritatem propius ac- 
oedeotes. Atque hic primuni refellit Apuieium et quicum- 
qne alii cullmu dxmouibus tauquam tuternuntiis et tnter- 

Ketibus iuter deos et homines itn))endi voluai ; ostendeus^ 
. sos daemones, quos vitiis ubuoxios esse , et qxix probi 
linidentesque houiiues aversauiiir et dauiaaat , id est , sa- 
crilega poetarum Hgmeata, ludibria ihealrica, magicarum 
artium maleficia et sceleia im{ ortasse, iisque utmiitio fave- 
re el delectari compertum est , uulia possc raticue diib l)o- 
nis homines conciliare. 225-±2 i 

Capdt primum. De qnaeslione aaluralis theulogia: cuiii i hi- 
losophis exc^lleuUoris scieiitiae discutieuda. ihid, 

U. De duobus philosophorum geuerilius, id est, Itaiico et 
lonloo, eorumque auctoril)us. 2i^ 

III. De Socraiica discipiiaa. 2*26 

IV. De praectpuo inter Socratis disclpuios rlatone, qui um^ 
nem philosoiihtam tripiici partitione uistitixit. 2i7 

V. Quod de theclogia cum Piatonicii putissimtim disce- 
ptaiidtmi sit, qiiorum opiuioui omnium phiiusj{hurutn|.usi- 
poneuda sint dogmata. 229 

Vi. De rlatonicoruiu sensH in ea parte philosophia;, imp 
physica nominaiur. 231 

vii. Qvanto excelienrtores caeteris in logica, id est, r.otio- 
nali philusophia, rlatouici sint hubetidi. 252 

VIII. gtiod etiam in morali philosoi'bia rlatonici oblinennt 
principaiuiu. ibid. 

IX. Dti ea philosophia quae ad veritatem fidei christiaiKe 
propius accessit. , 255 

X. Qua3 sU inter philosophicas artcs religiost excclletiiia 
cliristiaui. 251 

XI. liiide Plato eam intelligentiam potuerit accpiirere , 
qua cliristianae scietU.iae pru(.lnquavit. 255 

XII. Quod etiain Flatonici, licet de uuo vero Deo beac 
seasciiiit, muiUs tamen diis sacra fecieuda ceiisuerint. 25d 

XIII. De seatentia Piatonis , qua delinivit deus uon esse 
nisl bonos amicosque virtulum. 257 

XIV. De opinione eorum qui rationaies animas trium «e- 
neruii) esse dixerunt, id est, in diis coelesUbus, iu daiuio- 
Bibus aeriis, et in hominibus terrenis. ^ 

XV. Quod neque propter aeria corpora, neque propler 
su|)eriora habitacula daemones hominibiis antecellant. 259 

XVI. Quid de moribus atque acUonibus daemonum Apu- 
leius Platonicus senserit. 2ii 

XVII. An dignum sit eos spiritus ab homine ooli, a quoruiu 
viUis eum oporteat liberari. ibid, 

XVIII. Qttalis religio sil, m qua docelur qttod homines, ut 
commendeutur diis l)onis » da!muuil)us uU del)eaut aJvuca- 
Us. 242 

XIX. De impietate arUs magicae, quae patrocinio niiitur 
spirituum maliknorum. 2i3 

XX. An credendum sitquod dii boni libenUus daemonil)us 
qtiam hominibus misceantur. 244 

XXI. An daemonibus nunUis et iuternretibus dU utantur, 
fallique se ab eis aut ignorent, aut vetint. 215 

XX.l. DeafajicienduculUidaemonum,coutraApuIeium. 246 

X\m. Quid Hermes Tnsmegistus de idololatria seusertl , el 

Bnde scire potuerit su|)ersUliones iEgyptias auierendas. 247 

JUUV, QuoaKxk) Hermes i^ateiUfir jpar^Uiioi sueniai sU 



oonfessus erporem, qnem tamen doluerlt destnicndnm. 249 

XXV. De his quae sanctis Angelis et homiulbus [«ssunt 
esse oomniunia. 252 

XXVI. Quod omnis religio Paganorum arca homlnes nuir- 
tnos fuerit impieta. 255 

XXVIL De modo honoris, quem Christiaui martyribus im- 
pendunt. 255 

Uber noinTS. — Postquam dixU in superiore libro de ab- 
Jlciendo daemonum cultu, quippe qui spiritus malos se i| si> 
prodkmt tain mulUs argumentis; in isto jam lil)ro iis occur- 
rit Augustinus, qui daemonum differentiam afieruut aliorurot 
malorum» alionim bonorum : qua ipse ex|<losa diSerenU»': 
proliat nulli omnino daemoni, sed uni Christo inunus niedia-» 
toris hominum ad beaUtudinem posse oompetere. 255-2ki 

Caput pruium. Ad quem articulum disputatio pncniissa | er-j 
venerittOt quid discuUendumsUderesiduaquaestione. ibidy 

II. Au inter d»mones, quibus dii stiperiores siiut, sit ali-> 
q|ua pars bonorum, quorum praesidio ad veram bcaUtudioem' 
possit humana anima pervenire. 257 

III. Quae daemonibus Apuleius adscril)at : quibus cum ra- 
tionem non subtrahat, ninil virtutis assignat. ibid. 

IV. De perturbaUonibus quae animo accidunt, qiue sit in>- 
ripateticorum stoiconimque sentenUa. 258 

V. Quot passiones,. quae cfaristianos animcs afficiunt, ikmi 
In viUuin trahant, sed viriutem eserceaiit. 260 

VI. Quil)us|.assionibusdaemones, conlitente Apuleio, exa- 
gitentur, quorumope hominesapuddeosasserUadjuvari.201 

VII. Quod Platonici figmeatis | oetaruai in aatatos assera:tl 
deos de oontrariorum studiorumcertamine, cum hae partrs. 
daeinonum, non deorum siiit. 2Ui 

VUI. l)e diLs co^iestibus et daemnnibus aeriis hominiliiis- 
qpie terrenis Apuleii rlatonici dcfiaitio. 2:i5 

IX. Aii amicitia. CQcIesUum deorum per interccssiont*iii 
daemonum possilhomini urovideri. 2(vi 

X. Quod secundum Piotuii seatentiam, minus miseri siiit 
homines m oorporemortali, quam dseniones i*i aetemo. 2li5 

XI. De opinione Platoniconim, qua lutaut auimas buini- 
num daemones esse post cor^iora. Hi (> 

XII. De temis contrariis, quibus secundum rlatonicosda*- 
monum et hominum natura disUnguitur. 266 

Xiu. Quomodo daeiuones Y si nec cum diis beaU, nec cum 
hominibus sunt raiseri, inter utramque partem sme utriiis- 
queconmiunione sint medii. ibid* 

XIV. An liomines, cum siat mortales, possint vera beaUui- 
dine esse felices. 268 

XV. De MediatoreDei et bominum, homineChrisU) Jesu./6. 

XVI. An ratiunabiliter Piatooici definierint deos coelestes, 
declinautes terrena contagia, hominibus non misceri, qui- 
bus ad ainiciUoin deorum £emonessuffi*agenutr. 269 

XV II. Ad consequendam vit»m beatam, quae in parUcipa-- 
tione esl summi buni, non tali mediatore iudigere uomiuein 
qtialis est dasuion . sed tali qualis unus est christus. 27 1 

xviil. Quod lallaeia daemonuat, dum sua iutercessioje 
viaMi spoudet ad Deuui, hoc annitatur, ut homines a via w- 
ritaUs avertat. 272 

xix. Quod apellaUo daemonum jam nec apud cultoi^cs 
eortim assuniatiir iit sigaiQcatioiiea) alicujiis l)oni. ibid. 

XX.DeqtuiliiatescieuUae,quaedaenK)nessuperi)Osracit.2/o 

XXI. Ad quem mudimi Duminus volucrit daemouibus iniK»- 
tescere. ibid, 

XXII. Qui«i intersU inter scienliam sanctoram Aiigeloruiu, 
et scientiam d-jemouiiin. 274 

XXUI. Notnen deorum falso adscribit diis Geniium, qiiod 
tamen et Augelis sancUs et homiuibus justis ex diviuanim 
Scrtpturarum auctoritate oummune est. 275 

I.iBEn DEouMus. — lu quo docet Au^ustinus divinum bono- 
rem, oui latrise cultus diciUir et sacrifieiis agilur, nolle An- 
gelos bonus exhiberi nisi uui Deo, cui et i|>si stTviuut. f)e 
principio subinde ac via purgandae ac liberandae auinta; di- 
sputat contra rorpliyrium. 277-278 

Capdt primum. Veram beatiutdinemsive Angelis, sivebD- 
minibus, perunum Deum tribui, etiam Platonicos defiiiisse : 
sed utrum hi, quos ob hoc ipsum colendos putant, uni 
tantum Deo, an etiam sU)i sacrdjcari veUnt, esse quaeren- 
dum. ibid. 

II. De superna illuminationequid rloUnus Platonicus sen- 
serit. 279 

III. De veroDei cuUu, a quo Platonici, quamvis creatoretn 
universitatis intellexeriut, deviaruut coleudo angclos sive 
bonos sive malos honore diviuo. 280 

IV. Quod uni vero Deo sacrificium debeatur. 281 

V. De sacrificiis quae Deus non requirit, sed ad significa- 
Uonem eomm offerri voluit quae requirit. ibid. 

VI. De vero perfectoque sacrifido. 283 

VII. Quod sanctorum Angelomm ea sit innosdilectio, ut 
no6 non suos, sed uoius veri Dei veUat esse cultores. 28 i 

viu. De miracuUs quae Deusad eorroborandamfidem pio- 
rum, eUam per Angelonun ministerium, yromissis suis 



801 



INDEX RCRUM. 



B(St 



l\. De illicltis artihus erga dxmoniun culluui, in qnibjs 
roriikyrius Platooicus, quafuain probaudo, quxdam quasi 
jni|irul):uicJo, versaiur. ^ 

\. l>e iheurgia, quse falsam purgalionem animis dxiuo- 
nam iiivocaiione proniittit. i2H8 

\i. De epistcla Porpbyrii ad Anebontem i«:gyptum, in qua 
pelit de diversitate daenionum so doceri. Ibtd, 

XII. De miraculis qux per sanctormu Angclorum miuistc- 
riuin Deus verus operatur. ^l 

XUl. De iiivisihili Deo, qui se iiivisihihtm sxpe | r:csliterit, 
nou sccunduiii quud est, sed secunduiu quod (KJleraiit ten^e 
ceriieiit«»s. ibid. 

XIV. Dc uno Deo colendo,nou solum profitcr nlcrnn, sea 
ctiam propter temi»oralia bLMieUcia, quij uuiversa in ii>sius 
providenti«e pote^ate consi&lunt. !^ 

XV. De miuisterio saucloruui Angelorum, quo provideii- 
tlTJ Dei serviuut. * 21)3 

XVI. An de iiromcrcnda hcaia vila hisangclis sit creden- 
dum,qui se coli exiguut boiiore diviiio; aii vero illis, qiii noa 
sibi, sed uni Deo saucta pra;ci])iunt religione serviri. ibid. 

XVII. De arca Tcstaiiienti nuraculisque signoruin, qux> ad 
comiiiendandani Legis ac pruniissionis auctoritatem divini- 
tus facta suat. ■ 295 

XV III. Contra eos qui de miraculis, qiiibus Dei popu- 
lus erudilus est, negant ccclesiasticis Libris esse credeii- 
dum. 296 

XIX. Qus ratio sit visibilis sacrillcii, quod uni vero ct in- 
irisihili Deo (.fferri docet \erd religio. 297 

XX. De summo vcroqne sacrifloio, quod Ipse Dci et lio- 
mhium Mediator eflrectus est. 298 

XXI. De modo liolesuitis dxmoiiibus data; ad glorificau- 
dos sanctos per toleranliam passionuni, qui aerios spiriius 
iion placando i|>sos, sed in Dc^o pcrinanendo vicerunl. ibid, 

XXII. Unde sit sanctis advcrsmn daemoncs ijotesias, et 
unde cordis vera purgatio. 299 

XXIII. De principiis, in quibus Platonici purgationcm aiii- 
aue esse prufltentur. 500 

XXIV. De uno veroque prlncipio, quod solum natuniin 
bumanam purgat ct renovat. Ibid, 

XXV. omnes sa.ictos et sut> LefOs temi^orc, et suh prio- 
rtbus saeculis, in sacramcnto ct fide christi ju<iiticatos 
fUisse. 302 

XXVI. De inconstanlia Porpliyrii inter confessionem veri 
Dei et cultum da^nionura fluctuantis. o05 

XXvii. De impietate Porpliyrii, qua ctiamApuleii tran- 
flcendit errorem. 30 i 

XXVIII. Quibus persuasionihus rornhyrius ol)ca:<»ttis non 
potuerit veram sapientiam, quod est Christus, agnoscere. 300 

XXIX. De incarnaltone Douuni nostri Jesu christi, quam 
confiteri Pbtonicorum erubescit iinpietas. 307 

XXX. Quanta Platonici dogmatis Porphyrius refutaverit, 
et dissentiendo corrcx erit. 309 

XXXI. Contra argnmenliun Platonicorum, quo aniniam 
bumanam Deo asserunt esse coaetcrnam. 31 i 

XXXU. De universaii via animx lil>erandse, quam Porph^f- 
rius nuile qua*rendo non reperit, et quam^sola gratia chri- 
iiliana reseravit. 312 

Uber uwDEaMus. — Incipit operis pars aUcra, quae cst 
de duarum civitaluiu , tcrrenx et ca^lestis, exortu, et pro 
cursu,ac debitis fuiil^us. Hoc primuin hhro civitatum caruin- 
dem exoruia quoinodo iu Anj^elorum bonorum et malorum 
discretione prxccsscrint, demonstrat Augustinus, caque 
occasione agit deconstitutlone mundi, qus sacris Litteris in 
principio lihri Gencseos describitur. 315-316 

Caput prihum. De ea parte opcris, aua duarum civitatum, 
id est, ca>li;stis ac tcrren;e, iniiia ei Aaes incipiunt demon- 
slrari. ibid, 

II. De cognosccndo Deo, ad cujtis notiliam nemo hominum 
pervenil, nisi piir Hediaiorem Dci et hominumhoinincm Je- 
sum chrisium. 317 

III. De auctoritate canouicae Scripturae, divinospiriiu oon- 
ditae. 348 

IV. De oonditione mundl, quod nec inlcmi)oralis sit, nec 
novo Dei ordinata consilio, quasi postca voluerit quod antca 
noluerit. 319 

V. Tam non esse cogitandum de infiniiis tcmporum 
spatiis aiite iiiunduni, qiiaiu iiec de infiiiilis i(x»rtim. 320 

VI. crcatioiiis iiiundt el lenii)oruui uuutn i*sse | rincipiuin, 
ncc aliud alio pnevcuiri. 321 

VII. De qualilaie primoruni dicrum, qui autcquam sol 
fieret, vcsperam et mane traduntur hahuissc. 322 

VIII. Qu.e (iualisve inteHigenda sit Dei requies, qua tx)st 
opera sex dieruiii requievit iu se|)timo. o25 

1\. De An)j;cIoruni couditione quid sectmdum divina testi- 
moiiia seitlieiiduiii sit. ibid, 

X. De siiuplic: et incommulahili Trinitaie , Patris et Kilii 
el sptrititssaucti, unius Dei : cui uon est aliudqualitas, aliud 
iHiljiuautia. 3£( 

XI. ABiejusbeaiiliidiniSyquamssttKCiAiigeiliblBitiofm 



semper habiiemut, etiam illos splrltus qui in veritate non 
steterunt, participes ftiisse credeDdum sit. 3i7 

\ll. De com|>arattone beatitiidiuis justorum, necdutn te- 
neniiiim iiromissionis diviuae pra^miiuu, et primonim in|)a> 
radiso hominum auie j>eccatum. o2A . 

\lll. .\n ita uuius leliciiatis omnes Angeli sint creati , tit 
netiue la|)Suros se |)Osseiii uosse qui la| si sunt, et | ost rui- 
naiii lai)entiiim perseveramia: suui praisdentiaiu accei^eriiit 
qui steterunt. itid. 

Xiv. Quo gejiere locutionis dictum sit de diabolo, (pKHl 
in veritate uon steterit, (^itia veritas noii Cbt iu eo. ."VISO 

XV. Quid sentieiidum sil de coquod saipluni est, ^b fN- 
tlio awboiw pecccU. itof 

XVI. De gradibus el diffcrentUscreaiurarum, quod alnter 
pcndit iisus utiUtatrs aUtiX ordo ratiouis. 331 

Wii. \itium malitiae non naluram esse, sedcontra natu« 
ram, cui ad peccandmn non Conditor causa est sed voiun* 
tas. ibid. 

XVlii. De pulchritudine universttatis , qusc per ordi« 
nationem Dei etiam ex contrarionuu tit o\^\ osilione lucu- 
leutior. 332 

Xi\. Quid sentiendum videatur de eo quod scriptum ost, 
Divuit neui inter lucem et tenebra.%, ibid. 

XX. De eo qitod jiost discretionein lucis aifiue lcnehi*a- 
ruin dictum est, Et vidit J)eus lucem , quia bona cst. 333 

XXI. De xterua et iiicominutahin scienlia Dei ac vohiiiUi- 
te, (pia semi^er illi uuiversa qtix fecit, sic t<lacuermU fa- 
cieiuia, quemadmoduui facta. Ibid, 

XXII. De his quibus in uuivcrsitate rerum a l)ono Crea- 
tore hcMie conditaruni (]uacdam displiceut, et putaut nou- 
uuilaiii esse naturom nialam. 335 

Wlll.Dc errore, in (tuoOrigenisdoctrinain?ul):atur. 33(1 

X\iv. De Triuiiaie divina, quae |)er omuia opera siui si- 
guilicationis suae S|)arsit iudtcia. 337 

XW. De tripartiia totius philosophi.'e dis^^plina. 358 

XXVI. De imagiiie suinmae 'iTiuilatis, qua: secundiun 
(pieiiidam inodiuu m naliu^ etiam uecdiun beatitlcati iio- 
uiiuis invenitur. SSSO 

XWii. De esscntia eC scientia, et utriusque amorc. 310 

WVlU. An etiam if.sum auioreiu, quo et esse et sdre 
(iihgiiiius, diligerc debeantus , quj mai^is diviuae Trmilatis 
iuiagiiii propinquanius. 341 

X\l\. De sauctoruiu Angelorum scientia, qua Trinilatem 
in iiisa ejus dcitatc uoveruut, et qua oi^tTiim ciusas prius iu 
opcrautis arte, quaminii^sis opcribtis artificis intuenlur. 343 

X\\. De seuarii tiumeri perfeclioue, (tui priuius partium 
suai'um quaniilate oompielur. Ibid. 

XXXI. De die se|.tiuio, iu quo plcuiludo et requiescoin- 
meiidautur. 3U 

XXXil. De opiuione corum qui Angelorum creationem 
antiTiorem voluttt esse, quam mundi. 345 

\X\i:i. De duahus Angeiorutusocieialil>usdivcrsisat(|U(i 
dis| aiibus, (iit^e non incougruc iutelli^utitur hicis et tene- 
biarum noiniiiihus nuncu| atx. 346 

\\\iv. De eociuod quidaiu ptttaut, in conditioiic firma- 
niiuiti aquarum discrctaruiii nomiiie Augelossignifi.atos, et 
quod quidani aiiiias cxisiimant nou creatas. 347 

Uber ouodeciuus. — lu quo | rlus qiiidem de Angelis 
Inipiirit Augiistinus, tmde iiiiuiruin aliis i)ona voluiitas, aliis 
inala, et (iu£ causa heuiittuiinis hononiin, (pixcausa inise- 
ri:e inalorum an^elorum luerit. rosiea vero de houiinis iu» 
stilutione agit, docetquc euni nou a)) aHiTiio, sed iu tem- 
porc esse condituin, nec alio auctc.re (luani Deo. 3i7-348 

Cai*ut Primuii. Dc una i)onoruiii malormiKtue augclorutn 
naiura. ibii, 

II. NuIIam essentiam Deo essc contrariani, quia ah eo 
qui suniine cst et semi>er est, hoc totuin vidciur diver- 
suiii esse quod non csl. 350 

III. De inlmicis Dci, non per naturam , scd j^er contra- 
riain voluntatem, ciuae cum ipsis iioci't , lionae uliquc ua- 
turx' uocet : quia vilium si iion nocet, uon est. 550 

IV. De natura irrationaiium, aui vita careutittm, qii:c ia 
suo geuerc 9.U[\xe ordine ab imivcrsitatis decorc uou dij»* 
crej;at. 3»l 

V. (^uod In onuii tiaturx S]iCcic ac modo laitdabilis sit 
Creator. 3»2 

VI Quae causa sit heatitudinis Au^(;loruin lx)norum , et 
qua? caiisa sit miseriae angelorum nialoritni. 355 

\ II. causam eOicienteiu maix voluulalis non esse qiine- 
reiulam. 5^)5 

VIII. De amore perverso, quo volunlas ab incommulahili 
l)ono ad commutahilc bonum dellcit. ibid, 

l\. Ausancii Ani^eU quem baheiit crcatorcni tiatitra;, 
ciimdcm habeant honx vohintatis auctorem i er spiriluni 
sanctum in eis chariiate diffnsa. 356 

X. De falsitate cjus historia; , qux multa millia annoruin 
praeteriUs temporihusadscriliat. 357 

XI. De his qui bunc quidem mundum non seui} iteniutii 
putaDKisedaai ioniiinerattles, aiu emvkin innmioemooft» 



m 



in;>kx «triUM. 



864 



clusione saBCuloniin semper nasaet resolviofinantnr. 559 

XII. QuidrespoDdeodumsithis,qui primam coiidittoiiem 
iKXuiais tardam esse causantur. ibid, 

xm. De revolutione saeculonim, quibus certo rinc coii- 
chisis , universa semper in eumdem ordinem eaiiKlemque 
spedem reditiira quidam pbilosot)hi cr^iderunt. 360 

Xiv> De temporali coaditione generis humanif quam Deus 
nec novo consilio ooostituerit, nec mutabili volunute. 36j 
I XV. ^n ut Deus semper, etiam dominus fuisse semper 
Vitelligatur. credendum sit creaturam quoque nunquam 
(iefolsse cui dominaretur : et quomodo dicatursempercrea- 
tum, quod dici non potestcoaeternum. 363 

XVI. Quomodo ioteiligenda sit promissahomini a Deo viia 
:<'tema ante tempora xterna. 365 

xvu. Quidde incommutabili consilio aut voluntate Dei 
ii.les sana defendat, conti-a ratiocinationes eorum qui opera 
M ex aeternitate repetita per ec^cm semper voiuut sse- 
culorum redire circuitus. 366 

xviu. Gontra eos qui dicunt, ea quae inflnita sunt uec Dei 
posse scienlia comprehendi. 367 

XIX. De sannilis saeculorum. 368 

XX. De impietate eorum qui asserunt animas summ^e 
veraeque beatitudiuis panicipes, iterum atque iteruin per 
drcuitus temporum ad easdem miserias laboresque reditu- 
ras. 369 

XXI. De conditione unius primi hominis , atque in eo ge- 
neris humaoi. 372 

XXII. Quod prsescierit Deus hominem , quem primum 
condidjt, peccaiurum; simulque praevideritquaoium |.iorum 
|*oi>ulum exejus genere in angeiicum cousortium sua esset 
gratia translatiu-us. Ibid. 

xxxill. De uaiura humanae animae creatae ad imaginem 
Dei. 373 

XXIV. An ulliiis vel minimx creaturae possint dici Augeli 
creatores. ibid. 

XXV. omaem naturam et omnem spedem untversa^ 
creaturae*nonnisi opere Dei formari. 37 i 

XXVI. De Platonicorum opiuioue, qua putaverunt Angelos 
q;uidem a Deo conditos, sed ipsos esse humanorum corpo- 
rvro conditores. d75 

XXVII. in primo homine exortam fuisse omnem plenitu- 
dinem generis humani, iu qua praevidit Deus quae pars ho- 
Doranda esset praemio, quae danmanda supplicio. 376 

UBBa UEcnius TBRTius.-*in quo docetur mortem in homi- 
nlbus esse pocnalem, ortaroque ex Adami peccato. 377-378 

CAPirr pRiMUM. De iapsu primi hominis, per quem est 
ooutracu mortalitas. ibid, 

n. i)e ea morte, quae animae semper utcumque viclurae 
accidere potest, et ea cui corpus obnoxium est. ibid. 

III. An murs, quae per peccaturo priroorum hominum in 
omnes homines pertransiit,etiam sanais poena peccati sit. ib. 

IV. cur ab his qui per gratiam regenerationis absoluii 
sunt a peccato, non auferatur mors, id est, poena peccati.379 

V. Quod sicut iniqui male utuntur lcffe quae boua est , 
ita et justi bene utuotur roorte quae maia est. 380 

VI. De generalis mortis malo, quo animae et corporis so- 
detas separaiur. 581 

VII. i)e morte, quam non regenerati pro Christi confes- 
sione suscipiunt. ibid. 

VIII. Quod in sanctis primae mortis pro veritate susccpUo, 
secundae sit roortis absolutio. 38i 

IX. Tempus mortis, quo vitae sensus aufertur, in morien- 
libus, an in mortuis esse dicendum sit. ibid, 

X. De vila morlaliuro, quae mors potius quam vita dicen- 
da est. > 1 r ^ 

XI. An quisquamsimul et Vivens esse possit ctmorUius.384 

XII. Quam mortem primis homiuibus Deus, si maudaluro 
ejus transgrederentur, fuerit comminatus. 385 

XIII. Praevaricatio primorum hominum, quam primam 
senserit pomam. 386 

XIV. Qualis homo sit fiictus a Deo. et in quam sortem de- 
dderit suae voluntatis arbitric. ibid. 

XV. Quod Adam peocans prius reliquerit Deum, quam 
relinqueretur a Deo ; et primam fiiisse animae mortem a 
Deo recessisse. 387 

XVI. De philosopbis uui animae separationem a corpore 
iwu putant esse poenalem , cum Piato inducat summum 
Deum diis minoriDus promittentem, quod nunquamsint 
oorporibus exuendi. ibid. 

XVII. contra eos qui asserunt, tcrrena corpora incorru- 
ptil»iiia Oeri et aeterna non posse. 389 

XVIII. De terrenis corponbus, quae philosophi affirmant 
in co^Iestibusesse non posse ; quia quod terrenum est, na- 
turali pondere vocetur ad terraro. 390 

XIX. contra eorum do^mata, qui primos homines, si non 
peccassent, immortales iuturos fuisse non credunt. 30i 

XX. Quod caro sanctoriun, quae nunc requiesdt in spe, 
iDmeUorem reparanda sit^quaUlateiD, quam fuit priinorum 
lnviDiiiuiB aate peocauini. 303 



XXI. Dc paradiso, in quo primi honiincs ftieraU, qiKMi 
recte possil signi6catione ejus spiriluulc aliquid iiitellip , 
salva veritale narrationis historicae de oor(:ora!i lo»). .oi^i 

XXII. DecorporiLiis sanctorura \nysi resum^lioiicn), (jin 
sic spirilualia erunt , ut non in sptritum < aro vertaiur. oU.) 

XXtll. Qiiid iulelligenduin sit de corpore animali n lic 
corpore S|irituali ; aut qui moriwitur in Adam, qui vcn 
vivificanlur in Christo. lliil. 

XXIV. QuaUter acdpienda sit vel illa insufHatio, in 'pii 
primtii homo factus esi in mimam riventcm ; vei illa q«iaiii 
Dominus fedt, dicens, Accit)ile s^riritnm stmclum. 31Q< 

LiBEii DECHiDS QUAHTus. — Rursuin de i>riini homints pei> 
cato, ex quo viue caruaiis et vitiosorum affoctuuni causaiii 
prc^uxisse docet Augustious : sed praesertiin iibidinis eru- 
bescendae nialuin pomam iuobedieniix reciprocam esse 
ostendit. el quomodo, si non pcccasset hotuo , filios fuisset 
absciue libidinc piopa^turiLs, in^iuirit. ibiit. 

Caput PRiMUM. Per inobedieuliani priini homittis in se- 
cundae mortis pcrpeluilalem ruituros omues fiitsse, nidi 
mullos Dei gratia Ut>eraret. 4^1 

II. De vita caroaU , cpiie iion ex corporis taiitum, stnl 
etiam ex animi sit intelligenda vitiis. ibiU. 

lU. Peccali causam ex anima, nou ex carne prodiissis et 
corrui^tiouem ex peccato conlraciain, uoti peccatuui esso , 
sed poenam. 40n 

IV. Quid sit secundum houiinem , quidve secunduni 
Deum vivere. W 

V. Quod de corporis animaeque natura tolerahiUor oui- 
dem Platonicorum quam Maiiicliaeorum sit o|)inio ; seu el 
ipsi reprobantur , quouiam vitiorum causas natura! carnis 
aJscribunt. M^i 

VI. De quaUtate voluntatis humanae, sub cujus judido at- 
foctiones animi aut prava! habentur aut rectae. 409 

VII. Amorem et dilectiooem indifTereuler et in bono ct 
in maio apud sacras l/itieras inveniri. 410 

Vltl. Dc iribus peniu'b:itio:iil)U.s quas in animo sapieiitis 
.stoici esse voluerunt, excluso dolore sive trisiitia, qudiu vir- 
tus animi sentire nou debeat. 41 1. 

IX. De perturbatiouibus animi, quarum affectus rectus 
habet vitajusiorum. ijj 

X. An priiuos homiues in paradiso con&liliilos nullis per- 
turbalionibus, priusquam dcUqueriut, affcctus tuisse iTe- 
dendumsit. 417 

XI. De lapsu primi homiuis, in quo bene condita natura 
est, nec potest uisi a suo Auctore re|)arari. 418 

XII. De quaUtate primi peocati per hominem admissi. 420 
Xiii. Quod in prievaticatione Aoac ad opus maluro voluntas 

praecessit mala. ibid. 

XIV. De supcrbia transgrcssionis, quae ipsa fuit transgres- 
sione deterior. 42i 

XV. De jusiiliaretributionis, quam primi liomlnes prosua 
inol>edieiilia reccperunt. // id. 

XVi. De libiditiis maio, cujus nomen cum multis vitiis 
oongruat, |>roprie tatueu iuotii)usoL)scenis corporis adscril)i- 
tur. 43i 

XVU. De nudilate priinorum hominum , quam post |)ec- 
catum turpein pudcudai)i(|ue videniiit. 425 

XVlli. Detudore concubitus, non soium vulgari, sed etiam 
conjugali. 4:36 

XIX. Qijod partes tne atqiie Iil)idinis tam vitiose moven- 
tur, ut eas necesse sit freuis sapiculiai cohiberi, quae in 
Ula ante peccotuni nalurae sanitate nou iueruut. 427 

XX. De vanis^ima turpitiidine (.^aicorum. 428 

XXI. De benedictioiie uiulti|:licaiidae fecunditatishumatue 
ante peccatum, quaui praevaricatio uon adimerct, et cui li- 
bidiais morbus accesserit. Ibid. 

XXII. De copula coujugaU a Deo primitus instituta, atone 
benedicu. 429 

XXIU. An eliam in paradiso generandumfuisset, si nemo 
peccasset ; vei utrum contra actum libidiuis pugnatura illic 
niisset Uraditio castitatis. 430 

XXiv. Quod insontes homines ct merito obedientiae 
in paradiso permanentes, ita genitalibus membris fuis- 
sent usuri ad generationem prous, sicut cseteris ad arl)i- 
trium voluntatis. 432 

XXV. De vera beatitudine, quam teroporalis vita non oIh 
tinet. 433 

XXVI. Quod felidtas in paradiso viventiuro sine eruhe- 
scendo api>etitu generandi offidum credenda sit implere 
potuisse. 43i 

XXvli. De peccatoribus et angelts et hominibus, quorum 

perversitas non perturL)at providentiam Dci. 435 

. XXviu. De qualitate duaruro dvitatum, terrenae ataue 

ooelesUs. 430 

Uber decimus Quiirrus. •»- Postquam egit quatuor proxi- 
me antecedentibus libris de civitaium diiarum, terreiia: ac 
coelesUs exortu, lil)ros totidem de carumdem dvitatuiii 
procursu subiuny^it AugusUuus, idqiie arguinenlum ea ra- 
tipae afigreditur, ut praecij ua cai»iia sacrae liislori£ eodem 



SG5 



INDFX WFAWjW. 



80« 



spectaiUta perlraciel, |iriiuuin sr^ilicci (|iiinlo dcrinio lioc 
lihro quie iii Cenesi legiinlur a cain et a1r>1 ustiue ud diln- 
viuin. 157-438 

Capct PBiMrx. De duobus ordiuihus geuerationis Ijuuuiiis 
iii diversos (iiies ab iiiitio nrocurreutis. ilnd. 

II. De (iliis carnis , et (iliis | rouiissionis. ibid. 

Hl. i)e sterilitate Sarrs, (|uan) l)ei graii^ rccnndavil. 459 

IV. i)e terrensR civilaiis vel coiirertntione, vef pace. -iiO 

V. i>e |>riiiio terrenaecivrtatisauctorelhitricida, ciijus im- 
piciati i\oiuau:e urhis conditor gerniani caide respouderit. 4-il 

VI. ne languoHbus, quos ex iKjena peccali eliaiii cives ci- 
iritaiis Dei iu bujus viUe pere^^iualioue |iatiunlur, ct a 
qnibiis IHH) niedeute sanaulur. 4ii 

VII oecausa et perlinacia scoleris Caln, qucm a facinore 
concej.U) u(!c Dei sermo revocavit. -iiS 

VIII. Quacrutio fucrit, ut Cain iuler |>rincipia generis Uu- 
mani conderet civitatem. 4i5 

IV. De louga vita bominum, quse fuit ante diluviuni, (*tde 
ampliore huiiiano<-uni cor|>orum forina. 147 

X. De differeulia qua inler Hebranis et nosiros Codices 
videntiir annorum numeri dissonare. 448 

XI. De annis Matbusalem, cujus a;las quaiuordecim aunis 
diluvium videliir excedcre. 4i9 

XII. De oi.inione eorum, qiii primornm tem|M riim boini- 
nes tam lo:iga'vus, quani scribilnr, lui.sse uon crt^duiit. 4oO 

Xlil. An in dinumeralione annorum, llebra^orum iiia- 
gis quam Sei tuaginta iiiteri retuin sit seiiuenda aucloritas. 

4o3 

XIV. De i^ariliiaie annorum, qui iisdem quibus nunc sua- 
liis et in priorilms sapculis cucurrerunt. 454 

XV. Aii crodibile sit, itrinii soxnli vlros usque ad eam 
aelatem, qua illios generasse referunlur , a coucubitu con- 
tinuisse. 456 

XV i. Dc jure conjugiorum qnod dissimile a subsequen- 
libus mntrimouils hiibueriut jyrima counubia. 457 

XVil. De duobusex uno geuitore i^rocrealis, iiatribus al- 
cme iirincipibus. * 4G0 

XViii.Quidsignificatum sit In Abel, et Sclh, ei Enos, 
quod ap|iarcat ad (Jiristuiu et cor[.us ejus, id est F.cclesiam, 
I^ertinere. 461 

XIX. De Significatione quaeln Enoch translatione monstra- 
tur. 46i 

XX. De eo qiiod cain successio in octo ab Adam gcnera- 
tiones clauditur, et in posteris ab codem patre Aciam Noc 
decimus iuvenitur. llrid. 

XXI. Qua rationecommemorato Rnoch, qui fuit filius Cain, 
totius generatiouis ejjis usque ad dilnviuin sit coutinuata 
iiaiTatio ; ccnimemorato autem Enos, mii fuit lilius Setb, ad 
conditionis huniaua!j»rhicipium sitrediium. 465 

XXil. De lapsu nliorum Del aliemgenarum muiioriini 
anwre caiUorum, unde et omnes, excei^tis octo honiiuilms, 
diluvio perirc meruerunt. , 467 

XXill. An credendum sit angelos substantix spirituali.s, 
amore speciosarum mulierum captos, earumdem miisse 



conjugia, ex quibiis gigantessint creati. 



468 



XXIV. Quomodo intelltgendum sit,quod de eis qui diluvio 

peixlendi erant, Domiuus dixcrit, Erunt dic» eonan centwn 

vi(finUanni. 471 

'xxv. De ira Dei, quse Inconimatabilem tranquiilitateni 

nulla innammatione perturbat. 472 

XX VI. Quod arca quam Noe jussus est facerc, in omni- 
biis christum Eccleslamque significet. ibid. 

XXVji. De arca atque diluvio, nec illis e^e conscnticn- 
dum, qui solam historiam recipiunt sine allogorica signifi- 
catione ; nec illis qui solas figuras defendunt repudiata hi- 
storica veritate. 473 

Ljber oecuius scxtds. — In cujus priore parte, a capite 
videiicet primo ad duodecinmm , civitAiis utriusque, coele- 
siis ac terrenae, procursus exhibetur secundum sacram 
bistoriam a Noe usque ad AlTaham : posleriore autem 
i'artede ccelestis tantunamodo civitatis procursu ab Abi*aluiin 
usque ad IsraeUtarum rcffcs disputatur. 475-470 

caput PRiMuii. An postdiluvium, a Noe usquc ad Al#raham, 
aliaxiue familiae secundumDcum viventium re|ier'iautur. ib. 

U. Quid in filils Noe iirophetice fuerit figuratum. 477 

111. De eeuerationibus trium filiorum Noe. 479 

iv.De diversitatelinguarum, |)rincipio(iue Babylonis. 482 

V. De descensione Domini ad coniundendam linguaiii 
aHlificantium turrem. 485 

Vi. Qualis intelligenda sit esse locutio, qua Dcus Ange- 
lis loquilur. 48i 

VII. An omne bestlaram genus etiam remotissim» a ter- 
fis insalae ex eo numero aoceperint, qui in arca a diluvii 
nundatlone servalus est. 485 

viil. An ex pro|)agioe Adam vel filiorum Noe qmBdam 
genera hominiim monstrosa |)rodierint. Ibid, 

i\. An inferiorein lartem terrse,qiKe nostrae babitationl 
touiitraria est, ADtl(iadas babere creueadum sil. 487 



X. De gencraiione Som, in cujiis |roi:euie teudens ad 
Abrakiani civiialis Dei oruo dirigiiur. 488 

\l. Quod ca primitus lingua iu usii hominun rucrit,qiue 
postea iiel>nca ablieber uoiiiine iiuiRMipU <st, vt iii cu- 
jus faiuilia remaasit, cum diversitas essia lacta linguarwii. 

490 

XII. De articulo temi)oris in Abraliam , a quo sanctae siic- 
cessionis novus ordo oontexiiur. MVi 

Xiii. Qua; ratio fecisse videatiir, ut iu transmigratiout! 
Thara?, qua cbaldaHis deserens in Mesopolaniiam trausiii» 
iiulla filii ejus Naclior facu sit mentio. 4$J3 

Xiv. De auuis Tbarae, qui in cliarra vitae suae tempus iui- 
lilevit. 4©4 

XV. Dc temi^ore profectioDls Abrahae, quasecundum pra;- 
ceptum Dei exiitde cliarra. jbid, 

XVI. De ordine et quaiitate promlssionmn Dei , quae ad 
Abrahnm facta; siinL 406 

XVil. Detribus excellentioribus geutium rcgnis, quorum 
unnrn, id est Assyriorum, jam Abraliam geiiito subhmius 
eiiiinebat. 497 

xviii. De iterato alloquio Dei ad Abraham , quo ei et se« 
mini ejus Chaiiaan terra (iromitiitur. iinU, 

XIX. De Sarraj |.iidiciiia iu itgyiito per Deum custodita, 
quam Abrabaiu uou uxorem suaiu esse dixerat, sed soro- 
rein. 49» 

XX. De secessione lx>t et Abrahae, quae illis salva cbarf* 
tate complacuit. tbid, 

XXi. De tertia promissione Dei, qua terrain cbanaaii 
Abrabae et semini ejus iu perpetuum i)oIIiceUir. ibiti. 

XXit. De superalis ab Abrabum uostibus Sodomonuii, 
quando et Loih de captiviUite erii)uit, et a Melchisededi 
sacerdote benedictus est. 409 

XXiU. De verbo Douiiui ad Abrabam, quo ei proniittitiir 
seciindum multitudinem stellanim muliiplicanda poslcritas; 
quod credens justificatus est adiiuc tn praDputio constttutu.s. 

500 

XXfv. De significalione sacrifi(!ii, quod Abraham offeiTi» 
praeceptus esl, cum poposcissel ut de his quai crediderai, 
doceretur. fiOl 

XXV. De Agar ancilla Sarrae, quam eadem Sarra Abraha! 
vduit esse coucubinam. !^ 

XXVI. De testificationcDei ad Abraham, qua eidom scni do 
sterili Sarra filiuin spondet, |)atreiii(iue eum gentiuiii sta« 
tuit, et i^roniissi fideiu sacraiueuto circumcisionis obsigiiat. 

504 

XXVII. De masculo, qui si octavo die non fucrit circunn 
dsus, perit aninia ejus, quia testamentum Dei dissiiiavit. 

m 

XWiit. De commiitatione nominum Abrahae et sarrae, qui 
ciun ob unius stfriliiatoin, ob uirius(iue autem sencctu- 
teiu generare nonpossent, mimus fccunditatis bidepti suni. 

507. 

XXIX. Dc tribus viris vel angelis, in quil>us ad quer- 
cum Mambre apparui.sse Abruhae Douiiuus indicalur. 508 

XXX. De ix)t a sodomis libei alo , aique eisdem ccolesti 
igne a^nsumptis; (^ de Abiinolech, cujus ooncupiscentia 
castilati sarne nocere non potuit. 509 

XXXI. De isaac secunduni proniissionem nato, cui nomea 
ex risu utrius(iue parentis est indiiitm. 510 

XXX II. De obedienlia et fide Abrahoi, qua per oblationen^ 
immolaudj filii i^robatus est, et de iiiurte sarrae. ibid, 

XXXlii. De l\ebeoca nepte ^achor, quam isaac accepit 
uxorera. 519 

xxxiv. Quid intelligendum sit in eo quod Abraham iiost 
mortem sarrae acceuit uxorem Cetliuram . ibidm 

XXXV. De geminis adliuc in utcro ReI)eocaematrisinclusis 
quid indicaverit divina responsio. 513 

XXXVI. De oracuio et benedictione« quam Isaacnon aliter 
quam patcr ipsius, roerito ejusdem dilectus accepit. 514 

XXXVli. De his quae in Esau et Jacob mystice pnufigura- 
bantur. 515 

XXXVllllDe misso Jaoob hi Mesopotamiam ad aocipiendam 
uxorem, et de visione quam hi itiuere sonmiavit, et de oua- 
tuor ipsius feminis, cum unam petiisset uxorem. 516 

XXXlX. Quae ratio fuerit ut Jacob etiara israel oognomlna 
retur. 518 

XL. Quomodo Jacob cum sepluaginta quhique animabus 
iEgyptum narrelur ingressus ; cum plenque ex his qui 
commemorautur, tempore posteriore sint geniti. ibtd. 

XU. De benedictione, quam Jacob ia Judam filium suum 
liromisit. 519 

XLU. De filits Josepb, quos Jaoob prophetica manunni 
suarum transinutatione benedixit. tW 

XLUI. De temporibus Moysi, et Jesu Nave, ac Judicum, 
atqiie exinde Regum, quorum quidem safil primus est, sett 
David praecipuus et sacramento nabetiir et merito. 5(21 

Umm Dicuajs SBPTQius. — lo quo agitur de dvitatis Def 
nrocursu temporibas Regom et Prcyibetanim a sauineSe ei 



m 



INDEX RERUM. 



StiS 



David luuiue ad christum, e.t qux saais Litleris maDdatae 
tMiat Taticiiiationcs eorunidem lemporum iu Kegum , 1^1- 
niorum ct saloniouis libris de christo et Eoclesia exponun- 
lur. 5i5 

Capct pRixuM. l>e temporitMis Prophctanim. ibid, 

U. (^o tem|X)re sit impleta promissio l)ei de terra cha- 
aaau» qiiam in possessionem etiam isracl carnalis aocepit. 

idid. 

m. De tripartitissignificationibusPronhetarum, quxnunc 

ml terrenain, nunc ad coblestem Jerusaiein , nunc autem ad 

u^amque referuntur. 5i5 

IV. ue pra:Oguraia commutatione israelitici regni et sa- 
cerdotii, ct de his quae Anna mater samuelts, personam ge- 
rens Ecclesiae, propheiavit. B26 

V. ne liis quae ad Heli sacerdotem bomo Dei prophetico 
loco^us est spiritu, signiflcans sacerdolium, quod secundum 
Aaron insiiiutum fueral, aiiferenduin. 53i 

M. De Judaico sacerdotio et regno, quaecum in xtemum 
dicantur sialuui, non permanent; nt aiia intelligantur, quo- 
ram s[)ondeiur aeterniias. 536 

\ll. Do disruptione regni israelitici , qua pr£6;^:uratur 
perpetua divisio Lsraelis spiritualis ab lsi*ael& carnali. 537 

VIII. De promissionibus ad David in fiiio ejus, qux nulla- 
teniis iii Salomoiie, sed plenissime inveniuntur in diristo. 540 

IX. Quaiu similis iii Psalmo octogesimo octavo sit prophe- 
lia de christo , his quae iu Regnorum libris Kathan propbe- 
laiite proniiituntur. 512 

X. yuam diversa acta sint In regno terrena Jerusalem , 
Sib his (lu^ promiserat Deiis , ut intelli^eretur promissionis 
veritas ad alterius Regis et regni glonam pertinere. 543 

XI. De sui)stantia po|>uli Dei, quae per susceptionem car- 
nir in chrisio est : qui solus eruendi ab iuferis animam 
siiani habuit |)Otestatem. 544 

XII. Ad (luorum personam pertinere intelligenda sit fla- 
gttatio |>roinissoruin , de quilHis in Psalmo dicitur, Cbi stnU 
ifdtericordue ivte, Domne, antiquce, etc. 545 

Xill. An promissae pacis veritas illis temporibus possit 
adscribi. quae snb Salomone fluxerunt. 546 

XIV. De studio David indisposilione myslerioque Psahno- 
roni. 547 

XV. An omnla quae in Psalmis de Christo et Ecclcsia pro- 
fihetautur, ad contextum hujus operis coa. tanda sint. 548 

XVI. De his qiiae in quadragesimo quarto i*salino ad Chri- 
itum et Ecclesiam pertinentia, aut aperte dicuntur, aut tro- 
pice. 'Wrf. 

XVII. Dc his quae ad sacerdotium christi m Psalmo ceii- 
tesimo nono , et de his quae m Psalmo vigeshno primo ad 
lAssionem i|Miius specunt. 550 

XViu. De Psalmo tertio, et de quadragesimo, ct de quinto 
decimo, et de sexagesimo septimo , in quibus mors et rc- 
tHirrectio Domini prophetantur. 551 

XIX. De Psalmo sexagesimo octavo , hi quo Judaeorum 
Iierlinax infidelitas declaratur. 553 

XX. Dc regno ac merito l»vid, et de Ulio IpsiusSalomone, 
eaque prophetia quae ad Christum perthiens hivenitur, vel 
ID eis libris qui scriptis ipsins copulaniiir, vei ki eis qaos 
pUius esse non dubium est. o54 

XXI. De regibu^ post Salomonem, sivc in Juda, sive in 
israel. 557 

XXU. De Jerol)oam, qui impietate idololatriae subdiUun 
iilN iiopuluin probnavit, in quo tameii non destitit Deus et 
prophetas iusi)irare, et multos ab idolotatriae criminc custo- 
dire. /Wd. 

XXUi. Dc vario utriusqiie regni Hebrawum statu, douec 
andio poiiuli in captivilatem diverso tcm|)ore ducerentur, 
revocaio poslea Jiida m regiium suuiii , (iuod novissuue in 
llomanorum transiit potesiatcm. 5o8 

XXIV. De Pro, helis qui vel apud Judaeos poslrenii fue- 
runt , vel quos circa teinpus ualivitatis christi Evaugeiica 
prodit historia. /^^- 

ijBEB DEawus ocTAVus. — Dicll dc tcrrenre clvilatis a 
temitore Abraham ad mundi fiuem procursu cum ipsa civi- 
Ule coclesti : el atlingit oracula de Chrislo, cum sil^yllaruin, 
lum maxime sacrorum Vatum, qui ab regui Roinanoruin 
exordio scripserunt, osee, Auios, isaiae, Michaex, et sui«e- 
uueulium. . 530 

Uaput pRmuM. De his c^uae usque ad tempora salvaioris 
decem et septem voliiiiiinibus disputata sunt. ifrid, 

11. De terrenae civiutis regibus aique temporibus, quibus 
ib cYortu Abrahae sanctorum tempora suppuUU conye- 
uiunt. . Jfnd' 

i\\, Quibus regnantibusapud Assyrios etSicyomos Abrahae 
cenienario isaac de promissione sit natus, vel ipsi i^ac 
sexageuario E.sau et Jacob^eminide Rebecca suit editi. 56i 

IT. De tcniporibus Jacob et filii ejus Joseph. * 565 

V. De Ai)i r*ge Argivorum, quem iEgyptu Serapim no- 
«ihi:ttuiu divino nonore coluerunt. Md. 

\L Quo regnante apud Argtvos, <iDOve apud Assyrios, Ja- 



cob in /figypto sit martuiis. yu 

vii. (^)uorum regum tempore Joseph in itgyino defunctii^ 

sit. iha 

viii. Quorum rcgiim anlate Moyses naius sii , et quoruai 

dcorum iisdcm teui|)oril)us sit oria religio. .jGJ 

IX. Quaiido Alheiiiensium civiias sit condiu, et quam 
causam noniinis eju^ varro i»erhibeai. 5o6 

X. Quid varro tradat de uuucu{)atione Areoiiagi, et dc di- 
luvio Deucalionis. scc 

XI. c,)uo teinpore Movses populum de .¥^pto cduxerit, 
et de Jesu Nave, qiii eiJcin successit; quorum regum aeute 
sit mortuus. 5(jg 

XII. De sacris falsorum dcorum, qiiae reges Graeciae illis 
temi>oril)us insliluerunt, qux ab exilu israel ex ift^gypCo 
usque ad Jesu Nave obituni dinumerantur. 569 

Xiil. Qualium labularum iigmeiiu exorta sint efi tempo- 

re, quo Hebraeis Judiccs pra^esse coeperuuL 570 

Xiv. De ibeologis j^eiis. 572 

XV. De occasu re^ni Argivorum, quo tempore apud Lau- 
renies Picus saturni filius regnum iKitris primus accepiL 

. , itrid, 

XVI. De Diomede post Trojae excidium in deos reiato, cu- 
jus socii iraditi sunt in volucres esse coiiversi. 575 

XVIL De incredibilibus comrouutiouibus hominiun quid 
Varro tradiderit. Aid. 

xvm. Quid credendum slt de transformationibus, quae 
arte damonum hominibus videntur acctdere. d74 

XIX. Quod eo tempore iEneas iu luliam venerit, qoo 
LalxJon Judex pnesidebat Hebraeis. 576 

XX. De succcssionc ordinis regil apud israelius post Jn- 
dicuiu tenqjora. 577 

XXI. De regibus l^tii, quorum prhnus ^cas, et duode- 
dmus A ventinus dii Tacti sunt. iMd. 

XXII. Quod eo tempore Roma sit condiu , quo regnum 
Assyriorumintercidit, et quo Ezechias regnabat iu Juda. 578 

XXIII. De Sybilla Erythraea, qu:e inter alias Silj^llas oogno- 
scitur de christo evidentia multa cecinisse. 579 

XXiv. Quod regnante Romulo septem sapientes clarue- 
rint, quo tempore decem tribus quae israeX dicebantur, in 
captiviutem a ciialdaeis ductae sunt, idemque Romidus mor- 
tuus divino honore donatus est. 581 

XXV. Qui philosophi eniluerint regnante apud Romnnos 
Tarquiuio Prisco, apud Uebraeos Sedechia , cmn Jenisaleiii 
capta est, templumque subversum. 58j 

XXVI. Quod eo tempore, quo impletis sepluaglnu aunis 
Judaeorum est resoluu captivitas , Romani quoque a donii- 
natu sunt regio liberati. tbid. 

XXVII. De temporibus ProphcUrum, quorum oracula ha- 
hetitMT \n lil)ris ; quique tmic de vocatione Gentium multa 
cecinerunt, quando Romanorum regnum coepit, Assyrionini- 
que defecit. 585 

xxvill. De his quaead EvangeliumCliristi pertmeni, quid 

Osee et Amos propheUverint. 584 

XXiX. QuaeabisaiadeChrls(oetEcclcslasuitpraedicU.585 

XXX. Quae Michaeas,et Jonas et Joei novo Testamento 
eongruentia propheUverint. 586 

XXXI. Quae in Abdia, in Naum, et Ambacu de salute mundi 
ia Christo praenimtiaU repcriantur. ^ 

XXXII. De prophetia quae m oraiioDe Amiiacu et Canli(» 
oontinetur. 588 

xxxui. De Cbristo et vocatione Gentium quae Jeremias et 
Sopbonias prophetico spiritn siot pnefttL 581 

XXXIV. De prophetia Danielis et Ezediielis, quae in dui- 
stum Ecclesiamque concordat. 592 

XXXV. De tnum prophetarum vatldnio, id est, Aggaei, 
Zachariae et Malachiae. 593 

XXXVI. De Esdra et libris Machabaeorum. 596 

XXXVII. Quod Prophetica aiictoriU<« omni origme gentilis 
philosophiae inveniatur antiquior. ibid. 

XXXViu. Quod quaedam sanctorum scripU ecdesiasticus 
canon propter nimiam non receperit vetustatem, ne per 
occasionem eorum falsa veris insererenlur. 598 

XXXIX. De Hebraicis litteris, quae nunquam in suae lin- 
guae proprieute non fuerhit. ibid. 

XL. De i£gyptiorum mendadsslma vanilate, quae antiqui* 
Uti scientiae suae centum millia adscribit annorum. 599 ( 

XU. De phiIoso{.hicarum opinionum dissensionibus, ct 
canonicarum apud Ecciesiam coiicordia Scripturarum. 600 

XLII. Qua dispensatione providentiae Dei Scripturae sacrae 
veteris Tesiamenti ex hebraeo in graeciun eioquium traiis- 
latse sint, ut Gentibus hinotescerenL OOi 

XUll. De anctoriute SeptuaginU interpreUim, quae, salvo 
bODore hel)raei stiU, omnibus sil interpretibus praefereada. 

605 

XUV.Quid intelhgendum sitdeMnivitarum exddio, cujiis 
denuntiatio m hebneo quadragmu dierum ^patio lenditur, 
fai Septuaginu autem Undui iireviute oooduJitur. 6U5 

XLV. Quod post instaurationem lempli prophctas Jmiaa 



m 



INDEX RKALM. 



«7» 



liat)cre desliierinl, el eiindc vsqae ad naiiviiatem chrisli 
couiinuis advcrsitatihus sint aiQieti, ut probaretur alterius 
leoipii aeUiQcatioaem propbelicis vocibus fuisse i.romlssam. 

606 

XLVI. De ortu Salvatoris nostri, secundum quod Verbran 
caro factum est ; et de dispersione Judaeorum per omnes 
geiites, sicut fuerat propbetalum. 606 

iLVii. An ante lempora cliristiana aliqui ftierint extra 
Israeliticum genus, qui ad co&iestis dvitatis consortium per- 

tinerent ' ^ ^ 

XLVUl. PropheUam Aggxi, qua dixit majorem nituram 
gloriam domus Dei, quam primum fuisset, non in rosedifi- 
catione teropli, sed iu Ecclesia Cbristi esse compleiaiu. 610 

XLIX. De indiscreta multiplicatione Ecclesix, qua in boc 
^seculo mulli reprobi miscentur electis. 611 

L. De praedicatioue Evangelii, qute per passioncs prapdi- 
4intiui{i darior el potentior facta est. 613 

Li. guod eliain per ba;relicorum disscnsiones Cdes ca- 
tbolica roboretur. ^tnd. 

IJI. An credendum sit, quod quidam putant implctis de- 
cem perseoutionibus qiue fuerunt, nullam jam supercsse 
praeier undecimam, quse in \\\so Anticbristi tempore sit 
Riiura. 614 

LUl. De tempore novissimae perscculionis occulto. 616 

UV. De siuUissimomeudacio l^gaiiorum, quo christianani 
rclrgionem nou ultra treceutos sexagiuta quinquc annoF 
mansuram esse tinxepuut. 018 

IJDER DEciuns NOKUs. — In quo de flnibus utriusque civi* 
talis, terrenae ac coBlestis, disimtalnr. Reccnsenlur de bo- 
norum et maHorum finil^us oiinioncs philusopborum, qui 
bealiludinem in hac vita taccre ipsi sibi Irustra oonati sunt: 
qui dum 0|>cro6ius refelluiKur, ijiSius civiialis coelestis, 
seu populi cbristiani bealiludo et pax quaenam sit, qiialisve 
hic liaberi, vel in fuuiruni sperari possit, demonslraiur. 6il 

Capct pRiiiuii. Quod in qiiaeslione, quam de fitiibus iny- 
norum ct malorum pbdosoi Iiica dispiitatio veulilavil, du- 
ceulas octoginta et octo seclas esse posse varro pers^.exe- 
rit. ifrid. 

II. Quomodo remotis oninibiis differentits, aoae non se- 
cia;, sed quaestiones sunt, ad iripartitam sumnii boni deQiii- 
tiouem varro perveniat, quamin tamen uoa sH eligcnda. 624 

III. Dc trii)us seclis suinmuiu boiranis bontim quaerenti- 
bus (luani eligendam Varro definiat, sequeus veteris Aca- 
«leniiae, Anliocbo auctore, sententiam. ^ 6i5 

IV. De summo booo et suuiiuo malo quid cfiristiani sen- 
tiautcontra pbHosoiihos, qui summuiu bonum in se sibi 
«isse dixeruBi. 627 

V. De 'sodali viia, quse ciim maxime expetenda sit, miil- 
tis oOensiooibus sxpe subvertitur. 631 

VI. De errore huiuanorum iudicioram, cum veritas latet. 

632 

VII. Dedivcrsitate Iinguanim,(p]a socieiashominum dirim - 
lur ; et de miseiia bellorum, eiiam qux juata dicuntur. 633 

VIII. Quod aiuicilia iK>norum secura esse nou possit, duin 
a periculis quae iu hac vita sunt^, trepidari ncccsse sit. 634 

IX. De aiuieitia sauctorum Angelorum, qux homini inhoc 
muudo uon |i0ii*st esse mauifesta, propter falladam dauno- 
uuiu, iu quos iiicideruut qui multos sit)i deos colendos pu- 
taruut. 635 

X. guis fnictus sanctis dc superata bujus vitae tentatioue 
paralus sit. 636 

I XI. De beatitudiue pacis aetemae, in qua sanctis Qnis esi, 

kl esl vcra perlectio. 637 

XU. Quod etiam belUintium saevltia omnesque hominuni 

inquieludiucs ad |)acis finem cupiant pcrveuire, siue ci^us 

appetitu uulla natura sit. Ibid. 

XIII. Dei)aceuiiiversali,quaeinterquablibet perturhatio- 
n(*s privari non potest lege naturae, duin sub justo judice aJ 
id quisque perveuit ordiualione, quod meniit voluntale.OiO 

XIV. De ordine ac legc, sive ca'lesli, sive tcrreua i>er 
quaui societatl bumanae eliam (Tominando consulitur, cui et 
cousulcudo servilur. Gii 

XV. De liberlaie naturali, et de serviiute, cujus rrima 
(raiisa peccalum est, qua houio lualae voluntalis etiamsi non 
est luancipium alterius hoiuinis, servus est proi riae libidi- 
iii.s. &43 

.\vi. Dcaequoiuredoniiuandi. 644 

x\ II. Unde ca^lestis socieias cum tcrrena civilate pacera 
habeat, et unde diitcordiam. 645 

xviii. Quaiu diversa sit Academiae novae ambiguitas a 
consiautia Iklci cbristiauae. 646 

XiX. De hal)ilu et moribiis po|iiiH cbristiani. 647 

X'X. Quod cives sanctoruiu iii viix* hujusieini>ore spe beali 
sini. 648 

\XI. An secundum deftiu*liones Scipionis, qux in dialngo 
Ciccronis suut, unquam fucrii f.oniana ri-spublica. Ibid. 

xxn. An verus sit Dous, cui chiisliaui serviunl, cui soll 
Uebeatsacrilicari. 650 



XXiil. Quae Porihvrius dicat orftciitts dcorura risspoiisa 
esse de Christo. ' 650 

XXIV. Qua deOnitionc constet popnli et reipubKcae n*^ 
CQpaiiunem recie sibi non solum Romanos. sed eliani regna 
alia viiidicarc. ' 655 

XXV. Quod non lossint ibi verae esse viitutes, ubi non 
est vera religio. 656 

XXVL De pace populi alienati a Deo, qua utilur ad pie- 
tatem popiilus Dei, dum in hoc peregrinus esi miindo. Ibid. 

XXVII. De pace servientium Deo.cujus perfecla trunquil* 
litas in hac temporati viia non potesl a)\|)rchen(ii. 657 

XXViii. in quem finem venturiis sit exitus iinpiorum. 658 

IJBER viGESufcs. — Dc judicio novissimo, deque testimo» 
niis cum Novi, tum veteris Instnuuenti, quibus denuuiiaJ4if 
futurum. jtrid 

Capct PRmuM. Quod cpiamvis omni tem|H)re Dcus judicot, 
in boc tamen iibro de novissimo ejus judicio sit proi>rio(lis> 
puiaudum. ibid^ 

II. De varietatc rcrum bumanarum, cui n^n potest dic] 
dee^e judiciiim Dei, (luamvis uc(|ueat vesiiji^i. 660 

III. Quid iu libro Roclesiaste salomon de his qux ta bac 
viU et ix)uis et nialis suiit comnuiuia, dispuiarit. 661 

IV. Quod ad dissereudiiin de uovissimo judicio Dci , Novi 
priniiim Testameuli, ac deinde > eteris testiiuoiiia i roiatu- 
rus sit. 66i 

V. Quibus sentcnliis Dontlni salvatorisdiviuumjudichim 
futunim iu fiiie saeculi declurelur. ihid^ 

VI. Qu3i sit prima n^surreclio, qusc .secuuda. 665 

VII. De duabus resurreaiouibus et de uiille auuis qnid 
In ApocalyiiSi Joannis scxipluiu sit, et (^uid de eis rationabi- 
bter sentiatur. 666 

VIII. Dc alligatione et solutioDe dfaI)oIi. 660 

IX. Quod sit repoum sanctoruni cuin christo pcr mille 
annos, ct in qoo chscernatur » rcgnp H^icruo. 67i 

X. guid res|)ondendum sit eis, qui putaiit resurrectionem 
ad sola cori»ora, non eiiam ad auiuias pertinere. 675 

XI. De Gog et Ma^og, quos ad perscHiuendain Eoclesiani 
Dei, solutus prope hnem saeculi diabolus incilabit. 676 

XU. Anaduliuuum supplicium pertineatiiu|Murum,qiujd 
descendisse ignis de cotlv, ct eosdem comedisse meuiora- 
tur. 677 

XIU. An tempus persocutionls AuticJiristi millc annis an- 
oumerandum sit. ilrid. 

XIV. Dedanuiationc diaboli cumsuis, etpcr recai itulallo* 
nem de resurrectione coriorea omnium mortuorum, et de 
judicio uliimae rctribuiiouis. 679 

XV. Qui sint mortui, quos ad Judicium exhibuit marc, 
vcl (|uos roors et inferi rcddideruut. 680 

X\ I. I)e ca>lo uovo. et terra nova. 681 

XVII. De Kcdcsix ^'loiilicatione sine fine post llncm. 68i 

Xviii. Quid aposlotus Petrus de novissimo Dci jiidicio 

prxdicarit. 685 

XI \. Quid apostolus Paulus Tbessalonicensibus scripserit 

de manifcsiaUono Auiicluristit cujus tempus dies Domini 

sul)sc(iueliir. QSH 

XX. Quid Idcmaiostolus in prima ad eosdem Epistola do 
resurrectione niorluorum docu6rit. 687 

XXI. Qiild Isaias proph(^la de mortuorum resurrectlone 
et de retribulioue judicii sit loailus. 600 

X.xii. Qualis fuiura sit cgressio sanctormn ad Tidendas 
pceiuis malorum. 604 

XX III. Quid prophetaverit Daniel de persccuilone Anti- 
(diristi, ct dc jiidicio Dei. regnoque sanctorum. ibidm 

XXIV. lu rsalmis Daviuicis quae de fiue saecuU htjus et 
iiovissiiuo Dci judicio | ro| hetenliir. 606 

XXV. De I ro|.helia Malacbix, qua Dci jiidiclum ultimutn 
dccUiralur, ct qiioruuidaiu dicitur per puriiicatorias poenas 
facieuda niundatio. 600 

XX\ 1. De sacrificiis qux* sandi ofierent Dco sic placlturn 
(juomodo iu diebiis pristiuis et auuis | rioribus i lacuerunt. 

700 

XXVii. Dc s(>| araiione l)Ouoriim et lualorum, per quam 
novissiini judicii (liscretio declaralur. 70i 

XXVIII. i)c lege Mo}^ii s^ iritualiter inlelligenda, ue iii 
damnabilia niunuura camalis seusus iuciiiTat. 703 

XXIX. De advenlu Elix aiite judiciiiiu, cujus praedicationo 
Scriplurarum secrcta reseraute Judaui couverieuiur ad 
Christum. ibid. 

XXX. Quod In libris veteris Testamenli cum Dcu^ legitur 
judicalunis, noii evidcnter cbristi persona luoustretur : sed 
ex quibusdain testimoniis, iibi Dominus Deus ijquitur, ai)- 
pareat uon dubic quod ipsc sit riiristus. 70^1 

LiBEn viGESoius PRiHUS. — Dc finc debilo civilatis diatx>- 
li, sup^licio scilicet danuiatorum senii Iteruo, deque buma- 
uis coutra illud incrediiloruui arpcuiueuiis. 700 

Capct priuuii. De ordine uis).ut:)tionis, dua priiis dlsse» 
rendum est de perpetuo siipi licio dainuatorum cum dift» 
bolo , quam de acterna felicitaio sauctonmi. /&M» 



S7f 



INDEX RERUM. 



87^ 



II. An |M)ssint oori^ra in uslione ignis esse pen>cttia. 709 

III. An coiisequeus sii ul oori^oreuro doloreui sequaiur 
;carnls iutcriltis. ' itnd, 

IV. De uaturalibus eiempllSv quorum oousicleratio doceat 
posse iiiter cruciatus viveutia oorpora pcruianere. 712 

V. Quaula siut quorum ratio na[)ueat agnosci, et tamcn 
eadem vera esse dou sit ambiguirvu. 714 

VI. Qiiod non omnia miracula naturalia sint, s«d pleraque 
Iromano ingenio modificata, pleraque autem da^monuui arte 
GOiuposita. 716 

\ II. Quod in febus miris summa credendi ratio sit omni- 
potentia creatorls. 718 

vui. Noo esse coiUra naturam, cum in aliqua re, cujus 
oatura iiiiioluitf alitiuid ab eo quod erat notum, indpit esse 
4iversum. 720 

U. De gehenna, et aeternanim qualitate poenarum. 723 

X. Au iguis gebennae , si corporalis est, possit malignos 
spiritus, id est da:moucs incorporeus, tactu suo adurere. 

724 

XI. An boc raiio justitiae babeat , ut non sint extensiora 
pflenariim teui|)ura, quam tuerini peccaiorum. 725 

XII. De uiagnituditie pra;varicaiionis primae, ob quam 
sterna poeua omiiibus debeatiir, qui eitra gratiam tuerint 
saivatoris. 726 

XIII. coiitra opiniooem eorum qui putant criminosis siirv 
I licia post tuurtem causa imrgaUoiiis adUilieri. 727 

XIV. De poenis tcmporaiibus istius vitae, quibus subjecta 
est bumana couditio. 728 

XV. Quod oiuue ojus gratiae Dei emeutis nos de profuu- 
ditate veteris inali, ad '.uliiri ssculi itertineat uovitatem. 720 

XVI. sub (lulbus gratiae legibus omues rageneraloriim 
kabeaotur a^tatc^. 730 

X\ II. De his qui | utaut nullorum bominum poenas iii 
etemum esse niausuras. 751 

Xvill. De his qui novissimo judicio, propter intercessio- 
lies saoctorum, nemineni bominum pulant esse damnan- 
dom. 732 

XiX. De his qui impunitatem omnium peocatorum pro- 
nittunt etiam liiereticis , propter participationem corporis 
Gturisti. 733 

XX. Dc his qui non omnibus, sed iis tantum qui apud 
Catholic()S sunt reiiati, eliainsi |iostea in multa crimina er- 
roresqiie proruperiut, iudulgentiaiu iioilicentur. 734 

XXI. De his qui eos qui permanent in cathoUca fide , 
Mjamsi nessiiue vixerint, et ob hoc uri meruerint, tamen 
|ivopter udei ftiiidameiiluiu salvandos esse definiunt. Ibid, 

XXU. De his qui putant ea crimina, quae inter eleemo- 
ifnanun opera ooimuiltuntur, ad daninatiouis judiciam non 
▼ocari. tbid. 

XXUI. contra orinioncm eorum qui dicunt, necdiai)oli , 
aec hominuin maiorum per|)etua rulura suppUda. 735 

XXIV. coQtra eorum sensuui, qui in judicio Dei omnibus 
reis propter saiictorum preces i.utant esse parcendum. 736 

XXV. An bi qui inter haeretioos i>aptizati sunt, et dele- 
riores postea male vivendo lacti sunt, vel hi (|ui apud ca- 
IholicfM renati ad haereses aut ndiismaU transieronL tel 
■i qiii a catboUnsepud quos renati sunt , non recedcn- 
teis Mminose vlvere perstitenint , |)Ossint privilei^io sa- 
cramentoruiu remis&iouem aetemi sperare supplicii. 741 

XXVI. Qnid sit in fundanieuto bal)ere cJirislum, et qiii • 
bus s|K)ndeaiur salus quasi per iguis usturam. 743 

XXVU. coutra eorum jiersuasionem, qui piitant sibi uou 
obftitura peocata, iu qml>us, cum eleeiuosynas {acereiit, 
persiiterunt. 7 16 

Lunui viGEsiMus SEcnTTDus. — De fine dcbito civitatis Dei, 
boc est de aeterna felicitate sanctoruiii. Adstruiiur fides re- 
siirrmionis corporuia, et ex|:licatur qiialis futura sit. Tuin 
dicto quid actiiri sint iu corporibus iminortalibus atque sui- 
riiualii)us sancli, opus terminatur. 751 

Capot FMiinii.Deooodilione Angelorumethominum. Ibtd. 

II. De aeterna Dei et incommutabili voiuutate. 752 

Ul. De promlssione asternae beatitudiuis sanctorum , et 
per|>etuis suppliciis impiunim. 753 

IV. contra sapientes mundi, qui potant terrena homiuuui 
oorpora ad ooeleste babitaculuiu nou posse traiis erri. 754 

V. De resurrectione oarnis,quara quidain inundo creden- 
te nou croduiiL 755 

VI. Quod Uoma oonditorem suum nomuliim diUgendo 
deum feoerit ; Eodesia autem christuiu , Deum a*eaendo 
dileierit. 757 

VII. Quod ut mundus In christum crederet, virtutis ftie- 
Ift diviiiae, non persuasioDis humanae. 750 

vm. De mh^culis quae m moiKlus in christum crederet 



bcta sunt, et fieri mundo credcnte non desinunt. 760 

IX. Quod universa miracula, quae jier martyres in chrisii 
nomine fiunt, ei fidei tesiimonium ferant, qua in Chrisiiuu 
martyres crediderunt. 77 1 

X. Quanto dignius honorentur martyres, qui ideo multa 
mira^obtinent , ut Deus venis colatur, quam daemoues, qiii 
ob lioc quaedain faciunl, ut ipsi dii esse credantur. 7^2 

XI. Contra rlatonicos, qui de iiaturalibus elementoruui 
ponderibus argumeutantur terrenum corpus iu ccek) ei»sf 
non posse. 775 

XU. Gontra calumnias infidelium , quibus Christianos de 
crediu carnis resurreaione irrident. 775 

XIII. Au abortivi non pertineant ad resurrectionera, si 
l^ertinent ad numerum mortuorum. 776 

XIV. An infontes in ea sint resurrecturi babiludine cor- 
poris, quam habiluri erant aetatis accessu. iM, 

XV. An ad Dominici corporis modum omnium morloorum 
resurrectura sint corpora. 777 

XVI. Qualis iuteiligeuda sit sanctorum oonformatio ad 
imaginem Filii Dei. 778 

XVII. An in suo seiu resuscitanda atque mansora sint 
corpora femiuarum. ibtd, 

XVIII. I)e viro perfecto, id est rbristo, ct corpore cjiis, 
id est Eodesia , i\ax est i|)sius pleuiludo. 779 

XIX. Quod oinuia cor|)oris vilia, i\u.x in bac vila bumauo 
contraria sunt decori, iu resurrectioue nou sijit fuiiira, ul4 
maneute naturali sui)slautia , iu uiiaui | ulchriludiueni et 
qualiias coucurret et quantitas. 780 

XX. Quod in resurrectione mortuorum naiura cori^onim 
quibuslibet modis dissi|)atorum in integruui uudecuuique 
revQcanda sit. 782 

X.XI. De uovitate corporis spiritualLs, in quam sanctonioi 
carr) mutabitur. 783 

XXU. De miseriisac malis, quibus humanum geuusiue- 
rito priinx prx*varicationis obuoxiuin est, ct a quibus neino 
nisi j.er Chrisli graliam Iil>cratur. 781 

XXill. De his (|uai iirxler illa niala quae bonis malisque 
couuuuuia suut, ad justorum bborem specialiler itorUneiit. 

7K7 

XXIV. De bonis quibiis eiiam hanc vitam damnationi ol>- 
noiiara creator implevit. 78S 

XXV. De pervicacia (luorumdam, (pii resurrectionem car- 
nis, quam, sicut ftraeJictum cst, toius luuudus credit, im- 
pugnant. 702 

XXVI. Quomodo Poriibviii defiuitio, qua beatisanimis pu- 
tat cor|}US oinne fugiendum , ipsius rlatonis seutentia de- 
struatur, (pii dicit summum Deum diis proiuisisse , ut nun- 
quaiu coriwribiis exuerentur. 704 

xxvu. De coturariis defiuilionibus Platonis atqiie rorphy- 
rii, iu quibus si uter(|ue alteri cederet, a veritate oeulcr 
deviaret. 705 

xxvm. Quid ad yeram resurreeiionis fidem vel plato, vel 
Labeo, vel etiam varro conferre sibi potuerint, si opiuioues 
eorum in unam sententiam convenisseiit. iMd, 

XXIX. De (pialitate visionis, qua in futuro saeculo sandi 
Deum videbuuL 796 

XXX. Dexterna felicitate civitatis Dei, sabl)atoque per- 
petuo. • 801 
• APPENDIX TOMi SEPrna Operum S. Augustiki. 805-806 

Epistola Avm ad PAuaioifiuM de reliqmis s. Stephanr, et 
de Luciani Rpistola a se e graeco in latiuum vcrsa. ibid. 

ADMOifiTio in Epistolam Luciani ad omnem Ecdesiain. 

807-808 

EpisTOLA ijucum ad omnem Eoclesiam , de revelatione 
cor|)oris Stephani martyris primi et alioriim. ibid, 

Epistola an astasii ad Ijinduleum, de scriptura tra:isla- 
tionis protomartyris Ste|)hani , quam e graeoo in latiiium 
vertit. ibtd. 

ScRiPTURA de translatione S. Stephani dc Jerosalem iy 
lu^bem Byzanlium. ibid. 

EpisTOLA Sevui ad omnem Eodesiam, de virtuUbus af 
Judaeorum conversionem in ttinoricensi insula fiicUs in pra> 
sentia reliquiarum S. Stepbani. 8ii 

Db miraculis S. Stepbani protomarttius lsri dto 

835-8» 

IJBER PRiMus. — Teitus divinoTum operuin, qax osten:) 
sunt i)er beaU protomartyris Stej haui veneraliile meriiuiu, 
niandata quoque noUtiae fldelium al) Evodio in Ecdesia 
tzali, cujus urbis pontificatuiu adminisirabat sacenk* di- 
gnissimus ; Aurelio tuno temporis Auguslino apud Hipix)- 
nem dominioae staUonis dispensatore oonslitnto. itnd. 

LiRBR SBcuifDus. Varia reteruutur miracula. M 



FINIS T(BII SEPTIMI. 



Ex typis BilG^lE, au PeUt-Montrouse. 



"*l* 



A 



V* 



J 



MAR 1 I95S